Қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың экономикалық негіздері

ЖОСПАР

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

Бөлім.І Қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың экономикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1 Қоғамдық өндіріс және оның формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Қоғадық өндіріс жүйесіндегі адамның орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

Бөлім.ІІ Өндіріс факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
2.1 Еңбек— өндіріс факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.2 Капитал — өндіріс факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
2.3 Жер — өндіріс факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.4 Факторлық табыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.5 Өндірістік функция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
Кіріспе

Ешбір қоғам материалдық игіліктер өндірмей тіршілік ете алмайды. Сондықтан нені қалай өндіру, өндірілген өнімдерді қалай бөлу керек екені кез келген қоғамның негізгі экономикалық мәселелері болып табылады. Әдетте экономика ғылымында өндірістің үш факторын бөліп айтады, еңбек, капитал және жер. Мұнда еңбек белгілі бір пайдалылыққа, нәтижеге мақсатталған адам қызметі, іс-қимылы. Капитал материалдық игіліктерді өндіруге қажетті жинақталған жабдықтар қоры. Жер туралы әңгімелегенде, нақты жердің өзімен шектелмей адам кәдесіне пайдаланылатын табиғат сыйлаған ауа, су т.б. игіліктер туралы сөз болуы керек.
Қазіргі қоғамның экономикалық өмірінің шындығы кәсіпорындарда шығарылған өнімдер жоспарлы түрде тауар формасына айналуында. Қазіргі шынайы өмір фактілері адамзат қоғамының бүгінгі таңдағы экономикалық өмірінде әрі қарайғы даму жолын айқындау үшін теориялық тұрғыдан ой елегінен өткізілуі қажет. Саяси жүйеге, мемлекет құрылысына тәуелді емес әр түрлі қоғамдық өндіріс формалары бар екенін көрсетіп отыр. Оқулықтарда және ғылыми әдебиеттерде адамзат қоғамының тарихында қоғамдық өндірістің екі ғана формасы натуралдық және тауарлы өндіріс болған және солай болуда деген пікір терең тамыр жайған. Қоғамдық өндірістің жалпыға танылған формаларымен қатар әдебиеттерде тікелей қоғамдық өндіріс, сондай-ақ жоспарлы шаруашылықтар туралы да айтылады. Натуралдық шаруашылық түсінігіне жеке тұтынуға қажетті өнімді өз қолымен жасау жатады. Ол өндіргіш күштердің әлсіз дамуымен, өндірілген өнімде қосымша еңбек үлесінің жоғары еместігімен сипатталады. Еңбектің қандай түріне болсын жеке меншік немесе қоғамдық, жеке немесе бірлескен еңбекке негізделсе, натуралдық шаруашылық артық өніммен өзара айырбас жүргізбейді. Натуралдық өндірістің айқын сипатына оның бөлшек түрдегі, шаруашылық өмірдің тұйықталушылығы жатады. Осыған байланысты еңбек өнімі тек қауым шеңберінде, құл иеленушінің немесе феодалдық шаруашылығында ғана кәдеге асты. Осының салдарынан, қоғамдық байланыс қатаң түрдегі сипатта болады — өнім қауым мүшелері, құл иеленуші, феодал, олардың отбасы мен бала-шағасы тұтыну үшін ғана өндіріледі. Еңбек нәтижесі шаруашылық
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Экономическая теория национальной экономики и мирового хозяйства: Учебник / Под ред. Проф. А.Г. Грязновой, проф. Т.В. Чечелевой – М.: Банки и биржи, ЮНИТИ, 1998 г.
2. Курс экономической теории. Под общей редакцией проф. Чепурина М.Н., проф. Кисилевой Е.А. Изд – во АСАң.
3. Основы экономической теории. Учебное пособие / Под ред. Камаева В.Д. – М.: Изд – во МГТУ им. Н.Э. Баумана, 1996 г.
4. Макконелл К.Р., Брю С.Л. Экономикс: принципы, проблемы и политика – М.: ИНФРА – М, 2001
5. С.М. Климов, А.П. Селин, Т.А. Федорова. Экономическая теория. Учебное пособие. С. – П., 2000
6. Ховард К., Эриашвили Н.Д., Никитин А.М. Экономическая теория: Учебник для вузов – 2-е издание, переработанное и дополненное – М.: ЮНИТИ – ДАНА, 2000
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................
...............................................3
Бөлім-І Қоғамдық өндірісті ... ... ... ... және ... ... ... жүйесіндегі ... ... ... ... ...... Жер — ... ... ... ... қоғам материалдық игіліктер өндірмей ... ете ... нені ... ... ... ... ... бөлу керек екені
кез келген қоғамның негізгі экономикалық мәселелері ... ... ... ғылымында өндірістің үш факторын бөліп ... ... ... жер. ... ... белгілі бір пайдалылыққа, нәтижеге мақсатталған адам
қызметі, іс-қимылы. Капитал ... ... ... ... ... қоры. Жер туралы әңгімелегенде, нақты жердің өзімен
шектелмей адам ... ... ... сыйлаған ауа, су т.б.
игіліктер туралы сөз болуы керек.
Қазіргі ... ... ... ... кәсіпорындарда
шығарылған өнімдер жоспарлы түрде ... ... ... ... өмір ... ... ... бүгінгі таңдағы экономикалық
өмірінде әрі қарайғы даму ... ... үшін ... ... ... ... ... Саяси жүйеге, мемлекет құрылысына тәуелді емес әр
түрлі қоғамдық өндіріс формалары бар екенін көрсетіп отыр. Оқулықтарда ... ... ... ... ... ... өндірістің екі
ғана формасы натуралдық және тауарлы өндіріс болған және солай болуда деген
пікір терең тамыр жайған. Қоғамдық өндірістің ... ... ... ... ... ... өндіріс, сондай-ақ жоспарлы
шаруашылықтар туралы да айтылады. ... ... ... ... ... ... өз қолымен жасау жатады. Ол өндіргіш ... ... ... өнімде қосымша еңбек үлесінің жоғары еместігімен
сипатталады. Еңбектің қандай түріне болсын жеке ... ... ... ... ... еңбекке негізделсе, натуралдық шаруашылық артық
өніммен өзара айырбас жүргізбейді. ... ... ... ... ... ... ... өмірдің тұйықталушылығы жатады. Осыған
байланысты еңбек ... тек ... ... құл ... ... ... ғана ... асты. Осының салдарынан, қоғамдық
байланыс қатаң түрдегі сипатта болады — өнім қауым мүшелері, құл иеленуші,
феодал, ... ... мен ... ... үшін ғана ... ... ... ауқымынан аспайды, ал сыртқы байланыс болған жағдайда
ол тұрақты емес, кездейсоқ сипатта болады. ... ... ... ... ... бола тұра қоғамдық шаруашылық жүргізуді
айқындауда шешуші ... ие ... ... түрі ... ... ... ... қайсыбір типінің бейімдік түрін айқындайтын
қатынастармен сипатталады.
Бөлім-І. Қоғамдық өндірісті ... ... ... ... өндіріс және оның формалары
Натуралдық шаруашылықты жүргізуде өнім жеке адамның немесе көптің
біріккен ... де ... ... ... ... дара ... ... жағдайының қожасы алдындағы міндеткерлігі жатады, осылайша олар
өнім арқылы бір-бірімен қарама-қарсы ... бір ... — дара ... ...... ... ... Бірақ дара еңбек ... ... көп ... ... ... бір ... ... қоғамдық еңбек бөлінісінің алғашқы табиғи мәйегіне негізделеді.
Соңғысы мануфактуралық еңбек бөлінісінің ... ... ... ірі
өнеркәсіптің мәрелік пункті болып табылады. ... ... ... ... ... ... басқа жағдайға өтіп, шаруашылық жүргізудің жаңа
түрінің пайда болуына ... ... ... ... ... ... және шаруашылық жүргізудің натуралдық типі бір ұғым емес. Біріншісі
қандайда болсын өндірістің табиғи элементі болып ... ... ... ... ие, өйткені ол адамзат дамуының белгілі бір кезеңінде пайда
болып, өзінің ... ... ... ... ... ... жетілген
формаларға орын беріп, құлдырауға түсті. Натуралдық шаруашылықтағы бөліс,
айырбас пен ... жеке ... ... ... байланысты емес.
Әсіресе өндірістің осындай типі қалыптасуының ерте кездегі сатыларында
бұл қатты байқалады. Натуралдық өзгерудегі ... ... ... ... ... ... Натуралдық өндірістегі еңбек өнімдерімен алмасу
тікелей натуралдық, заттық өлшем бірлігі ... ... ... ... қажеттілігіне қарай жасалды. Мұнда бөліс теңдестіру сипатында
жүреді, ал тoптap арасындағы өнім алмасу болмады. ... ... ... ... жеке ... қоғамдық еңбек белінісі дегенді білмеді, ... ... ... ... ... Әрі ... натуралдық өндіріс
зандылықтары өз-өзінше қайшы келді де ... ... ... ... ... мен ... ... заңдылықтарына тәуелді болды. Көп
жағдайда еңбекшілер экономикалық заңдылықтарға емес құл ... ... еркі мен ... ... болып отырды.
Осылайша натуралдық өндірісте ... ... ... ... ... ... болды. Тарихи жағынан шаруашылық жүргізудің
келесі дамыған формасы ретінде тауарлы өндіріс пайда болды. Тауарлық қарым-
қатынастың ... ... ... ... ... дамуы араларындағы
байланыс айналым арқылы сату, сатып алу түрінде орнығып, өз ерекшеліктері
бойынша ... ... ... ... алып ... ... ... дамуы тауар өндіруші қауымдар арасындағы байланыстан, жеке
тауар өндірушіге, ал олардан әрі ... ... ... ... заңдылығы
өзіне-өзі қайшы келген капиталистік кәсіпорындарға қарай жылыстады. Яғни,
капиталистік тауар өндірісі заңдылықтары ... ... ... ... ... ... Өндіріс күштерінің дамуы, өндірістік
қатынастардағы ... ... ... ... отырып, экономикалық
заңдылықтар формасын да өзгеріссіз қалдыра алмайды. Заңдылықтардың формалық
айқындық модификациясы өндіріс ... ... ... Бұл натуралдық да, тауарлық да шаруашылық жүргізу формаларында
айқындала түседі. Бәрі де сол, ... ... ... құл ... және капиталистік өндіріс әдістеріндегі көріністері ғана әр қилы.
Сондықтан, оларды пайдалану, қолдану ... ... ... ... ... сөз ... ... әрбір жаңа түріндегі заңдылық
өзгеріске ұшырайды, сондықтан ... ... ... қабылдауға
болмайтынын да баса көрсету керек.
Қарапайым тауар өндірісі жағдайындағы құн ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық
жүргізудің капиталистік жүйесіне өтумен қатар тауарлық қатынастардың
маңызды принципі ... ... ... және өз ... пайда болады. Және де бұл өзгеріске ұшырау жаңа ... ... ... ...... күші алмасуы негізінде пайда
болады. Бұл алмасу басым қатынастың жаңа түрін айқындайтын эквиваленттік
негізде жүрмейді.
Өндіріс ... ... ... ... ... және ... да ... жүріп жатады. Тұтыным құны өндіріс және айырбас
мақсатынан өз бойында құн сақтап жүрушіге, ал соңғысы — ... ... ... ең ... ... қасиетіне ие болады. Сөйтіп адамзат
қоғамы байлық арқылы билікке қол ... және ... ... жаңа ... ... ие ... Осы мақсаттарды жүзеге асырудың
негізін өндіріс құралдарына меншік құрайды. Тауарлық ... ... ... Соңғысының өндірісі және оны иелену бәсекелік күрес механизмі
аркылы ... бұл ... ... ... ... Бұл процесс әрі
қарайғы еңбек ... ... ... ... ... Осының бәрі жаңа қатынастардың тарихи алғы шарттарының пайда
болуына алып келеді.
Адамзат тарихы алғашқы қауымдық құрылыста өндірістің ... ... ... мен ... ... бола ... көрсетті. Көп
жағдайда олар бір-бірімен тым тығыз түйіскені соншалық, ... ... соң ... олардың ара жігін ажыратпайтын да болды.
Экономикалық оқулықта алғашқы қауымдық құрылыстың ... ... ... ... және ... ... ретінде сипатталған.
Оларда жеке меншік, қоғамдық еңбек бөлінісі болмады, ал өндірілген ... өз ... ... ... ... ... арасындағы
байланыс болмаған. Аталған ұқсас сипаттар зерттеушілерді бұл ... сол түрі ... ... ойға ... ... ... бола
тұрғанымен олар айырмашылықтарын байқамаған. Негізгі және басты айырмашылық
жеке және бірлескен еңбек нәтижесінде ... ... ету ... ... ету ... дамуы табиғи және қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... құралын жасау және онымен еңбекке
қажетті ... ... ... ... ... әсер ... ... барлығы бастапқы кезеңдердің өзінде-ақ олардың арасындағы
айырмашылықтың артуына қарай бастады. Шаруашылық ... ... типі ... ... ие, ... онда олар өмір ... ... ... ... ... ... жағдайда неге қол
жеткізгендерін алдын ала сезді.
Қоғамдық және ... ... ... ... ... ... бар, біріншісінде адамдар нені жасай ... ... ... ... ... Екінші жағдайда ұжымның мүмкін болар ... ... ... ... ... ... ... екі жағдайдың айырмашылық ерекшеліктері, яғни арнайы бейімдік формасы
ретінде көрініс ... ... бар. ... ... ... ... ... топтар, аймақтар арасындағы алмасудың, айырбастың
жоқтығы жатады.
Адамзат қоғамының ... ... ... және ... өндіріс
арасындағы айырмашылық та айқын көрініс бере бастады. Бұлар пайда бола
бастаған өндіріс әдістерінің ... ... Бұл ... ... бір түрі екіншісіне бағынып, оның дамуына әсер еткен қоғам
дамуының өне бойында жалғасып отырды. Құл ... және ... ... ұжымдық еңбектің артықшылығын барынша пайдаланды және оны ... ... ... ... ... шаруашылық ұжымдық өндірісті емес,
тауарлы өндірісті ығыстырып шығарды. Тауарлы және ... ... ... жәйт еңбек бөлінісі мен істелген шаруа нәтижесін қажетке
айырбастау. Осы бір сипаттар ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі де айырбас секілді түрлі формаларға ие.
Осы түрлі формаларды өзіндік өндіргіш ... ... ... ... ... ... бастады. Тауарлы және ұжымдық өндірістің пайда болу
негізіне қызмет ететін еңбек бөлінісіндегі айырмашылық ... ... ... ... формаларын қалыптастырады. Мұнымен қоса, тауарлы
өндіріс құралдарына деген меншік базасында болып, өзінің ... жаңа ... ... ... бөлінісінің пайда болу негізін жасады. Соңғысы
толымды ... ... ... ... сай болды, бірақ оның
дамуы қоғамдық шаруашылық жүргізу типі ретінде ... ... ... алып ... Мануфактуралық еңбек бөлінісі, жекеменшік
қатынастардың ... ... бір ... жинақтау процесін де дамытты.
Қоғамдық өндірісте еңбек ... ... ... ... кетердей
болған типіне жаңа серпін берерлік сипатта дами ... ... ... ... ... ... болғандай көрінгенімен оның
болмысы оған құндық қатынастардың әсер етуінен ... ... ... ... ... асты. Осылайша, тауарлы өндіріске түбірлі себеп болған
қоғамдық ... ... ... ... көше ... ... ... қарама-қайшы түрі ұжымдық өндіріске ұйытқы бола бастайды. Шаруашылық
жүргізудің жаңа жүйесінің қалыптасуы айналымнан түбірлі ... ... жаңа ... ... етті.
Ұжымдық өндіріс қоғамдық өндіріс формасы ретінде тауарлы өндіріспен
жай орын алмасып қана қоймайды, мұнда диалектикалық өту процесі де ... ... өз ... ... бір ... қоғамдық дамудың тұңғиық
процестерінің ықпалымен жаңа сапалы секірісті бастан өткеруі мүмкін. ... ... және одан ... де ... ... екі формасының да
өмір сүруі сол тұстағы бар өндіріс типінің ене ... ... ... Бұл ... ... ене ... жаңа ... туа бастап, ескінің
біртіндеп өшу процесімен қат-қабат жүреді. ... бұл ... ... ... ... ... ... екендігін білдірмейді. Бір заңдылықтың
пайда болуы қатарлас келе жатқан заңдылықты жояды деу ... ... ... ... құрылысты осындай сипат негізінде зерттесек, ... ... ... ... ... ... әрі ол
толық та болмас еді, өйткені бұл пайда болу ... ... ... құбылыстың пайда болу ... және даму ... ... ... әр ... ... ... да тиісті қарастырылмайды. Өндірістің барлық әдістері алдыңғы
формацияның аясында қалыптасып қана қоймайды, олар өзінің ... ... ... жаңа қатынастар мәйегі негізінде пайда болады. Құл ... және ... ... ... жағдайы да осындай. Егер
олар болмағанда, алғашқы ... ... ... құл иеленуші, ал феодалдық
қоғамдық құрылыс ішінде өндірістің капиталистік ... де ... ... ... да шаруашылық жүргізу типінің алдыңғысының рөлі мен ... ... ... қатынастың жаңа жүйесіндегі соңғысын түсіну мүмкін де
емес. Жаңа жағдайдың қалыптасуына ... ... әсер етті ... ... ... ... ондай серпін қажетсіз, ал ... ... ... үшін ... ... болды. Бірақ осылардың бәріне бірдей
белгілі бір заңдылықтардың белгісі бар тарихи алғышарт ... ... жоқ. Ал енді бұл жоқ ... ... ... құбылыс
ретінде органикалық емес, механикалық қасиетке өтеді, тарихы ернектелген,
белгілі бір ... ... ... ... өндіріс мәселесі экономикалық теорияның бастапқы негізін
құрайды. Адамзат ... ... ... ... да қоғамдық
өндіріс. Ол материалдық ... ... ... ... және тұтыну
процесін қамтиды. Өндіріс процесінің қоғамдық формасы қандай болса да, ол
әйтеуір үздіксіз процесс ... яғни ... сол бір ... ... өтіп ... ... ... жолмен ұғыну мынадай ... ... соң оның ... ... да ... қоғамдық құрылыстың
негізі болып табылады, тарихи өмір сүретін әрбір қоғамда өнімдерді бөлу,
сонымен бірге ... ... ... ... ... қоғамның нені
өндіретініне, қалай өндіретініне және өндірілген бұл ... ... ... ... болып жататын барлық қоғамдық
өзгерістер мен саяси төңкерістердің негізгі себептерін адамның ақыл-ойынан,
олардың ... пен ... ... ... философиядан іздемеу
керек, оны өндіріс пен айырбас ... ... ... сол ... іздеу керек. Міне, бұл елімізде болып жатқан ... ... мен ... ... да ... Оны тек ... түсінуге болады. Қоғамдық ... ... орны мен рөлі ... Егер ... бір жыл ... ... апта
тоқтататын болса, адамзат аштықтан құрып кеткен ... еді. ... ... ... ... ... ... зор маңызға ие болып отыр. Қоғамдық
өндіріс, жоғарыда атап өткеніміздей ... ... мен ... бірлігі. Ал оның орын алуы, ... ... бір ... Ол ... мыналар жатады: а) субъективті факторлар немесе
жұмыс күші; ә) объективті, заттық факторлар ... ... ... Осы ... ең ... ... туралы түсінік бере кетейік. Еңбек —
дегеніміз мақсатқа сай атқарылған қызмет, адам мен ... ... ... процесі. Мұнда адам өз қызметі арқылы өзі мен ... ... ... ... ... бұл алмасуды реттеп, бақылап отырады.
Еңбек — бұл ... ... ... Оның ... ...... ... істелінеді, максатты іс-қимыл, ... бір ... ... Мысалы, хайуанаттар табиғатта бармен ғана қоректенеді. Ал
адамның еңбек етудегі басты ерекшелігі — ... ала да ... ... де, ... ... да біледі. Осыған байланысты адамдардың
тәжірибесі жинақталады. Белгілі бір ... ... ... оны
жетілдіре түседі. Адамды адам еткен еңбек деген даналық ой ... ... ... ... және жетілуінің басты факторы. Еңбек ете отырып адам
жұмыс күшін жұмсайды. Ал жұмыс күші — ... ... ... қабілеттілігі.
Жұмыс күшін тұтынудың өзі де еңбек.
Қоғамдық еңбек ... ... ... ... күші өзінің
жеке ерекшелігін сақтап, дамыта отырып, бірте-бірте ... ... ... ... ... ... күші ... болады. Жұмыс күшін тек белгілі бір
коғамдық іс-қимыл ... ғана ... ... Ол ... жеке
факторы ретінде орын алады. Жұмыс күші — қоғамдағы ең басты, жасампаз күш.
Қоғамдық дамудың ... ... ... қоғамдық өндірістің дамуында,
әсіресе ғылыми-техникалық ... ... ... жеке ... барған сайын өсіп келеді, ол заңды да.
Ал заттық факторлар туралы әңгімені еңбек заттары мен ... ... ... заты ... бұл ... ... яғни ... күш-
қуаты, еңбек құралы арқылы өңделетін зат. Олардың екі түрі бар: а) ... ... ... ... ... т. б.; ә) ... бір ... процестен, өңдеуден
өткен — шикізат, материал т. б.
Еңбек құралдары дегеніміз адамның өзі мен еңбек ... ... және оның осы ... ететін ықпалын іске асырушы ретінде
пайдаланатын зат немесе заттар жиынтығы ... яғни ... сол ... әсер ... ықпал жасайтын зат. Еңбек құралдары бірнеше түрге
бөлінеді: а) ... ... ... ... ... ... бұл түрін классикалық экономикалық теория өндірістің сүйек
және ... ет ... деп ... ә) өндірістің ыдыс жүйесі ... ... т. б.); б) ... ... ... ... жолдар т. б.); в) жер де еңбек құралы болып табылады; г) еңбек
құралдарына ... ... бу, ... ... ... да ... игіліктерді өндіру үшін пайдаланылатын еңбек құралдары мен
еңбек заттарының жиынтығы өндіріс құрал-жабдықтарын құрайды. Олардың ... ... ... ... ... ... жұмыс күшінің, еңбек заттары мен еңбек құралдарының жай ғана
қосындысы деп ... ... ... Сөз жоқ, олар ... ... ... жүйені құрайды. Ал біртұтас жүйенің элементтердің жай ... ... ... бар екені белгілі. Олардың өзара қатынасы,
тиімділігі өндірістің технологиясы мен ұйымдастырылуынан ... ... ... ... ... ... әрекетін белгілейді,
адамдардың еңбек заттарына ықпалының өндірістік факторлардың (механикалық,
физикалық, ... ... ... ... ... ... ... белгісіз қасиеттерін аша отырып, адамдар жаңа өнімдерді
дайындаудың құпиясын меңгеріп, осыған байланысты аса ... ... жаңа ... пайдалануды күн тәртібіне қояды. Осымен бірге
өндірісті ұйымдастыру да өзгереді, яғни оның ... ... ... етуі ... етіледі. Еңбек бөлінісі, қоғамдық өндірістің салалық
жіктелуі тереңдейді, оның құрылымы күрделіленеді мамандандыру, ... ... ... ... ... нәтижесінде өндірістің
коғамдық сипаты ... ... ... ... ... ... (комплекске), ірі салалық, аумақтық ұйымдарға айналады. Ұйымдық
қатынастардың осылайша күрделі, икемді жүйесі өндірістің маңызды ... ... ... ... жаңа ... ... ... туғызады. Ал информация қазіргі машина жүйесінің
маңызды шарты. Сонымен ... ... орын ... ... әлеуметтік-экономикалық қатынастарды ажырата білу керек. ... ... ... ... ұйымдастырумен байланысты. Ол
адамдар арасындағы ... ... ... ... жағдайын да, оның
факторларының дамуындағы ... де ... ... ... ... құрал-жабдықтарына иелік етумен
байланысты орын алатын ... яғни ... ... ... ... ... ... қолдануының қоғамдық әдісі
жатыр. Ал мұның өзі өндірістің кімнің ... ... ... ... ... бөлу керектігін анықтайды. Осыдан келіп қоғамның ... ... ... ... ... Ол өз ... бір ... яғни оны
зерттеу қоғамдық ғылымдардың басқа саласының міндеті.
1.2 Қоғамдық өндіріс жүйесіндегі адамның орны
Адам ... ... ... ... қоғамдық-экономикалық қатынастардың
жиынтығы. Ол ғажайып құдіретті күш, табиғаттың алып тұлғасы. Адам ... ... ... ... өндірістің субъективті жеке факторы.
Қоғамдық ... ... іске ... оның ... ... қанағаттандыруға, солардың мүддесі үшін қызмет ... ... бір ғана күш бар. Ол да ... ... өркендетуші де
адам. Адам қоғамнан тыс өмір сүрмейді, қоғамның аясында болады, ... ... Адам ... ... ... ... ... факторы.
Сондықтан қоғам дамуының сатыларына байланысты ол үнемі даму ... ... ... ... ... ... ... өндірістік,
әлеуметтік және т.б. талаптар күшейді. Еңбектің сипаты мен ... ... ... ... ... жағдайлары мен жұмыс
уақыты, еңбек белсенділігін арттыру және т.б. сан ... ... ... әр ... ... ... белгілі. Сондықтан өндіріс жүйесінде адам
дамуының заңдылықтары әр түрлі қоғамдық құрылыстың дамуына сәйкес ... ... ... адам факторының барлық қоғамға тән ортақ
даму заңдылықтары бар. ... ... ... ... күшінің
қалыптасуы, еңбекшілердің жалпы және кәсіптік білімінің өсуі, ... ... ... ... ... мен тиімділігінің
артуы, күрделі еңбектің басым болуы, кәсіптік құрамынын және ой еңбегі мен
дене ... ... ... ... ... және
жұмысшылардың өндірістегі атқаратын қызметінің өзгеруі, адам факторының
маңызының арта ... және т.б. Енді ... ... ... адам ... даму ... бірі — жиынтық жұмыс
күшінің қалыптасуы. Бірлескен жұмыс күші — ... ұзақ ... ... түскен қоғамдық еңбек бөлінісінің және кооперациясының нәтижесі.
Оның материалдық ... ... ... дәрежесінен іздеген
жөн. Қарапайым еңбек құралы, еңбек бөлінісі бұл ... ... ... ... ... және ... операциялар бойынша еңбек бөлінісі бірлескен
жұмыс күші ... ... ... ... ... оны ... Машина еңбекті кооперациялауға, ... ... ... ... жол ... ... машинаның жұмыс
жасауы тек қана бірігіп қоғамдастырылған еңбектің арқасында жүзеге асады,
маманданған еңбекті ... ... ... ... ... адам ... ... өнім өндіреді. Бірлескен жұмыс күші өндірісте еңбек
ететін ... ... ... ... көрсеткіші емес. Ол
әлеуметтік-экономикалық салдар, ... ... ... ... ... процесі.
Адамның өндіріс факторы ретіндегі дамуының негізгі бір заңдылығы оның
жалпы және ... ... ... ... ... ... адамдардың жалпы
және кәсіби білімінің биік ... ... өмір ... ...... ... салмағы өсті, берер нәтижесі және
тиімділігі артты. Бұл ... ... ... базасының
жақсаруымен, озық техника мен ... ... ... ... ... ... ... білікті еңбек, жай еңбекке қарағанда
анағұрлым көп тұтыну құнын ... ... ... ... ... ... ... дамыған сайын ондағы күрделі еңбектің басым болуы ... ... ... ... жай ... көп тиімді. Сондықтан өндіріс
оны ... ... ... ... ... ... ... құрамдарының өзгеруі, жаңа өндіріс салаларының
дүниеге келуі, еңбек бөлінісінің ... ... ... ... ... заңды процеске айналдырды. Жаңа кәсіп, жаңа мамандық түрлері пайда
болды. Қоғамдық өндірістің ... ... дене және ой ... ... да өзгеріп отырады. Адамның өндірісте атқаратын қызметтерінің
ішінде ой еңбегі басымырақ ... ... Дене ... де ... ... ... ғылыми-техникалық прогрестің озық нәтижелерін
өндіріске тікелей пайдалануға байланысты. Адамзат қоғамының даму сатысының
бәрінде еңбек ... ... бола ... ... механикаландырып,
кешенді түрде автоматтандырғанда, робот техникаларды, икемді технологияны
енгізгенде және т.б. ғажайыптардың бәрі де ... ... ... ... Бұл ... ... жалпылама негіздерінің зор
ерекшелігі.
Өндірістегі адам факторының ... ... ...... ... қызметінің өзгеруі. Адам өндіріспен тікелей ... оның ... ... ... бақылаушы агентіне
айналады. Сонымен қатар еңбек функцияларының деңгейі ... әр ... ... кең ... ... жаңа типі ... келеді.
Барлық қоғамдық-экономикалық формациялардың даму тарихы өндірісте адамның
маңызы мен рөлі арта ... ... Өмір ... осындай.
Қазіргі қоғамдық өндірісте өнеркәсіп жұмысшыларының санының өсуі
кеміді. Бұл ғылыми-техникалық прогрестің өндірісте қолданылуына және ... аз ... жаңа сала мен ... ... ... ... дамуы ғылыми сыйымдылығы басым салалар арқылы жүзеге
асуға тиіс. Барлық дамыған ... ... ... ... саны ... ... ... тікелей элементіне айналу процесі бірлескен
жұмыс күшінің құрамын өзгертіп қана қоймайды, олардың шегін ұлғайтады. Оған
әсер ететін келесі тобы — ... емес ... ... ... және
осы салалардың өндіріске оң әсерлерінің барған сайын ... Олай ... ... және ... ... ... ... талдау
жасаған жөн. Еңбек материалдық және рухани игіліктерді өндірудің қайнар
көзі. Күрделі мәселелердің бірі — ... ... ... арттыру.
Белсенділіктің түрлері көп. Бұл жерде еңбек белсенділігі жөнінде сөз болып
отыр. Қоғамдық өндірістің дамуы сатысында ... ... және ... ұшырады. Еңбектің кейбір түрлерінің мағынасы артты. Мысалы, еңбек
белсенділігі, іскерлік, кәсіпкерлік, жауапкершілік, ұқыптылығы, саналылығы,
өнегелілігі, моральдық ... ... ... ... иелік етуі еңбек қуанышы және т. б. Бұлардың іске асу ... мен ... ... ... ... байланысты. Еңбек
белсенділігін арттырудың сан алуан амалы бар. Олардың ... ... және ... ... ... ... қоғамдық
қатынастарды жақсарту, өңдіргіш күштерді жетілдіру, қоғамдық ... қол ... ... ... ... ... нығайту, әл-ауқатты және рухани байлықты өсіру, жаңа типтегі
адамдарды қалыптастыру, жаңаша ойлау және жаңа ... ... іске ... ... ... ұйымдастыруды және басқаруды жаңа
сапалық дәрежеге көтеру, басқару жүйесін жетілдіру, еңбек ... ... ... ... ... ... уақытын ұтымды пайдалану және
т. б. Еңбек белсенділігін арттырудың ... ... ... ... тән. ... оларды іске асыру әдістері әр түрлі. Ол нақтылы
алынған қоғамдық өндірістің сипатына байланысты. ... ... ... ... адамдар қалыптасып келеді. Олардың негізгі белгілері жоғары
біліктілігінде, ... ... тез ... Бұларға тән
қасиет ұқыптылығы мен жауапкершілігінің жоғары ... Жаңа ... ... ... мазмұны өзгермейтін мәңгілік ұғым емес, керісінше, үнемі
сапалық өзгерісте болып отыратын ... ... ... үлгі ... адам болу
қоғамдық өндірістің өзегі және күре тамыры. Барлық қоғамда аз да ... ... ... өмір ... Олай болса әлеуметтік-экономикалық
сапалы өзгерісті бейнелейтін бұл категория экономикалық дамудың жалпыға
бірдей негізі. Еңбек белсенділігін ... ... ... ... ... тобы — ... жүйесін жетілдіру, еңбек бәсекесін үнемі
пайдаланып отыру, жұмыс ... ... ... ... ... ... басқа тәртіптерді нығайту, қол еңбегін азайту. Материалдық игіліктерді
және рухани байлықты ... ... ... ... негізі ретіңде
еңбек белсенділігін арттыруға белгілі дәрежеде әсер етеді. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... үшін
адамның еңбекке деген ішкі сезімін ояту қажет. Әрбір адам қоғамда ... ... ... де, рақымшыл, адамгершілікті, сөз бен істің ... ... ... мен ... айлалы әрекет жоқ деп
түсінген жағдайда еңбек ... ... ... ... ... ... ... негізгі буыны.
Қазіргі кезеңде өндіріс экологиясының ахуалы мәз емес. Осының салдарынан
"заманымыздың ... ... ... т. б. етек алып ... Міндет —
өндіріс экологиясын сауықтыру. Ұжымда салауатты ... ... ... ... ... дұрыс көркемдеу жұмысқа деген
ынтаны өсіреді, еңбекті шығармашылық күшке ... ... ... ... ... өз ... бір ... бұл істі жүзеге асыруда байыптылық кажет. Асығыстық, даурықпа іс-
қимыл, ... сөз істі оңға ... ... ... ... қарағанда ілгері, алда болуы шарт. Бұл шарт
бұзылса келеңсіз жағдайлар туындап, кедергілер көбейеді, ... ... ... қиындыққа түседі.
Еңбек белсенділігін арттыруда рухани және қызмет көрсету ... ... ... де аз ... ... ... ойлау жүйесі, іс-қимыл
әрекеті, адамның әлеуметтік рөлі, сезім мен ... ... адам ... келгенде рухани байлыққа байланысты.
Бөлім-ІІ Өндіріс факторлары
Экономикалық игіліктерді өндіру үшін ресурстар, яғни қоғамның
әлеуметтік мүмкіндіктері ... ... ... ресурстар өндіріс
факторларына айналады. Өндіріс факторлары өндіріс факторлар нарығын
қалыптастырады.
Сурет-2.1 Өндіріс факторлар нарығы
Еңбек нарығы – бұл жұмыс күшін тауар ретінде сату - ... алу ... ... жүйесі. Нарықтардың басқа да түрлеріне ... ... ... ... ... ұсыныс пен сұраныс туады.
Еңбек нарығына тән қасиеттер:
– жұмыс орындарын ұсынатын кәсіпорындардың санының мол болуы (жұмыс
күшіне ... ... ... ... ... мол ... (жұмыс
күшінің ұсынысы);
– еңбек нарығында бірде - бір ... және ... - ... күш ... жүрмеуі;
– жұмыс күшінің жалақының мөлшерімен бағалануы.
Қазіргі экономикалық теорияда ... кең және тар ... ... Кең ... жалақы әртүрлі мамандықтағы еңбеккерлердің
жалпы еңбекақысы. Бұл жағдайда жалақы сомасына еңбекақымен қатар сыйлықтар
және басқа да ынталандырушылық ... ... Тар ... ...
пайдаланған еңбек бірлігінің бағасы.
Жалақы номиналды және нақты түрінде ажыратылады. ... ... ... ... ... яғни ... өз ... үшін алған ақша
санасы.
Нақты жалақы еңбеккердің алған ақша санасына өзі үшін және отбасы үшін
қанша қажетті өмір сүру тауарларын ... ... ... ... жалақы екі факторға тәуелді:
1. Номиналды жалақыға.
2. Еңбеккердің ... және ... ... ... ... ... деңгейіне.
Еңбектің бағасы ретінде жалақының жалпы дәрежесі графикте сұраныс пен
ұсыныстың қисықтарының қиылысқаны арқылы ... ... ... ... ... тауарға деген сұраныс қисығына ұқсас, ал ... ... ...... ұсынысының қисығымен ұқсас болады.
Жұмыс күшіне сұраныстың өсуі жұмыспен қамту ... және ... ... ал ... ... - ... қамту жағдайына жалақыны
төмендетуге әкеледі. Сұраныс пен ұсыныстың қисықтарының қиылысуы ... ... (Ре) ... Е ... ... ... қамту жағдайы
орнайды: сұраныс ұсыныспен теңеледі.
П.Самуэльсонның теориясы бойынша қоғамдағы жұмыс күшінің жиынтық
ұсынысы төмендегі ... ... ... ... ... ... ... санының ішіндегі еңбекке қабілеті бар халықтың үлесімен;
- белгілі бір ... ... ... орташа санымен (апта, ай,
жыл);
- халықтың сапалық құрамымен, яғни мамандық дәрежесінің құрамына
сәйкес.
Осы көрсетілген ... ... ... ... ... екі ... бар. Бұл алмастыру эффектісі - ... ... ... мен ... ... (тиімділігі).
Алмастыру эффектісінің пайда болу себебі жалақының өсуімен байланысты.
Жалақы өскен кезде әрбір атқарған сағатқа көп ақы ... Яғни ... бос ... пайда болады. Осы пайда болған бос уақыт шығынды
ұлғайтады, сондықтан еңбеккер бос ... ... ... ... ол бос уақытын қосымша жұмыспен алмастыруға тырысады. Бұл ... ... ... ... эффектісінің әсері алмастыру тиімділігіне қарсы бағытта қызмет
атқарады. Жалақының өсуіне еңбеккер ... бос ... ... ... қарайды, яғни жалақы өскен кезде еңбекті қысқарту көрінеді. Бос
уақытының өсуі еңбек ұсынысының ... ... ... ... нақты тәжірибеде жалақының әр түрлі
формалары кездеседі:
Сурет-2.2 Жалақының формалаларының әр түрлі болуы
Жалақыны екі незгізгі ... ... ... ... жалақы еңбектердің нақты атқарған жұмыс уақытының шамасына
байланысты төленеді;
- ... ... ... ... ... өндірген өнімінің
мөлшеріне байланысты төленеді.
Осы көрсетілген жалақының ... өз ... ... ... ... 2.3 – ... ... табыстар біркелкі бөлінбейді, табыстың біркелкі бөлінбеуі
деңгейі графикте ... ... ... ... ... |АС - түзу ... абсолюттік |
| ... ... яғни 20% ... ... 20 % ... алады. |
| |АВС - ... ... ... ... ... бөлудегі теңсіздіктің |
| ... ... ... ... ... есептеледі. |
|40 ... ... ... ... |
| ... теңсіздігі де өседі. |
|D | ... А 20 40 60 80 100 |Кдж= АВС ... ... |АДС ... |
| | ... ... ... | ... - көп ... ... ол материалдық игіліктердің қоры,
ол сонымен қатар ... емес ... де ... атап айтқанда
адамның қабілеті, білімі. Капиталдың екі негізгі формасын айтуға ... ... ... - ... ақшалай капитал – ақша капитал
тиімді пайдалану арқылы ол иесіне табыс ... ... ...... ... сатушылар мен сатып ... ... ... ... ... ... түсінікке анықтаманың екі
түрлі болуы мүмкін.
– Өндіріс факторлары нарығында капитал деп олардың құндық өлшеміндегі
физикалық капитал түсініледі. Бұл ... ... ... ... ... бір ... ... табылады.
– Қаржы нарығында капитал дер ақша капиталы түсініледі.
Сондықтан капиталдар нарығы қарыз капиталдар нарығының ... ... ... ... ... деп ақша капиталы объектісінің қызметін
атқаратын және осы ... ... пен ... ... өзара
қатынастардың жиынтығы аталады. Қарыз капиталдарының нарығы ақша нарығына
және капиталдар нарығына бөлінеді. Ақша нарығы ... бір ... ... ... жүргізумен байланысты болады. Капитал нарығы банктің
орта мерзімді және ұзақ ... ... ... ... ... сұраныс – бұл өздерінің инвестициялық жобаларын
жүзеге асыруға мүмкіндік беретін фирмалардың физикалық ... ... ... түрінде капиталы бар үй ... ... ... ... қолнадуға өз капиталын береді. Бұл үшін олар
салынған қаражаттарға ... ... ... ... проценті – белгілі бір мерзімде капитал иесіне оның құралдарын
пайдаланғаны үшін төленетін ... ... ... ... ... сұраныс
пен ұсыныс арқылы қалыптасады. Капиталға деген ... ... ... ... пайдалылығына,
– экономиканың дамуына,
– мемлекеттің сұранысына,
– салым мерзіміне,
... салу ... ... және ... да ... ... ... және нақтылы мөлшері болып бөлінеді. Номинальды
процент ставкасы – инфляцияның өсімін есепке алмайтын, ағымдағы нарықтық
пайыздың мөлшері.
Жердің саны ... ... ... ... ... ... ұсынысына төмендегі факторлар әсер етеді:
1. Жер құнарлылығы;
2. Жер участкісінің нарыққа алыс-жақын орналасуы.
Жер нарығында тек ... ... ... Жерге сұраныс
өзгерістерінің нәтижесі шамалы болғандықтан, оны ... ... иесі ... баға ... ... ... табылады.
Рента меншікке келетін табыстың бір түрі, капиталды жерге пайдалану
құқы үшін меншік иесіне түсетін төлем. Оның ... ... ... ... – жер ... уақытша қолданғанға төленетін төлем. Жер
рентасының екі түрі бар: дифференциалды және абсолютті.
Абсолюттік ... – бұл ... ... ... бір ... ... деп аталатын себебі – ол ... мен ... ... байланыссыз жалға берілген барлық жерлерден алынады. Мұны жерге
меншік монополиясы болу салдарынан, жер иесіне жерге капитал пайдалану ... ... Қай елде ... ... ... ... ету
үшін құнарлы жермен қатар өнімділігі төмен ... де ... ... ... ... бағасы құнарлылығы төмен жерде өндірілетін
өнімдердің жеке ... ... ... ... ... ... де орта ... артық пайда алынатын болады. ... ... ... ... ... жер ... ... рентаның қайнар көзі құнарлылығы жоғары және нарыққа
жақын жерлерде өндірілетін ауыл ... ... жеке ... ... ... ... әлдеқайда кем болады да, ... ... ... ... ... ... табылады.
Жердің табиғи құнарлылығына және жер учаскелерінің нарыққа жақын
орналасуына байланысты ... ... ... ретінде жер иелеріне көшуін
дифференциальдық І рента деп атайды.
Жердің құнарлылығын жасанды жолмен жақсарту арқылы ... ... ... ІІ ... деп атайды. Екінші дифференциалдық ... ... ... әдісін және жердің құнарлығын өсіруді,
прогрессивті биотехнология қолдануды, ... ... бар ... ... ... адамның мақсатқа сай қызметі, еңбектің көмегімен адам өз қажетін
өтеу үшін табиғатты өзгертеді, өзіне лайықтап икемдейді. Адамның ... ... ... бірі де ... ... адам еткен еңбек деп
айтудың өзі де жайдан-жай емес. Адам ... ... ... ... ... ... күштерін игере отырып, оны өз мүддесіне пайдаланды,
еңбек құралдарын жасауды игерді, ... ... ... ... ... игерді.
Еңбек туралы айта отырып, еңбек өнімділігі мен еңбек қарқындылығы
деген ұғымдарға да ... ... ... ... қарқындылығы — белгілі бір
уақыт ішінде жұмсалған еңбектің мөлшері мен еңбек пәрменділігі. Конвейерлі
(тізбекті) жұмыс ... ... бір ... ... ... көбейткенде, уақыт ұтып еңбек қарқындылығын арттыруға болады.
Ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... автоматтандырумен байланысты жұмысшының дене күшін жұмсауы ... ... ... ... ... ... күнінің ұзақтығы
қысқартылса, еңбек қарқындылығы артады, керісінше, жұмыс күнінің ... ... ... қарқындылығы төмендеуі мүмкін. Ғылыми-техникалық
революция еңбек сипатын өзгертті. Еңбектің ... ... ... кәсіптік жағынан даярлауға кететін уақыт көбейді, ... ... мен ... ... байланысты адамдардың дене
еңбегінің үлесі барған сайын азаюда, ... ... ... ... ... та ... ... жұмыс істей алатын, өздігінен
бастама көрсететін дәрежеге көтерілді. Жұмыс күні ... ... ... қосымша болып бөлінеді. Жұмысшы жұмыс уақытының бір бөлігін өзін
қажетті ... ... ... Бұл ... ... жұмсалған еңбек
қажетті еңбек болып табылады. Алайда жұмысшы тек ... ... ... ... қоғам одан әрі дами алмаған болар еді. ... ... және ... ... ... ... ұдайы өндірісті қамтамасыз
ету, еңбекке жарамсыз адамдарға көмек көрсету, ... емес ... ... ... өтеу ... ... Сондықтан
жұмысшыға қажетті жұмыс уакытынан тыс еңбек етуге де тура ... ... ... ... ...... ... деп аталады. Бір ескеретін
жәйт еңбектің қажетті және қосымша болып бөлінуі маркстік әдебиеттерге ғана
тән, ал қазіргі ... ... ... бұл ... ...... ... келесі бір факторы капитал. Капитал көп мағыналы ұғым: ол
материалдық игіліктердің ... ол ... ... материалдық емес
элементтерді де қамтиды, атап ... ... ... ... ... капиталды тек өндіріс құрал-жабдықтары деп қарайды. Мұндай
пікір саяси экономияның ... ... А. Смит ... ... деп, ал Д. ... ... өндіріс құрал-жабдықтары деп
тұжырымдаған. Қазіргі экономистердің еңбектерінде де ... ... ... П. Самуэльсон мен Нордхаустың "Экономикс" деген
еңбегінде, капитал дегеніміз ... ... ... ... ұзақ ... қолданылатын игіліктер деп түсіндірілген. Бұл
игіліктерге сансыз станоктар, жолдар, компьютерлер, жүк машиналары, прокат
стандары, өндірістік ... т.б. ... ... зерттеушілер капитал ұғымын
ақшамен байланыстырады. Мысалы, Дж. Робинсон "Қазіргі экономикадағы ... ... ... ... қаржыландыру көзі болмай тұрып, ақша
сомасы ретінде танылған",— деп жазды.
Маркстің ... ... ... категориясы ретінде капитал
қоғамның бүкіл өндірістік ... ... ... ... ... яғни ... ... мен жұмысшылардың қосымша құнды
өндірумен байланысты қатынасын, әрі оны ... ... ... ... ... Маркс капиталдың жалпы формуласын шығарды.
Ақша — Тауар — Ақша ... орай ол ... ... ... ... ... келді. Капиталдың өсуінің көзі ... ... ... ... еңбегімен өндірілетін қосымша құн болып
табылады. Сырт қарағанда капитал мынадай нақты ... орын ... ...... ... ... ақша — ... — тауарлы капитал нысанында көрінбекші. Солай дей тұра К. ... және ... жеке ... ... болады дегенді
айтпайды, олар белгілі бір өндірістік қатынастар ... ғана ... ... деп ... ... капиталға деген көзқарас әрқилы, алайда
олардың бір мәселеде бірлігі де байқалады, табыс ... ... ... ... үндеседі.
Материалдық өндіріс саласында қызмет ететін капитал өнеркәсіп капиталы
деп аталады. Өнеркәсіпке немесе ауыл ... ... ақша ... ... машиналар мен жабдықтарды сатып алуға, сол сияқты ... ... ... пен ... ... ... капиталының
өндіріс объектілерін, станоктарды, жабдықтарды қамтитын бөлігі өндіріс
процесінде көп жылдар ... ... Оны ... ... деп атайды.
Шикізат, материалдар, энергетикалық ресурстар ... ... ... пайдаланылады да, өндірілген өнімге бірден көшеді.
Негізгі капиталдың қызмет етуімен байланысты физикалық және ... орын ... ... тозу ... ... ... элементтерінің
өндірісте одан әрі пайдалануға жарамайтындығын ... ... ... ... көптеген факторлар әсер етеді. Олар ең алдымен
машина мен жабдықтарды ... ... мен ... ... пайдаланатын өндіріс технологиясының құрылымы, атмосфералық
ықпал, материалдың өз ... ... ... ішкі ... ... пайдалану ұзақтығы мен физикалық тозу дәрежесінің арасында
тікелей ... ... бар, ... мен ... пайдалану
уақыты ұзақ болған сайын, физикалық тозу дәрежесі де жоғары болады.
Негізгі капиталдың заттық тозуынан баска, оның ... ... ... ... ... ... болуымен байланысты олардың моральдық
тозуы орын алады. Негізгі капиталдың моральдық тозуы ең ... ... ... ... ... ... Моральдық жағынан
тозған жабдықтар экономикалық тұрғыдан да тиімсіз, өнімсіз, сондай-ақ
онымен өндірілген ... ... ... де ... ... ... ... жабдықтарды, құралдарды жаңарту белгілі бір бағдарламага
сай жүргізіледі, ол негізгі капиталға деген үлкен ... ... ... байланысты өндірісті техникалық жаңартуға жұмсалатын күрделі
қаржының үлесі ұлғаяды. ... ... ... ... ... ... күрделі қаржының 60—80 процентін құрайды.
Заттай және моральдық жағынан тозған, ескірген құралдарға кеткен
шығындар амортизациялық ... ... ... ... ... капитал
құнының бір бөлігінің жыл сайын шығарылатын өнімге ауысуы). ... ... ... ... құнына процентпен шаққанда қатынасы
амортизация нормасы деп аталады. ... ... ... ... ... ... тез ... байланысты мемлекет
заңды жолымен амортизация нормасын көтеріп ... ... бұл ... ... ... ... тез ... моральдық ескірген,
уақыт талабына сай келмейтін құрал-жабдықтардан құтылуға бағытталған
амортизацияны ... ... деп ... Ғылыми-техникалық прогресс
жағдайында негізгі капиталдың моральдық тозған бөлігін ... ... осы ... ... ... түседі. Амортизацияны тездету
пайдадан көптеген соманы амортизация қорына аударуға, сөйтіп қосымша қор
жинау көлемін ... ... ... ... тағы бір ... ... ... бөлінетін пайда салықтан босатылады.
Өндірісті кең көлемде жалғастыру үшін, кәсіпкер тапқан пайдасының ... ... ... ... ... ... ... міндетті.
Пайданың бір бөлігін үстеме капитал ретінде пайдалануды капиталдың ... ... Ол тек жеке ... ғана ... ... ... капиталдың
өсуін сипаттайды. Капиталдың өсуінің тағы бір жолы — оның орталықтануы, бұл
фирмалардың бірін-бірі қосып алуы немесе жойып жіберуі ... ... ... ... ... ... ... капиталдың
жалпы көлемі өзгермейді.
Материалдық игіліктерді өндірумен байланысты кәсіпорын пайдаланатын
қандай да болсын капитал өз қозғалысын ақша түрінде ... Ақша ... күші мен ... ... ... ... жұмсалады (А — Т).
Өндіріс процесінде (Ө) сатып алған факторлар өзара әрекет ... және ... ... ... осы ... сатып (Т1 — А'), кәсіпкер алдын ала
жұмсаған капиталын қайтарып алады. Капиталдың біртіндеп ... ... ... ... ... сату және ... ... қайтып оралуы капиталдың ауыспалы айналымы деп аталады. Өнеркәсіп
капиталының бүкіл ауыспалы айналымы мына формуламен сипатталады.
Капиталдың ... ... ... және ... ... ... ал екіншісі — өндіріс ... ... ... ... ... әр сатысында әрқилы нысанда орын алады:
ақшалай, өндіргіш және ... ... ... ... үздіксіз
орын алуы олардың үш нысанының бір-бірімен алмасуының мәнін ... ... ... ... ... ... ... отыратын болса,
ауыспалы айналым қалыпты деген сөз. Егер капитал ... ... ... өндіріске жол ашылмайды. Ал егер ол өңдіргіш нысанда тұрып қалса,
бір ... ... ... ... ... ... күшінің
қызмет атқармай тұрғандығын көрсетеді. Капитал егер соңғы фазада кедергіге
ұшыраса, жинақталған ... ... ... өту ... жапқаны болып
табылады. Капиталдың ауыспалы айналымы ... ... ... соң ... және ... Бұл дүркін-дүркін келіп отыратын процесс.
Капиталдың бір айналымы оның ... ... ... ... сол ақша
есімімен қайтып оралған мерзімді қамтиды. Мұны капитал айналымының уақыты
деп атайды. Айналмалы ... ... ... ... ... бір
айналымына тең. Негізгі капиталдың айналым уақыты авансыланған ... ... ... тең. ... ... ... уақыты авансыланған капиталдың жылдық амортизациясы мен айналмалы
капиталдың жылдық айналым сомасына қатынасы. Айналым ... ... ... (бұл ... ... ... ... болады) айналыс уақытынан
тұрады. Капитал айналымының жылдамдығы ... ... ... ... мөлшерде пайда табу мақсатымен кәсіпкер капитал айналымын тездетуге
мүдделі болады.
Экономикада тек өнеркәсіп капиталы ғана ... ... ... сату ... ... ... капиталы да орын алады. Тарихи
жағынан сауда капиталы ... ... көп ... орын ... ол ... ... ... капиталдың түрі. Саудамен шұғылданатын ... тек ... ... ... ғана ... ... сатып өткізумен
байланысты қызмет көрсетуге де ... ... ... ... байланысты
шығындар айналыс шығындары деп аталады. Олар екі түрге бөлінеді: таза ... ... ... Таза шығындар тікелей айналыспен байланысты орын
алатын шығындар, мұнда жарнама шығындары үлкен үлес ... ... ...... ... ... байланысты шығындар. Бұл
тасымалдау сақтау, буып-түюмен байланысты ... тағы бір ...... ... Бұл ... бір ... үстемесін өсіру шартымен берілетін ақша капиталы. Қарыз капиталының
көзі уақытша пайдаланылмаған бос ақша қаражаты, ... ... ... ... ... бос ... мен ... ақшалай қаражатынан
тұрады. Несие арқылы осылардың барлығы қарыз капиталына ... ... ... ... түрі бар: ... ... ... Жер — өндіріс факторы
Өндірістің үшінші факторы — жер. Бұл фактордың мәнін қалай ... Адам ... ... және ... ... пайдаланылатын
игіліктер капиталға жатады, ал адам еңбегінің жемісі емес өндірістік
игіліктер жерге ... ... ... бір ... оның ... Адам оның көлемін өз ықтиярынша өзгерте алмайды, оны сол
сияқты өндіре де алмайды. Жер адам ... ... ... ... ... жер ... ... әуел бастан адамның қолынан келер
істің бәрі. Әр ... есте ... ... "жер" ... ең кең ... Ол белгілі өлшемде табиғат сыйлаған бүкіл пайдалылық, ол
жердің өзі, су ... ... ... ... Жер ... ... ... адамның өндірістік қызметіне ықпал етеді. Мысалы, балық аулауда
теңіздер мен өзендерді пайдалану, өндіруші өнеркәсіпте қазбалы ... ... ... ... үшін ... ... бір ... пайдалану (мұнда
талғамды табиғат емес, адам ... ... жер ... ... ең
алдымен оны ауыл шаруашылығында пайдаланумен байланысты болады. Фермер үшін
жер белгілі бір ауыл шаруашылығы ... ... ... ... және ... ... анықталатын құнарлылығы болуы
керек. Механикалық қасиеттері бойынша жер жұмсақ, бірақ суды өте ... ... ... шарт, сондай-ақ тығыз, батпақты болмауы да маңызды,
өйткені ондай жер ... ... ... ... Жердің құрамында
өсімдіктер өз бойына жеңіл сіңіретін органикалық емес ... ... ... ... Адам ... ... пайдаланып, органикалық және
химиялық тыңайтқыштарды енгізе отырып, ... бір ... жер ... өзгерте алады. Сонымен жердің қасиетін екіге бөлуге болады, ... ... ... яки ... ... ... орналасуы, табиғи климат
жағдайын қамтитын қасиет ең бастысы, өйткені осы қасиет жер меншігі ... ... ... ... ... ... адам ... бір дәрежеде жер құнарлылығына ықпал етеді, алайда
ол шексіз емес. Ерте ме, кеш пе ... ... ... ... ... енді жерге байланысты, жер құнарлылығының кеми беруі (сандық
мағынадағы ... ... ... тоқталуға тура келеді. Бұл заң тиімділік
максималды ... ... ... ете ... Тиімділіктің төмендеу
үрдісінің белгілі бір уақытта ... ... ... ... да ... Алайда жер өнімдеріне сұраныс шексіз өсетін ... ... ... тоқтату да мүмкін болмайды. Құнарлылықтың
кеми беру үрдісі ... тек ... ... болады, өйткені оның
өндірісінің басқа факторларынан айрықша ...... ... ... ... ... алайда өңдейтін жер көлемін ... ... ... ... жер көлемі өзгермейді, ол шексіз емес.
Құнарлылықтың кеми беру заңы табиғат сыйлаған ... ... да ... тарала
ма? Көмір өндіретін шахтаны мысалға келтірейік. Шын мәнінде адам уақыт
өткен ... ... ... өндірумен байланысты маңызды проблемаларға
кезіге береді. Шахталарда бірдей дәрежеде ... ... пен ... ... ... өндірудің азайып отырғанын байқау қиын ... ... ауыл ... ... бір ... одан ауыл шаруашылық
өнімдері ретінде түсер тиімділік қайталанған табыс, ал шахтада ... ... ... ... ... ... ... адамдардың белгілі бір топтары сәйкес
келеді.. Мысалы, еңбекке жұмысшылар, жерге жер иеленушілер ... ... ... ... ), ... оның иелері, кәсіпкерлікке кәсіпкер
және т.б. Бұл адамдар топтарының әрқайсысы ортақ ... бір ... үшін ... жұмысшы жалақысын алу үшін, жер иесі рентаны алу
үшін, капитал иесі пайдадан процент алу үшін талпынады. Белгілі бір ... үшін ... ... ... материалдық игіліктер тұтынушы үшін шығын
болып табылады.
Экономикалық теорияда табысты тек шаруашылық түсінік (микродеңгейде)
және халықтық ... ... ... ... Егер ... ... ... етіп қарастырсақ, табыстар төмендегідей
бөлінеді:
- халық табысы;
- кәсіпорын табысы;
- мемлекет табысы;
- қоғам табысы (жылдың ішінде жаңа құн ... ... ... ... ... табыстардың жиынтығы игіліктер, қызметтерге, өндіріс ресурстарына
деген ұсынысты анықтайды. Шаруашылық қызметтің нәтижесінде өндірістік
факторлардың ... ... ... алады. Бұл табыс – номиналды табыс деп
аталады. Осыған ... ... ... мен ... арасында
күрделі экономикалық байланыстар орнайды. Мемлекет әр түрлі ... ... ... ... ... табыстың үлкен немесе кіші бөлігін
алады. Осы салықтар мен әлеуметтік төлемдерді төлеп болғаннан кейін қалған
табыс «таза табысты» құрайды. Бұл таза табыстың құны ... ... ... ... үшін ... ... анықталатындықтан тағы бірұғым
пайда болады. Бұл ұғым – бағала өзгерісі немесе ақшаның сатып алу
қабілеті.Кәсіпорын табысын талдау кезінде жиынтық табыс, орташа табыс ... ... ... ... ... ... барлық өнімдерді
сатудан түмсетін ақшалай табыс. Орташа табыс сатылған әрбір өнімге
шаққандағы табыс. Ал шекті табыс жиынтық табыстың қосымша өнім ... ... ... ... ... ... табыс жиынтық табыс пен
сатылған өнім санының арасындағы қатынасымен анықталады.
12 Өндірістік функция
Өндіріс факторларын қарастырып ... ... ... ... ... ... ... өндіріс процесінің өзін ... ... ... ... ... үш ... бөлінеді.
1. Кәсіпкерлердің алдында белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... мәселе тұруы мүмкін. Бұл ... ... ... ... азайтумен байланысты.
2. Кәсіпкер белгілі бір кәсіпорында көп мөлшерде пайда ... ... ... ... ... мәселесін шешуі мүмкін. Бұл пайданы
қысқа мерзімде көп мөлшерде алумен байланысты мәселе.
3. Кәсіпкердің алдында кәсіпорынның оптималды ... ... ... ... Бұл ұзақ ... көп ... ... табу мәселесі.
Өнім өндіру үшін өндірістің барлық факторларының өзара әрекеті қажет,
олардың жеке дара өнім ... де, ... ... да ... жоқ ... Өндіріс процесінде оның факторлары өзара байланысты әрекет етеді,
кей жағдайда бірін-бірі толықтырады, алмастырады.
Нақты өндіріс жағдайында кәсіпкерді ... ... ... ... ... ... өндіріс факторларымен өндірілетін өнімнің
саны мен сапасы. Техника мен еңбек өнімділігінің белгілі бір даму ... ... ... қуатымен өнім өндірудің ... ... ... өндірістің екі факторының өзара байланысын сипаттайтын өндірістік
функцияның қарапайым мысалы. Өндірістік ... деп ... ... ... ... мен максималды өнім ... ... ... ... ... Математикалық белгілермен
былайша анықтауға болады.
Мұндағы у — шығарылатын өнім көлемі, аһаг,ап — өндіріс факторлары.
Өндіріс функциясының мән маңызы ... ... ... әр қилы ... ... ... Өндірістің әр қилы
факторлары орын алатындықтан, олардың оптималды арақатынасын қамтамасыз ету
мүмкіндігі де бар. ... ... ... ... бір-бірімен
алмасу мүмкіндігі болатындығын көрсетеді.
Өндіріс факторларының өзара алмаса алатындығы жаңа ... ... ... ... ... Классикалық мектептің
теоретиктері тауар өндірісіне бір ғана технологияны қолдануға болады, ал
өндіріс факторларының бір-бірін алмастыруы мүлде орын ... деп ... ... бір-бірін қалайша ... ... ... ... ... бір тоқымашы 10 станокта жұмыс істейді.
Алайда, сол бір ... ... ... ... тағы да көбейтуге
болады. Сөз жоқ, станок паркінің өсуі, өнім өндіруді арттырады, ... 12 ... ... 10 ... ... 15 ... ... 12
станоктағыдай тиімділікпен, сапалылықпен жұмыс істей алмайтыны ... ... ... санын көбейтпей, тоқымашылар қатарын арттыруға
болады. Мұндай жағдайда әрбір тоқымашы өзі станокта жұмыс істейді де, ... ... ... ... ... ... ... қалады да, бір
тоқымашыға шаққанда өнімділік те ... ... ... ... бір ...... ... — тұрақты (мысалдағы капитал-станок) жайды сипаттайды. Алғашында
шектеулі ... ... өсу ... ... ... екі немесе үш
тоқымашы станокта бір адаммен салыстырғанда тиімдірек еңбек ... ... ... ... көбеюімен (станок паркі өзгеріссіз
қалғанда) шектеулі (қосымша) өнім азая бастайды, себебі өзгермелі ... ... ... ... ... ... ... Еңбеккерді
жалдау белгілі бір шекке дейін орын алады. Осы шек нені түсіндіреді.
Ол — ... ... ... ... яғни ... ... ... кімнің жалақысы шектеулі өнімге (ақшалай есептегенде)
теңгерілсе, соны еңбекке жалдауды тоқтату керектігін ... ... ... ... ... ... ... — п. Міне осы
қызметкерлердің (п) шектеулі өнімі (ол штрихпен бейнеленген) жалақыға ... (W). ... (п) ... ... ... өнім ... ... өлшемі (L) мәнінде тәртіптің бәсекелестік ... ... ... ... ... ... шаруашылық етуші субъект өзінің
шектеулі ұтысын (табысын) және шектеулі шығындарын салыстырып ... ... ... ... шығын кәсіпкер төлейтін жалақы, ал шектеулі ұтыс
(табыс) әрбір қосымша ... ... ... ... Бұл ... көрсеткішпен былай түсіндіруге болады.
Өндірістің өзге факторлары өзгеріссіз қалып, тек бір ғана факторының
ұлғаюы ... ... ... ... осы фактордың шектеулі өнімі деп
аталады. Шектеулі өнім ... ... ... азайту проблемасын
шешуге көмектеседі. Біздің мысалдан фабрикадағы тоқымашы мен ... ... ... ... ... болады? Ол үшін еңбектің
шектеулі өнімінің физикалық ... ... ... ал ... өнімінің физикалық көлемін станоктың бағасымен салыстыру қажет.
Өндірістің бір факторын екіншісімен ... ... ... ... ... физикалық көлемі, осы фактордың бағасына
пропорционалды орнағанға ... ... ... ... тәртіп өндірістің "қымбат" факторын "арзан"
фактормен алмастыруды талап етеді. Келтірілген теңгерме осы алмасудың ... ... мен ... ... ... заңын графикпен
түсіндіріп көрелік. Айталық еңбек пен капиталдың әр қилы үйлесімділігін
пайдалана ... 100 ... тең ... өнім ... ... ... жұмысшының жалақысы 2 доллар, ... ... ... 3 ... тең болды деп ұйғаралық. Өзімізге белгілі көрсеткіштерді
жазып өрнектейік.
Өндіріс факторларының кез келген үйлесімділігі, мысалы, LК және ІL, ... 2L, 2К мен 3L, \К мен 6L ... ... ... ... ... етеді. Кәсіпкер үшін ең арзан үйлесімділік қайсысы? Осы кестенің
деректерін ескере отырып, 2.4.2-суретте бірдей өнімді ... ... ... ... ... ... ... суреттеу:
Сурет-2.4.2 ... ... ... А, В, С, Д ... 100 ... ... өндіріс факторларының әр қилы үйлесімділігін ... ... ... алынды, "Экономика", М., 1964, ... ... ... ... ... ... ... яғни абцисса осі
мен ордината осінің қосылу нүктесі өндіріс ... ... ... ... ... өнім қисығын, сызығы бірдей шығындар сызығымен
салыстырамыз. С нүктесінде бірдей өнім ... ... ... ... ... қиылыспайды, сөйтіп өндіріс шығындары минималды, ал бір-
бірін алмастыру ... ... ... ... ... бағасы 3 доллар, ал еңбектің бір өлшемі 2 доллар болғанда, еңбек
пен капиталдың физикалық ... ... ... ... болады:
капиталдың 2 өлшемі мен еңбектің 3 өлшем бірлігіне тең. ... ... С ... ... ... сызығымен қиылысты, ол 12 долларға тең
(2К х 3 доллар) + (3L + 2 доллар) = 12 ... ... ... ... ... қатынасы қымбатқа түседі.
Кәсіпкер үшін шығындарды ... ... ... ... ... да маңызды. Аз шығындармен ... өнім ... ... ... ... туындайды: қандай өнім көлемі барынша көп ... ... ... ... ... факторларын осы факторлар
арқылы шектеулі өнім табысын осы фактор бағасына төмендеген шекке әрекет
ететін ... ... ... ... ...... ақшалай табыс, ол осы
фактор өндірген бүкіл шектеулі өнімді сатудан түседі.
Бұл табыс осы ... ... ... ... ... ... көбейтуге тең. Сонымен, кәсіпкер өндіріске қосымша жер ... ... ... ... ... мына ережеге
сүйенеді: қосымша өндіріс факторларын қамту арқылы шектеулі өнімнен түсер
табыс осы ... ... ... тең ... ... өнім көлемін MRP
(margіnal revenue product) деп белгілей отырып, бұл ... ... ... еді: MRP = ... келе ... ... ... теориясымен байланысты
мына екі нәрсені айту керек. Біріншіден, бұл ... ... ... жағдайында қолданылады. Егер мұндай өзара алмасу орын алмайтын
болса, бір ... ... ... ... бір ... ... өнімінен
ажырату мүмкін болмайды, ал өндірістің қандай да болсын бір факторына
қосымша қаржы ... ... ... ... өнім ... ешбір
ықпалы жоқ ресурстарды босқа шашу ... ... ... ... ... өте ... ... Екіншіден, өндірістің бір
факторын екінші біреуімен алмастыру ... ... ... ... ... орын ... Яғни алмастыру принципі ең ... ... ... ... ... ... ... алу шешімі мезгіл-мезгіл қайта қаралып отырады. Еңбекке байланысты
бұл принципті кәсіпкер ұжымдық келісім ... ... ... ... Ол жер және ... ... ... және жалға берудің ең
аз мерзімі белгіленген жағдайға қолданылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Экономическая теория национальной экономики и мирового хозяйства:
Учебник / Под ред. ... А.Г. ... ... Т.В. Чечелевой – М.: Банки
и биржи, ЮНИТИ, 1998 г.
2. Курс экономической теории. Под общей редакцией проф. Чепурина ... ... Е.А. Изд – во ... ... ... ... Учебное пособие / Под ред. Камаева В.Д. –
М.: Изд – во МГТУ им. Н.Э. ... 1996 ... ... К.Р., Брю С.Л. ... ... ... и ... – М.:
ИНФРА – М, 2001
5. С.М. Климов, А.П. Селин, Т.А. Федорова. Экономическая теория. Учебное
пособие. С. – П., 2000
6. Ховард К., ... Н.Д., ... А.М. ... ... ... ... – 2-е ... переработанное и дополненное – М.: ЮНИТИ – ДАНА,
2000
-----------------------
Өндіріс факторлар нарығы
Еңбек нарығы
Капитал нарығы
Жер ... өнім ... ... атқарған уақытына байланысты
Жалақы
кесімдік
мерзімдік
Жұмыс х Бір ... саны ... өнім х Әр ... ... кесімді
Кесімді прогрессивті
Кесімді сыйлықты
Мерзімді сыйлықты
Жай мерзімді

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың экономикалық негіздері туралы5 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Ғылыми-техникалық прогрестің даму бағыттары мен ерекшеліктері11 бет
Қоғамдық өндіріс және кәсіпорынның өндірістік құрылымы27 бет
Қоғамдағы өндірісті ұйымдастырудың негізгі формалары8 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь