Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысының басталу себептері және барысы

ХIX ғасырдың 30-шы жылдарында патша өкіметі Қазақстанда отарлау саясатын онан әрі өрістетіп, қазақ халқының саяси дербестігін біржола жоюға бағытталған шараларды кеңінен жүргізе бастады. Әбілқайыр, Абылай хандармен жасасқан шарттардағы Қазақстан жеріне кірмеу, солдат алмау, тек салық төлеу жөніндегі міндеттемелер аяқ асты етілді. Қазақ жерінде әскери шептер, бекіністер салынып, шұрайлы жерлерге патша өкіметінің қол шоқпары болып келген казак-орыстарды қоныстандыру шаралары жүргізілді. Ресейдің қазақ жеріндегі әкімшілігі өзен-көлдерді, құнарлы жерлерді, орман-тоғайларды өз қармағына алды, ал оны пайдаланған қазақтарға салық салынатын болды. Әкімшілік басқару жүйесін қайта құру барысында қазақ жерлері кокругтерге бөлінді. Бұл округтер Батыс-Сібір және Орынбор генерал-губернаторлығына қарады.Олар қазақ жерінде “бөліп ал да билей бер” деген отаршылдық ұранды бұлжытпай іске асырды. Алдымен қазақ жерін сыртынан құрсаулап көптеген бекіністер салынды. Іргелеп ішке кіріп айнала қоршау-құрсау орнатқан Ресей отаршылдары Абылай көз жұмғаннан кейін Қазақстанның ең бір шұрайлы жерлеріне бекіністер салуға кірісті. Сөйтіп, Ырғыз, Торғай, Ақмола, Көкшетау, Ортау, Қарқаралы бекіністері бой көтерді. Қазақ жеріне кеулеп еніп келе жатқан патша өкіметінің отаршылдық саясатына ашық қарсы шыққан Абылай ханның баласы Қасым болды. Ол патша әкімшілігіне хат жазып, кісі жіберіп, оларды түсінісуге, пәтуаға шақырды. Қазақтың ежелгі қоныстарына бекіністер салуды, қазақ жерлеріне казак-орыстарды әкелуді, олар арқылы халыққа қысым көрсетуді тоқтатуын талап етті. Оның бұл хаттарына жауап болмады, жіберген адамдары қайтарылмады. Сонда барып, Қасым патша өкіметіне ашық қарсы шығуды ойлады. Ол бұл күресте Қоқан хандығына сүйенбекші болды. Патша өкіметі тарапынан қысым көре бастаған ол 40 мың үймен Қоқан хандығының қол астына көшіп барды. Оның діні бір, тілі бір қоқандықтардан күткен үміті ақталмады. Олар оның қайсар ұлдары Саржан мен Есенгелдіні, кейінірек өзін өлтірді. Медреседе оқып жүрген ұлы Кенесарыны (1802 жылы туған) Ташкент түрменсіне
        
        Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысының басталу себептері және
барысы
1. Қарулы күрестің күшейген кезеңі және оның ... ... 30-шы ... ... ... ... отарлау
саясатын онан әрі өрістетіп, қазақ халқының саяси дербестігін біржола ... ... ... ... ... ... Абылай хандармен
жасасқан шарттардағы Қазақстан жеріне кірмеу, солдат алмау, тек ... ... ... аяқ асты ... Қазақ жерінде әскери шептер,
бекіністер салынып, шұрайлы жерлерге патша өкіметінің қол ... ... ... ... ... ... Ресейдің қазақ
жеріндегі әкімшілігі өзен-көлдерді, құнарлы жерлерді, орман-тоғайларды өз
қармағына алды, ал оны ... ... ... ... ... басқару жүйесін қайта құру барысында қазақ жерлері кокругтерге
бөлінді. Бұл округтер Батыс-Сібір және ... ... ... ... “бөліп ал да билей бер” деген отаршылдық ... іске ... ... ... жерін сыртынан құрсаулап көптеген
бекіністер салынды. Іргелеп ішке кіріп айнала қоршау-құрсау орнатқан ... ... көз ... ... ... ең бір ... бекіністер салуға кірісті. Сөйтіп, Ырғыз, ... ... ... ... ... бой көтерді. Қазақ жеріне кеулеп
еніп келе жатқан патша өкіметінің отаршылдық саясатына ашық ... ... ... ... ... ... Ол ... әкімшілігіне хат жазып, кісі
жіберіп, оларды түсінісуге, пәтуаға шақырды. Қазақтың ежелгі қоныстарына
бекіністер салуды, ... ... ... ... олар арқылы
халыққа қысым көрсетуді тоқтатуын талап ... Оның бұл ... ... жіберген адамдары қайтарылмады. Сонда барып, Қасым патша өкіметіне
ашық қарсы шығуды ойлады. Ол бұл ... ... ... ... ... ... тарапынан қысым көре бастаған ол 40 мың ... ... қол ... ... барды. Оның діні бір, тілі бір қоқандықтардан
күткен үміті ақталмады. Олар оның ... ... ... мен ... өзін өлтірді. Медреседе оқып жүрген ұлы Кенесарыны (1802 жылы
туған) Ташкент түрменсіне қаматты.
Қайырымды адамдардың көмегімен абақтыдан аман ... ... ата ... ... ... Осы ... жүріп, ол өз өмірін қазақтың
тәуелсіз ел, дербес мемлекет болуы ... ... ... Ол Ресей
сияқты аса қуатты ірі мемлекетпен күресу- қазақтың үш ... ... ... ... тек әскери ғана емес, сонымен бірге
дипломатиялық күш жігерді де ... ... ой ... өткерді.
Кенесары Қазақстан патшалық Ресейге де, Орта Азия ... ... ... ... тең қарым-қатынаста болу керек деп есептеді. Ол патша
әкімдеріне жазған бір хатында: Есіл, ... ... ... Қарқаралы,
Қазылық, Жарқайың, Обаған, Тобыл, Құсмұры, Ақият, Тоқзақ сияқты ата-
бабаларымыз мұра ... ... ... ... тұсында бізден тартып алынып,
бекіністер салынды. Күн сайын ... ... ... ... әскери
қамалдар салу арқылы халықты ашындыруға жол ... ... өзі ... үшін ғана ... ... тіршілігіміз үшін де қауіпті болып отыр
деп көрсетті.
Патшаның ... ... мен ... ... ... айта келіп тағы бір хатында ол былай деп жазды: “1825-1840 жылдар
аралығында олар ... ... 15 рет ... ... ... ... мен ... талауға, кісілерімізді өлтіруге шыдай алмаған біз
бетіміз ауған ... ... ... ... Бірақ, олар бізге мұнда ... ... ... мен, Қасымұлы қолыма қару алып халқымның ұлы
күресін басқаруға шықтым”. Бұл хаттан Кенесарының ... ... ... шыққанын көреміз.
Кенесары көтерілісінің басты мақсаты- патшалық Ресейдің құрамына қосылып
үлгермеген аймақтардың дербестігін сақтау, қазақ жерлерін бекіністер ... ... ... арқылы жан-жақты отарлауды тоқтату еді. Сондай-ақ
Кенесарының тағы бір ... ... ... тепкісіндегңі
Оңтүстік өңірдегі қазақтарды босатып, оларды Қазақ хандығына қосу ... ... ... ... ... ... Он ... көтерілістің басты қозғаушы күші- бұқара халық болды. Олар күшейе
бастаған отарлық езгіден, феодалдық топтардың қысымынан құтылуға ... ... ... ... ... де ... Олар көтерілісті,
бір жағынан, өз мүдделеріне пайдалану, бұрынғы артықшылықтарын ... ... ... ... ... ... мемлекет құруды көздеді.
1838 жылы Кенесары туының астына мыңдаған сарбаз жиналған еді. Олардың
арасында үш жүздің ... ... ... ... ... Орта жүз бен Кіші ... белгілі рулары- Қыпшақ, Төртқара,
Жағалбайлы, Шекті, Алшын, Керей, Жаппас, Бағаналы, Тама, ... ... ... тайпаларының жігіттері аз емес-ті. Олардың көпшілігі мал өсірген, егін
еккен. Осыған орай жер шаруашылығынан ... ... ... және ... ... ... қол ... батырлары да халық ішінде аты
кеңінен мәлім адамдар еді. Олардың қатарында ... ... ... ... Табынның батыры- Бұхарбай, Тіленшіұлы Жоламан, ... ... ... ... ... ... т.б., ... інілері-
Наурызбай, Әбілғазы, әпкесі- Бопай көтеріліске белсене қатысты.
Кенесары жасақтарында қазақтармен бірге қарақалпақтар, ... ... ... де аз ... жоқ. Дегенмен Кенесары барлық әдіс-амалдарын
қолданып тырысып басқа да, ... ... ... үш ... ... ... алмады. Көтерілістің бастапқы кезінен-ақ қазақ
ақсүйектері бір-біріне ... ... екі ... ... патша өкіметі
әлпештеген бөлігі отарлаушы әкімшіліктің қолдауына сүйеніп, өздерінің саяси
қарсыластарын ... күш ... ... ... ... ... округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин, Кіші
жүздің басқарушы ... ... пен ... Жаңтөриндер, сұлтан
Баймағамбет Айшуақов т.б. болды. Кенесары Жетісуға ... ... ... ымырасыздық позицияны Абылай ханның тұқымдары, яғни
өзінің туысқандары- Әли мен ... ... ... ... қарамастан,
Кенесары Қасымов өзінің туы астында үш жүздегі ... ... ... топтастыра алды. Омбы облыстық ... ... ... ... ... бойынша тек Құсмұрын, Көкшетау, ... және ... ... ғана ... ... ... мен билер, ағамандар қолдаған.
1838 жылы көктемінен бастап Кенесары жасақтары патша ... ... ала ... ... бойынша дәйекті күрес жүргізді. Олармен шайқаста
Ақмола қаласын қиратып, Ақмола округіндегі патша әкімдерімен ауыз ... ... ... ауылын шапты. 1840 жылы күзде көтерілісшілер
Ырғыз бен ... ... ... ... орыс ... ... бай-шонжарларға қарсы күресті күшейтті. Бұл тұста ... ... ... ... тарап, оның беделі ... ... ... ... 1841 жылы ... Кенесары үш жүзден адам жинап, әкесі
Қасым ханның өлгеніне бір жыл толуына байланысты ас берді. Осы астан ... ... ... ... Кенесарыны ақ киізге салып, бүкіл қазақ халқының
ханы етіп сайлады.
Кенесары хан ... ... ... ел ... ... ... алым-
салық реформасы іске асырылды. Егіншілікті дамытуға, көрші елдермен сауда-
саттық байланысын орнатуға көңіл бөлінді. Керуеншілерді ... ... ... ... ... ... өзгертілді. Хандық кеңес құрылды. Кеңесіп
шешетін жоғарғы органдарға ... ... ... билер, сұлтандар,
ханның туысқандары кірді. Басқарудың негізгі тұтқасы Кенесарыны өз ... ... ... ... ... қозғалысының мүдделеріне адал, жеке
басының батылдығымен, дипломатиялық қабілетімен көрінген адамдар енді.
Басқарудың арнайы қызметі ... ... ... ... ... ... және ... қадағалап отырды.
Әскери істе де Кенесары және оның көмекшілері бірқатар өзгерістерді іске
асырды. Батырлар мен ... ... ... әскери
күші негізінен өз еркімен ... ... еді. ... ... ... ... ... қатаң тәртіп орнатылды. Опасыздық
жасағандар тек өлім ... ... ... тату ... ... ... ұмтылды. Бірақ Орта
жүзге билігін жүргізіп ... ... ... ... ... ... ... Кенесарымен қарым-қатынаста екеуі екі түрлі
көзқараста болып, оның Ресей ... ... ... ... ... өркөкірек Горчаков Кенесарыны менсінбей, оның орыс әкімшілігіне
деген өшпенділігін қоздырды.
1841-1842 ... ... ... Қоқан хандығына қарсы соғыс
жүргізді. ... ... ... ... ... ... ... басты.
Қоқандықтар келіссөз жүргізуге мәжбүр болды. Осыдан ... ... ... ... ... ... ордасына қайтып оралды. Бір айтып
кететін жәйт, Кенесары Бұхара әмірімен және Хиуа ... ... ... ... ... еді. ... олармен өзара толық
сеніділік ... ... ... Хиуа ... ... ... оқ- дәрімен жабдықтап отырды.
1843 жылы Орынбор генерал-губернаторы Перовский ... оның ... ... ... мен ... ... сыйластықпен қарайтын.
Сондықтан көп мәселелер ... ... Енді ... ... ... ... қаны қас тағы бір ұлығының келуі оны Горчаковпен
бірігіп, Кенесарыны құғындауына кең мүмкіндік жасады. Сөйтіп, Горчаковпен
бірігіп, ... ... ... ... тұншықтыруға,
Кенесарының көзін жоюға 1843 жылы 23 ... ... ... ... ... ... шығынын өтеу үшін 14 мың сом, Кенесарының басын кесіп
әкелген адамға сыйға беру үшін ... ... ... үш мың сом ... ... ... ... жағдайына келтірілді.
Кенесарыға қарсы орыс әскерлерінің жорығы 1843 жылы 27 маусымда
басталды. Ырғыз ... ... ... ... бір ... ... ... патша өкіметімен келіссөз жүргізіп жатқанын айтып ... Бұл ... екі ... ... ... мұқияттап жатты. Тамыз
айында Кенесарыға қарсы сұлтандар Жантөрин, Айшуақов, полковник Гекке және
Бизянков бастаған бес мың ... ... ... ... ... ... де Кенесарыға қарсы жорыққа аттанды. 1 және 7 қыркүйекте
Кенесары жасақтары мен патша әскерлерінің ... ... ... ... адам ... ... ... екі жақта жеңіске жете алмай, ... кері ... ... ... енді ашық ... бармай, байтақ
даланың әр тұсынан ... ... ... жау ... ... ... ... жорықтан шаршаған, үнемі қауіп-қатердің өтінде
жүрген патша әскерлері түні салқын, жауын-шашынды күз түсе бере ... ... ... бұрынғы тұрақтары Ор бекінісіне қайта оралды.
1844-1845 жылы жылдар қазақ даласындағы Кенесары ... ... ... ең ... ... ... кезі еді. Оғап Сыр ... қазақтары қосылды. Кенесары өз әскерінің санын 20 мың адамға
жеткізді. Жасақтардың жауынгерлік ... ... ... ... ... ... ... мылтық, оқ-дәрі жасау, оларды сатып
алу, азық-түлік дайындау жұмысы жолға қойылды. Патша әкімшілігі әскерлеріне
тыңшы ... ... ... ... жылдың жазында Кенесары жасақтарын құртуға, халық қозғалысын басу
үшін Ор бекінісінен, Ұлытаудан, Тобыл ... ... ... үш үлкен
тобы шықты. Олардың алдына ... ... ... ... соққы беру
міндеті қойылды. Осы міндетті ойдағыдай іске ... ... олар ... ... ... ... жерлерге бет алған генерал Жемчужниковтың
әскерімен күшейтілді. Кенесары бұл күштердің ... ... ... ... ... алуына мүмкіндік бермей, оларды бір-бірлеп құрту
тактикасын қолдануды жөн көрді. Сібір ... ... ... оның ... ... ... қаша соғыс салып, Кенесары күші Ұлытауға бет алыпты
деген лақап таратып, жау ... осы ... ... ... күшпен Ақмола
бекінісіне шауып, Жантөрин шоғырын ... ... 44 ... өлтірген
Кенесары мен оның батырлары 1844жылы 14 тамызда Атбасар бекінісін тікелей
шабуылмен басып ... Бұл ... ... ... ... ... Жантөрин, Жемчужников әскерлеріне көмекке полковник
Ковалевскийдің отряды ... ... ... ... ... ... Мұғалжар тауларына барып бекінген еді.
Кенесарының 1844 жылғы шайқастарындағы табысы оның ... ... ... ... әмірі мен Хиуа хандығы онымен тығыз байланыс жасауға
ұмтылып, оған сыйлықтар жолдады. ... ... ... бітім сұрап,
даулы мәселелердің барлығын келіссөз арқылы шешейік ... ... ... онша көп сене қойған жоқ. Дегенмен келіссөз ... ... ... ... ... алып ... ... әйелін тұтқыннан
босатты.
Кенесарымен келіссөз жүргізу үшін патша өкіметі Долгов бастаған бір ... ... Олар ... патша әкімшілігіне сөзсіз, ешбір шарт қоймай
бағынатын болса, оған кешірім жасалады деп мәлімдеді. Кенесары бұл мәселені
ойланып ... деп ... екі ай бойы ... ... бітім
болмайтынына көз жеткізіп, “кетеміз” дегеннен кейін Кенесары ... хат ... ... ... ... Ол ... ... өзінің қазақ жеріндегі бекініс-қамалдарын бұзып, қазақ
халқына істеп ... ... ... ғана ... ... ... екенін мәлімдеді.
1845 жылы Кенесары Ұлы жүзге қоныс аударып, Жетісуға келіп ... ... ... деп ... жерлерді мекен етіп, осы арада ол Ұлы
жүздің халқын біріктіруді, қырғыздармен одақ ... ... ... ... ... оның қол ... қазақтарды босатуды көздеді. Кенесары
Қытаймен мәмлеге келіп, онымен келіссөз жүргізу үшін Құлжаға елші ... жылы ... ... Кенесары жасақтары қоқан хандығына жорыққа
аттанады. Қорған, Жаңа ... ... ... алып, Ақмешітті /қазіргі
Қызылорда қоршауға алды. Бірақ жорықты жалғастыруға осы ... ... ... ... жасады. Ол кері оралып, Жетісу ... ... ... ... ... тұста патша әкімшілігі Кенесарының төңірегіне тор құрып үлгерген
еді. Ол қырғыз манаптарының және патшаға адал ... ... ... ... ... ... ... еңсесін көтертпейтін ең соңғы соққы
беруге әзірленді. 1846 жылғы ... ... ... мың ... жасағымен
Кенесары қырғызға бет алды. Хан солтүстік қырғыз ... ... ... ... ... манаптары Орман, Жантай және Жанғараш тайпалар
өкілдерінің құрылтайын шақырды. Сарыбағаш, Бұғы, Саяқ, Солто, ... ... ... ... қазақ ханының талаптарын орындаудан бас тартты.
1847 жылы сәуірде Кенесары жасақтарымен қырғыз ... ... ... ... ... ... тау ... қойнауында және Шу
өзенінің бас жағында өтті. Кенесары Тоқмақтың маңында Кеклік сеңгірі деген
жерінде үш жақтан ... ... ... ... ... Оны ... ... жасағы, генерал Вишневскийдің ақ ... ... оқ ... ... от ... келе ... ... мен
солдаттары, Қоқан хандығының мыңнан астам сарбаздары еді. Кенесары ... күші он есе ... ... үш күн бойы соғысты. Жасақтағы жігіттер
арыстанша алысып, соңғы демі біткенше ... ... ... ... жан ... қылды. Үлкен ерлікпен жау тобын бұзып шыққан Наурызбай
тобы болды. Бірақ аз ғана ... ... жау ... ... ... ағасын қимай, жау әскеріне өз еркімен келіп берілді. ... ... мен ... ... екі ... да ... ... Сөйтіп бәрі бітті.
Кенесары Қасымұлының көтерілісінде бірсыпыра қайшылықтар орын алды.
Олар: бір жағынан ... ... ... азат ету ... ... жағынан, туыстас, қандас қырғыздармен ескі кек алу ... ... ... ... бас тартқан қазақ руларынан қарсы басып-
шаншу саясаты. Кенесары ... қарт ... ... ... ... ... ... боладық, дұшпанның алдын орадық, Кене ханнан айырылып, шіл
боғындай тарадық, көрінгеннен қорғалап, кісі ... ... – деп ... ... ... мен ... өлгеннен кейін ұлт-азаттық
қозғылысы басылып, бостандыққа деген үміт үзіліп, қазақ жерін қайтадан ... ... ... бастаған ұлт-азаттық қозғалысы патшаның отарлау
саясатына қарсы жүргізілген ең ұзақ соғыс еді. ... ... ... ... ... келтіру бұл жолы да жеңіліспен аяқталды. Оның жеңілу
себебі, ... ... ... ... ... ... бытыраңқылығы.
Байтақ даланы жайлаған қазақ халқы үш жүзге және ... ... ... ... ... қосу оңай болмады. Жүздерге жіктенген қазақ рулары
көтерілісті негізінен өз жерлерінде қолдап, ... және ... ... кіруден өздерін алшақ ұстады. Кенесарының өзін қолдамаған ауылдарға
озбырлығы, ауыр жазаға тартуы да көтеріліс қатарын ... ... ... ... ... ... қолдаған жоқ,
қайта оны басуға патша әскерлеріне көмек ... ... ... қару-жарағы болмады. Төртіншіден, ұлт-
азаттық қозғалысын басуға, Қазақстанның отар ел болып қала ... ... ... ... ... да, ... манаптары да мүдделі болды.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс қазақ жерінде үш жүздің
халқын түгелге жуық ... және ұзақ ... бойы ... ... Оның ... өкіметінің отарлау саясатына қарсы бұқаралық сипатымен және
қазақ халқының тарихында ірі ... ... ... ... ... ... ... үшін белгілі саяси мектебі ретінде көзге
түсті. Патшаның отарлау ... ... ... ... жылдардағы
қарсылығы осы көтерілістің негізінде өсіп дамыды. Оның сабақтары отарлау
саясатының ... ... ... ... тәуелсіздігін аяқ асты
етіп отырған саясат екенін түсінуге, оған қарсы күресте өзінің еркі ... ... ... ... патша өкіметіне тегеурінді қарсылық
көрсетіп, оның отаршыл аппаратына ірі-ірі соққы берген бұл ... ... ... ... ... жеңіске жетуге болатынын
көрсетіп берді. Сонымен бірге ол қазақ халқының өсіп-өркендеуіне, ұйымдасып
дамудың ... ... ... ... ... тұсау болып
отырғанын да көрсетті. Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... қамытын кигізіп, біржола езгіге салатын, отарлау
саясатын ширықтыра ... ... ... ... ... ... ... даласына енгізудегі соңғы тосқауыл, ақырғы қамал
іспетті.
Одан кейінгі он ... ... ... ... ... ... да, ... жылдардағы Жанқожа батырдың да патша өкіметіне,
қоқандықтарға қарсы азаттық күресі Кенесары бастаған қозғалыстай ауқымды
бола алған жоқ.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс8 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Delphі тіліндегі бағдарламаның құрылымы16 бет
Көкөніс дақылдарының зиянкестері4 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь