Қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жасалуы және түрлері


Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жасалуы және түрлері
2. Дауысты дыбыстардың жіктелуі
3. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Алғашқы зерттелулерде қазақ тілі дыбыс жүйесі туралы, қазақ тіліндегі дыбыстардың саны мен сапасы туралы бірізді пікір де, қазақша терминдер де жасалған жоқ. Қазақ тілі дыбыс жүйесінін белгілі бір мәселесі бойынша арнайы зерттеу жүргізілгендіктен орыс түркологтары еңбектерінде фонетика таза практикалық мақсатта болды. Сондықтан олардың зерттеулері қазақ тілі дыбыс жүйесі жөніндегі алғашқы мәлімет деңгейінде ғана еді. оны төмендегі шолуымыздан байқауға толық болады. Демек, нағыз ғылыми зерттеу А. Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов еңбектерінен басталады деп білеміз.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесі жөнінде алғашқы мәліметті Н.И. Ильминскийдің 1860 жылы Қазан қаласында шыққан «Материалы к изучению киргизского наречия» («Ученые записки Казанского университета») деген еңбегінен кездестіре аламыз. Ильминский қазақ тіліндегі дыбыстарды екі топқа жіктеп, дауыстылардың сегіз түрін (а-ä, е, ы, і, о-ö, у-ÿ), дауыссыздардың он тоғыз түрін (п, м, w; т, д, н; ж, з, ш, с; р, л, j; k¨, ѓ, к, г, ң) атап өтеді (дыбыстарды өзара артикуляциялық жуықтығына қарай жіктеп көрсеткен). Н.И. Ильминский тіл алды ашық ä (ә) дауыстысын дербес фонема түрінде қарамай, а дауыстысының варианты ретінде түсініп, оны негізгі дауыстылардың тобынан шығарып тастайды.
1. Терентьев М. «Грамматика турецкая, персидская, киргизская и узбекская».-Книга І, СПб., 1875.
2. Радлов В.В. «Фонетика северных тюрксих языков» (Солтүстік түркі тілдерінің фонетикасы). Неміс тілінде жазылған. – Лейпциг, 1882.
3. Мелиоранский П.М. «Краткая грамматика казак-кингизского языка». Часть І. Фонетика и этимология. – СПб., 1894.
4. Аралбаев Ж.А. «Қазақ тілі фонетикасының зерттелуі жайында»// Кітп: Фонетика казахского языка. – Алматы, 1969. – 27-42 б.
5. Байтұрсынов А. «Қазақ тілінің дыбыстары»// «Жаңа мектеп» журналы, №2; «Дыбыстардың жіктелуі». «Төте оқу» 1936, желтоқсан айы, №30; «Сөз үндістігі». «Төте оқу» 1937, 5 март, №7. (Байтұрсынов А. Шығармалары, Алматы, «Жазушы», 1989; «Қазақстан әйелдері», №4, 1989).
6. Бегалиев Ғ. «Әріп, дыбыс, буын».- Алматы, «Қазақстан» баспасы, 1935; «Сингорманизм деген не?»// «Халық мұғалімі», №3-4, 1941.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Жоспар

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жасалуы және түрлері
2. Дауысты дыбыстардың жіктелуі
3. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Алғашқы зерттелулерде қазақ тілі дыбыс жүйесі туралы, қазақ тіліндегі
дыбыстардың саны мен сапасы туралы бірізді пікір де, қазақша терминдер де
жасалған жоқ. Қазақ тілі дыбыс жүйесінін белгілі бір мәселесі бойынша
арнайы зерттеу жүргізілгендіктен орыс түркологтары еңбектерінде фонетика
таза практикалық мақсатта болды. Сондықтан олардың зерттеулері қазақ тілі
дыбыс жүйесі жөніндегі алғашқы мәлімет деңгейінде ғана еді. оны төмендегі
шолуымыздан байқауға толық болады. Демек, нағыз ғылыми зерттеу А.
Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов еңбектерінен басталады деп білеміз.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесі жөнінде алғашқы мәліметті Н.И. Ильминскийдің
1860 жылы Қазан қаласында шыққан Материалы к изучению киргизского наречия
(Ученые записки Казанского университета) деген еңбегінен кездестіре
аламыз. Ильминский қазақ тіліндегі дыбыстарды екі топқа жіктеп,
дауыстылардың сегіз түрін (а-ä, е, ы, і, о-ö, у-ÿ), дауыссыздардың он тоғыз
түрін (п, м, w; т, д, н; ж, з, ш, с; р, л, j; k¨, ѓ, к, г, ң) атап өтеді
(дыбыстарды өзара артикуляциялық жуықтығына қарай жіктеп көрсеткен). Н.И.
Ильминский тіл алды ашық ä (ә) дауыстысын дербес фонема түрінде қарамай, а
дауыстысының варианты ретінде түсініп, оны негізгі дауыстылардың тобынан
шығарып тастайды.

1. Қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жасалуы және түрлері

Қазақ тілінің дыбыстық жуесін алғашқы құрған ғалым Байтұрсынұлы Ахымет,
басқа дыбыстық жуелер, бөтен тілдердің дыбыстары қосылған, жалған жуелер. 
Айтылу кезінде ауа өкпеден кедергісіз шығып, үннен ғана тұратын дыбыстарды
дауысты дыбыстар дейміз. 
Дауысты дыбыстар сөйлеу мүшелерінің бір-біріне жанаспай жатуы арқылы
жасалынады. Олардың негізгі ерекшеліктері болып мыналар табылады: 
- дауыстылардың жасалатын орны - тамақ тұсы; 
- дауыстыларды айтқанда, фонациялық ауа сыртқа - біркелкі, баяу шығады; 
- дауыстылардың ішкі сапасы - таза үннен тұрады; 
- дауыстылардың үн сапасында - жаңғырық (резонация) мол болады; 
- дауыстыларды жан-жақты құбылтуға болады; 
- дауыстылар сөз ішінде буын жігін құрайды және дауыссыздармен тіркесе
алады. 
Қазақ тіліне тән дауысты дыбыстар жүйесін мына дыбыстар құрайды: а, ә, о,
ө, е, ұ, ү, ы, і. 
Дауыстылар құрамына қарай жалаң (монофтонг) және құранды (дифтонг) болып
екіге бөлінеді.

Дауысты дыбыстардың жіктелуі

Дауысты дыбыстардың жасалуына белгілі сөйлеу мүшелерінің ерекше қатысуына
қарай қазақ тіліне тән дауысты дыбыстар бірнеше топқа бөлінеді. Олар,
тілдің қатысу қалпына қарай: жуан және жіңішке; жақтың ашылу қалпына қарай:
ашық және қысаң; еріннің қатысу қалпына қарай еріндік және езулік дауысты
дыбыстар болып табылады.

2.1. Жуан дауыстылар 
Тілдің ұшы кейін тартылып, үсті дөңестену арқылы жасалған дауысты
дыбыстарды жуан дауыстылар дейміз. Ооларды кейде тіл арты дауысты дыбыстар
деп те атайды. 
Жуан дауысты дыбыстар мыналар: а, о, ұ, ы. 

2.2. Жіңішке дауыстылар 
Тілдің ұшы кейін тартылып, үсті дөңестену арқылы жасалған дауысты
дыбыстарды жіңішке дауыстылар дейміз. Оларды кейде тіл алды дауысты
дыбыстар деп те атайды. 
Жіңішке дауысты дыбыстар мыналар: ә, е, ө, ү, і. 

2.3. Ашық дауыстылар 
Жақтың кең ашылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды ашық дауыстылар деп
атаймыз. 
Ашық дауыстылар мыналар: а, ә, о, ө. 

2.4. Қысаң дауыстылар 
Жақтың тар ашылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды қысаң дауыстылар деп
атаймыз. 
Қысаң дауыстылар мыналар: ұ, ү, ы, і.

2.5. Еріндік дауыстылар 
Еріннің дөңгеленіп алға қарай созылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды
еріндік дауыстылар деп атаймыз. 
Еріндік дауыстылар мыналар: о, ө, ұ, ү. 

2.6. Езулік дауыстылар 
Езудің кейін тартылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды езулік дауыстылар
деп атаймыз. 
Езулік дауыстылар мыналар: а, ә, е, ы, і. 

Дауысты дыбыстардың жіктелуі 
Тілдің қатысына қарай жуан а, о, ұ, ы 
жіңішке ә, е, ө, ү, і 
Жақтың қатысына қарай ашық а, ә, о, ө 
қысаң ұ, ү, ы, і 
Еріннің қатысына қарай еріндік о, ө, ұ, ү 
езулік а, ә, е, ы, і
Дауыстыларды талдаудың үлгісі: 
а - езулік, ашық, жуан дауысты; 
ә - езулік, ашық, жіңішке дауысты; 
е - ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Дауысты дыбыстардың жазылуындағы ерекшеліктер
Буынның жасалуы, түрлері
Буынның жасалуы, түрлері Екпіннің түрлері. Бунақ-ритмикалық топ.Дыбыстардың алмасуы.Сингармонизм заңы
Қытай тіліндегі дауысты дыбыстар мен дауыссыз дыбыстардың айырмашылығы
Қазақ тіліндегі дыбыстардың жасалу қоры
Дауысты және дауыссыз дыбыстар
Тіл дыбыстарының түрлері. Дауысты, дауыссыз дыбыстар
Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің жолдары
Дауысты дыбыстар жүйесі
Дауысты дыбыстар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь