Ғылыми-техникалық әдебиет пен неологизмдер


Жоспар

Кіріспе.

1.Ғылыми.техникалық әдебиет пен неологизмдер.
2.Неологизмдердің жасалу жолдары.
3.Сөздердің бірігуі арқылы жасалған неологизмдер.

Қорытынды.

Әдебиеттер.
Әдебиеттер.
1.Кеңеспев.І. Қазіргі қазақ тілі.-Алматы,1998.
2.Бектуров.Ш.К.Қазақ тілі.-Алматы,2001.
3.Балғанбаев.Ә.Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы.-Алматы,1996.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге


Жоспар
Кіріспе.
1.Ғылыми-техникалық әдебиет пен неологизмдер.
2.Неологизмдердің жасалу жолдары.
3.Сөздердің бірігуі арқылы жасалған неологизмдер.
Қорытынды.
Әдебиеттер.
Кіріспе.
Қазіргі қазақ тіліндегі неологизмдер революциядан кейінгі кезеңде қазақ
өміріндегі үлы өзгерістермен байланысты газақ тіліне көптеген жаңа сөздер
кіру арқылы көрінді. Ескі құрыл|с ада болды. Қазақстанда ғылым мен
техникалық, орындарының көбеюі т. б. жақа сөздердің пайда болуына, қазақ
тілі лексикасыньщ толығуына қолайлы жағдай болып, неологизмдерді
туғызады.
Неологизм деп бір тілде жақадан пайда болған және әзірше көпшілік арасында
толық қалыптаспаған жанд сөздерді айтамыз. Жана сөз үнемі жаңа болып
тұрмайды, көпшілік бүл сөздерді меңгерген кезде, олар жалпы халықтық
сипатқа ие болады да, неологизм болудан қалады. Кейбір жағдайда, жаңа
сөздер қалыптасқанша, жалпы халықтық сипатқа ие болғанша, неологизм деп
аталып, халық тәжірибесінде жүріп екшеледі.
Жаңа ұғымды білдіргендіктен, бүл сөздерді де неологизм дейміз. Шөктіру
деген сөздің мағынасын салыстырыңыз.Бұл сөз бұрын түйені еріксіз тізе
бүктіруді (жат-қызуды) білдірді, ал қазір ол геология термині болып та
есептеледі. Дәл осы сияқты желі деп — бұрын тек бие байлау уақытында
құлындарды тізіп байлап қою үшін қазыққа керілген арқанды атаса, қазір
тау жынысын білдіретін атау.Бұл мысалдар геология мен тау өнері
терминдеріне қатысты екені, ғылымның белгілі бір саласындағы мамандарға
ғана мәлім екені айқын. Бірақ ғылымның бұл саласына қатысы бар заттар мен
ұғындар жөнінде сөз болған күнде, олар көркем немесе басқа әдебиеттерде
қолданыла алады.(Бұл сөздер қазақ тілі сөздің құрамына, бір жағынан,
неологизм болып, екінші жағынан, термин болып кірді.
Ғылымның барлық саласындағы терминдер жөніндегі мәселесі, де қазақ тілінде
осылар алуандас, өйткені қазақ тілі терминологиясы жаңадан ғана жасалды.
Тілдегі жаңалықтар алғашғқы неоплогизм түрінде көрінеді.
1.Ғылыми-техникалық әдебиеттегі неологизмдер.
Қазіргі қазақ тіліндегі неологизмдер үлкен екі топқа бөлінеді: а) -ғылыми-
техникалық әдебиетте; ә) көркем әдебиетте.Қазіргі қазақ тілінде Октябрь
революдиясынан кейінгі кезенде, негізінде, орыс әдеби тілінщ игілікті әсері
арқылы көптеген деологизмдер пайда болғаны мәлім. Мысалы, базалът,
байқалит, берилл, боксит, кидлит, порода, плутон сияқты терминдер орыс тілі
арқылы алынды. Бұл — геология терминдері — ең әуелі сол ғылымның жергілікті
мамандары үшін де иеологизм болады. Алайда қазірдін, өзінде де олардың
қазақ тілінде түсінігі аз, өйткені олар тар көлемді терминдер. Бұл сөздер
қазіргі қазақ тілі лексикасының құрамына аударылмай тікелей келіп кірсе,
терминдер қазақтың байырғы сөздерінен де жасалады. Бірақ солардың өзі де
неологизм түрінде болды. Мысалы: алтын шаю (золотопромывание), атпа
(извержение), желі (жила), теміртас (жвлезняк), құмтөбе (дюна), алыс өлшем
(дальномер), кереге-тас (горсть), сеппе (вкрапленность), шөктіру
(осаждение), шөгінділер (осадки) сияқтылар.
Лексикада жеке сөздердің сөздік мағыналарынан басқа ауыпалы, контекстік
мағыналары деп аталатын тағы басқа қосымша мағыналары болады. Бұл қосымша
мағыналардың пайда бо-луы — алғашқы кезде неологизм түрінде көрінеді.
Қандай жаңа сөздер, сөздердің жаңа мағыналары болсын, алғашқы кезде
тілде неологизм болады, ал сонан кейін олар жалпы халықтық сипатқа ие
болады да, неологизмнен жалпы лексикаға ауыса-ды. Мысалы, жер деген
сөзді алсақ, негізгі мағынасынан басқа қосымша: 1) орын; 2) орта; 3)
қашықтық; 4) кеміту тағы басқа сол сияқты мағыналары бар. Осылардың
көпшілігі тілде неологизм болады. Салу деген етістіктің де қосымша: 1)
өру, тоқу,байлау; 2) құру, жасау; 3) себу; 4) көрсету; 5) орнату,
тұрғызу,кетеру; 6) салық салу; 7) төсеу; 8) қозғау сияқты мағыналары бар.
Мысалы, Еңбек — ата, жер—ана (мақал). Тас түскен жеріне ауыр (мақал).
Жаман еркек жақсы әйелді жер қылады (мақал). Қарлығаштар әдемі ұя сала
бастады. Жер жырттьщ, қайнады еңбек,егіс салды. Бірақ Попов зерттеушілердің
алдына бар сырын жайып сала бермейтін.
Бұл келтірілген мысалдардан сездердің бәрі бірдей біркелкі дәрежеде жалпы
халықтық сипатқа ие бола бермейтінін көреміз. Оның себебі, олардың бір
мезгілде лайда болмауында: кейбіреуі ерте, кейбіреуі кеш пайда болады.
Демек, сөздің контексте ие болған мағыналарының әрқайсысы өзінің шығуына
сәйкес неологизм стадиясынан өтеді. Бірден жалпы халықтық лексикаға ене
бермейді.
Кейбір өзгерістер омоним деп аталатын жеке сөз болып бөліну дәрежесіне
дейін бара алады. Қазіргі қазақ тіліндегі от сөзінің омонимдерін
салыстырыңдарі 1) от; 2) ас, тамақ және азық, жем. Оттегнн сөздің алғашқы,
негізі, мағынасы — жарык. Түркі халқының ертедегі жазу ескерткіштерінде біз
от деген сөз азық, жем (шөп) мағыналарында болғаңдьіғын да кездестіреміз.
От деген сөз от тауып алу нәтижесінде пайда. Болғандығына күмән келтіруге
болмайды. Ал оның тамақ, азық, жем ма-ларыналарына келетін болсақ, онда ол,
біздіңше, қосымша (екінші) болып саналады. Бірақ бұл сөздер мағына
алыстығына; арай, қазіргі қазақ тілінде омоним болып есептеледі.
Сөйтіп, басында неологизм ретінде басталған контекстік мағына бара-бара
ауыс мағына болып танылады да, онымен місе тұтпай, сөздің тұрақты
мағынасына, онан да әрі қарай дами түссе, омонимге, яғни өз алдына мағынасы
тұрақталып, басы ашық жаңа сөз болып кетеді.
2.Неологизмдердің жасалу жолдары.
Тілдегі неологизмдердің пайда болу себептерін біз өндіріс пен
шаруашылықтың, сауда мен транспорттың, техника мен ғылымның өсуімен
байланысты, сол сияқты халықтың әлеуметтік құрылысының өзгеруімен
байланысты қарадық. Неологизмдердің жасалу жолдары белгілі тілдің ішкі
заңымен байланысты. Турасын айтқанда, қазақ тіліндегі неологизмдер қазақ
тілінің ішкі заңдарына сәйкес жасалады. Қазақ тіліндегі неологизмдердің
жасалуының ең негізгі жолдары мынадай:
1. Сөздердің мағыналарының жаңаруы арқылы неологизм жасалады. Октябрьден
кейінгі кезеңде ікөптеген сездер жаңа мағынаға ие болды, өйткені олардың
бұрынғы мағыналары жаңа ұғыммен үндесіп, жаңа тенденциямен шектес болды.
Кейбір архаизмдер немесе ескірген сөздер де жаңа мағынаға ие болды және
әдеби тілде қолданылып, соның арқасында олардың көпшілігі қазіргі қазақ
тілі сөздік құрамына мықтап орнықты.
Мысалы, қазақ тіліндегі талқылау деген сез Октябрь револю- циясынан бұрын
иленген қайысты жүмсарту процесі мағынасында қолдайылып келді, ал қазір
талқылау (обсуждать) жаңа мағынаға ие болды. Қарау деген етістік: Бүл
мәселені жиналыста қарадық деген контексте мүлде жаңа мағынада. Талқылау
мен қарау етістіктері өздерінің негізгі мағынасында ертеден мәлім, бірақ
олардың осы соңғы қолданыстары таныс еместі. Мұндай сөздердің ұшықиыры жоқ.
Мысалы, тайғақтау (буксовать), байыту фабрикасы (обогатительная фабрика),
жақтау (оклад), сызу (черчение), іздеу (изыскание), еңкек (наклон), қақ
(окалина, накипь) т. с. Көркем әдебиеттен кейбір мысалдар келтірейік:
Көшекбаевтың орындауында Сейтектің «Бес қыз» және «Заман» атты
күйлері нотаға түсірілді . Сережа сызуларын осы ас дайындайтын беті бұжыр
столдың үстінде сызатын .Осы типті неологизмдер мезгілді баспасөздерде
де жиі кездеседі. Мысалы, «Қазақ әдебиеті» газетінің бір номерінде
жазушы М. Әуезовтың көлемді бір мақаласы жарияланған. Бұл мақалада біз
мынандай неологизмдерді кездестіреміз. Талдау (анализировать) деген сөздің
орнына жүйелеу; мысалы, Аударманың теориялық және практикалық мәселелерін
жүйелейтін жеке кітаптар, зерттеулер... пайда бола бастады. Үлгі деудің
орнына енеге. Мысалы Советтік реалистік аударма өнегесінің заңдылық
жайлары ғылыми теория тарапынан түсіну міндеттері тіпті ұлғая түспг отыр
(сонда). Түбірлі орнына түбегейлі. Бұл айтылғандар...аудару ғылымының
түбегейлі негізі болмақ (сонда) -Мұра орнына мирас, әрине — әлбетте,
түжыру — түйыңтау барлық — барша, пысықша орнына пысықай, әлем орнына ләм,
шұңғыл — шүңет тағы басқалар орынды қолданылған неологизмдер.
Бұл келтірілген сөздер бізге таныс; біз оларды естуіміз де, әдебиетте
кездестіруіміз де мүмкін, алайда бұл мысалдарда олар басқаша мағынада
құлпырып жайнагі, неологизм болып тұр.
Аффикстік неологизмдер. Соңғы кездерде жаңа сөз жасау үшін көне аффикстер
сирек қолданылады. Мысалы, бастауыш (подлежащее), баяндауыш (сказуемое),
сақтағыш (предохранитель), қорытпа (сплав), басқарма (правление), қолжазба
(рукопись), құрам (состав), құрама (соединение), сызу (чертеж), қабаттама
(прослойка), сеппе (вкрапленность, прибор), салық (налог), сөйлемше
(выражение) тағы басқалар. Мысалы, Бастауыш жазудың негізгі түрлері.
Басқарма мүшелерінің жиналысы болып бітті . Дерсу көп уақыт көздеп, басын
құндақтап екі рет көтерді, шамасы серппені басқысы келмеді. Бірақ бұл
жылдарда дивизияның құрамы қатты өзгерді .
Бұл мысалдардан -ыш, -ғыш, -ма, -ба аффикстерін және оларлдың-м,-ық,-ше
тағы басқа варианттарын көреміз. Бұлардың барлығы байырғы түбір сөздердің
негізінде жаңа сөздер жасайтын қазақ тілінің өнімді аффикстері. Орыс
тілінен енген сөздердің түбірінен қазақ тілі қосымшалары арқылы неологизм
жасалады. Мысалы, награда — наградтау, кокс — кокстеу, мартен — мартендеу,
реакция — реацияшылдың, кристалл тағы сол сияқтылар.
Сонымен, қазіргі қазақ тілінде неологизм жасауда сөз жасаушы аффикстердің
маңызы зор.
Неологизмдердің бүл түрі екі сөздің бірігуі арқылы түбірдегі екі
компоненттің мағыналарынан мүлде басқа үшінші бір мағынаны тудырады. Соның
нәтижесінде ол неологизм болып лексикаға ене бастайды. Мысалы, бесжылдық —
бес және жылдық деген сөздердің бірігуінен жасалып, орыстың күрделі сөзі
пятилетка деген , сөзінің мағынасын білдіреді. Сол сияқты, он жылдық — он
және жылдық деген сөздерден, бүкіл одақтық — бүкіл одақ, қол-өнер — қол
және өнер деген сөздер қосылып, біріккен түрде ремесло мағынасын білдіреді;
Қазіргі қазақ тіліндегі бұлар сияқты біріккен сөздер үш топқа бөлінеді:
а) Неологизм болып біріккен сөздердің бір тобы өздерінің жаңада ғана
жасалғандығына қарамай-ақ, тез арада қалып тасып, жалпы халықтық лексикаға
ауыса бастайды. Неологизмнің бүл тобына еңбеккүн, шетел, көзқарас т. б.
сөздер жатады. ғ, ә) Бір топ создер қазақ тілі лексикасы құрамына көптен
енгеніне қарамастан, олардың қолданылу сиректігінен жалпы халықтық сипатты
қабылдай алмай келеді. Мысалы, гостерминко антбұзар (клятвопреступник)
деген сөзді қазақ терминолоясына аудармашылардың талабы бойынша енгізсе де,
күні бүгінге дейін қалыптасып кете алған жоқ. Бұл сияқты, көкейге қонымсыз,
ескірген үғымдармен байланысты, ойдан шығарған, кездейсоқ неологизмдер
варваризм дәрежесінен аса алмай, тілдің лексика құрамына енбейді, сөйтіп
біраз жүреді де, бара-бара ұмытылады.
б) Бір топ сөздер лексикаға енбейтін болғандықтан, тар ма-ғынадағы ғылыми-
техникалық терминология көлемінде қалады. Мысалы, өнертабыс (изобретение),
қолөнер (ремесло), үндеухат (листовка) тағы басқалар. Бұл сөздер көбінесе
аударма әдебиеттерде кездеседі, ал қолтума көркем әдебиетте біз оларай
сирек кездестіреміз. Бұған бір жағынан орфографиялық ережелердің
тұрақтамауы да әсер етеді, өйткені сөздер бірде бөлек, екіншіде бірге
жазылып, әлі жалпыға мәлім, таныс сөздер қатарына кіріп әдебиеттен кең
қолданыс таба алмай келеді.
3.Сөздердің бірігуі арқылы жасалған неологизмдер.
Тілдің сөздік құрамына жаңа ұғымдармен, жаңа заттармен, техникамен бірге
басқа тілдерден жаңа атаулар келіп енеді. Біздің тілімізге ең алдымен орыс
тілінен және орыс тілі арқылы басқа тілдерден көптеген жаңа сөздер енді.
Бұл неологизмдер өздерінің өмірге қажеттілігі нәтижесінде қазақ тілінің
сөздік құрамында тез қалыптасады. Мысалы, XX ғасырдың бас кезінде шығып
тұрған «Айқап» журналында: «Қара жерде ат арба, от кемемен жаһанды кезді.
Атсыз жүретұғын арба һәм шана (автомобиль) шығарды. Дүниеның төрт
бұрышыменен тездетіп, телеграмма арқылы сөйлеседі. Ерінсе, үйінде отырып,
телефон арқылы сөйлеседі автомобиль, электричество, телеграмма, телефон,
трамвай ол кезде, яғни XX ғасырдың басында (1912—1913 ж.ж.), неологизм еді.
Бұған текстегі берілген адаптация дәлел бола алады... Бұл келтірілген мысал
сөздер бір тілден екінші тілге ауысқанда, екінші тілге ең әуелі варваризм
түрінде еніп, одан кейін неологизмге айналып, ал одан әрі сол енгей тілінің
сөздік құрамына кіретіндігін растайды. Сондықтан трамвай, ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Нарық шаруашылығының жалпы сипаттамасы12 бет
«Неологизм» терминінің түсінігі және мазмұны14 бет
Ағылшын тіліндегі неологизмдердің аудармада берілуі (техникалық лексиканың негізінде)47 бет
Жалпы неологизмдердің ерекшеліктерін ескере отырып, ағылшын тіліндегі неологизмдердің пайда болу тәсілдерін зерттеу61 бет
Неoлoгизмдердің жaсaлуы52 бет
Неологизмдер және оларды аударудың теориялық негіздері19 бет
Неологизмдер мен окказионализмдерді ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылуы (халықаралық ұйымдар құжаттарының негізінде)36 бет
Неологизмдердің жасалуы және оның аудару жолдары43 бет
Қазіргі ағылшын тілі терминологиялық жүйесін толықтырудағы неологизимдердің рөлі47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь