Ғылыми-техникалық әдебиет пен неологизмдер

Жоспар

Кіріспе.

1.Ғылыми.техникалық әдебиет пен неологизмдер.
2.Неологизмдердің жасалу жолдары.
3.Сөздердің бірігуі арқылы жасалған неологизмдер.

Қорытынды.

Әдебиеттер.
Кіріспе.
Қазіргі қазақ тіліндегі неологизмдер революциядан кейінгі кезеңде қазақ өміріндегі үлы өзгерістермен байланысты газақ тіліне көптеген жаңа сөздер кіру арқылы көрінді. Ескі құрыл|с ада болды. Қазақстанда ғылым мен техникалық, орындарының көбеюі т. б. жақа сөздердің пайда болуына, қазақ тілі лексикасыньщ толығуына қолайлы жағдай болып, неологизмдерді туғызады.
Неологизм деп бір тілде жақадан пайда болған және әзірше көпшілік арасында толық қалыптаспаған жанд сөздерді айтамыз. Жана сөз үнемі жаңа болып тұрмайды, көпшілік бүл сөздерді меңгерген кезде, олар жалпы халықтық сипатқа ие болады да, неологизм болудан қалады. Кейбір жағдайда, жаңа сөздер қалыптасқанша, жалпы халықтық сипатқа ие болғанша, неологизм деп аталып, халық тәжірибесінде жүріп екшеледі.
Жаңа ұғымды білдіргендіктен, бүл сөздерді де неологизм дейміз. Шөктіру деген сөздің мағынасын салыстырыңыз.Бұл сөз бұрын түйені еріксіз тізе бүктіруді (жат-қызуды) білдірді, ал қазір ол геология термині болып та есептеледі. Дәл осы сияқты желі деп — бұрын тек бие байлау уақытында құлындарды тізіп байлап қою үшін қазыққа керілген арқанды атаса, қазір тау жынысын білдіретін атау.Бұл мысалдар геология мен тау өнері терминдеріне қатысты екені, ғылымның белгілі бір саласындағы мамандарға ғана мәлім екені айқын. Бірақ ғылымның бұл саласына қатысы бар заттар мен ұғындар жөнінде сөз болған күнде, олар көркем немесе басқа әдебиеттерде қолданыла алады.(Бұл сөздер қазақ тілі сөздің құрамына, бір жағынан, неологизм болып, екінші жағынан, термин болып кірді.
Ғылымның барлық саласындағы терминдер жөніндегі мәселесі, де қазақ тілінде осылар алуандас, өйткені қазақ тілі терминологиясы жаңадан ғана жасалды. Тілдегі жаңалықтар алғашғқы неоплогизм түрінде көрінеді.
Әдебиеттер.
1.Кеңеспев.І. Қазіргі қазақ тілі.-Алматы,1998.
2.Бектуров.Ш.К.Қазақ тілі.-Алматы,2001.
3.Балғанбаев.Ә.Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы.-Алматы,1996.
        
        Жоспар
Кіріспе.
1.Ғылыми-техникалық әдебиет пен неологизмдер.
2.Неологизмдердің жасалу жолдары.
3.Сөздердің бірігуі арқылы жасалған неологизмдер.
Қорытынды.
Әдебиеттер.
Кіріспе.
Қазіргі қазақ тіліндегі неологизмдер революциядан кейінгі ... ... үлы ... ... ... тіліне көптеген жаңа сөздер
кіру арқылы көрінді. Ескі ... ада ... ... ... ... орындарының көбеюі т. б. жақа сөздердің пайда болуына, қазақ
тілі лексикасыньщ ... ... ... ... ... деп бір тілде жақадан пайда болған және әзірше көпшілік арасында
толық қалыптаспаған жанд сөздерді айтамыз. Жана сөз ... жаңа ... ... бүл сөздерді меңгерген кезде, олар жалпы халықтық
сипатқа ие ... да, ... ... ... ... ... жаңа
сөздер қалыптасқанша, жалпы халықтық сипатқа ие ... ... ... ... ... жүріп екшеледі.
Жаңа ұғымды білдіргендіктен, бүл сөздерді де ... ... ... ... ... ... сөз бұрын түйені еріксіз тізе
бүктіруді (жат-қызуды) білдірді, ал ... ол ... ... болып та
есептеледі. Дәл осы сияқты желі деп — бұрын тек бие ... ... ... ... қою үшін қазыққа керілген арқанды атаса, қазір
тау жынысын ... ... ... ... мен тау ... қатысты екені, ғылымның белгілі бір ... ... ... ... ... Бірақ ғылымның бұл саласына қатысы бар заттар мен
ұғындар жөнінде сөз болған ... олар ... ... ... ... алады.(Бұл сөздер қазақ тілі сөздің құрамына, бір жағынан,
неологизм болып, екінші ... ... ... ... ... ... терминдер жөніндегі мәселесі, де қазақ тілінде
осылар ... ... ... тілі ... ... ғана жасалды.
Тілдегі жаңалықтар алғашғқы неоплогизм түрінде көрінеді.
1.Ғылыми-техникалық әдебиеттегі неологизмдер.
Қазіргі қазақ тіліндегі неологизмдер үлкен екі топқа ... а) ... ... ә) ... ... қазақ тілінде Октябрь
революдиясынан кейінгі кезенде, негізінде, орыс ... ... ... ... ... ... ... болғаны мәлім. Мысалы, базалът,
байқалит, берилл, боксит, кидлит, порода, плутон сияқты терминдер орыс ... ... Бұл — ... ... — ең ... сол ... ... үшін де иеологизм болады. Алайда ... ... де ... ... ... аз, ... олар тар ... терминдер. Бұл сөздер
қазіргі қазақ тілі лексикасының ... ... ... ... ... қазақтың байырғы сөздерінен де жасалады. Бірақ солардың өзі де
неологизм түрінде болды. Мысалы: ... шаю ... ... желі ... теміртас (жвлезняк), құмтөбе (дюна), алыс өлшем
(дальномер), кереге-тас (горсть), ... ... ... шөгінділер (осадки) сияқтылар.
Лексикада жеке сөздердің сөздік мағыналарынан басқа ауыпалы, ... деп ... тағы ... ... ... болады. Бұл қосымша
мағыналардың пайда бо-луы — алғашқы кезде неологизм түрінде көрінеді.
Қандай жаңа сөздер, сөздердің жаңа ... ... ... ... ... болады, ал сонан кейін олар жалпы халықтық сипатқа ие
болады да, неологизмнен жалпы лексикаға ауыса-ды. ... жер ... ... ... ... ... ... 1) орын; 2) орта; 3)
қашықтық; 4) кеміту тағы ... сол ... ... бар. ... ... ... болады. Салу деген етістіктің де қосымша: 1)
өру, тоқу,байлау; 2) ... ... 3) ... 4) ... 5) ... 6) ... ... 7) төсеу; 8) қозғау сияқты мағыналары бар.
Мысалы, Еңбек — ата, ... ... Тас ... ... ауыр ... ... ... әйелді жер қылады (мақал). Қарлығаштар әдемі ұя сала
бастады. Жер жырттьщ, ... ... ... ... ... ... бар ... жайып сала бермейтін.
Бұл келтірілген мысалдардан сездердің бәрі бірдей біркелкі дәрежеде жалпы
халықтық ... ие бола ... ... Оның себебі, олардың бір
мезгілде лайда болмауында: кейбіреуі ... ... кеш ... ... ... контексте ие болған мағыналарының әрқайсысы ... ... ... стадиясынан өтеді. Бірден жалпы халықтық лексикаға ене
бермейді.
Кейбір өзгерістер омоним деп аталатын жеке сөз ... ... ... бара ... Қазіргі қазақ тіліндегі от ... ... 1) от; 2) ас, ... және ... жем. ... ... ... мағынасы — жарык. Түркі халқының ертедегі жазу ... ... ... сөз ... жем (шөп) мағыналарында болғаңдьіғын да кездестіреміз.
От деген сөз от тауып алу ... ... ... ... ... Ал оның ... ... жем ма-ларыналарына келетін болсақ, онда ол,
біздіңше, қосымша (екінші) болып саналады. Бірақ бұл ... ... ... ... қазақ тілінде омоним болып есептеледі.
Сөйтіп, басында неологизм ретінде басталған контекстік мағына бара-бара
ауыс мағына болып танылады да, ... місе ... ... ... онан да әрі ... дами ... омонимге, яғни өз алдына мағынасы
тұрақталып, басы ашық жаңа сөз болып ... ... ... ... пайда болу себептерін біз ... ... ... мен ... техника мен ғылымның өсуімен
байланысты, сол ... ... ... ... ... ... Неологизмдердің жасалу жолдары белгілі тілдің ... ... ... ... ... тіліндегі неологизмдер қазақ
тілінің ішкі заңдарына сәйкес жасалады. Қазақ тіліндегі неологизмдердің
жасалуының ең ... ... ... ... ... ... ... неологизм жасалады. Октябрьден
кейінгі кезеңде ікөптеген сездер жаңа мағынаға ие болды, ... ... ... жаңа ... ... жаңа ... шектес болды.
Кейбір архаизмдер немесе ескірген сөздер де жаңа мағынаға ие болды ... ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ
тілі сөздік құрамына мықтап ... ... ... ... ... сез ... револю- циясынан бұрын
иленген қайысты жүмсарту процесі мағынасында қолдайылып келді, ал қазір
талқылау (обсуждать) жаңа мағынаға ие болды. Қарау ... ... ... ... ... ... контексте мүлде жаңа мағынада. Талқылау
мен қарау етістіктері өздерінің негізгі мағынасында ертеден мәлім, ... осы ... ... таныс еместі. Мұндай сөздердің ұшықиыры жоқ.
Мысалы, тайғақтау (буксовать), байыту фабрикасы (обогатительная фабрика),
жақтау (оклад), сызу (черчение), іздеу ... ... ... ... ... т. с. Көркем әдебиеттен кейбір мысалдар келтірейік:
Көшекбаевтың ... ... «Бес қыз» және ... ... ... түсірілді . Сережа сызуларын осы ас дайындайтын беті бұжыр
столдың ... ... .Осы ... ... мезгілді баспасөздерде
де жиі кездеседі. Мысалы, «Қазақ әдебиеті» газетінің бір номерінде
жазушы М. ... ... бір ... ... Бұл ... ... ... кездестіреміз. Талдау (анализировать) деген сөздің
орнына жүйелеу; мысалы, Аударманың теориялық және ... ... жеке ... ... пайда бола бастады. Үлгі деудің
орнына енеге. Мысалы Советтік реалистік аударма өнегесінің ... ... ... ... ... ... ... ұлғая түспг отыр
(сонда). Түбірлі орнына түбегейлі. Бұл айтылғандар...аудару ғылымының
түбегейлі негізі ... ... ... ... ... ...... — түйыңтау барлық — барша, пысықша орнына пысықай, әлем ... ...... тағы ... орынды қолданылған неологизмдер.
Бұл келтірілген сөздер бізге таныс; біз ... ... де, ... де мүмкін, алайда бұл мысалдарда олар басқаша мағынада
құлпырып жайнагі, неологизм болып тұр.
Аффикстік ... ... ... жаңа сөз ... үшін көне ... ... Мысалы, бастауыш (подлежащее), баяндауыш (сказуемое),
сақтағыш (предохранитель), қорытпа (сплав), басқарма (правление), қолжазба
(рукопись), құрам (состав), ... ... сызу ... ... сеппе (вкрапленность, прибор), салық (налог), сөйлемше
(выражение) тағы ... ... ... ... ... түрлері.
Басқарма мүшелерінің жиналысы болып бітті . Дерсу көп уақыт көздеп, басын
құндақтап екі рет ... ... ... басқысы келмеді. Бірақ бұл
жылдарда дивизияның құрамы қатты өзгерді .
Бұл мысалдардан -ыш, -ғыш, -ма, -ба ... және ... ... варианттарын көреміз. Бұлардың барлығы байырғы түбір сөздердің
негізінде жаңа ... ... ... тілінің өнімді аффикстері. Орыс
тілінен енген сөздердің түбірінен қазақ тілі қосымшалары ... ... ... ...... кокс — кокстеу, мартен — мартендеу,
реакция — реацияшылдың, кристалл тағы сол сияқтылар.
Сонымен, қазіргі ... ... ... ... сөз ... аффикстердің
маңызы зор.
Неологизмдердің бүл түрі екі сөздің бірігуі арқылы түбірдегі ... ... ... ... ... бір ... ... Соның
нәтижесінде ол неологизм болып лексикаға ене бастайды. Мысалы, ... ... және ... ... сөздердің бірігуінен жасалып, орыстың күрделі сөзі
пятилетка деген , ... ... ... Сол ... он ...... жылдық деген сөздерден, бүкіл одақтық — бүкіл одақ, қол-өнер — қол
және өнер деген ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі бұлар сияқты біріккен сөздер үш топқа бөлінеді:
а) Неологизм болып біріккен ... бір тобы ... ... ... ... тез арада қалып тасып, жалпы халықтық лексикаға
ауыса бастайды. Неологизмнің бүл тобына еңбеккүн, ... ... т. ... ... ғ, ә) Бір топ ... қазақ тілі лексикасы құрамына көптен
енгеніне қарамастан, олардың қолданылу ... ... ... ... алмай келеді. Мысалы, гостерминко антбұзар (клятвопреступник)
деген сөзді қазақ ... ... ... бойынша енгізсе де,
күні бүгінге дейін қалыптасып кете алған жоқ. Бұл сияқты, көкейге қонымсыз,
ескірген үғымдармен ... ... ... ... ... дәрежесінен аса алмай, тілдің лексика құрамына енбейді, ... ... де, ... ... Бір топ ... ... ... болғандықтан, тар ма-ғынадағы ғылыми-
техникалық терминология көлемінде қалады. Мысалы, өнертабыс (изобретение),
қолөнер (ремесло), үндеухат (листовка) тағы ... Бұл ... ... ... ... ал ... көркем әдебиетте біз оларай
сирек кездестіреміз. Бұған бір жағынан ... ... да әсер ... ... ... бірде бөлек, екіншіде бірге
жазылып, әлі жалпыға мәлім, таныс ... ... ... ... ... таба ... ... бірігуі арқылы жасалған неологизмдер.
Тілдің сөздік құрамына жаңа ұғымдармен, жаңа заттармен, техникамен бірге
басқа тілдерден жаңа атаулар ... ... ... тілімізге ең алдымен орыс
тілінен және орыс тілі арқылы ... ... ... жаңа ... ... ... ... өмірге қажеттілігі нәтижесінде қазақ тілінің
сөздік құрамында тез қалыптасады. Мысалы, XX ... бас ... ... ... ... ... ... ат арба, от кемемен жаһанды кезді.
Атсыз ... арба һәм шана ... ... Дүниеның төрт
бұрышыменен тездетіп, телеграмма арқылы сөйлеседі. ... ... ... ... ... ... электричество, телеграмма, телефон,
трамвай ол кезде, яғни XX ғасырдың басында (1912—1913 ж.ж.), ... ... ... ... адаптация дәлел бола алады... Бұл келтірілген мысал
сөздер бір тілден екінші тілге ауысқанда, ... ... ең ... ... ... одан ... ... айналып, ал одан әрі сол енгей тілінің
сөздік құрамына кіретіндігін растайды. Сондықтан трамвай, ... ... ... ... ... осы ... ... өтіп, қазақ тілінде қалыптасып, жалпы халықтық характерге ие болды,
неологизм дей алмайтын сатыға көтерілді.
Сонымен, лексиканың даму ... ... ... өте-мете жылжымалы
болып саналады. Өйткені тілде жаңа ... туып ... да, ... ... ... үздіксіз ауысуда болады. Бұл — сапырылысу
емес, дамудан туған қозғалыс. Сондықтан, договор, гонорар, вотум, ... ... ... ... ... ... ла~ ... вагонетка,
купе, трест, директор, ларек т. б. әзірге неодогйзм. Мысалы, Договордағы үй
қайда, жұмыс киім, аванс Қайда?. Ол ... ... ... соң ... ... Арба ... бұзылғаны болса, трест жөндеп береді (сонда).
Көркем прозадағы образдылың тәсілдер олардың еңбегінде де ... зор ... ... бір фабриканың директорының әйелімін. Купедегі столдың
астынан, үлкендігі кісінің құшағына әзер ... ... ... ... Байжан тартып алды (сонда).
Калькалау арқылы пайда болған неологизмдер оншама көп ... ... сөзі ... ... ... ал төрт қыр (четырехгранник) калька
емес, өйткені ол — орыс сөзінің дәл ... ... ... ... өзі де, оның ... да қазіргі өскелең қазақ тілінің талаптарын
қанағаттандыра ... ... біз ... былайғы жерде ... орыс ... ... тіліне тигізген әсері жөнінде ... ... кең ... ... яғни ... деген ұғымға орыс
тілінен қазақ тіліне дәл аударылған сөздерді де қосамыз. Мысалы, ... ... көп, ... ... ... орыс ... множ-и-тель
қосымшасыңа сайма-сай келеді; анықтауыш (определение) деген сөз определение
дегенге ... ... ... — произведение, қалыптандыру —
восстановление, құбылыс — явление, серпінді — ... ...... — дополнение, басқарма — правление, ......... т. б. ... ... ... Оның ... бұл
жүйедегі теория өзінің кейбір шешуші, анықтпаушы негіздері тарапында
жемісті түрде ... ... әлі де түсе ... жоқ. ... ... көбейтпетін санды көбейткіш деп айтамыз. Бұл арада Ғабдолла То-
қайдың шығармалары туралы сын айтқалы ... ... . ... ... екеуі де «өте жақсы» деген бағамен бітірген . Партияға алу туралы
мәселе бастауыш партия ұйымының жалпы ... ... ... ... ... ... ... кездегі калькалардың революциядан бұрынғы кезеңдегі
калькалардан айырмашылығы — жаңа ұғымдарды саналы түрде аудару арқылы өмір
қажетінен тууының ... ... ... ... ... калькалар орыс
тілінің тәжірибесіне сүйеніліп жасалады.
Қазақ тілінде калька жасауда орыс тілінің игілікті әсері ерекше ... бұл түрі көп ... ... ... ... ... кең
таралып, жиі қолданылуына қарай, тілдің лексикасына ... ... ... ... ... калька қай тілде болса да жағьщды құбылыс болып
саналмайды. Өйткені неологизмнің өзге ... ... ... ... ... ... арқылы тез тарап, тілде тез қалыптасып
отырса, кальканың ішінде әуел ... ... ... ... ... ... қалыплтасып кете алмай лексикадан шығып ... да ... ... калькадан аулақ болған жөн. ... ... ... ... бар ... түрлі жұрнақтарды қосу арқылы: оқу-лық, көр-ер-мен,
аял-да-ма, бал-муз-дақ, өмір-шең, үйір-ме, уш-ақ;
жалқы есімдерді жалпы есімдерге айналдыру ... ... ... т. ... ... біріктіру арқылы: келіссөз, ұлтаралық, жетіжылдық,бесжылдық,
жеделхат, әуежай, саяжай, жаға-жа, мұражай, шипа-жай, жедел жәрдем, төраға,
төрайым, гулзар, ... ... ... ... ... ... Кейбір неологизмдер сөз тіркесінен де жасалады: агротехни-калық шаралар,
жергілікті тыңайтқыштар, егіс дақылдары, шаруа қожалығы.
Жаңадан енген сөздердің тың, жаңа ... ... ... тұрғанда ғана
неологизм болады.
Тіліміз мемлекеттік мәртебеге ие болғалы бері жаңа қолданысқа ие болған
сөздер күн ... ... ... ... ... ... ... жәрдемақы,зейнетақы, айыпақы, өтемақы, сыйақы, төлемақы,
дереккөз (источник).,
Ғылым мен ... ... пен ауыл ... ... ... ... ... кеңінен дамыған шағында жаңа ғымдарды б білдіретін
жаңа сөздер тілге тотггап енеді. Осывдай жаңа сөздер есік ашып ... ... ... ... деп ... ... ... сінісіп,
жалпыхалықтық сипат ала қоймаған жаңа сөздер деген ғымды ... ... ... ... ... бір аладағы тар көлемде қолданылып жүрген
жаңа сөздердің бәрі де неологизмдердің тобьша ... Бір ... ... ... ... жана ... ... ендірген кезівде осы күнгі
щгалт, мектеп, класс, тақта, парта, ... ... ... ... ... ... өзі ... үшін неоло-гизмдер болып саналғандығына ешбір
күмән келтіруге бол-майды. Одан бергі кезендерде ... ... ... ... ... ... артист, сахна сияқты сөздер де
неологизмдер тобын көбейткен еді. Қазіргі танда аталған сөздердің барлығы
да жалпыхалықтық сипат ... ... ... ... де, ... ... қалды. Осы кез-де қазақ тілінің лексикасы жыл ... ... да ... күнбе-күн өсіп толығып отырды деуге боладьі Бүгінгі
неологизм деп ... ... 5—10 жыл ... ... ... ең ... сөздердің қатарына барып қосылып жатады. Мысалы:
телевизор, лунник, атомоход, атомнш, спутник, космос, космодром, космонавт,
космогония, ... ... ... ... ... ... ... нищрон, силон, тастикат, ракетчик, кибернетжа, стиляга,
абстракционизм, культиватор т. б. Осы терминдердің өзі ... ... ... ... қарамастан, кейбіреулері (телевизор, космос, спутнику
космонавт) қазірдің өзіңде неологизидер тобынан актив сөздердің қатарына
қарай өтіп кетті ... ... ... ... шек ... ... өте қиын ... аңғарамыз. Мұндағы ұстайтын негізгі принцип, жаңа
сөздің жеке басы бір ... ... ... ... ... тілі ... сөздік қорының құрамы біркелкі емес. Оның ... ... ... ... ... ... ... көбінесе бір буынды көп
мағынаны сөздер: тау, көл, жер, тас, үй, күн, тун, ай, жыл, айт, бар, ... сен, мен, ол, бір, екі, үш, ... көк, ақ т. б. ... ... негізгі
сөздік қорға ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың байырғы төл сөздері ... ... ... ата, ана, ... нағашы, жиен, беле, қуда,
құдағи, жеңге; мал ... ... ... ... ... ... ... қасқыр, түлкі, арыстан, қоян, қарсақ; ағаш ... ... ... ... тобылгыу шырша; киіз үй атаулары: шаңырақ, туырлық,
кереге, уық, бақан; жұмыс құралдарының атаулары: ... ... ... құрық, пышақ, біз; сапалық, сындық атаулары: жақсы, жаман, жеңіл,
ауыр, қатты, жұмсақ, ... суық т. б. ... ... жалпыхалықтық сипат
алған кейбір кірме сөздер жатады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... қорек, қошемет, зиян, ортал, ораза, намаз, ... ... ... рет, ... ... ... ... сөздік қордың мынадай басты белгілерін көрсетуге болады.Бұл
белгілер арқылы ... ... ... ... ... ... ... бірге, оған қандай сөздер енетінін анықтауға болады.
Негізгі сөздік қорға тән басты белгі — тұрақтылық. Оған бірнеше ... ... ... ... ... үнемі қолданып келе жатқан сөздер кіреді. Осы күнгі
қазақ тілінің негізгі ... ... ... сөздерді бұдан бірнеше
ғасыр бұрын жазылған ескерткіштерден кездестіруге болады. Мысалы, ... ... ... ... ат, ер, сіз, тул, ... қашық т. б. ;
VII—VIII ғғ. Орхон-Енисей жазуында сіз, олу ... көку боз, ұлы, ... ... ат, кун, түн, қыз, бар, келу ... білу оң, алты отыз т. б. ; XI ... сөздігінде: мен, сен, ол, екі, үш, алты тогы ат, өгіз, қой,
ат, күн, түн, ... ақ, ... ... бар, кел, оқы, вкін т. б. ... ... ... сөздік қордың тұрақтылығы жайында сөз ... жайт есте ... ... ... ... ... ... сипаты бар
дегенге қарап, ол тіпті де өзгермейтін құбылыс деп ұқпау керек. ... даму ... ... сөздік қор баяу болса да ... ... ... қоры — тарихи дамып отыратын категория, ол —
бірнеше ғасырдың жемісі. Сондықтан негізгі сөздік қор тек бір ... ... деп ... ... Оған ... кейін пайда болып,
жалпыхалықтық сипат алған, қазақтың байырғы сөздері, кейбір кірме сөздер де
кіреді жоғарыда келтірілген мысалдарды ... ... ... ... тән ... ... белгі — оның сөз тудыруға ұйтқы
болатындығы. Негізгі сөздік қор болмаса, сөздік құрам ... ... ... негізгі сөздік қордағы бір буыңды түбір сөздерден қаншама сөз
жасалыл ... ... ... ... екі ... ... ... әр түрлі сөзжасам тәсілдері арқылы: күндіз, күнгей,
күнсу, күнім, күндік, күнелту, күндес, күншіл, күндеу, күнделік, күн ұзақ,
күн көру, күн ... күн ... күн ... ... ... күн ... ... күн ара т. б.; жер сөзінен: жершіл, жергілікті, жерлеу, жерлес,
жерсіну, жерсіз, жермай, жертөле, жеркепе/жер ... жер ... жер ... үй, ... т. б. ... жасалған. Жоғарыдағы мысалдарға қарап, тек бір
буыңғы түбір сөздер ғана сөз тудыруға қабілетті екен деп ... ... ... ... жаңа сөз ... ... бола алады. Мысалы, ек
сөзінен туған егін сөзінен егінші, ... ... жи ... ... ... жинақты, жинақтылық, жинақы сияқты сөздер туған. Негізгі
сөздік қорға енетін ... ... ... де ... ... ... өте
көне замандардан белгілі екеніне қарамастан, сан есіңмерден туған сөздер
өте аз. Ал зат есім мен етістік ... ... ... аса ... ... лексикалық және семантикалық болып, екі түрде кездеседі.
Лексикалық неологизмдері жаңа ұғымдардың тууымен бірге шыққан жаңа
терминдер жатса, семантикалық неологизмдерге калька тәсілімен сөзбе-сөз
аудару ... төл ... ... жеке ... ... боладалМысалы: жүйе
(система), қор (фоңд), талдау (анализ), кесте (таблица), сурет
(изображение), үзіліс (перемена), белдеу (зона), ... ... ... ... ... желі ... ... (осадки) т. б. Неологизмдер
орыс тілівдегі термиңцерді сол қалпында еш өзгеріссіз алу арқылы немесе ана
тілінің төл сөзімен беру ... ... ... төл сөздермен
аударылғанда негізгі сөдік қордың негізінде сөз ... ... ... ... ... ... балмұздақ, оқулық, өміршең, үйірме,
баспасәз, жемшөп, еңбеккүн, күнделік, омарташы, шикізат, өзіндік күн,
сыбагалы салмақ, аттас заряд, өнеркәсіп, тыңайтқыш, қалам ақы, ... ... ... ... ... ... т. б. Неологизмдер екі
түрлі жолмен келіп шығады. Біріншісінде жаңа сөздер бұрыңды-соңды тілде
өмір-бақи болып көрмеген, жаңа ... ... ... байланысты
жасалады. Мысалы: революция, колхоз, совхоз, кино, театр, телевизор,
спутник, ракетчш, бригада, фермер т. б. Екіншісінне бұрыннан ... ... ... ... ... ... мән беріп, түрлендіріп қолдану
негізінде пайда болады.
Әдебиеттер.
1.Кеңеспев.І. Қазіргі қазақ тілі.-Алматы,1998.
2.Бектуров.Ш.К.Қазақ тілі.-Алматы,2001.
3.Балғанбаев.Ә.Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы.-Алматы,1996.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Неoлoгизмдердің жaсaлуы52 бет
Неологизмдер және оларды аударудың теориялық негіздері19 бет
Неологизмдердің жасалуы және оның аудару жолдары43 бет
Қазақ бөлiмiнде оқитын студенттердiң тiлдiк санасындағы неологизмдердiң идентификациясы (психолингвистикалық талдау).41 бет
Компьютерлік неологизмдер83 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет
Мезолит және Неолит дәуірлері7 бет
Мезолит және неолит ескерткіштерінің зерттелу тарихы83 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь