Ежелгі түркі тілді ру-ұлыстарымен бірге жасаған көркем сөз өнерін түсіндіру


ТҮСІНІК ХАТ
Қазақ әдебиеті тарихындағы елеулі бір сала - жыраулар поэзиясы. Қазақ атымен аталатын дербес мемлекет - Қазақ хандығының негізі қаланумен байланысты өз алдына жеке әдебиетте қалыптасты.
«XV-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиет тарихы» атты бұл пән ұлттық әдебиетіміздің алғашқы өкілдері - Асан қайғы, Қазтуғаннан бастап Доспамбет, Шалкиіз, ХҮІІ ғасырда өмір сүрген Жиембет, Марғасқа, ХҮІІІ ғасырдағы қазақ поэзиясының соқталы өкілдері Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар жырау және ақындық поэзияның көрнекті өкілдері - Көтеш, Шал ақындар шығармашылығын қамтып, ежелгі түркілік поэзия мен жыраулық поэзияның сабақтастығы идеялық-көркемдік жалғастығы мәселелері, жыраудың қоғамдық-әлеуметтік тұлғасы, жыраулар поэзиясының көркемдік негіздері, жыраулық мұралардың тарихилық мәселелері ғылыми-теориялык тұрғыдан түсіндіріледі.
Пәнді оқыту барысында пәнаралық байланыстар да басты назарда болады. Бұл кезең әдебиетінің тарихи оқиғалармен, саяси-әлеуметтік жағдайлармен байланысты дамуы ерекшеліктеріне де назар аударылады.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы маңызды да күрделі кезең болып табылатын ХХ ғасырдың 1900және1920 жылдар аралығындағы әдеби процесс пен әдебиет тарихы туралы хронологиялық ұстанымды сақтай отырып студенттерғе барынша толық, тиянақты білім беру.
Бұл пәннің міндетіне - ХХ ғасырда жазылып, жарық көрген, әдебиеттің тарихы мен процесінде айрықша орны бар көркем шығармалар мен көрнекті қаламгерлердің өмірбаянын, шығармашылық ізденістерін, олар туралы іргелі зерттеулер мен еңбектерді барынша толық қамту болып табылады. Сондай-ақ аталған кезеңдегі әдеби даму мен дәстүрдің диалектикалық үйлесімінің қаншалықты дәрежеде болғандығына назар аударылады.
20-ғасыр 1900-1920жылдар аралығындағы қазақ әдебиетінің тарихы, проза, поэзия, драма жанрларының дамуы, әдебиет теориясы мәселелері қарастырылады. Пәнді оқытуда алға қойған басты мақсат - қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналарын айқындау, көркем шығармаларды теориялық тұрғыдан талдау, әдебиетті қоғамдық ой-санамен қабаттастыра зерделеу, студенттердің рухани жетілуіне және оның қоғамдық-саяси, әлеуметтік көзқарасын қалыптастыруға әсерін пайымдау.
Әдеби процесс әдебиеттің даму заңдылықтарының көрінісі. Қазіргі кезеңде әдебиетте болып жатқан құбылыстарды зертеп, зерделеу үлкен міндетті жүктейді. Пәннің міндеті:
1. Білім алушылардың өз пәндері бойынша алған теориялық
білімдерін нығайта отырып, өз мамандығы бойынша ұғым-түсінігін жан-жақты қалыптастыру;
2. Қазақ әдебиетінің көркемдік деңгейін, шеберлік аясын айқындау, жалпы қазіргі қазақ прозасының даму бағытына баға беру;
3. Әдеби процестің даму бағытын айқандау, әдебиеттегі ағым бағыттар, көркемдік әдістер туралы білу;
1. 1. ҚАЗАҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ
ҚАЗАҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
Қазақ тiлi мен әдебиетi мамандығын болашақта терең де жан-жақты меңгеру мәселесi күннен-күнге талап күшейiп келедi. Әр бiр азаматтың таңдап алған қазақ тiлi мен әдебиетi мамандығын меңгеруде теориялы және практикалық бiлiмiн тереңдете түсу қажет. Қазақ фольклоры бүкiл әдебиет мәселесiн меңгеру үшiн негiзгi тiрек болып табылады.
Оқу-әдiстемелiк бағдарламаны амалға асыру үшiн мына мәселелерге назар аударылсын:
а) қазақ халық ауыз әдебиетiн меңгерiп, үйрену үшiн ауыз әдебиетi үлгiлерiнiң нұсқаларымен оқып сюжетiн меңгеру;
ә) баспада жарияланған оқулық, хрестоматиялық, көмекшi-құралдарды оқып, үйрену;
б) Қазақ ауыз әдебиетi үлгiлерiн жинау, зерттеу әдiстерiн меңгеру талап етiледi.
Қазақ халық ауыз әдебиетіне кіріспе. Ежелгі дәуір қазақ фольклоры. Қазақ фольклористикасы мәселелері. Қазақ ауыз әдеб. жиналуы. Фольклор үлгілерінің баспада жариялануы. Тұрмыс-салт өлеңдерін жинаған ғалымдар және ғылыми еңбектері. Наурыз салт-дәстүрі ұлттың ұлы мерекесін екенін. Көңіл-күй шығармаларының жиналуы, зерттелуі. Мақал-мәтелдердің баспада жариялануы Қазақ жұмбақтары. Ертегілердің жианлуы мен зерртелуі Күлдіргі әңгімелер, жинағының баспадан шығаруы. Эпик туындылар.
Қазақ халық ауыз әдебиетiнiң жанрлық құрылысы мен оның ерекшелiктерiн, мәтiннiң сюжет желiсiн меңгерудi мiндеттейдi, мәтiндi сюжет және композициялық құрылысына қарай талдау; мотив пен сюжет текстерiн қорытындылап шығарма жазуға дайындау.
Курстың мазмұны мен мәнi. Қазақ тiлi мен әдебиетi мамандығына қазақ ауыз әдебиетi пәнi ең алғаш пән ретiнде бiр семестр бойынша лекциялық, практикалық-семинар сабағы жүргiзiледi. Студент толық мәтiн нұсқаларын, версияларын оқып, сюжет желiсiн салыстыра баяндап, реферат, курс жұмыстарын жазуға дағдыланады. Фольклорлық жанрлардың тақырыбына тиiстi мәтiндерiн оқып, талдау жасауға жаттығады; студент конспект арқылы теориялық ой-түйiндерiн жасап, композициясын өзбетiнше салыстырып пiкiр айтуға үйренедi; теориялық әдебиеттер тiзiмiне оқытушы-профессорлардың еңбектерiн де тiзiмге енгiзiп пайдалануға болады
Қазақ ауыз әдебиетінің зерттелуі. Фольклор туралы жалпы түсiнiк. Басқа пәндер мен байланысы. ауыз әдеб. жанрлары. ауыз әдеб. жазба әдебиетi айырмашылығы. Қазақ ауыз әдеб. жиналуы. Ч. Валиханов, В. В. Радлов. Ә. Диваев жинаушы және зерттеушi. Қазақ ауыз әдебиетiнiң зерттелуi. Қазақ және Орыс ғалымдарының зерттеу еңбектерi. Тұрмыс-салтқа байланысты шығармалар: Төрт түлiк мал жайындағы шығармалар: Аңшылық жайындағы өлең-жырлар. Наурыз туралы өлеңдер: Бесiк жыры, iйлену салтына байланысты өлеңдер. Той бастар. Жар-жар, сыңсу т. б. Көңiл-күйдi бiлдiретiн шығармалар-қрштасу, естiрту, жоқтау, көңiл айту т. б. Мақал-мәтелдер жиналу, жариялану, зерттелу тарихыЖұмбақтар. Жүмбақтың айтылу тарихынан. Ертегiлер. Жиналуы, зерттелуi, түрлерi, қиял-ғайып ертегiлер. Аңыз-әңгiме, әпсаналар мен мифтер. Күлдiргi әңгiмелер: Қожанасыр, Алдар Көсе, Асан Қайғы. Батырлар жыры. Батырлар жырының тарихпен байланыстылығы.
1. 2 ЕЖЕЛГІ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ
Пәнді оқытудың мақсаты. Қазақ елінің тарихы қазіргі түркі тілдес халықтардың қоғамдық, әлеуметтік және рухани өмірімен, тұрмыс-тіршілігімен бағзы замаандардан бері өзара тығыз байланысты болған. Ежелгі түркі тілді әдебиет - бертін келе қазақ халқының этникалық құрамына енген тайпалардың көне дәуірдегі әдебиеті екенін ұғындырып, олардың ежелгі түркі ру-ұлыстарымен бірге жасаған көркем сөз өнері екенін түсіндіру.
Пәнді үйретудің негізгі міндеттері. Түркі тілді халықтарға ортақ әдебиеттің көп ғасырдық тарихын негізінен үш кезеңге бөліп қарастыру. Бірінші, VI-IX ғасырлардағы көне түркі әдебиетінің ескерткіштерін таныту; Екінші, Х-ХІІ ғасырлардағы әдебиеттің өзіндік ерекшеліктері мен құндылықтарын айқындау.
Үшінші, ХІІІ-ХV ғасырлардағы, яғни Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет, Қазақ хандағының құрылуы, қазақтың төл әдебиетінің тууы туралы түсінік беру.
«Ежелгі дәуір әдебиеті» курсын меңгеру үшін студенттерге қажетті пәндер тізімі: халық ауыз әдебиеті, тарих, философия, тіл білімі, тіл мәдениеті т. б.
«Ежелгі дәуір әдебиеті» пәніне кіріспе. Ежелгі дәуір әдебиетіне шолу
Көне түркі әдебиеті. /ҮІ-ІХ ғ. ғ. / Ежелгі жазу-сызулар, Орхон немесе руна жазулары. «Күлтегін», «Тоныкөк», «Білге қаған» жырлары туралы мәлімет және олардың көркемдік ерекшеліктері. «Қорқыт ата кітабы». «Қорқыт ата» кітабы - оғыз-қыпшақ дәуірінің әдеби ескерткіші. «Оғыз-наме» («Оғыз - қаған» эпосы) . «Оғыз - қаған» эпосы мен «Қобыланды батыр» жырындағы ұқсас көріністер. Орта ғасырлық ғұламалардың ой-түйіндері. Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі және шығармашылығы. Х-ХІІ ғасырдағы әдебиет. Махмұт Қашқари/ХІғ/ - ұлы филолог «Диуани лұғат ат-түрк» сөздігі.
1. 3 ХАНДЫҚ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық-
әлеуметтік, саяси жағдай
Қазақ хандығы түріндегі Қазақ мемлекеттігінің пайда болуына негіз болған объективті себептер: Дешті Қыпшақтың, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның қазақ рулары мен тайпаларының этникалық және саяси топтасуының күшейе түсуі, казақ халқыньщ қалыптасу процесінің аяқталуы, феодалдық қатынастардың дамуы.
Хандықтың негізін салушылар - Ақ Орда билеушісі Ұрұс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек.
ХҮІ ғасырдағы қазақ хандығы. ХҮІ ғасырда қазақ хандығының нығайып, территориялық жағынан ұлғая түсуі. Қасым ханның тұсында казақ хандығында ішкі қайшылықтардың жойылып, саяси және экономикалық жағынан нығаюы, шекараның ұлғаюы.
Алғашқы қазақ заңы - « Қасым ханның қасқа жолының » жасалуы.
ХҮІ ғасырдың екінші жартысында әлсіреген хандықты біріктіруде Ақназар ханның үлесі. Тәуекел хан тұсында қазақ хандығы мен Ресей арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың нығаюы және Орта Азияның сауда орталықтарына шығуы.
ХҮІІ ғасырдағы қазақ хандығы. Есім ханның орталықтандырылған мемлекет құру әрекеті. Қазақ хандығының Есім хан тұсында Оңтүстік шекараларының кеңеюі. «Есім ханның ескі жолы» деп аталатын заңның сипаты.
ХҮІІ ғ. екінші жартысындағы Қазақ хандығының саяси, әлеуметтік жағдайы. Тәуке хан билік құрған кезеңде (1680-1717) халықтың бірлік, ынтымағының арта түсуі.
Қазақ мемлекетінің әлеуметтік, экономикалық және ішкі жағдайды реттеуге бағытталған реформалары.
Қазақ халқының тарихына ірі кұқықтық өзгерістер жасаған «Жеті жарғы» заңының жасалуы.
ХҮІІ ғ. алғашқы жартысында Жоңғар хандығының құрылуы. Қазақ-жоңғар қатынастары.
Тәуке хан қайтыс болғаннан кейінгі кезеңде қазақ хандығының әлсіреуі. Қалмақтардың қазақ жеріне шапқыншылық жорығы.
1710-1711, 1717, 1723-1725, I 740-1742 жылдарда қазақ жеріне жасалған жоңғарлардың жорықтары.
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресі. Жоңғар мемлекетінің күйреуі. Жоңғар қалмақтарына күйрете соққы берген қазақ батырларының жеңісті жорықтары.
Жоңғарларға қарсы күресті ұйымдастырудағы Абылайдың рөлі.
Қазақ хандығының мемлекеттілігін, тәуелсіздігін сақтап қалудағы Абылайдың батырлығы, ұйымдастыру, дипломатиялық шеберлігі.
Абылай ханға, жоңғарларға қарсы күресте ерлігімен танылған қазақ батырларына арналған поэзиялык туындылар. Осы шығармалардағы Абылай бейнесі.
Ежелгі түркі поэзиясының жаңа коғамдық саяси жағдайлардағы дәстүрлі жалғасы болып табылатын қазақ жырауларының тарих сахнасына шығуы.
Қазақ әдебиеті тарихынан жыраулар поэзиясының алатын орны.
Жырау, жыршы, ақын сынды халық әдебиетін жасаушылардың өзіндік ерекшеліктері. Жыраулар поэзиясының дара табиғаты, тақырыптық ерекшеліктері. Жыраулардың қоғамдык-әлеуметтік тұлғасы.
Хандық жүйе кезеңінде жыраулардың ханға, мемлекет билеушілеріне кеңесші көмекші болуы, оның мемлекет істеріне араласуы, қоғамдағы рөлі. Жырау - хан мен халық арасындағы дәнекер тұлға.
Жыраулардың қазақ хандығы қалыптасып, нығаюы процесінде хандардың бір орталыққа бағынған мемлекет құру саясатын іске асыруда ұраншы, үгітші қызметін атқаруы.
Жыраулардың саяси және қоғамдық өмірдегі езгерістерге орай жорықшы, батыр жауынгер болуы.
Жыраулардың келесі бір функциясы - сәуегейлігі, көріпкелдігі, болашақты болжауы. Жыраулар шығармаларындағы болжал өлеңдер.
Хандық дәуір әдебиеті тарихының даму бағыттары
және көркемдік-идеялық ерекшеліктері
Жыраулар поэзиясындағы дара әдебиетке тән белгілер және фольклорлық сипаттар. Жыраулар поэзиясының калыптасу, даму кезеңдері. Жыраулар поэзиясыньщ даму кезеңдерін үш кезеңге бөліп қарастыру:
I кезең. (ХІ-ХІҮ ғасырлар) жыраулық дәстүрдің негізі қаланған ілкі
кезеңі. Кетбұға, Сыпыра жыраулардың, Қодан тайшының бізге жеткен
мұралары.
II кезең. (ХҮ-ХҮІ ғасырлар) жыраулық поэзияның қалыптасу кезеңі.
Қазтуған, Асан қайғы, Доспамбет, Шалкиіз жыраулардың шығармашылығы.
III кезең. (ХҮІІ-ХҮШ ғасырлар) жыраулық поэзияның неғұрлым
кемелденген кезеңі. Жиембет, Тәтіқара, Үмбетей, Ақтамберді, Бұқар жыраулар
шығармашылығы.
Жыраулар поэзиясының жариялану, зерттелу жайы. Хандық дәуір әдебиетінің жиналуы, жариялануы XIX ғасырдың екінші жартысынан басталады. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиеттің жиналып, жариялану, зерттелуін үш кезеңге бөліп қарастыру. Бірінші кезең. XIX ғасырдын екінші жартысынан бастап Кеңес үкіметі орнағанға дейінгі кезең аралығындағы жиналу, жариялану жұмыстары. Ш. Уәлихановтың, В. В. Радловтың жыраулар шығармашылығына қатысты пікірлері, жинап бастыруы. Жыраулар мұрасының «Ноғай уа құмық шығырлары». М. Османов, «Жақсы үгіт» М. Бекмұхамедов, «Шайыр», «Көксілдер», Ғ. Мұштақ «Тауарих хамса», Қ. Халидұғлы «Ақын» А. Берқалиұғлы құрастырған жинақтарға енуі.
Екінші кезең. 1917 жылдан - 1959 жылдар аралығындағы жиналып жариялануы, зерттелуі.
Үшінші кезең. 1959 жылғы әдеби мұра жайлы мәселе көтерілген конференциядан кейінгі және осы күнге дейінгі зерттелуі. XX ғасырдың 60-90 жылдар аралығында жыраулар поэзиясының тиянақты зерттелуі: Б. Кенжебаев, Ә. Марғұлан, Х. Сүйіншәлиев, М. Мағауин зерттеулерінің маңызы.
Жыраулар поэзиясының көркемдік-идеялық ерекшеліктері. Жыраулар поэзиясында туған жер, қоныс, сыртқы жаулармен болған, азаттық күрес, жаугершілік заман көрінісі, өз дәуірінің шындығы, моральдық, этикалық қағидалар, ерлік, ел бірлігі тақырыптарының жырлануы.
ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясы - сол дәуірдің түрлі көріністерін қазақ тілінде көркем жырланған төл мұрасы. Жыраулар поэзиясында қолданылған көркемдік кестелер, суреттеу тәсілдері, образдар жүйесі.
Толғау жанрының өзіндік ерекшеліктері. Толғаудың сипаттамасы. Жанрлық белгілері. Толғау - импровизациялық дәстүрдегі дара шығармашылық үлгісі. Толғаудың мазмұнына, тақырыбына қарай жіктелуі. А. Байтұрсынов, Е. Исмайлов, С. Мұқанов, М. Мағауин, Б. Әбілқасымов сынды ғалым-зерттеушілердің толғауды классификациялау үлгісі. Толғаулардағы, арнау-толғаулардағы көркем шындық, тарихилық мәселесі. Толғаулардың тирадаларға белінуі, дидактикалық сипаты.
Қазтуған жырау
Қазтуған Сүйінішұлы - ұлттық әдебиетіміздің төл басыларының бірі. Қазақ әдебиеті тарихында шығармалары өз атымен жеткен алғашқы автор. Қазтуған - жорықшы, жауынгер жыраудың өзіне арналған мадақ жыры -«Бұдырайған екі шекелі» толғауындағы Қазтуғанның өз бейнесі. Қазтуған жыраудың ақындық қуатын танытатын толғауы - туған жерімен, ата қонысымен қоштасу жыры. Жыраудың толғауларындағы суреттеулер мен образдар. Мұрат ақын жырлаған «Қазтуған» жырындағы Қазтуған бейнесі жауынгер - жыраудың көшпенділер тұрмысы тудырған ерекше қасиеттерге баламалануы.
Асан кайғы
Асан қайғы (Хасан Сәбитұлы ХІҮ-ХҮ ғ. ғ. ) өмірі туралы мәлімет. Тарихи тұлға, ұлы ойшыл. Асан қайғы - Ұлығмұхамед, Жәнібек хандардың қасында болып, мемлекет ісіне араласқан, ықпалды бектерінің бірі.
Асан қайғы - аңыз кейіпкері. Аңызға айналған данышпан Асан қайғы мен тарихи Асан арасындагы қарым-катынас. Асан туралы аңыздардың тақырыбы мен мазмұнына қарай: қайғы аталуыма байланысты туган аңыз-әңгімелер; Асанның өміріне қатысты аңыздар жане Асанның ұлы Абат пен қызы Жұпардың тапқырлық істеріне байланысты аңыздар болып топтастырылуы. Асан туралы аңыздардағы қиял мен тарихи шындықтың көрінісі. Асан қайғы шығармашылығында «Жерұйық» идеясының көрініс табуы. Асан қайғының утопиялық таным тұсінігі мен ортағасырлық Буропадағы утопияның ерекшелігі. Асан қайғы - ХҮ ғасырдағы бүкіл Дешті қыпшақтың ірі жырауы.
Асан толғауларының тақырыптық ерекшеліктері. Асан қайғы толғауларындағы дидактикалық сарын: толғауларында насихат, өнеге сөз, гибрат айтылуы («Еділ бол да, Жайық бол») .
Асан қайғының Әз-Жәнібек ханға айтқан арнау толғаулары. Арнау-толғауларының әлеуметтік мәні. Арнау-толғауда ханға кеңес айта отырып, ел басқару ісіне де араласуы, сын айтуы.
Жырау толғауларында өз заманындағы тарихи өзгерістердің мәні түсіндірілуі.
Асан қайғы толғауларындағы - болжалдық сарын («Ай, хан, мен айтпасам, білмейсің» толғауы «Қилы, қилы заман болмай ма» тирадасы) .
Асан қайғы шығармаларының жииалып жариялану және зерттелу жайы.
Доспамбет жырау
Қазақ хандығының құрылу кезеңінде емір сүрген, ұлттық әдебиеттің қалыптасуында көрнекті рөл атқарған - Доспамбет жырау.
Доспамбет жырау өмірінен мәлімет. Доспамбет - ерлік пен еркіндікті аңсаған жорықшы жырау. Жырау толғауларының басты идеясы - ерлікті, батырлықты дәріптеу. Доспамбет жырау толғауларында елді, жерді қорғау міндеті, майданда шаһит кешу, соғысып өлу арманының көрініс табуы. («Қоғалы көлдер, қом сулар», «Айналайын Ақ Жайық», «Сере, сере, сере қар» т. б. толғаулары)
Доспамбет жырау толғауларында ерлік, елдік мәселелерінің көтерілуімен қатар, билеуші қауымның салтанатты өмір-тұрмысының да жырлануы, өз заманының белді өкілі болған Доспамбеттің өмір салты көрініс табуы. («Тоғай, тоғай, тоғай су ») . Доспамбет жырау толғауларында дүниенің өткіншілігі, адам өмірі туралы ой-толғаныстарының жырлануы.
Шалкиіз жырау
Шалкиіз Тіленшіұлы (1456-1560) - қазақ поэзиясында философиялық бағыттың негізін салушы, жаңашыл жырау.
Жыраудың өмірбаяны. Шалкиіздің ноғайлы-қазақ дәуірінде Орақ, Мамай, Би Темірдің тұсында өмір сүргені.
Импровизатор Шалкиіздің жазбаша сауаттылығын да танытатын толғауларындағы терең ойлылық, суреткерлік шеберлік.
Шалкиіз толғауларындағы қоғам, адам өмірі жайындағы толғаныстар, дүниенің өткіншілігі, өмірдіц өзгеруі, өсу процесінде болатындыгы туралы пайымдаулары.
Шалкиіз жыраудың философиялық ой- толғаныстарынан туғаң терең мағыналы афористік сөздері.
Шалкиіз - әскербасы, батыр.
Шалкиіз поэзиясы - белгілі дәрежеде жаугершілік поэзия. Шалкиіз поэзиясының рухы-ерлік. Шалкиіз толғауларында ұрыс даласындағы батырдың қимыл, қозғалысын жанды суреттер арқылы жеткізу, батыр бейнесінің статикалық күйде сомдалу үлгілері.
Жыраудың толғауларында «бұқарашылдық тенденциясының» көрініс табуы. Жалғыздықтың мансұқталып, бірліктің, туыстықтың дәріптелуі («Артыңда туысқанның көбі игі», «Қамалаған қалың туғанның арқасы») .
Шалкиіздің Би Темірге арналған толғаулары. («Аспанды бұл құрсайды», «Қара бас күспен шалдырып ») .
Арнау-толғауларындағы заман тынысы, хан мен жырау қарым-қатынасы. Ханды ұлықтай жырлауы немесе ханға мін айтуы.
Шалкиіздің ақындық шеберлігім танытатын көркемдік тәсілдер.
Шалкиіз - сахара эпосын жасаушылардың бірі.
Шалкиіз тудырған нақыл- афоризмдерді Бұқардың үлгі етуі.
Шалкиіз толғауларындағы жауынгерлік, ерлік рухы Махамбет поэзиясында қайталануы.
Шалкиіз жырау шығармашылығының зерттелуі. Шалкиіз толғауларының Кеңес өкіметі орнағанға дейін-ақ жиі басылып жарық көруі. Шалкиіз шығармашылығының қазақ, сонымен бірге, қарақалпақ, құмық халықтары әдебиетінде зерттелуі жайы.
Жиембет жырау
Жиембет Бортоғашұлы (ХҮІІ ғ. ) - Есім ханның әскербасы батырларының бірі, әрі жорықшы жырауы, қабырғалы биі. Жырау өмірінен мәлімет берер аңыз әңгімелер.
Жиембеттен қалған елеулі мұра - Есім ханға арналған толғаулары. Арнау-толғауларындағы Жиембеттің хан мен халық алдындагы үлкен еңбегі, жоғары беделі көрініс табуы.
Жиембеттің арнау-толғауында билеуші мен жырау арасында қайшылықтардың суреттелуі және хан дәрменсіздігінің әшкереленуі, толғаудың сыншылдық сипаты.
Марғасқа жырау
Марғасқа жырау (ХҮІІ ғ. ) - Есім ханның батырларының бірі жырау.
Өткір тілді, суырып салма өнердің шебері Марғасқа жырау - ерлікті, антқа беріктікті жырлаушы. «Ей, Қатағаның хан Тұрсын» толғауының шығу тарихы.
Ақтамберді жырау
Ақтамберді Сарыұлы (1675-1768) -жоңғарларға қарсы күрес дәуірінде қол бастаған батыр, жортуыл жыршысы, әлеуетті жырау.
Ақтамберді жыраудың өмірінен мәлімет.
Қазақ тарихындағы ең қиын кезеңде өмір сүрген Ақтамбердінің жоңғарларға қарсы күресті ұйымдастырушы болғаны.
Ақтамберді толғауларындағы басты сарын - ерлікке, батырлыққа шақыру.
Ақтамберді шығармашылығында қазақ халқының ой-арманы, мақсат-мүддесі, көшпенді халықтың өмір-тұрмысы жайлы түсінігі, мінез-құлық ерекшеліктері жырлануы.
Жыраудың «Жағалбай деген ел болар», «Жағаға қолдың тигенін», «Жел, жел есер, жел есер» толғауларындағы жалғыздық, жарлылық мәселелерінің жырлануы.
Жырау поэзиясында нақыл, афористік толғаныстардың берілуі.
Тәтіқара ақын
Тәтіқара ақын - қазақ халқының тарихында сырт жауларға қарсы күрестің ұраншысы, жауынгер ақын.
Тәтіқара ақынның Абылай ханның жортуыл жыршысы болуы.
Ақын өмірінен деректер.
«Қамыстың басы майда, түбі сайда» толғауы ерлердің рухын көтеру, жігерлендіру үшін айтылғаны.
Абылайға арналған «Кебеже қарын, кең құрсақ» өлеңіндегі ақынның турашылдығы.
Үмбетей жырау
Үмбетей (1706-1775) - өз дәуірінің аса маңызды мәселелерін жырлаған үлкен тынысты жырау.
Үмбетей жырау толғауларында ел тұрмысындағы маңызды мәселелер, батырлардың ерлігі мадақталып, жырлануы.
Үмбетей - Абылай және ХҮШ ғасыр батырлары жайындағы жырларды туғызушылардың бірі.
Жырау толғауларында ел, жер тарихы туралы деректердің берілуі. Үмбетейдің даңқын шығарған «Бөгембай өліміне», «Бөгембай өлімін Абылай ханға естірту» толғаулары.
Жырау шығармашылығында жоңғарға қарсы күрестің каһарманы, атақты қолбасшы Бөгембай образының жасалуы.
Бұқар жырау
Бұқар жырау Қалқаманұлы (1668-1781) - қазақ жыраулар поэзиясының алыбы.
Бұқар жырау - өз дәуірінің данышпаны, қазақ хандығының нығаюы, орталықтандырылған мемлекетке айналдыру жолындағы Абылай ханның кеңесшісі, ақылгөй биі, көрнекті мемлекет қайраткері.
Бұқар жырау - қазақ халқының ынтымағын, бірлігін ту етіп көтерген ұлы тұлға, кемеңгер жырау.
Бұқар жыраудың өмірі туралы мәлімет.
Бұқар жыраудың шығармаларымың жиналуы, зерттелуі. М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Ә. Марғұлан, Е. Исмаилов, Б. Кенжебаев, Р. Бердібай т. б. ғалымдар еңбектеріндегі Бұқар жырау туралы ғылыми тұжырымдар, пікірлер. Жырау толғауларының текстологиясы.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz