Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы

Бүгінгі таңда қазақ және өзге де түркі елдері алдында өзекті мәселелердің бірі ретінде тұрған руникалық түркі жазба ескерткіштері өзін зерттеуді тек көне тарих жазылып қалдырған кезеңнен емес, бастауын сонау ғұн, сақ мәдениетінен іздеуді меңзейді. Орталық Азиядағы алғашқы ірі көппелі ғұндар империясы біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ ғасырдың соңында құрылды. Бұл ұлы патшалық Байкалдан Тибетке, Орта Азиядан Қытайдағы Хуанхэ өзеніне дейінгі аралықты мекендеп, сандаған жылдар бойы осы территорияда өз үстемдігін жүргізіп отырды. Ғұн тайпалары алтай тілдес тайпалар қатарына жатқанымен, оның құрамында әртүрлі тілдерде сөйлейтін тайпалық одақтар мен шағын рулар да бар еді. Осындай тайпалық одақтардың түрлі жағдайларға байланысты әлсіреуі нәтижесінде Орта Азия территориясында түркі этногенезінің, яғни түркі тілдес тайпалық одақтарының бірігу процесі басталды.
Заманымыздың І мыңжылдығының басынан Евразия даласында біртіндеп этникалық өзгеріс етек алды. Оның негізгі көрінісі ретінде бұл аймақтарда түркі тілдес тайпалардың басқосуы, өз алдына мемлекет құрып дамудың жаңа бір процесін бастан кешуін ерекше айтуға болады. Ал І мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап тұрғындардың әлеуметтік жағдайының артуы және саяси, территориялық тұрақтылықтың нығаюы нәтижесінде жер тұтастығына байланысты бірнеше үлкен мемлекеттер пайда болғаны анық байқалады. Нақтырақ айтсақ, Оңтүстік Сібір, Орталық Азия, төменгі Еділ жағалаулары мен Солтүстік Кавказ аймақтарына байланысты бірінші Түрік қағанаты, Шығыс Түрік қағанаты, Батыс Түрік қағанаты, Түргеш қағанаты мен Арал оғыздары хандығы бой көтереді. Осы аталған одақтастар дәуірі тарихта көне түркі дәуірі деп аталады. Тарих толқынында өз ізін жоғалтпай, үнемі даму, ұлғаю, ірілену сияқты процестерді бастан кешкен біздің көне түркі тіліміз қазіргі уақытта өмір сүріп отырған бүкіл түркі тілдес халықтардың тікелей сабақтастығының жемісі болып табылады. Тілдің пайда болуы мен қалыптасуындағы осындай үзіліссіз,
Әдебиеттер:

Аманжолов А.С. История и теория древнетюркского письма. —Алматы, 2003.
Tomsen V. Іnscrіptіons de l(Orkhon Dechіffrees // Memoіres de la Socіete Fіnno-Ougrіenne (MSFOu). —Helsіngfors, 1896.
Tomsen V. Gozultmus Orhon yazіtlarі. —Ankara: Turk tarіh kurumu basіmevі, 1993.
Томсен В. Дешифровка орхонских и енисейских надписей // Записки Восточного отделения Русского археологического общество (ЗВОРАО). Т. VІІІ. вып. ІІІ-ІV. —СПб., 1894.
Акишев К.А. Древняя культура саков и усуней долины р. Или. —Алматы, 1963.
Литвинский Б.А. Древнейшие кочевники
        
        ТАЛАС ӨҢІРІНДЕГІ КӨНЕ ЖАЗБАЛАР – ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ЖАЗУ
МӘДЕНИЕТІНІҢ БАСТАУЫ
Бүгінгі таңда қазақ және өзге де ... ... ... ... бірі ... ... ... түркі жазба ескерткіштері өзін
зерттеуді тек көне тарих жазылып қалдырған кезеңнен емес, ... ... сақ ... ... ... ... ... алғашқы ірі
көппелі ғұндар империясы біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ ... ... Бұл ұлы ... ... ... Орта ... ... Хуанхэ
өзеніне дейінгі аралықты мекендеп, сандаған жылдар бойы осы ... ... ... ... Ғұн ... ... ... тайпалар қатарына
жатқанымен, оның құрамында әртүрлі тілдерде сөйлейтін тайпалық одақтар мен
шағын рулар да бар еді. ... ... ... ... ... әлсіреуі нәтижесінде Орта Азия ... ... яғни ... ... тайпалық одақтарының бірігу процесі
басталды.
Заманымыздың І мыңжылдығының ... ... ... ... ... етек алды. Оның негізгі көрінісі ретінде бұл аймақтарда
түркі тілдес тайпалардың басқосуы, өз ... ... ... ... ... ... ... кешуін ерекше айтуға болады. Ал І мыңжылдықтың екінші
жартысынан бастап тұрғындардың ... ... ... және ... ... нығаюы нәтижесінде жер тұтастығына байланысты
бірнеше үлкен ... ... ... анық ... ... ... ... Орталық Азия, төменгі Еділ жағалаулары мен Солтүстік Кавказ
аймақтарына байланысты бірінші Түрік ... ... ... ... ... қағанаты, Түргеш қағанаты мен Арал оғыздары хандығы бой көтереді. Осы
аталған одақтастар дәуірі тарихта көне түркі ... деп ... ... өз ізін ... ... ... ... ірілену сияқты
процестерді бастан кешкен біздің көне түркі тіліміз ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтардың тікелей сабақтастығының жемісі
болып табылады. Тілдің пайда болуы мен қалыптасуындағы осындай ... ... ... ... ... ... тілі де түркі ата
тіліміздің негізгі бір ... ... ... және ... ... ... түркі тілдес ру-
тайпалар бірігіп VІ ғасырдың орта ... ... ... ... ... белгілі. Осы қағанаттың құрамына ... ... ... ... өз елі мен ... ... ... үшін алапат
қақтығыстар мен жойқын соғыстарды басынан кешті. Тұс-тұстан ... ... ... ... ру-тайпаларының жорықтары қол
бастаған ержүрек, дана әскер басылардың ерлік істерімен, оған ... ... ... ... ... ... өнеге болар атақты Күлтегін, Тониұқұқ,
Білге, ... ... әрі ... әрі әдеби дастан жырлардың
кейіпкерлеріне, сомды тұлғаларына айналды. Ардақты ... ел ... ... сол ... ... білімдарлары өркениеттің белгісі болып
табылатын түркілік сына жазумен тас бетіне түсірді.
Түркі тайпаларынан қалған бұл ... көне ... ... әрі ... ... ... хабар беретін жәдігер қазына
ретінде бүгінгі күні барлық түркі тектес ... ... ... ... сар ... ішкі ... бойына сіңірген таңбалы тастар қас
батырдың ... сан ... ... өз ... ... мен қайғы-
қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп, еш өзгерместен бүгінге ... ... ... мұра етіп ... көне ... ... ескерткіштер
кең байтақ Қазақстанның барлық аймақтарынан табылып, ескерткіштер саны жыл
санап өсіп ... ... осы көне көз ... ... ... ... ішкі ... мен сырын ұғыну, қазақ халқы үшін құндылығынының
қаншалықты ... ... ... ... ... кеткені белгілі.
Талас жазбалары Қазақстанның оңтүстік аймақтарынан ... ... ... және де ... ... ... ... болып табылатын орта ғасырлық мұралар мен тарихи орындар осы таулы-
қыратты, өзенді аймақтарда орналасқан. Сондықтан да ... және өзге ... ... ... көне мәдениетін, өркениеті мен мемлекеттігін, тілі
мен діліне ... ... ... осы ... ... қажетті
екендігін байқауға болады.
Мемлекет тарихын бейнелейтін түркілік руханикалық ... ... ... және ... ... ... ... үшін көне
мұралардың географиялық жағдайын жетік меңгеруіміз ... ... ... ... көне ... ошақтары мен тарихи орындарын анықтау, оның мәні
мен мағынасын, құпиялы ішкі сырын білу тек ... ... ... ... ол ... алдында болашақ ұрпағы үшін міндетті түрде
шешімін табатын проблема болуы керек. Қазақ ... ... ... оның
тарихымен астасып жатады. Сондықтан да мұндай көнекөз жазба мұраларды
зерттеу мәселесін еліміздің ... ... ... ... ... Қазақстанның аймақтарынан табылған тарихи жазба мұралар қазіргі
уақытта облыстық мұражайлар мен ... ... ... сақтау, қорғау
орындарында мүлдем жоқтың қасы. Ал соңғы жылдары Талас өзені аңғарлары мен
сол аймақтағы таулы-қыратты ... ... ... ... ... тыс ... қойған. Қазіргі Тараз қаласы мен оның оңтүстігін,
Алатау мен Қаратау бөктерлерін, орталық Қазақстандағы ... мен ... ... ... жұмыстарын жүргізетін шағын экспедициялық топ
құрып, көне жазбаларды іздестірсе, ұрпақ білсін деген ... ... ... ... жазу-сызулардың талайы табылары анық. Бұған
айқын дәлел ретінде XІX ғасырдың екінші жартысынан бастан XX ... ... ... ... ... табылған жазбаларды айтуға болады.
Осы екі аралықта талас өзені мен Қазақстанның оңтүстік аймақтарынан біраз
қойтастар мен петроглифтер, ... ... ... өңіріндегі түркілік көне мұраларды зерттеу мәселесі ... ... ... ... өз ... мен құндылығын жоймай өзекті проблемалардың
біріне айнала бастағаны тіпті ... В.В. ... ... де ... ... жылдары ғалым Жетісу өңірін зерттеп, түркітану ғылымына
үлкен үлес қосқан-ды. Сонымен ... ... ... ... ... ... көне түрік жазба ескерткіштері туралы
құнды мәліметтер жинақтауда Ташкент қаласында құрылған Түркістан ... ... ... ... түркітанушы зерттеушілер
тарапынан аса зор құрметке ие болып отырды. 1896-1897 жылдары ... ... ... мен фин археологы Г.Гейкелдің бірлесе іздеу
жұмыстарын жүргізудің арқасында қазіргі ... ... ... ... ... ... бес жазу ... кейінгі жылдары осы аталған
территориялардан (1897 жылы Дмитриевск ... ... ... 1898 жылы ... ... ... ... Ыстықкөл
маңындағы Қайсар шатқалынан) бірнеше көне жазулар мен ... ... ... табылады.
XX ғасырдың 30-шы жылдары Орталық Азия территориясынан көне түрік
таңбалары салынған ... ... Бұл жазу ... графикалық
лингвистикамен айналысушы ғалымдардың көне жазуға деген қызығушылығын
арттыра түседі. ... ... ... ... ... ... ... таңбалар кездеседі. Аталған жазудың құпиясын ашуға бірнеше ғалым
атсалысып, өз ... ... ... ... ... ... (1940), ... (1959), т.б.
1970 жылдары Іле бойындағы Есік қорғанынан ежелгі сақ тайпасы
мәдениетінің айнасы ... ... сол ... ... қажетін өтейтін
бірнеше заттар табылғаны белгілі. Осындай қазба жұмыстарының нәтижесінде
күміс тостағаншаға екі қатар ойылып ... 26 ... ... ... ... ... сына жазуды оқып, оның мағынасы мен ... ... ... ... ... ... тартыстар да болды. Сақ қорғанынан
табылған бұл жазудың тарихи құндылығы күн ... арта ... ... ... әріптер өзімізге белгілі VІ-VІІІ ғасырларда
кездесетін көне ... ... ... таңбалары сәл өзгеше, ... ... ... ... ... сақ дәуірінің жемісі.
Сондықтан жазу жүйесі алдыңғы табылған көне түркі әліппесіне ... ... ... ... өзі ... жазу мәдениетіміздің қайнар ... ... ... мен ... дәуірінен бастау алатындығын дәлелдей
түседі.
Одақтық ... жүйе ... ... ... түркі
мемлекеттері жеке-жеке өз тәуелсіздігін жариялап, егемендікке қол жеткізді.
Рухани байлығымыз - салт-дәстүр, ... ... бен ... ... жатқандығы баршаға мәлім. Соның нәтижесінде түркітану саласына
деген көзқарас қайта өзгеріп, ... ... ... жаңа ... ... Осы ... ... саласы да өз зерттеу ... ... ... ... ... мен мәдениетінің қайнар бастауын көне заманнан
іздеп, қазіргі ... ... ... да қол ... ... ... ... түркі тайпалық одақтары өмір сүрген аймақтардан руникалық
жазумен ойылып жазылған ... ... ... қой ... ... ... ... талай құпиялар сақталуы. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... көне
тайпалардың қолданған заттары табылған болатын. Аталған түркілік көне
жазуларды өз ... ... ... ашып та ... жылы ... ... ... Қарасу ауылы жанындағы Көксай,
Тікбұған, Қызылбұлақ, Алғым өзенді, ... ... көне ... тас бетіне қашалып жазылған бірнеше ... ... ... Бұл ... ... ... 8 руналық жазу өзімізге белгілі Талас
жазба ескерткіштері қатарына жатқызылады.
Көненің көзі болып ... асыл ... ... ... де
қаншама. Өйткені, шығысымызда Алтай мен Тарбағатай, ... Орал ... ... бен ... ... Болаттау аймақтары,
оңтүстігімізде Алатау мен Қаратау қатпарларында және басқа да ... ... ... мекен еткен ата-бабаларымыз сол өңірлерге де ... ... ... ... кім ... ... қол ... дүниелер
ертеңгі күні егеменді еліміздің кез-келген жерінен табылуы мүмкін. Егер
табылып жатса, түркі халықтарының тарихы мен ... ... ... ... ... ... ғылыми түрде одан әрі дәлелдей түсуге
өз септігін тигізері анық.
Әдебиеттер:
Аманжолов А.С. История и теория древнетюркского письма. —Алматы, 2003.
Tomsen V. ... de l(Orkhon ... // ... de ... ... (MSFOu). ... ... V. Gozultmus Orhon yazіtlarі. —Ankara: Turk tarіh kurumu
basіmevі, 1993.
Томсен В. ... ... и ... ... // Записки
Восточного отделения Русского археологического общество (ЗВОРАО). Т. VІІІ.
вып. ІІІ-ІV. ... ... К.А. ... ... саков и усуней долины р. Или. ... Б.А. ... ... ... ... ... 1972.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тараз қаласындағы археологиялық қазба жұмысы8 бет
Тараздың көне моншалары4 бет
Қазақтар28 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Ақпараттық қамтама11 бет
Гуманитарлық ғылымда биографиялық әдістің тарихы5 бет
Дамып жатқан елдерге шет елдердің көмек мәселелері6 бет
Құрылымдық типтер.жазбалар22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь