Қазақстан бірінші дүниежүзшк соғыс жылдарында

Бірінші дүние жүзілік соғыс 1914жылғы 19 шілдеде (1тамызда) басталды. Ресей соғысқа дайындықсыз, әскери- өнеркәсіптік әлеуеті төмен, көлігі нашар дамыған жағдайда кірісті, армия әскери-техникалық жағынан нашар қамтамасыз етілген еді. Соғыс басталған соң жалпы империяда, ішінара Қазақстанда өндіргіш күштердің даму деңгейі бірте-бірте кеми берді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс Қазақстан экономикасын құлдырауға әкеп соқты. Ауыл шаруашылығында өлкедегі егіншілік облыстар бойынша біркелкі дамымады. Ол құнарлы жер көп болған, егіншілікпен оны жақсы меңгерген және орыстың қоныс аударушы шаруаларынан тәжірибе алған халық айналысқан аудандарда бәрінен де жақсы дамыды. Соғыс егін шаруашылығына елеулі өзгерістер енгізді. Ең алдымен ауыл шаруашылық бақша дақылдарының егіс көлемі ұлғайды. Мәселен, Қазақстан бойынша күзгі бидайдың егіс көлемі, 1913 жылмен салыстырғанда 1917 жылы 63,5%-ға, жазғы бидай — 8,4%-ға, тары — 22,1 %-ға, картоп — 46,3%-ға қысқарды. Ал бақша дақылдарының егіс көлемі 433,8 мың десятинадан 1115,0 мың десятинаға дейін яғни екі еседен астам көбейді. Өлкенің солтүстік-батыс және батыс облыстары бойынша дәнді дақылдардың өнімділігі 1914 жылдан 1917 жылға дейін әрдесятинадан алынатын 38,7 пұттан 29,8 пұтка дейін төмендеді. Соғыс жылдарын-даш өлке егіншілігі жағдайының сипатты ерекшелігі оның жүргізілуі деңгейінің төмендігі болды. Бұл еңгізілген ауыспалы егіс жүйесінің болмауы-нан, жердің жөне түқымдық материалдардың енделу сапасының төмендігінен көрінді. Егіскелемі мен енім көлемінің қысқаруының негізгі себебі жұмыс күшінің жетіспеуі болатын. Акмола облысының Көкшетау уезінен ғана 1915 жылы армияга ауыл шаруашылығымен айналысып келген, орыс тілді халықтың 39%-ы шақырылды. Қазақстанның басқа аймактарында да нақ осындай керініс байқалды.
Ер азаматтарды жаппай майданға алу мал шаруашылығының да құлдырауына өкеп сокты. Оган сан және сапасы жағынан үлкен зардап келтірілді. Үсақ мал көбірек, ал ірі мал азырақ өсіріле бастады. Жылқы өсіру кысқарды, сондықтан олардың саны кеміп кетті. Байырғы халықтың басым көпшілігі тұра-тын жерлерде жылкы, түйе, ірі кара саны
        
        ҚАЗАҚСТАН БІРІНШІ ДҮНИЕЖҮЗШК СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДА
Бірінші дүние жүзілік соғыс 1914жылғы 19 шілдеде (1тамызда) басталды.
Ресей соғысқа дайындықсыз, әскери- ... ... ... ... ... ... ... армия әскери-техникалық жағынан нашар қамтамасыз
етілген еді. Соғыс басталған соң ... ... ... ... ... даму деңгейі бірте-бірте кеми берді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс Қазақстан экономикасын құлдырауға әкеп соқты.
Ауыл шаруашылығында өлкедегі егіншілік облыстар ... ... ... ... жер көп ... егіншілікпен оны жақсы меңгерген және орыстың
қоныс аударушы шаруаларынан тәжірибе ... ... ... ... де жақсы дамыды. Соғыс егін ... ... ... Ең ... ауыл ... ... ... егіс көлемі ұлғайды.
Мәселен, Қазақстан бойынша күзгі бидайдың егіс ... 1913 ... 1917 жылы ... ... ...... тары — 22,1 ... — 46,3%-ға қысқарды. Ал бақша дақылдарының егіс көлемі 433,8 ... 1115,0 мың ... ... яғни екі ... ... көбейді.
Өлкенің солтүстік-батыс және батыс облыстары бойынша дәнді дақылдардың
өнімділігі 1914 жылдан 1917 жылға ... ... ... 38,7 ... ... ... ... Соғыс жылдарын-даш өлке егіншілігі ... ... оның ... деңгейінің төмендігі болды. Бұл
еңгізілген ауыспалы егіс ... ... ... жөне ... ... сапасының төмендігінен көрінді. Егіскелемі мен енім
көлемінің қысқаруының негізгі себебі жұмыс ... ... ... ... ... ... ғана 1915 жылы ... ауыл
шаруашылығымен айналысып келген, орыс ... ... 39%-ы ... басқа аймактарында да нақ осындай керініс байқалды.
Ер азаматтарды жаппай майданға алу мал шаруашылығының да ... ... Оган сан және ... ... ... ... ... Үсақ мал
көбірек, ал ірі мал азырақ өсіріле ... ... ... ... ... саны ... ... Байырғы халықтың басым көпшілігі ... ... ... ірі кара саны ... ... Ішкі ... 1915 жылы
жылқы саны 310,8 мың болса, ал 1916 жылы 160,2 мың ... үлес ... ... саны 48,5%-ға кеміп кетгі, осы ... ... ... ірі
караның саны тиісінше 25%-ға кеміді. Маңғыстау уезінде, ... ... ... ... ... ... казақтың мал шаруашылығы бірінші кезекте жай-ылымдық
алаптарды одан өрі ... алу ... ... ... Бұл мал ... өсер ... ... тартып алынған жерлерде капиталистік
үлгідегі ірі мал өсіретін ... ... ... ... ... 764,4 мыңдесятина жайылымдық алаптың
жылқы-ірі қара жайылатын 190 ... ... ... жене ... алуға
дайындалды.
Соғыс жылдарында мал санының қысқаруына ауық-ауық ... ... да әсер ... ... ... соғыс қажеттері үшін жергілікті
халықган түйе, жылқы, сиыр жинады. Осы ... ... ... ... ... 13 мың түйе ... ... ішінде Жетісудан ғана
34 миллион сомның малы және мал өнімдері тасып әкетілді.
Мал санының қысқаруы еңалдымен ... ... ... ... ... ... ет ... міндетті болғандығынан орын алды. Сан
миллиондық армияның өсе түскен қажеттерін қанағаттандыру ... емес ... ... ... мал саны жылдан-жылға азая берді. Осының
салдарынан соғыстапсырыстары көбінесе орындалмай ... ... ... ... ... ... орындары қазақ халқына
арнайы контрибуция салды, оның ... ... ... бұқараның мойнына
түсті. Көтеріліске қатысқан-қатыспағанына қарамастан ... ... деп ... ... ... ... облысында қазақтардан мал мен мүліктің тең
жартысы алып ... Бұл ... орыс ... да ... ... Жетісу
облысы губернаторының 1916 жылғы есебінде көтеріліс салдарынан ... да ... зиян ... деп ... Орыс селолары
малының кемінде 90%-ынан айырылды. Көптеген қожалықтар мүдде жұмыс көлігі
мен сауын малынсыз қалды. Облыс үшін ... ... да ... ... ... Бұл облыстың қазақ халқы тұратын, мал саны 6 миллионнан
астам болған төрт уезінде оның ... 30% деп ... ... аударушы шаруалар мен қазақтар шаруашылықтарының жай-
күйі, олардың күш-көлігімен қамтамасыз ... ... еді, ... ... ... және ... малын есепсіз
пайдалануға байланысты мал ... ... село ... ... үшін оның ... өкеп ... ... малы әсіресе
солтүстік облыстарда едәуір азайып кетті. Соғыс ... ... үшін ... ... ет ... ... мұның өзі мал және ... ... ... әкеп ... Осыған байланысты бұл кезеңде өлкеде
неғұрлым арзан ет ... сала — ... ... жедел дами бастады.
Реквизициялар бірлігі ру билеушілері мен ірі мал ... ... ... және ... топтарына ауыр салмақ болып түсті, сол ... ... ... ... едәуір тездетті, қазақ
шаруаларының ... ... ... қалуы күшейді.
Бірінші дүние жүзілік соғыс басталған соң, Қазақстан өнеркәсібі де соғыс
қажеттері үшін жұмыс ... ... кен ... ... ... ... және Сасық-Қарасу кеніштерінен темір кенін өндіру ... ... 1914 жылы — 246 пұт, ал 1916 жылы — 1551 пұт ... ... Соғыстың үш жылы ішінде темір кенін өндіру 6,3 есе ұлғайды.
Салықтардың жоғары, қатынас ... ... ... ... және ... ... ... кеніштерінің саны
қысқарды және алтын өндіру 30%-дан ... ... ... ... ... ... өсуі және олардың бағасының күрт артуы соғыс жылдарында
түсті металлургияның, әсіресе ... және ... ... ... болды, түсті рудалар өндіру 1913 жылмен ... 1917 ... есе ... ... тендесі болмаған Екібастұз қорғасын-мырыш ... ... ... ие болды, 1916жылдан жұмыс істей бастады, бірақ ... ... ... ... ... аяқталмады. 1917 жылдың қаңтарына
дейін зауытта 13 пұт мырыш балқытылды. «Қырғыз коғамы» Екібастұз зауытының
мырышымен соғыс ... ... ... үшін ... ... Қыштым
зауыттарын, сондай-ақ өскери ведомствоның ... ... ... ... ... ... жылдарында мыс рудасын негізінен «Спасск мыс
рудалары» акционерлік қоғамы мен «Атбасар мыс ... ... ... Тұтас алғанда бұл кезенде мыс кенін өндіру жылдан-жылға ... Мыс кені ... мыс ... зауыты — Спасск зауытында өндірілді.
Жер қойнауын жыртқыштыкпен пайдалану «Спасск мыс ... ... ... ... ... бай ... ... мыс 25%) алып
қоюына әкеп соқты. Соғыс жылдарында Сарысу ... ... ... Ол
революцияға дейін құрамында 25-30% мыс бар 128 мың пұт концентрат өндірді.
Спасск кәсіпорындарының отын базасы Қарағанды кен ... ... ... ... ... ... облыстарында жүргізілді. Соғыс
жылдарында Екібастұз көмір кен орындары елеулі рөл атқарды. Ол ... ... ... жекеше пароходствоны, Оралдағы Богословск
және Қыштым зауыттарын көмірмен жабдықтап отырды.
Соғыс қарсаңында және ... ... ... ірі ... мұнай өнеркәсібінеде еніп алды. 1912жылдан 1917жылға дейін
Доссорда 11 мұнай бұрқағы жұмыс істеді. 1914 жылы ... ... ... ... ... ... орын ... 1914 жылы мұнай өндіру рекордтық
мөлшерге жетті, онда ... елде ... ... ... ... 1915 ... мұнай өндіру құлдырай бастайды. Бұған кәсіпкерлердің
барынша пайда ... ... ... ... дайындау жөніндегі
барлау жұмыстарына салғырттық танытуы себеп болды.
Патша үкіметінің буржуазияны әскери-өнеркәсіп өндірісін ... кең ... ... ... ... ... ... жеңілдік
жасауынатура келді. Бұл әрекеттердің нәтижесі әскери-өнеркәсіп комитеттерін
(ӘӨК) ұйымдастыру болды, олар армияны азык-түлікпен және ... ... ... мен ... ... ... ретінде
құрылды.
Қазақстанда ӘӨК ұйымдастыру өр ... ... ... ... негізгі әкімшілік аудандарында өнеркәсіп дамуының әр түрлі
деңгейімен, бұған отаршылдық өкімшілік ... әр ... ... ... ... ұйымдасқандық және топтасқандық
деңгейімен түсіндіруге болады.
Омбы облыстық әскери-өнеркәсіп комитетінің ... ... ... ... ... ұйымдастыру және оның құрылымы
бекітілді.
1915 ... 4 ... ... ... Дума ... ... ... әскери-өнеркәсіп комитеттері өкілдерінің отырысы ... сол ... ... ... ... ... ... соның ішінде Перовск және Верный әскери-өнеркәсіп комитеттерінен
1 өкілден қатысты.
1915 ... ... ... 80 ... ... Жетісу әскери
өнеркәсіп комитеті құрылды.
1915 жылдың аяғына карай Қазақстанның барлық облыс ... ... ... ... ... ӘӨК (әскери-өнеркәсіп
комитеті) құрылды.
Қазақстандағы ӘӨК ... ... ... ... ... ... ... ӘӨК комитеттерінде армия, ... ... ... ... ... ... күшімен және
отынмен, медициналық қызмет көрсетумен айналысуға тиісті 5—7 бөлім болды.
Әскери-өнеркесіп ... ... ... ... ... ... жұмыс топтары құрыла бастады. Қазақстан буржуазиясы да
әскери-өнеркәсіп ... ... ... ... ... тездетуге
ұмтылды. Бұл жұмысты бәрінен бұрын Омбы кәсіпкерлері мен ... ӘӨК ... ... ... ... ақтамады. 1916 жылы 280
миллион сом сомасында белгіленген ... ... ... ... ғана ... ... Алайда майданда жеңіске жету үшін
экономиканы, әсіресе әскери экономиканы жоспарлы ... ... ... бұл ... ... жас ... шамасы келмейтін болып
шықты. Соның, сондай-ақ басқа да себептердің салдарынан шаруашылық ... ... ... ... мұқтаждарына, ет-сүт өнімдерін, былғары
тауарлар және басқа да ... ... ... ... ... былғары
тауарларың өндіру өсті, бұл кезенде өлкеде 139 былғары ... ... Олар ... ... және ... облыстарында орналасты және бүкіл
ауыл шаруашылық өнімінің 64,3%-ын өндеді. Шынына келгенде, ... ... ... өндірісінің майдагерлік кәсіпорындары одан әрі ұқсату үшін
Ресейдің ірі өнеркөсіп орталықтары — Пермь, Вятка, Рига ... ... ... ... ... ... армия тарапынан былғары аяқ
киімге және тері тондарға сұраным ерекше өсті.
Соғыс жылдарында жүн өніміне сұраным ... ... шұға ... ... ... ... ... орындап, шинельге арналған сұрғылт
армия шұғасын дайындай бастады. Соғыс жылдары ... ... 894,4 ... ... ... ... ет өнімімен тұрақты жабдықтауды қажет
етті. Бұл жылдарда ... ... ... Оралда армия
интенданттығының тапсырыстары бойынша жұмыс ... мал ... ... Бірақ өндеуші өнеркәсіптің көпшіл іс бөлігінің қуаты аз, ... ... ... Мұнда ірі өнеркәсіп орындарын салуға үкімет
те, ірі өнеркәсіпшілерде мүдделі болмады.
Соғыс жылдарында мал шаруашылығы өнімдерін алғашқы ... ... әрі ... ... өнімдерін ұқсату жөніндегі өнеркәсіп біршама
тез өсті. Ақмола және Семей облыстарында ұн-жарма өнеркәсібінің ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік
соғыс жылдарында саны жағынан көбейіп, оның өнімділігі едәуір артты. Сібір
мен Қазақстан соғыс ... ... мен ... ... астықты және
астық өнімдерін негізгі жеткізіп берушілер болды.
Өлкеге дайын өнім, киім-кешек пен аяқ киім ... ... ... ... осы ... ... ... шеберлердің саны көбейді.
Мәселен, 1916 жылы Верный қаласында 140 адам жұмыс істеген едәуір ірі етік
шеберханасы жұмыс ... Бір жыл ... ... 5404 пар аяқ киім ... оның 54%-ы ... ... қалғаны халыққа арналды.
Кәсіпшіліктерден ең көп таралғандары балық аулау, түз өндіру және
тасымалдау кәсіпшіліктері ... ... ... ... ... балық кәсіпшіліктеріне байланысты Қазақстанда тұз өндіру ұлғайды.
Соғыс жылдарында тұз өндірудің ... ... ... саны ... тыл жұмыстарына алынуына байланысты кеміп кетті.
Өлкенің дамуын қатынас жолдарының дамымағандығы тежеді. Соғыстың ... ... ... ... ... ... өткір қойылды.
Соғыс Қазақстан аумағында жатқан ... ... ... қорғасын-мырыш
концентраттарымен, көмірмен және басқада пайдалы қазбалармен жабдықтаған,
армияны және Ресейдің ... ... ... мал ... ... ... ететін темір жолдардың стратегиялық маңызын бірінші
қатарға шығарды. Көлік ... ... ... ... ... ... ... себебі болды.
Ол 1915 жылдыңаяғында-ақ империяның жекелеген аймақтары арасындағы
шаруашылық байланыстарының үзілуіне әкеп соқты және ең ... ... ... ... алыпсатарлықтың және еңбекшілер ... ... етек ... ... болды.
Соғыс жылдарында патша үкіметі ... ... ... ... Бір ғана ... облысында 1914 жылға қарай 2 703 226 десятина
шұрай-лы жертартып алыңды. 1917 жылға қарай Семей, ... ... ... және ... ... ... 40,638 миллион десятина жер
татып алынды. Ауылдың ең кедей ... ... да гөрі ... ... ... ... Малынан, жерінен айырылып, құлақтар
мен байларға батырақ болған немесе өнеркәсіп орындарына, ... ... ... ... ... ... саны барған сайын көбейе түсті.
1917 жылға қарай Семей облысында ғана 17 ... жуық ... ... ... ... ... ... арасында да таптық
жіктеліс байқалды. Бұл кезенде қазақтардың үстем тобы қазақ әскерлеріне
жаңа жерлер ... ... күрт ... ... Мәселен, 1914 жылы Жетісу
облысында 687 мың 803 десятина жер ... 34 ... ... еді. ... ... тағы да450—500 мың десятина жер кесіп беруге ұйғарылды және
Жетісу қазақ ... ... ... ... ... ... 1200 ... болды. Бұл жерлердің үлкен белігі ... ... ... ... ... ... Ал қатардағы қазақ отбасыларының
өмірі де жеңіл болған жоқ.
Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қоныс аударушылар деревнясында
датаптық саралану ... Бір ... ... ... ... ... жер көлемінің ұлғайтылуы есебінен кулактардың
мықтап баюы жүріп жатты. Мысалы, 1914 жылы Жетісуда ... ... ... ... ... 3 797 десятина жер жалға берілді. Торғай
облысында ата тегінен дворян ... ірі ... ... ... ... Лопаткинге 1 252 десятина жер мелшеріңце жердің мал
өсірілетін учаскесі ... ... ... ... жер ... беру ... ... кедейлер мен орташалардың жағдайы ... шен ... ... ... өте ауыр еді, олар не ... ... ... немесе табыс табу үшін ... ... ... ... Қазақстандағы қоныс аударушылар
арасындағы ... ... ... және олардың жаппай қайыршылануын
қоныс аударушылар ... ... ... ... ... ... жұмысшыларының өсуі туралы деректер дәлелдейді. Мысалы 1915 ... ... ауыл ... ... 34%-ы ең ... ... тұрды. Қайыршылық, ашаршылык, эпидемия —соғыс жылдарында қоныс
аударушылар бастан кешкен жағдай міне осындай. ... мен ... ... ... ғана ... сонымен қатар уездер де бас тартқан
жағдайлар болған. Мәселен, Акмола облысының губернаторы өзінің баяндама
хатында дала ... ... уезі ... салықтөлеуден
жаппай бастартқаны туралы хабарлаған. Еңбекші ... ... ... күн ... ... өсе ... орындарындағы жұмысшылардың, қалалардағы ... күрт ... Орыс және ... ... ... мен үстем
пайданы бұрынғысынан да көбейту үшін соғысты пайдаланып қалуға ... жас ... ... әйелдермен соғыс
тұтқындарының еңбегі ... ... ... ... ... және ... жағдайлары нашарлады. Фабрика-зауыт инспекциясы болмады,
төулігіне 10— 12, ал кейде 16 ... да ... ... жұмысшыларды
қорғайтын, кәсіпкерлердің қызметін, заңдардың ... ... ... ... жоқ. ... нақты жалақысы үнемі төмендей
берді. Мәселен, Спасск зауытында ... ... ... үшін — 1сом 04 ... жылы — ... ... — 91 тиын ... Сарысу зауытында осы жылдар
ішіндегі жалақы 1 сом 22 тиын, 1 сом 02 тиын және ... ... ... да жалақы төмендеді. Ал ең қажетті заттар мен ... ... ... ... акционерлік қоғамының поселкелерінде тамақ
өнімдерінің бағасы соғыстың бас ... ... 1916 жылы ... 1 ... ... —3 ... 1916жылы — сом тұрды (2 есе
көбейген), ұнның бағасы әр пұты үшін 60 ... 1 сом 30 ... ... ... 1 тиыннан 4 тиынға дейін, сабын 10 тиыннан 30 тиынға
дейін көтерілді. Семей облысынын ... ... ... бағасы ерекше
жоғары болды. 1916 жылдың каңтарынан қазанына дейін ғана бір бөлке нанның
құны 7 ... 15 ... ... ұн (пұт) - 1 сом 50тиыннан 4
сом 20 тиынға дейін, ет — 2 сом ... 6 ... ... ... ... ... өнеркәсіп тауарлары қымбат тұрды: қант — ... 20 ... ...... ...... ... ауыр еңбек жағдайларына байланысты аурудың
мендеуі мен жарақаттану етек ... ... ... ... ... кезеңінде Қазақстанда әкімшілік-полициялық езгі жыл өткен сайын
күшейтілді. 1916жылғы 9 қыркүйекте Министрлер кеңесі Сібір мен Дала ... ... ... ... ... ... ... мәселе
қарады. Уезд бастықтары мен учаскелік приставтардың «бұратаналарды» болмашы
теріс ... үшін ... ... ... ... ереженің» 64-бабында
көзделген жаза қолдануға құқығы болды. Заңдарда ... ... ... ... орындарынан» іріктеп алынған адамдар ... ... ... ... де ... ... жөніндегі алғашқы шаралар
қолданатын еді. Петропавл, Семей, Верный, Орал қалаларында ... ... ... ... ... Семей қалаларында бастығымен бірге 8
адамнан тұратын ... ... ... ... ... ... үшін кең ... берілді. Қазақстанда әскери дала
соттарының желісі ұлғайтылды. Жергілікті қазақ бөлімдерінен әскери-жазалау
күштері ұйымдастырылды.
Селолар, қалалар мен ... ... ... ... ... ... ... Екібастұз шахталарында, Орынбор, Ташкент ... ... ... ... жолшылары арасында бас көтерулер мен
ереуілдерге алып ... ... ... ... мен селоларда еңбекшілердің
қымбатшылықка, салықтар мен ... ... бой ... болып
өтті. Тап күресінің әртүрлі нысандары: қашып ... ... ... ... бас ... экономиқалық сипаттағы ереуілдер орын алды.
Сонымен бірге қоныс аударушылар деревнясының дәулетті топтары мен ... ... ... ... ... ... ... бой көрсетулерінің кең таралған
нысаны «әйелдер бүліктері» дейтіндер болды, ... ... ... ... бой ... деп қарады. Жетісу облысының әскери губернаторы
Фольбаум өзінің Түркістан генерал –губернаторына телеграммасында былайдеп
жазған: «...Лепсі ... ... ... және ... ... ... Михайлов селосындағы қақтығыстар мануфактуралық тауарлардың
қымбатшылығы негізінде ... ... ... ... зардап
шеккендер, әскери қызметтен босатылған олардың айуандығы тобырды ... ... ... солтүстік аудандарын да қамтыды.
Мөселен, 1916 жылғы 21 ... ... ... ... уезінің Ақбұлақ
редосында 30 адам болатын солдат әйелдерініңтобыры көпестер Незванов-тың,
Прияткиннің дүкендерін ... 1916 ... 23 ... ... поселқесінде
нақ осындай тәртіпсіздік туды. Тәртіпсіздіктердің себебі экономикалық және
өлеуметгік жайсыздықтар деп саналды.
Халық бұкарасы бой көрсетулерінің толқыны Қазақстанның ... ... ... ... ... ең ірі бой ... ... бо-лып, оньі
таяудағы Семенов, Грачев, Маловладимировск, Большевладимировск, Георгиевск
селоларының, Долинская станицасыныңтүрғындары ... Бұл ... ... ... қиратылды.94
Соғыс жылдарында солдаттар бұқарасы арасындағы көтеріліс Қазақстан-
дағы шаруалар толкуларымен тікелей ... ... ... алғашқы
күндерінің өзінде-ак. 1914 жылы Көкшетауда, Верныйда, Ақмола және ... ... бой ... болды. Солдатгар арасындағы
толкулар мен қобалжулар салдарынан ... ... ... ... ... ... бой ... жергілікті әкімшіліктің жаза-лау
шараларын қатайтуына өкеп ... ... ... ... ... және ... әрекетгер үшін өлім жазасы енгізілді.96
Соғыс жылдарында солдаттардың өз ... ... ... ... қашып кету жағдайлары жиіледі. ... ... ... да ... ... ... бас ... 1915 жылдың
екінші жартысында ерекше ... ... ... ... ... ... ... мазасыз жағдай туралы хабарлаған, оларда
жүмысшыларжалакыныңтөмен ... ... ... ... ... ... ... кәсі-порындарында
жұмыстан шыгарылған жұмысшылардың «каратізімцері» бол-ды. «Қаратізімге»
іліккен жүмысшылар одан кейін ... ... ... ... жұрттаныған басшылары Ә.Жанбо-сынов,
А.Иманов, Ж.Мәмбетов, Ү.Саурыков, Б.Әшекеев, О.Шолаков, ... ... ... ... ... М.Үзақбаев,
А.Сұлтанбеков жөне басқалар, кетерілісшілердің сая-си ... ... ... ... ... жөйе ... ... Сырым
Датов, Исатай Тайманов, Махамбет Өтемісов, Жанқожа Нұрмұхамедов, ... ... ... Байзақ Мәмбетов және баскдлар ... ... ... ... ... үлт-азат-тық қозғалыстан кейін 1916 жылғы көтеріліс бірінші
рет кең-байтак. өлкенің барлық аймақтарын әр ... ... ... ... 1916 ... ... ... ерекшелігі өлкенің
біркатар аудандарында (негізінен, Қазакстанның онтүстігінде және оңтүстік-
шы-ғысында) оған казақтармен катар кырғыз, үйғыр, өзбек және ... да ... ... де катысуы болды. Кейбір шекаралас аудандарда
көтеріліске ... ... мен ... ... ... ... ... үйымдастырды (мысалы, Қаркара (Қазақстан)
және Қарақол (Қырғызстан) ауданы, Әулиеата уезі (Қазақ-стан) және Пішпек
уезінің (Қырғызстан) түйіскен жері жөне ... ... ... жөне ... карсы бағытта бол-ды.
Көтерілістің басты міндеті - халыкты отаршылдык, езгіден үлттық және саяси
жағынан азат ету ... ... ... мәселе (ауылдың бай үстем
топтарына қарсы күрес) екінші кезекте қалды. Біркатар жерлерде жөне белгілі
бір ... ... ... ... ... ... Жетісу жөне Торғай
облыстарындағы жекелеген ошакгарында).
Кдзакстан мен ... ... ... ... ... ... саяси және әлеуметгік-экономикалык дағда-
рыстыңодан өрі аскынатүсуіне себепші болды. Ол Ресейдегі әскери-феодал-дық
жөне өскери-отаршылдык ... ... ... ... және ... ... империалистік езгіге карсы XIX ғасырдын, басында еріс
алған бүкіл ... ... ... ... ... ОС--^ ... дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Казақстаннын. коғамдык-сая-си
өмірі Австрия-Венгрия мен Германияның ... ... ... ... отырған кезенде елеулі өзгерістерге ұшыра-ды. Басқа
жағдайларға қоса, мәселені көрсетудің маңыздылығын осы ор-тадан кейіннен
азамат ... ... ... ... ... адам-дардың шығуымен
түсіндіруге болады. Олардың көбісі, тәжірибелі ... ... ... ... оның ... от-рядтарына кіріп, кең-байтақ
казақ өлкесі де камтылған алапат шайкас-тардың от жалынына қызу араласты,
мындаған ... ... ... ... тезімділікпен үйрете алатын
нұскаушылар өте қажет болған ... ... ... ғана ... карулы құрамалардың отрядтары қатарына ... Сол ... ... ... ... ... рөлі мен орны ... көрініп отырғанын-дай, бұл
факторды есепке алмайынша, отарлық шет аймақтардың саяси ... ... ... ... ... ... кез-ден бастап, сол кезде
де халкынын мейлінше ала-қүла қүрамымен ерекше-ленген ... ... ... ... ... ... қиын.
Майдандардағы қантөгіс шайқастар соғыс тұткындарының бірден-ак зор
тасқынын туғызды, олар уезд орталықтарына және ең ... дала ... ... ... ... уездеріне көп жіберідді. 1914 ... ... ... сол кезде-ақтек Омбы кала-сында әр түрлі
үлттан шыққан 2000 соғыс тұтқыны болған. ... ... ... ... ... ... орыстарға тұт-кынға түскен түріктер
көп болды. |3° Ақмола облыстык. басқармасы жалпы жиналысынын 1915 жылғы 28
қаңтардағы ... ... ... 155 қыстағына орналастырылған
тұтқындар саны 22 200 адам деп ... 1915 ... ... ... ... бір ... ... корытындысы олардың
санын былайша аныктайды. Зай-сан, Павлодар, Семей, Өскемен ... ... ... ... ... қыстақтарында — 8612 адам.132 Бүған әскери-
әкімшілік жағынан Қазақстанның оңтүстік ... мен ... ... ... округінің кыстақтарында орналаскан соғыс тұткындарын қосу
керек.133 Әскери коныстар бастығыныңТүркістан генерал-губернаторына 1915
жыл-ғы 2 ... ... ... ... ... 37 ... ... ал 1917
жылдың наурызына карай олардан 41 285 ... ... ... 521 солдат калған.135
Соғыс тұтқындарының алғашкы тобы Батыс Сібірге, Қазақстанның солтүстік-
шығыс аудандарына 1914 жылдыңтамызында ... ... ... ... ... көп ... Соғыстың бастапкы кезеңінде (1915 ... ... ... ... ... және ... үшін арнаулы
лагерьлер кұрылмаған еді. Адамдар са-райларға орналастырылды, бір ... ... ... апарылып отыр-ды. Тұтқындар арасында едәуір өлім-жітім
көп болды. Асығыс құрылған ... ... ... адам ... ... ... келгендердің жиіркеніш сезімін тудырды. Мәселен,
Челябі мен ... ... ... ... ... ... лагері»
деген атқа ие болды.
Соғыс тұткындарын ... үшін ... ... ... ... лагерьлеркүрылды. БірақДалаөлкесінің генерал-
губернаторы К. А. ... Орыс ... Бас ... ... Дала ... ... мекені Омбыда тұткындарды орналастыру үшін бар-лығы 1716 ... ... 27 үй ... ... 31 ... Омбы жергілікті бригадасының бастығы Ақмола
облыстык губернаторына Бас штаб Бас ... ... ... дейін соғыс түтқындарын Иркутск әскери округіне ... ... салу ... ... ... ... Омбы ... қалаларына апарылғандарды ең ... ... ... ... олар ... ... австрия-
венгриялық тұтқындарға беру ге рүқсат етілді.
Соғыс тұтқындарынын ұлттық құрамы өр түрлі ... ... жөне ... ... көпшілік бөлігі славян текті
адамдардан тұрды. 1915 жылғы 20 қарашадағы деректер бой-ынша, Петропавлдағы
3986 ... ... ... 663-і ... ... адамдар болған.І37 Рас,
славяндардың этникалық жағынан бөлінуі дерек-гемелерде ... ... ... ... ... ... немістер, мадьярлар жиі
айтылады. Офицерлер арасында ... ... ... 1915 ... ... ... офи-церлер саны 115 адам, олардың ішінде ... 64, ... 51 адам деп ... ... жағдайы және оларға жергілікті әскери-отар-шылдык
аппарат пен еңбекші ... ... ... ... жоқ. ... өкімшілігі
соғыс тұткындарының қала мен село ... ... 20 ... Омбы әскери
округінің штаб бастығы ... ... ... және ... ... берген нүсқауларында ... ... ... ... ... ... ... қолдануға, олардың қоғамдық жиналыста-рға, түскі жөне
кешкі тамак ішу үшін болса да клубтарға ... жол ... ... ... жергілікті тоғышарлар «өздерінің бастан кешіріп отырған
соғыс пен ... ... ... әр ... та-кырыптағы, біздің
жауларымызды хабардар ету дүрыс емес және олар ... ... ... мен ... көбінесе бүкпесіз айтып пікір
бөліседі» деп ... ... ... өмірге берік енуін жалғастырып жа-тыр.
Халыққа, ... село ... ... айналасындағыларға ілтипатты
кезқарасы, сөз жоқ, өте үнайды. Пан және пани — ... ... ... жалпы алғанда түтқындар мен халықтың бай-ланыстары ...... ... мен ... ... арасындағы
өзара қатынастар осылайша сипатталды.150 Соғыс жағдайында ... ... әсер де ... Қала ... ... ... әскери округі команда-шысының ... да ... ... ... ... соғыс түткындарының қалатұрғындарының пәтерлеріне
баруынан, «газетжәне баспахана хабарларын ... бүл ... ... ... мен соғыс оқиғаларын қозғауынан» байқалатын еркін
мінез-қүлқына қалалар коменданттарының назарын аударды.151 Командашы ... ... ... ... ... ... ... берді.
Елде қалыптасып жатқан сағы сыну, жеңілу көңіл-күйі ... ... ... ... Қазақстанды да қамтыды. Еңбекке
жарамды халыктың көп бөлігінің ... тыл ... ... ... отбасылар асыраушысыз калды, соғыс түткындарын
шаруашылық саласына тарту ... ... ... оңалта алмады; өлке
экономикасындағы қайыршылық жағдай, бірінші кезекте ... ... ... мұқтаждық, қала түрғындарын ... ... ... ... ... мейлінше шиеленістірді. Елде еселене
түскен ... ... ... ... ... едәуір
қиындатты, 1915 жылдың өзінде-ак. империяның зерттелген 659 қаласының 500
қаласы, яғни 75%-ы ... ... ... ... болған жергілікті өзін-
өзі басқару үйымдары пы-сық іскерлердің күшті ықпалына ұшырады.|52 Күннен
күнге үдей ... ... ... ... ... да адам ... ... терендете түсіп, оларды ашык, ... ... ... 1915 жылдың күзінде өз беттерінде сол кездегі
қымбатшылыктың күрт артқанын дөлелдейтін кейбір тамак өнімдерініңбағасын
берген: бір пұтеленген ұн ... ... ... - 45-75 тиынға,
сүлы - 40-45 тиынға, сырттан әкелінген мал етінің әр пұты 2 ... 3 ... ... еті - 3 сом 20 тиын - 3 сом 50 ... ... ... қалалары бойынша бытырап жаткан көптеген ... ... ... ... баскыншылардан қорғау» ұранымен
бүркемеленген әлеуметтік кайшылықтар барған сайын ... ... жөне ... жаткан армиядағы алауыздыктың, майдан қожырауының үлкен* зардаптары
туралы есітпей тұра ... ... ауыл ... ... ... ... ... тұрғындармен карым-катынасы
оларды барғ-ан сайын жақындастыра ... ... ... ... ... көз жеткізді, оның үстіне соғыс түтқындары
арасындағы кепшілік те ... тегі ... ... ... мен
коленершілерден шығып, солдат шинелін кигендер еді. Сонымен бірге тұтқында,
концлагерьлерде болып, байырғы түрғындардың өмірімен жа-наса жүріп, ... ауыр және ... ... ... ... Уақыт өте
келе «бұрынғы жау солдаттары арасындағы ез ... ... ... да ... бастады және олардың басым бөлігінін, санасында саяси
ынтымак барған сайын айқынырақ ояна түсті.
Соғыс түткындарының адам ... ... ... және ... ... ... ... оларды бас көтерулер ұйымдастыру
кажеттігі туралы ойға жетеледі. Соғыс тұтқындарынын, Қа-зақстан аумағындағы
60 адам ... ... бой ... ... ... ... ... жаткан
1915 жылдың мамырында Риддер кенішінде өтті.154 Сол ... ... ... ... ... ... орын ... онда Австрия-Венгрия
армиясының 3 мыңға жуық соғыс тұткындары болған еді.155 Күзет оқ атып,
елгендер меи ... ... ... ... ... патшалык, Ресейде 2 миллион-дай
соғыс түткындары - Үштік одақтың солдаттары болды.
Тұткындар контингентінің жиі қүбылып ... ... ... ... дәл ... ... ... Бүл мәселе бойынша пікір алалы-ғының
болуы да осымен түсіндіріледі. Шетелдік авторлар А. ... Ф. ... ... 1916 ... ... ... аурулар мен аштықтан, ауыртұрмыс
жағдайларынан 20 мың соғыс түткындарының жартысынан ас-тамы каза ... ... ... ... ... ... орнату барысында соғыс
тұтқындарының жаппай қырылуы жалғаса берді, ал 1918 жылға қарай Орта ... ... бір ... ... кезеңге дейінгі «Орта Азия» деген
тарихи-географиялық ұғымды қолданғанда әдетте Қазақстанды да ... ... 33-38 ... аспайтын адам калды деп пайымдайды.|56 Рас, мүндай
мәліметгердің кұжат арқылы дәлелі жок және бүл ... ең ... ... ... іздестіру мен табуды қажет ... ... ... қабылдауға болады.
Империяның орталык губернияларында еріс алған, сендіру мен халық арасында
үгіттеу ... ... ... зор ... ... ... соғыстүтқындарыныңдатап-тық санасын оятты, олардың
әлеуметтік ара-жігінің ашылу ... ... ... ... ... ... ... жеткізді. Соғыс қимылдарының
жалғастырылуына және «бұра-таналарды» тыл жүмыстарына ... ... ... ... ... ... 1916 ... көтеріліс
Еуразиядағы аса ірі отар-шыл империяның ұлттық шет аймақтарында Петербург
сарайының қатты ... ... ... ... ... ... ... берді.
Ғалымдардың қолында соғыс түтқындарының ұлттык-демократияшыл зиялылардың
батыл пиғылдағы өкілдерімен байланыстары туралы мұра-ғаттық немесе басқа да
басылып шыққан деректер жок. Олар ... ... ... болған деп
санаііды, бүл орайда жаңа туындап келе ... ірі мал ... ... кала ... да ... жүрген кезде, аукатты мал
кәсіпшілерінің шаруашылықта-рына соғыс тұтқындары ішінен ... ... ... ескереді.
Ақпан революциясы жеңгеннен кейін Үштік ... ... ... елеулі өзгерістер болды. Омбыда, Семейде, Ақмолада
орналасқан тұтқындар ... ... ... және ... ... үшін ... ақының бірсыпыра арттырылуы-на қол жеткізді. Кеңестік
тарих ғылымында бір кезде ... ... ... ... ... болды, олардың күнделікті өмірінің едөуір нашарлауы ... орын ... ... ... ... Л. ... ... пікір
айткан еді. Алайда ол содан кейін ... ... ... ... ... ... ... өсуіне поляктардың, ... ... және ... социал-демократиялық үйым-дарының
қүрылуы колайлы жағдай жасады. ... ... ... ... ... белсенділерді революциялық қозғалыс-ка тартуға тырысты
және оларды бар күшті салып өз ... ... ... ... ... ... Поляк және Литва Корольдігі социал-
демократтарыныңтобы пайда ... ол өз ... ... ... ... ... ... тобы
большевиктік тактиканы ұстанды.160
Дала өлкесінің бас қаласы Омбыда социал-демократ соғыс тұтқында-ры венгр
тілінде ... ... ... бастады. Сондай-ақ неміс жөне венгр
соғыс түткындары арасында Карл Томан, талантты ... ақын ... ... - ... ... зор саяси жүмыс жүр-гізді.161 Қазақстанның
біркатар қалаларында большевиктер оларды өз жағынатартуғаұмтылып, ... ... ... ... ... ... іске асыру жөніндегі
өкілдерінің іс-әрекеттеріне Ке-ңестер тарапынан бақылау жасау кұқығы туралы
орындалуы қиын ... ... мұны ... оның ... түсіру
үшін пай-даланды, 1917 жылдың мамыр, маусым айларында Омбы ... және

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi140 бет
Күрдістан және күрдтер мәселесі (хіх ғ. 90 ж.– 1917)52 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы116 бет
Ұлыбританиядағы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ахуал5 бет
Қазақстан бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында7 бет
Қазақ халқының жоқшысы7 бет
Қазақстан — әлемдік қоғамдастықтың белсенді мүшесі9 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Бауыржан Момышұлы соғыс жылдарында4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь