Жаңғали ұстаздың еңбегінен дәм татыңыздар!

1.Алғы сөз
2.Домбыра аспабы
3.Күйдің аймақтық дамуы
4.Шертпе күйдің аймақтық ұялары
5.Шығыс Қазақстан күйшілік мектебі
6.Арқа күйшілік мектебі
7.Жетісу күйшілік мектебі
8.Қаратау күйшілік мектебі
9.Қазіргі замандағы шертпе дәстүрі
АЛҒЫ СӨЗ
Ұсынылмақ кітапты жазуды қолға алғандағы мақсатым – қазақтың шертпе күй өнерінің мектептері туралы А.Жұбанов, Уәли Бекенов, Ақселеу Сейдімбек сияқты ғалымдар айқындап кеткен зерттеулерді қазіргі күйшілікті кәсіби оқыту бағдарламасына мүмкіндігінше қоғамдап енгізу екенін ашық айту. Себебі, аталған ғалымдардың күйшілік үрдісті жаңа заманда жаңғырту жайлы жазған еңбектері қашанда маңызды, арнайы білім ошақтарындағы оқыту ісі мен дәстүрдің арасындағы алшақтықтың бар екенін қадап айтқан Ақселеу ағамыз домбыра методологиясына этнопедагогикалық салт қағидаларын төтенше енгізуді ұсынған болатын, зерттеушінің ойынша байырғы домбырашылықты қайта тірілтудің жолы түпнұсқалық күй мақамы мен оның жазбасын қолға алудан басталмақ. Бұл мәселенің оқу орындарына қозғау салғанын әрі нәтижелі ғылыми тұжырым болғанын уақыт көрсетіп отыр.
Шертпе өнерінің ежелгі сарыны ұлтымыздың санасынан өшпеу үшін тер төгіп, арда күйдің мың толғауын біздің қолымызға аманаттаған - Әбікен, Сүгір, Аққыз, Мағауия, Төлеген, Генерал, Боранқұл, Тайыр, Бағаналы сияқты саңлақтардың аты алашпен бірге мәңгі жасамақ. Шертпе ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді, алдыңғы буын ағалардың ізін Мұхамеджан, Дәулетбек, Таласбек, Білал, Секен, Рымхан, Мұқаштар жалғастырды, олардың артынан Базаралы, Саян, Сәрсенғали, Қайраттар келеді, әр қайсысы да шертпе күйдің дамуына хал-қадарынша еңбек етіп жүр. Қазақ елінің шығысында салтанат құрған қоңыр күйдің болашағына кезінде алаңдаушылық болғаны рас, қазір сол кезеңдердегідей көңілдің күптілігі мүлде жоқ екенін айту парыз, себебі күйдің насихаты жақсы жолға қойылған, конкурстар мен концерттерде мектеби шектеулік жоқ, домбыра мамандығы бойынша оқу бағдарламаларында міндетті репертуар ретінде кіріктірілген. Алайда, күйдің түпнұсқалық орындаушылығы мен оның нотаға түсірілуі әлі де көп жұмыстар атқаруды керек етеді. Күйдегі ноталық жазбаның қазақы сөздегі тоникалық һәм силлабикалық буындарға сәйкес болуы жөнінде қазақ ғалымдары тарапынан жүйелі сөздер айтылып келеді, сол талаптарға сай осы жинақтағы күйлерді жазу барысында саздың ішіндегі сөзге тәуелді буындарды такт арқылы бөлуді басты бағыт етіп алуға тырыстым.
Біршама күйлер алғаш жарияланып отыр, қырғыз қомузының күйлерін домбыраға қотару ісі де кейінгі кезде айтылып жүрген түркілік мәдени тұтастық түбірінен туындады, болашақта қырғыз, өзбек, татар, әзірбайжан саздары қазаққа ортақ мүлік болары даусыз, әзірге жақын туысымыз қырғыздың шертпесі соның бастамасы болсын.
Күй ноталары оқыту тәжірибесінен өткен, емтихандар мен конкурстарда орындалған, әуенін жазбамен салыстыру үшін дыбыстық таспалар мен күйтабақтар тізімі кітаптың соңында келтірілген. Оқырманға тағзым.

Жанғали Жүзбай
Қолданылған әдебиеттер:

1.Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. – Астана, Күлтегін баспасы, 2002.
2.Жұбанов А. Өскен өркен. –Алматы, Ғылым баспасы, 1985.
3.Жұбанов А. Ғасырлар пернесі, Дайк-Пресс, 2002.
4.Жұмақова Ү. Күй құрылымындағы метроритм мәселелері. Алматы, Ғылым баспасы, 2000.
5.Шегебаев П. Дәстүрлі музыка туындату саласындағы домбыра стереотипінің функциялары. – Алматы, Ғылым, 2002.
6.Күзембаева С, Егінбаева Т. Қазақ музыкасы тарихынан лекциялар. –Алматы, «Таймас» баспа үйі, 2005.
7.Мұхамбетова Ә. Қазақ күйі.- Алматы, Дайк-Пресс, 2002.
8.Өтеғалиева С. Көшпенді халықтардың музыкалық аспаптар қоры. –Алматы, Ғылым, 1995.
9.Сарыбаев Б. Қазақтың халық аспаптары. –Алматы, Өнер, 1978.
        
        Жаңғали ұстаздың еңбегінен дәм татыңыздар!
1.Алғы сөз
2.Домбыра аспабы
3.Күйдің аймақтық дамуы
4.Шертпе күйдің аймақтық ұялары
5.Шығыс Қазақстан күйшілік мектебі
6.Арқа күйшілік мектебі
7.Жетісу күйшілік ... ... ... ... ... дәстүрі
АЛҒЫ СӨЗ
Ұсынылмақ кітапты жазуды қолға алғандағы мақсатым – қазақтың ... ... ... ... А.Жұбанов, Уәли Бекенов, Ақселеу Сейдімбек
сияқты ғалымдар айқындап ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше қоғамдап енгізу ... ашық ... ... ғалымдардың күйшілік үрдісті жаңа заманда жаңғырту жайлы
жазған еңбектері қашанда маңызды, арнайы білім ошақтарындағы оқыту ісі ... ... ... бар екенін қадап айтқан Ақселеу ағамыз
домбыра методологиясына этнопедагогикалық салт қағидаларын төтенше енгізуді
ұсынған болатын, ... ... ... домбырашылықты қайта
тірілтудің жолы түпнұсқалық күй ... мен оның ... ... ... Бұл ... оқу ... қозғау салғанын әрі нәтижелі ғылыми
тұжырым болғанын уақыт көрсетіп отыр.
Шертпе өнерінің ежелгі сарыны ұлтымыздың ... ... үшін ... арда ... мың ... ... қолымызға аманаттаған - Әбікен,
Сүгір, Аққыз, Мағауия, Төлеген, Генерал, Боранқұл, Тайыр, ... ... аты ... бірге мәңгі жасамақ. Шертпе ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып келеді, алдыңғы буын ағалардың ізін ... ... ... Секен, Рымхан, Мұқаштар жалғастырды, олардың артынан
Базаралы, Саян, Сәрсенғали, Қайраттар келеді, әр қайсысы да ... ... ... ... етіп жүр. ... ... ... салтанат
құрған қоңыр күйдің болашағына кезінде алаңдаушылық болғаны рас, қазір сол
кезеңдердегідей көңілдің күптілігі ... жоқ ... айту ... ... ... ... ... қойылған, конкурстар мен концерттерде мектеби
шектеулік жоқ, домбыра мамандығы бойынша оқу бағдарламаларында міндетті
репертуар ... ... ... күйдің түпнұсқалық орындаушылығы
мен оның нотаға түсірілуі әлі де көп жұмыстар атқаруды керек етеді. ... ... ... ... ... һәм ... ... сәйкес
болуы жөнінде қазақ ғалымдары тарапынан жүйелі сөздер ... ... ... сай осы ... ... жазу ... ... ішіндегі сөзге
тәуелді буындарды такт арқылы бөлуді басты ... етіп ... ... ... ... жарияланып отыр, қырғыз қомузының күйлерін
домбыраға қотару ісі де ... ... ... ... ... ... түбірінен туындады, болашақта қырғыз, өзбек, татар, әзірбайжан
саздары қазаққа ортақ мүлік ... ... ... ... ... ... соның бастамасы болсын.
Күй ноталары оқыту тәжірибесінен өткен, ... мен ... ... ... ... үшін ... таспалар мен
күйтабақтар тізімі кітаптың соңында келтірілген. Оқырманға тағзым.
Жанғали Жүзбай
ДОМБЫРА АСПАБЫ
Домбыра көне аспап және ол ... ... ... ... ... ... домбыраның жасы қазақ хандығынан үш мың жылдай үлкен,
дәуірлей тексергенде аспап аттары әртүрлі ... ... ... түбі бір екені айдан анық білініп тұрады. ... ... ... ... ... ... жайына түсіндірме бере
кетейік.
Қазақтың домбырасы түркі-монғол (арғы атасы – ғұн) мәдениетінің
меншігі, тамыры ... ... ... ... аспап. С.Өтеғалиева Орталық
Азиядағы танбуртекті аспаптарды үш ... ... ... ... ... ... Азии. Алматы-2006. 39-бет).
Осы тұжырыммен қарасақ біздің ... ... да ... ... ... ... Формасы мен дауыс бояу жағынан айырмашылықтары бар аспаптың
бұрыннан келе жатқан белгілі үш түрі бар, әрбір өлкенің күй ... ... ... құрап отырғанына сәйкес аспаптарының да тұрқы (формасы)
жағынан өзгешелігі бар. Арқа, Жетісу, ... ... кең ... тұрқы қысқа, мойыны жуантық, шанағы бұрышталып шабылады. Жалпы
көпшілік қаталықтан қалақ домбыра деп ... ... бұл ... ... аталуы – қыпшақ домбырасы болуы мүмкін ... ... ... атты ... ... ... аспабының түбірі -
қыпшақ, «Трактаты о музыке и поэзии», Алматы. «Ғылым» 1993. 430 бет), бұл
шертпе күй ... ... ... ... ... Қазақстанның батыс өлкесі
мен Сыр бойында ... ... ... ... ... ... көне
түбірлік аталуы - оғыз домбырасы деген ұйғарымға жақын, он екі ... ... ... күйлер тартылады. Домбыраның бірінші байланатын пердесінің
оғыз перде (соль диез) аталуы тегін емес, шабылуы да дутар аспабына ... ... ... кең ... ... – алтай домбырасы деп
түбірленеді, ол үш ... жеті ... ... ... екпінді шертпе
күйлер тартуға ылайықталған. Аспаптың бұл ... ... ... ... кең ... ... ... үні де көмей (хоомэй)
мәдениетіне жуық. Осы ... ... ... ... ... ... десе де болғандай, ... ... ... күй қоры да мұны растайды. Бұл ... ... ... ... ... ... көп ... біз аспаптың туыстас
халықтармен бірге жасасқан табиғаты мен сипатына қарай әрі қазақы ... ... ... ... және ... ... ... бөлінуін С.Өтеғалиеваның зерттеуіне сүйене келтіріп отырмыз.
Домбыра атауларының ... ... ... құлаққа түрпідей тимес үшін
түсіндірме бере кеткен жақсы. Шындағында, домбыра тек қана ... ... ... оның басқа ұлыстар мен ұлттарға да ортақтығы жоғарыда айтылды.
Профессор Ә.Мұхамбетова бұл жөнінде мынадай талдау жасайды: «За ... ... ... ... ... двух ... стилей в
домбровой музыке: стиля токпе, распростроненного в ... ... и ... ... ... на ... и юга республики.
Различие этих стилей не есть различие в уровне развития, на наш ... ... ... и ... ... ... ... стили в
результате развитие традиций различных нардностей вошедших в ... ... ... ... музыке туркмен, каракалпаков, шертпе–родственен
музыке тюрков Алтая, Сибири.» (А.Мухамбетова. Традиционная ... ... ХХ ... ... ... 328-стр.) Ә.Мұхамбетова күйдің
стилінің туындауы арқылы домбыра аспабының қазақ ұлтын ... ... ... ... яғни ... аспабының құрылысы мен үн
шығару мүмкіндігі ... туыс ... ... ... ... ... ... қазір үш түрлі сөйлейтін тілдік диалектісі
бар: қыпшақ тіліндегілер – ... ... ... татар, башқұрт; алтай
тіліндегілер–қырғыз, хақас, алтай, ... оғыз ...... ... ... көк оғыз ... осман түріктері. Осылардың
бәрінде арғы атасы домбырамен тектес төл аспаптары бар. Диалектінің сөздік,
әуездік ... ...... аспаптың және оның үні ... да ... ... ... ... ... ... айқын.
Қазақтың күй өнерінде түркімен («Көрұғылы», «Пиала» т.б.), ... ... ... т.б.), ... ... ... ... би күйі» т.б.), ноғай («Қарасай-Қази»), татар күйлері,
ішінара орыс (славян ұлысына кірген бұлғар мен ... ... ... ... мол ... ... жай емес ... ... ... дутарға ұқсата ... көне ... бар). Осы ... ... ... шығармаларында
ұшырасатын мінездес (характерлі) сарындар ... ... ... ... кеткен, алайда, аспаптарының түрі мен тембріне уақыт пен ... өз ... ... де рас. Қазіргі домбыра–жетілдірілген аспап
(А.Жұбановтың оркестрлік аспап жасау ұсынысымен реконструкциясын ... ... оның үні де ... ... Алғаш осы
жетілдірілген домбырада күйлер ... ... алды – ... мен ... Хасенов. Олар жаңа аспапты аса жатсына ... ... күй ... ... боп тұр. ... ... үнін қайта жаңғырту жөнінде де дәйекті мәселелер қозғалып ... шығу ... ... кейбір зерттеулерде олардың
жоралық (ритуалдық) ... ... ... ... ұрмалы аспаптар ерте
заманда жер ана мен көктің жыныстық қатынасын бейнелейтінін, барабанды ... ... ... мол болуы мен астықтың берекелі болуын
сұрайтынын Е.В.Васильченко ... ... ... ... ... айтпағанның өзінде көне түркілердің «Екі негіз» (Iki jyltys) ... ... ... бар ... білеміз. Мұнда әлем аталық пен
аналықтан тұрады деген ... бар, ... ... символы –күн,
аналықтыкі –ай. Оның ... ... ... ... ... ... ... –тау тұрады деген ұғым ... ... ... ... Күлтегін баспасы-2003).Домбыраның екі
шекті болуы да содан ... яғни ... ... ... аналық.
Орыстарға көшпелілерден енген балалайканың да әуелде екі шекті болғаны
белгілі. Үш шекті ... ... ... ... байланысты туындады,
«қасиетті үштік» (қасиетті әкей мен оның ұлы және ... рух) ... ... ... да ... ... несторлық христиан дінінде
болған кезеңіміздің ескерткіші–үш шекті шертер мен Алтай домбырасы. Алтайды
мекендеген қазақ ... бір ... осы ... ... болғанын
айтпағанның өзінде қытай ... ... ... дыбыстық кодтар системасы) да өзінше ізі болды. Балалайка
мен Арқаның тұмар домбырасының ... үш ... ... да осы ... себептерден туындауы әбден ықтимал.
Түркі тілдес халықтарда ер адамның ... күн мен жер, ... ... ал, әйел ... есімдері ай, су атауларымен
(Айғаным) түбірлес болатыны немесе соған қатысты тұтынатын заттарына сай
келетіні ... ... ... ... дуалистік нанымның қытайдың дао
іліміне ұқсастығы («инь» мен «йянь») болғанымен көшпенділерде көктің культі
басым ... ... Күй ... ... ... ... деген сөзден таратушы
ғалымдардың (А.Сейдімбек, С.Қондыбай) пікірлері салмақты және ... ... ... ... дыбыс (яғни музыка) жан, ал, дауыссыз ... тән. ... ... өзі ... одан ... саз дауысты, сондықтан оның
(күйдің) жаны бар деген тұжырым қалыптасқан. Адам ... тәні ... ... Орхон жазуларында «Күлтегін қой жылы (тоғызыншы ай) 17-күні
ұшты» деген жазу бар. ... ... пен ... ... ... ұғым ... ... дейін күшін жойған жоқ. Қазақта
қобызды әйел ... ... ... ... ... қатысты мәселе
шығады, қобызда күй шалу аталық пен аналық ... ... ... ... бар, ол көк пен ... ... ... қасиетін баяндайтын
болғандықтан оның ритуалын атқару тек ер адамға ғана ... ... ... ... да ... ... ... рас. (Үрмелі аспаптарды
да әйелге беруге рұхсат етілмеген).
Домбырамен тектес қытай аспабы–пипа оларға көшпенділерден ауысты.
Қытай ... осы ... ... ... деп өз ... қоймағаны жазылған (Е.В.Васильченко. Музыкальные культуры мира. 234-
бет). ... ... ... ... ... мәдениетіне кіріп, өзге
шекті аспаптармен бірге ... ... ... ... ... ... ... әрбір қағыс ерекше таңбамен, қимылды
жануарлардың ... ... ... ... ... ... домбырасында мұндай жазбаша таңбалау болған емес, ... ... ... ... қағидасы атқарды. Бұлар күйлер мен сарындардың,
пернелер мен қағыстардың дәстүрлі аттары. ... ... ... оң ... кварта), теріс (таза квинта) ... ... ... ... мұнан өзге шалыс
бұрау (секунда), қалыс бұрау (үлкен терция), тел ... ... ... көне түрлері де болған. Бұл ... ... Тоқа ... қолданыста болғаны әрегідік айтылады, күй тартудың бұл бұраулардағы
тәсілдері күрделі болатынын ескерсек, онда, ... ... ... ... күй сайыстарында ғана болғанын болжамдаймыз. ... ... ... ... ... ... ... ең көне
бұрау – теріс бұрау екені айтылады, ғалым мұның дәлелін ... ... ... осы ... ... ... (Орталық Азияның
хордофондары: музыкалық бұраулар проблемасы. Музыкальное искусство: Наука
и ... ... ... ... Астана-2004).
Қазақ домбырасының жоғарыдағыдай атауларының дәл қазір ... қоюы ... ... осы ... күй ... ... тиек
болар ма деген үмітіміз бар әрі күйші қауымға қозғау салу.
КҮЙДІҢ АЙМАҚТЫҚ ... ... ... ... ... күй ... ... Күй әуені интонациялы саз ретінде әуелде бір түбірлі болғанмен
орындаушылық мәдениеттің тезіне ... ... ... ... түседі.
Қазақтың күй өнері негізінен төкпе, ... деп ... екі ... ... орай ... ... топыраққа тартып тұратын айшықты
мінездемелері де бар. ... және ... ... анықтама күйдің тәсілді
тартысына байланысты туындаған кейінгі ... ... ... кітабындағы Тәттімбет жайлы зерттеуде шертпе күй деген сөз
кездеспейді, мұндай атау У.Бекенов ... ... ... ... ... ... қазіргі оқытудағы аймақтарға қарай ұялық бөліністері
жеті мектепті құрайды:
1)Алтай күйшілік ұясы, аймағы –Шығыс Қазақстан ;
2)Арқа ... ... ... –Орталық Қазақстан ;
3)Жетісу күйшілік ұясы, аймағы –Оңтүстік Шығыс Қазақстан;
4)Қаратау күйшілік ұясы, аймағы –Оңтүстік Қазақстан;
5)Жиделі Байсын күйшілік ... ... ... Арал ... ... ... ... –Батыс Қазақстан;
7)Түбек күйшілік ұясы, аймағы -Маңғыстау.
Күйшілік ұялардың бұлай бөлінуінің ... ... ... ... ... ... мектеби жіктеу жасалған емес. Бұл күй тарихы мен орындалу
мәдениетіне дұрыс ... бере ... ... әрі дәл ... ... Қазақ
күйлерінің аймақтық ұяларының мұнан да басқа әлі айқындала қоймаған
күйшілік ... бар, ... ... ... ... ... болғанымен аз
ескеріледі. Алтай күйшілік мектебінде – Тарбағайлық, Арқада – ... ... ...... Қаратауда –Күнгейлік, Жиделібайсында –
Аралдық, Ордада – ... ... ... ... шалу ... қалыптасқан, және олар жеке күйшілік ұя болуға әбден ылайықты.
Бұлардан өзге Іле, Шығыс ... мен ... ... күйшілік те өзінше
төрге шығуға тұрарлық мәнерлі мектептер. Осы мектеп өкілдері – Аққыз, Тоқа,
Байсерке, Үсен төре, ... ... Есір ... ... ... ... артына із қалдырған домбырашылар. Бұл мектептер тәжірибеде
орындаушылығы бөлек домбырашылық өнер болып ... ... ... ... ... жүр. ... қомақтай айтқанда
қазақтың күйшілік ұяларының жалпы саны он ... ... ... ... Арқа, Жаңа арқа, Тоқырауын, Жетісу, ... ... ... ... ... Орда, Орал, Түбек, Үстірт, ... ... ... ... ... үлгілік мектептер де бар. Әрбір күйшілік ұяның
басында сол саладағы орындау мәнерін ... ... бар. ... ... Сүгір, Қазанғап, Құрманғазы, Абыл сияқты күйшілер өз
мектебінің ... ... және ... ерен жасампаз
(реформатор) сазгерлер. Олардың үлгілерін ары қарай дамытқан замандық
күйшілеріміз ... ... ... күй ... әрі сол күйлерді
тарту барысында өз орындаушылық мектептерін де ... ... күні ... М.Хамзин, Н.Тілендиев, Ж.Қаламбаев, Т.Момбеков,
С.Балмағамбетов, ... ... ... ... ... ... мәнерлері де өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... күйлерінің шығуы, құрылымы мен тегі бір. Алайда, аймақтық
мектептерге бөлініп, жеке орындаушылық үлгілердің өз ... отау ... және бар, бұл ... күй ... ... әсте бөгет болмайды,
керісінше, аспаптық музыкамыздың байлығы мен кемелдігін ... ... ... ... ... ... төкпе деп бөлінуін
тек қана тарту техникасының өзгешелігімен түсіндірген ... ... бір ... ... ... ... аңыз ... кейіннен әрқалай
мақамда дамуы – кезеңдену процессіне байланысты.
Қазақ даласының ... ... кең ... ... бойы ... ұлы ... - шертпе, күй атасы – Кетбұғыдан ... ... ... пен Бежеңе (Бейсенбі) ауысқан шертпе өнері ұлттық музыка
мәдениетінің классикалық мұрасы болып ... ... ... ... ... өнерінің үлкен екі арнасы – төкпе және шертпе ... ... ... ... ... әңгімеміздің өзегі осы арнаның
бірегей түрі - шертпе күй туралы болмақ.
Шертпе күй - аты ... ... ... ... күй, ... түбірі - «шерту» етістігі, музыкалық сөздікке кейіннен енген атау
(ертеде ... бөле атау ... ... ерекшелігіне байланысты болған,
мысалы – жыр күйлер, би ... ойын ... т.б.). ... ... ... шыққан, іштегі шерді қозғайтын күй деген анықтаманың көңілге
қонуы қиын, төкпе болсын, ... ... ... шер ... күй ... ... - тарту техникасы көбінесе бір ішекті саумалай шерту
әдісіне құралған күйлер. ... ...... ... ... ... қарекеттің барлық белгілері бар, біржақты «жуас» деу ... ...... мектебінен шыққан екпіні төкпеге ... ... ... жатыр (мысал үшін - «Салкүрең», «Дайрабай», «Ыңғай ... т.б.). ... ... күйдің табиғатын танудың бір амалы –
аймақтық ... ... ... ... мектептерін орнықтырып кеткен ұлы
күйшілердің шығармашылығын барлағанда - әуені мен ... ... ... тумасы екенін анықтауға әбден болады, өйткені, ғасырлар ... ... бір ... тобы сол ... ғана меншікті
мақамына айналып кеткен, күй қай аймақта, қай уақытта туса да ... оны ... ... ... ... ... ... киімінде,
қолөнері мен тұтынатын заттарында сол жерді мекендеген елдің қауымдық
ерекшелігіне тән ... ... ... да жоққа шығармайды,
алайда, бұл факторлардың ұлт мұрасының тұтастығына нұқсаны жоқ, ... ... мен ... ... саналады.
Қазақ тарихын түркі заманынан ... ... орыс ... ... ... өркениетінің Алтай жерінен бастау алғанын жазады,
қазіргі кезеңге ... ... ... ... ... мен ... ... көне түркілік сазға құрылғанын ... ... ... бұл ... ... ... ... айтады: «...Шығыс аймақта
дамыған аспаптық үлгі ... ... ... ... ... ... ... бір түркі-мұңғұл халықтарынан қалған ... деп ... ... ... шығармаларының обертонға бай, тембрлік бояуларының
қою (қоңыр) болатыны соның әсерінен». (Шығысқазақстандық аспаптық музыканың
стильдік ерекшеліктері. ... ... ... ... и ... еңбектер жинағы, Астана-2004.) Шертпе өнерінің белді өкілі ... ... тек ... өлке емес қазақтың барлық күй мектептеріне
ортақ қайырымдарды кездестіруге болады. Айтпағымыз, ... ... ... ... басы - ... ... жерінен бастау алады
деген тұжырым.
Қазақтың шертпе күйлерінің аймақтық ұяларын былайша ... ... ... ... ... күйшілік мектебі;
3.Жетісу күйшілік мектебі;
4.Қаратау күйшілік мектебі.
Жеке тұлғалардың орындаушылық мектептері:
1.Байжігіт мектебі;
2.Тәттімбет мектебі;
3.Қожеке мектебі;
4.Сүгір мектебі;
Өнерде ерекше ізі қалған күйшілердің мәнерлік мектептері:
1.Әбікен ... ... ... ... мектебі;
6.Уәли мектебі.
Әлбетте, осы аттары ... ... ... ... ... ... қорында сақтаулы, сондықтан кейінгі орындаушылардың
шертпелік өнерде бірден-бір бағыт алар бағдары ... ... Оның ... ... ... ... бір ... күйшілер буыны өсіп жетілді.
Қазіргі уақытта шертпе дәстүрін дамытып, аймақтық ... ... ... ... ...... ... Мұхаметжан Тілеуханов, Таласбек Әсемқұлов, Дәулетбек Садуақасов,
Білал ... ... ... ... Әбілханов, Базарәлі Мүптекеев, Саян
Ақмолда, Сәрсенғали Жүзбаев, Мұрат Әбуғазин, Қайрат Айтбаев, ... ... ... ... күй ... ... кітаптар жазып, ғылыми зерттеу ...... ... ... ... П.Шегебаев, Р.Малдыбаева, Т.Әсемқұлов.
Шертпе күйшілердің өмірі жайлы әдеби ... ...... ... ... ... К.Салықов,
І.Жақанов, Т.Әсемқұлов, К.Жүнісов, Ө.Кәріпұлы, Я.Амандықовтар.
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН КҮЙШІЛІК ... ... ... ... ... ... ... мол сақталған. Күйлердің орындалу машығы көнеден келе
жатқан дәстүр екендігін айғақтайды, ... ... ... жан ... ... (ғұндар деген ұғымда. Ж.Ж.) нәсіліне ортақ әуен
екендігін бағамдай алады. ... ... ... ... ... ... «Ақсақ марал», «Боз інген», «Бұлғын мен
Сусар», ... ат», ... аю», тағы ... ... күйлерінің өзге
мектептерден ерекшелігінің бірден-бір белгісі - олардың әуелден домбыра,
шертер, сыбызғы, шаңқобыз, ... ... ... саз ретінде туғандығы
(музыкатанушы П.Шегебаевтың пікірі). Сондықтан, домбыра күйлері ... ... ... аса ... ... анық ... тұрады.
Қыпшақ-Оғыз заманынан қалған көмекей ғырыл (бурдон) дыбысты аспапта ... күй ... ... жерінде тек шығыста ғана сақталған, (көмекеймен
жыр айту үрдісі Сыр өңірінде жақсы дамыған десек те, ол ... ... ... ... ... жоқ) ол тек сыбызғыда емес, домбыра
күйлерінде де кең қолданылады, әсіресе теріс ... ... ... құрылысы қайырмалы ән формасымен өрілген, сағаны қуып
дамыту, тондық тұғырды (тональность) ауыстыру, ладты өзгерту мүлде ... Кез ... ... ... ... екі ... үш рет қайталанып
орындалады, финалында бастапқы тақырып еміс еске ... ... ... ... ... соған сәйкес ырғақтары да біркелкі – жүрдек,
қайғылы күйлердің өзінде мажордағы салтанат ... ... ... ... ... ... де шығар («Аңшының зары», «Бөкен жарғақ»
т.б.). Шығысқазақстандық күйшілік ... тағы бір қыры - ... ... нанымнан туған күйлер орындалғанда домбырашы белгілі бір
аңның немесе жануардың мінез-құлығын ... ... ... ... ... мақұлық пен күйшінің ортасында құпия тілдесу
(диолог) үрдісі пайда болады, нәтижесінде - біз ... ... ... ... ... ... ... куәсі боламыз.
Шертпе күйлердің ішінде орындалуы, техникалық ... ... - осы ... себебі, мұнда ілме қағыс, терме (шектерді термелеу)
қағыс, сол ... ... ... ... ... ... айтпағанның
өзінде күйдің аңыздық, программалық ізі дәстүрлі методиканың дәрістерін
керек ... ... ... ... ... күйшілер – Байжігіт,
Бейсембі, Жүнісбай Стамбайұлы, Шақабай Шалап батыр, Сақбике, ... ... ... ... Бейісбай, Әшім, Бағаналы Саятөлекұлы,
Ғабдылхақ Барлықов, ... ... ... Шәкәрімов, Білал Ысқақов,
Тұрсынғазы Баяқов, Қазен Әбуғазин, ... ... ... бұл ... ізін ... жүрген азаматтар
ретінде - Секен Тұрысбеков, Мұрат Әбуғазин, Мұқаш ... ... ... ... Әсет ... Анар ... сияқты дарынды күйшілерді атай
аламыз.
Шығыс күйшілік мектебін алғаш ... - Уәли ... Ол ... ... күй шеберлері» атты кітаптар жазып шығыстық күй
мектебінің ерекшеліктерін ашып ... ... ... ... - ... Мағауинге де тиесілі. Ол Байжігіт мұрасын ұлттық қазынамыз ретінде
алғаш таныған, күйлерінің жарық көруіне көп ... ... ... ... арнайы ғылыми талдау жасаған – музыкатанушы Пернебек Шегебаев.
Оның мақалаларында домбыра ... ... ... ... де ... мен құрылымы жағынан жан - жақты зерттелген. Шығыс Қазақстандық күй
мектебі туралы этнограф ғалым - ... ... ... ... ... ... ... кәсіби күйшілікке әдістемелік бағдар бере
алатын терең талдаулар жазды.
Қазіргі кәсіби оқыту тәжірибесінде шығыс күйлері сирек орындалады,
бұл оның әлі ... ... ... ... ... ... ішінара
(У.Бекенов, Б.Ысқақов, М.Әбуғазин) ... ... ... ... ... тізгін бере қойған жоқ. Нағыз орындаушылар өз
дәуірінде өнерлерін елге ұсынып, тұзы таусылған соң ... ... ... ... Олардың көнеден қалған шертпелік ... ... ... ... отыр деп айту ... күйлерінің өзге мектептерден бөлектігі күйдің сыбызғы мен
домбырада қатар орындалатыны. Домбырадағы күйлердің бәрі дерлік ... ... және ол ... ... да бұзыла қоймайды. Осы дәстүрдің
жалғасуын бүгінде шертпе күйдің шебері - С.Тұрысбековтің «Балауса» күйінен
көре аламыз. Сазгер бұл ... ... мен ... тел шығарған.
Сыбызғы күйлерін жинақтаушы, кәсіби ... ... ... ұстазы -
Т.Мұқышев Байөлке күйлерінің ноталық жазбаларын кітапқа кіргізді, онда
атақты Кәлек ... ... екі ... қатар тартатын шеберлігі
айтылады. Бұл Алтай күй мектебінің байырғы мәдениетке жататынын ... ... ...... екендігінің бұлтартпас айғағы.
АРҚА КҮЙШІЛІК МЕКТЕБІ
Арқаның күйшілік мектебі - шертпе мәдениетінің ... ... ... ... ... ... Арқа иісі қазақтың тарихи ... ... үш ... ... ... ... ... қасиетті Ұлытау да
осында. Домбырасымен «Ақсақ құланды» толғаған күй ... - ... ... Жошы ... да Арқа өңірінде дәурендегені шежіреден аян. Нелер
балбармақ домбырашылар өмір ... ... ... күй ... ... абыз Кетбұғыдан бөлек керей батыры–Байжігіт, арғынның аты ... ...... сері ... ... ... Арқа
мектебінің басында тұрған тұлға сөз жоқ, Тәттімбет екені даусыз.
Тәттімбет Қазанғапұлы ... өз ... ... жоқ
өнерпаз болды, ғұмыры келте болса да артына мол мұра ... ...... ... ... қалап кетті, Тәттімбетше күй шалу
үрдісі осыдан кейін Тоқа, Дайрабай, Қыздарбек, ... ... ... Аққыз, Мағауиялар арқылы дамып, шертпенің даңқы мұқым қазаққа үлгі
болды. Арқа күйлерінің ... ... ... ... ... ... жеке мектеп бола тұра домбыра өнерінде дамыған барлық ... ... ... ... Шығыс пен Оңтүстік, Жетісу мен
Сырға аралас қонған қоңсылығы бұған ... ... ... ... де ... ... орындаушылық мектептерге бөлінеді:
Тоқырауын орындаушылық мектебі, ...... ... ... ... ... Сатан, Мұхсин, Мағауия
Хамзин, ... ... ... ... ... ... ... – Итаяқ, Қыздарбек,
Мақаш, Сембек, Әбди, ... ... ... ... ... ... ... Қадірбек, Нұрғаным Жексенбаева.
Жаңа арқа орындаушылық мектебі, өкілдері – ... ... ... Сейфолла (Сәкеннің әкесі), Амантай Бозмағамбетұлы, Мұхит
Битенов, Пазыл ... ... ... ... ... Байбосынов, Алпысбай Тұрсынбеков, Жанболат Әбілдинов. Бұл ... ... күй ... ... анау ... ... ... ішкі интонациялық даму табиғаты әртүрлі қалыпта. Бұл
пікірді алғаш қозғап жүйелі зерттеу ... ... ... ... ... ... басқа шертпе мектептеріне қарағанда саздық құрылымы
мен музыкалық ... ... ... ... ... көрініп тұрады.
Алғаш арқа күйлеріне ғылыми баға беріп, ноталық жазбаларға түсуіне ықпал
еткен – ... ... ... ... ... ұйымдасқан ұлт
аспаптары ... ... ... ... ... ... ... Арқа күйлерін осы оркестр құрамына он төрт
жасында келген талантты домбырашы - ... ... ... ... бір ... ... еткен Жаппас Қаламбаев пен Мағауия Хамзин де Арқа
шертпесінің үзіліп қалмауына ересен еңбек еткенін айтуға тиіспіз.
Арқа күйлерінің ... ... түрі ... ... ... ... ... ертеден дамыған киелі сарынын жаңа заманның ызғарына қарамастан
(Кеңес ... ... күй ... ... деп танылып,
тартылуына қатаң тиым салынған, ... ... ... сол ... ... та ... бұл ... Әбікен де бастан кешті, Сәкен
Сейфуллиннің арашасымен аман қалған ... ... ... ... күйші қазіргі күні Арқа ғана емес, жалпы шертпе өнерінің шыңы
болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... Айдостардың да мұраларын арттағы ұрпаққа тастап кеткен саңлақ
домбырашы. Нағыз балбармақ шебер домбырашы Әбікен атамыз өз ... да ... оның ... «Қоңыры» аспаптық музыкамыз тарихындағы теңдессіз
туынды боп ... Оның ... ... ... ... де ... Жаяу ... «Ләйлім» әнін ғажайып әсемдікпен орындап, ... ... ... ... ... орындаушылықтың үлкен екі арнасы бар, бірі ... ... ... ... ... күйлер. Осы жағынан қарағанда
желдірме күйлерді төкпеге еркін ... да ... ... күйі Арқа ... ... ... мен ырғағы жағынан Атырау
мектебінен алыстамайды, мұндай ерекшеліктерді ... ... ... қиын ... мектебінің басқа мектептерден құрық бойы бір озықтығы
«Қосбасарлардың» сән ... ... Ел ... «Қырық буын қосбасар»
аталатын күйлер жалпы аспаптық музыкамыздағы ... жанр ... ... Қосбасарлар әркезде әртүрлі жағдаяттарға байланысты ... ... ... күйлер. Қосбасарлар тегінде күйді шығарған адам
атымен де ... ... ... ... «Қосбасары т.б.).
Тәттімбет өз ... ... ... ... ат ... тарихтан белгілі.
Арқа мектебінің дамуына Қазақстанның халық әртісі М.Хамзиннің көп
еңбег сіңгенін атап өткеніміз жөн. Ол ... ... ... ... ескі күйлердің жібін үзбей отырып, оның ... ... ... осы ... өз жанынан да көптеген айшық әуезді шертпелер
шығарды.
Арқа күйшілерінің шығармашылығын алғаш зерттеп, ноталық ... – Уәли ... оның ... күй ... «Күй ... кітаптары аса құнды ғылыми - әдістемелік еңбектер болып табылады.
Зерттеушінің өзі де Арқа ... ... ... ... ... ... ... аты қалды. Тәттімбет күйлерінің жинағы 1988 ... ... ... рет ... ... 2005 жылы А.Тоқтаған
мен М.Әбуғазинның редакциясымен толықтырылып қайта басылды. Тәттімбет
тәліміндегі күйлердің ... ... ... ... ... Бұл еңбекте
Тәттімбет күйлерімен қатар оның мектебін құрайтын Арқа күйшілерінің ... ... таза ... ... ... қолынан келе бермейді.
Себебі, ұзақ жылдар бойы шертпенің насихаты болмады, оны оқыту ісі ... ... ... қазіргі музыка мектептерінен бастап консерватория,
академияға дейінгі домбыра пәнінің ... ... ... ... толық
қамтымайды, негізгі бағыт біржақты төкпе күйдің дамуына бағдарланып
отырғаны рас. ... ... аға буын ... үлгі ... ... ... ... өсіп келе жатыр, олар ... ... ... ... ... ... ... қазақы қоңыржай қағыс
дәстүріне тістері батпай жүргені де жасырын емес, оған ... мен ... ... өскен жат машық кері әсерін тигізген ... ... ... ... ... ... ... атындағы шертпе күй мектебі ашылды, оның ашылуына
ықпал еткен дарынды күйші-педагог – Біләл ... Бұл ... ... ... Отандық алтын қазығы болып отыр, жыл сайын осы ... ... ... ата ... атын өшірмей, болашаққа жалғап жүр.
Арқа мектебінің жалауын жықпай жүрген көзі тірі шеберлер қатарында
дарынды домбырашыларымыз – ... ... ... ... ... ... ... Ахат Байбосынов, ... ... ... жері – ... ... ... талай рет талқыға түскен жер,
үш жүздің қаны топырағына ... ... ... тарихи мекен. Мемлекет басына
күн туғызған талай құйтұрқы саясатты ... ... ... ... елін көлеңкесімен қорғағалы нелер заман өтпеді, мұқым Шығысқа ықпалы
жүрген Қытай ... ... ...... ... ... бар айласын
жасап бақты, ғасырлар бойы атүсті айқаспен ... ... ... ... үшін ... жері ... - алты алаштың жерұйығы боп саналады.
Жетісу ... ... ... ... аса бай, ... ... ... атадан балаға өзгеше нақыспен жалғасқан күйшілігі де бір
ерен мұра. Жетісу жерінің күйлерінде байырғы ... ... ... ... оған осы өлкеде ғасырлар бойы қазақпен ішек-бауыры араласып
кеткен туыстас қырғыз, татар, ... ... ... да мәдениеті
жаймашуақ әсерін бергені ақиқат. Олай дейтініміз – бұл ... ... ... ... жат ... ... олардың қазақпен
жалпытүріктік тамырластығы бар, Жетісу ... ... ... ... ... ... күйшілік мектебінің негізгі мінездемесін, өзге күй
мектептерінен ... ... ... ... даму ... ... айту ... қиындық туғызады. Себебі, бұл мектептің күйлерінде
Арқа, Қаратау, Алтай, Сыр ... ... ... ... күй ... ... ... да бар, солай бола тұра күйдің дамуы ... шыға ... ... тұғыры жағынан алғанда Жетісу шертпесі
пентатоникаға бейім, күйдің техникалық орындалуы көрнекі тәсілдерді ... ... ... жасап тарту) көбірек қолдануды керек ... ... ... ... ... ... ақиқат.
Жетісу күйлерінің ортақ үлгісін мысал ретінде көрсету үшін Нұрғиса
Тілендиевтің орындаушылық ... ... ... Н.Тілендиевтің
репертуарындағы күйлерде қоңыр сазды ... пен қызу ... ... ... екі қолдың еркіндігінде шек жоқ, ал, күй сазына ... - ... пен ... ... ... ... келеді, асқан
сезімшілдік пен виртуоздық тәсілдер қатқабат араласқа түсіп, ... ... ... бұл дәстүрді атасы - Тілендіден, ... ... ... ... ... заманында гүлденіп тұрған Жетісу
шертпесінің дәрежесі мен дәргейі қаншалықты ... ... –ақ ... Нағыз Жетісулық шертпе шындығында ... мен ... ... ... ... тарихтан белгілі, солай бола тұрса
да Кеңес өкіметі кезінде оны іске татитын мектеп екен деп ... ... Сол ... ... қырғыз бен қазаққа ақындығымен қатар
күйшілігімен аты мәшһүр ... ... күй ... олжа ... - Жамбыл
Жабаевтың мұрасы дер кезінде таспаға не нотаға жазылып алынбады, артындағы
шәкірті – Күшікбайұлы Шаштайдың ... ... ... ... ... болмады. Жетісу күйшілігінің кешенді өнер екенін көпшілік жас ... 1998 жылы ... ... ... кітабынан кейін ғана
білді. Соның өзінде Жетісудың жібек ... ... ... ... таба ... жоқ. Бұл ... немқұрайдылық әлі күнге дейін
домбырашылар арасында өткізілетін әртүрлі мәдени іс - ... ... ... ... тану ... зерттеушілер тарапынан да
қателіктерге ұрынып, жаза басу бар ... айта ... ... ... тиек ... Б.Мүптекеевтің «Жетісу күйлері» кітабында ... ... ... ... саңлақтардың аты жоқ, аты Алашқа әйгілі Байсеркенің
шәкірттері – ... ... ... ... Сатқынбай Өлмесұлы
сияқты халық дарындарының үлгісін жалғастырған - Қатшыбай Таубаев, ... ... ... ... ... Жетісу күйшілік мектебінің мықты
өкілдері ғана емес, жалпы шертпе өнерінің ірі ... ... өзі ... ... үлгісін мұрат еткен «қазақтың ерке сылқымы»
- Әбдімомын Желдібаев та осы мектептің бүгінгі көзі тірі ... ... аян. ... ... ... ... қаны ... ретінде осы өнерпаздардың есімдері кітапқа кірсе керек еді.
Тағы бір айта кететін жағдай, зерттеушілерде Жетісу күйлерін ... ... ... ... ... ... бар. ... Шығыс Түркістандық күйшілерді зерделеу барысындағы олқылықтардан
туындайды. Қытай қазақтарының домбыра тарту ... ... ... ол ... ... ... ... Түркістандық күйшіліктің
басында Бейсембі Дөненбайұлы тұр), яғни, Жетісу ... ... ұясы ... Түркістанда емес, Жетісуда. Дәлдеңкірей айтқанда, Алтай ... ... бар, ал, ... ... ... ырлары басымырақ,
қомыздың желдірме-толғаулары емін-еркін екі ... ... ... ... ... ... мен ... алма-кезек ауысу тәсілі қырғыз
күйшілерінде (Атай, Тоқтағұл, Қара молда) бұрыннан бар ... ... ... Қазақ күйі дегенде тек Жетісу күйлері таңдалып
орындалатыны мектеп жақындығынан ... ... Бұл ... ... ... көшуге мәжбүр болған күйшілерімізден қалған ... ... ... мектебінде ерекше орындаушылық салт жасаған домбырашы
- Қожеке Назарұлы ... Оның ... ... төре ... ... Уәлихановтың осы Тезектің ауылында туысқаншылап жатып ... ... ... деректерде бар, Қожеке елдегі атқамінер
беделді адам ... ... де ... ... ... ... ... айтысына араласып, біршама күйлерін арнағаны ... ... ... күй ... ... -2002). ... артына
жалпы қазақ күйшілігіне ортақ мол мұра қалдырып кеткен біртуар дарын ... ... ... ... ... ... қолға алынды,
артындағы ұрпақтарының жеткізуінде ... ... ... ... ... деп айту ... бұл ... зерттеуі мен насихатын бірдей
көтеріп жүрген ғалым –Базаралы Мүптекеевтің еңбегі зор. Базаралының ноталық
жазбаларының арқасында ... ... ... ... ... халық
дарындары мәдени қазынамызға қайта оралды.
Жетісу күйшілік мектебінің ішінде Шу мен Талас өңірінің орындаушылық
мәнері жеке арна ... ... ... ... бұл да ... зерттеуді
қажет ететін сала. Жетісу шертпесінің толыққанды игерілмеуінің бір себебі
де осыған ... ... ... әбден мүмкін. Жетісу мектебінің
бағдарын жасауда алтын ... ... ... ... пен ... ... басты үлгі етіп алуымыз керек, өйткені, ғасырлар
бойы ... ... ... ... ... бізге осылар арқылы
аманатталды.
Қазіргі ... ... ... дамуына еңбегін аямай жүрген
азаматтар ... ... ... Дүйсенбай Шаштайұлы, Талғат
Орынтаев, Бақыт ... ... ... ... ... Нүркен
Әшіровтар бар.
Жетісу күйшілік мектебін зерттеушілер – Гүлзада Омарова, Базаралы
Мүптекеев, Сағатбек Медеубекұлы, ... ... ... ... ... – Қошқарбек Тасбергенов ұстазының күйлерін күйсандықтың
сүйемелімен орындау үшін тамаша музыкалық аудармалар ... ... жеке ... етіп ... ... ... ... біліктілік жасаған
Халық қаһарманы, көрнекті өнер ардагері, ... - ... ... ... дирижерлар – Жамағат Темірғалиев пен Самат Мәлімбаев.
ҚАРАТАУ КҮЙШІЛІК МЕКТЕБІ
Қарата ... ... ... ... пен ... ... ... жайған Созақ жері бірден ауызға оралады. Күйшілік дәстүрге
келсек - ... ... Арқа ... ... ... ... бір
арнасы болып табылады. Арқа күйшілерінің ішінде ... ... сары ... ... Дайрабайдың (Алшын Дайрабай дейтін де күйші өткен) ықпалы Қаратау
күйшілік мәдениетіне көбірек тигені тарихи дәлелді шындық. Осы күні ... ... ... ... бата ... айтқанмен, тарту
үлгісін бөлекше деп санап жүр. Шындығында, ... ...... пен
Тоқа бір елдің адамдары болған, олардың күй шалу ... ... ... ... ... ... ... Ықылас пен Сүгірден
арғы күйшілерден ешқандай дерек келтіре алмай жүргеніміздің бір шеті ... яғни ... ... ... Арқа мен ... ... шежіресін білмеуіміз қате пайымдар жасауға түрткі болып-ақ жүр.
Қаратау шертпелерінің біз білетін Арқа мектебінен бөлектенетін басты
айырмашылығы Тоқаның ... ... ... ... ... ... ... сары Тоқа күйшілігінің шын ізі ... ... ... ... ... орта ... ... болған Тоқаның мұрасы
Кеңестік дәуірде салтанат құра алмады, қазіргі Тоқа ... деп ... - ... есінде қалған ұлы сарындардың жұрнағы ғана. Оны
орындаушылардың қай-қайсы болса да сол сарындарды тақырып ... ... ... ... өз ... ... тәсілдеп тартуға ұрынды,
соның салдарынан Тоқаның күйлері осы мектептің топырағы жағынан ең ... ... ... ... алыстап-ақ кетті. Тоқаға қоңыржай үнді Әбікен
жақын ба, әлде қисыны күмәнді, бірақ оны жедеғабыл төкпелеткен ... ... ... тартыс жақын ба? Әрине, Әбікеннің жақындығы
даусыз. Қазақ радиосының қорында ескі ... ... ... таспалар сақталған, бұл жазбаларда Тоқаның «Сарыжайлауы» бос
бұрауда әсем шертіледі. Алайда, мұны ... ... ... жоқ.
Мұндай жағдайдың Тоқа мұрасына пайдасынан гөрі зияны көп. ... бола ... ... ... ... дара ... ... шешілмеген аттай
екпіндеп-ақ көрінеді. Ал, Сүгір болса Ықыластың қобыздағы күйлерін түгел
тартып, Тоқаның тарту ... ... ... ... ... ... ... күйлері мен Сүгір шығармаларының бір қолдан шыққандай ұқсастығының
мәні осында. ... ... Тоқа ... ... - Мағауия
Хамзиннің домбырада тартуы кезінде ... таң ... ... ... ... оны ... ауыс-түйісі бұрыннан қалыптасқан - Қаратаулық дәстүрдің
жалғасы деп қабылдады.
Қаратау ... ... ... жер. Қобызшы Ықыластан Сүгірге, Сүгірден
Жаппасқа жұққан қобыз бен домбыраны бөлмейтін телқоңыр күйшілік тек ... ... ... ... төл ... ... осы екі ... тең
меңгерген. Мұндай феномен Сүгірдің шәкірті - ... ... да ... күні күйшілікті кәсіп қылған жас дарындар - Саян Ақмолда мен Сәрсенғали
Жүзбаевтардың да бұл ... ... салт ... ... ... ... ... күйшілік мектебінің «Арқа мектебінен ... ... ... ... осы ... ... ... басында Сүгір Әліұлының (1882-1961) тұруы
заңды құбылыс, өзіне дейінгі күйшілердің мұрасын ... ... ... ... жаңа ... ... ... ескі күйшіліктің салтын
сақтаған ең соңғы домбырашы; ол күйді екі ... ... ... күй ... бір ... ... таңнан-таңға күй толғау
сияқты бұрынғы өнерпаздардың жолын ұстанған дарын иесі ... ... ... те, төкпелетіп те шығара білген, оның «Ыңғай төкпе»,
Шалқыма», «Бесжорғалары» таза Дайрабайдан (кейбіреулер айтқандай Әлшекейден
емес) ауысқан ... ... ... ... ... күйлерін алғаш
жарыққа шығарған – Ж.Қаламбаев еді, ол ... ... ... ... ... ... аспап музыкасы. ҚазССР ғылым академиясы. Алматы – 1964),
күйтабаққа ... ... ... көріп, күйлерін белсенді түрде
насихаттағандар–Төлеген ... ... ... және ... ... ... оның ... тартушылардан Атабек Асылбеков,
ағайынды Сейітхан және Әлімхан Әлімбековтер, Ергентай Борсабаев, Дабыл
Ажақаев, Бексейіт ... ... ... ... ... атауға
болады.
Қаратаудың тағы да бір дарынды күйшісі – Бапыш Қожамжарұлы ... ол ... ... ... ... оның күйлері даңқты шөбересі
-Төлеген Момбеков ... ... ... оның «Қарқара», «Қаражорға»,
«Ыңғайтөкпе» деген күйлерін күйтабаққа жазып қалдырды. ... ... ... деген күйлері белгісіз себептермен жазылмай қалыпты,
бірақ ел ішінде оны тартатындар әлі кездеседі. ... - ... ... ... ер Едіге шыққан Маңғыт тайпасының Саңғыл ата руынан. Қаратаудың
теріскейін мекендеген Маңғытай, Саңғыл, Қоңыр ... ... ... - ... Едіге заманында жорық құрып Ресей, ... асып ... ... ... осылар ғана. Бұл атадан Бапыштан басқа да
көптеген өнерлі адамдар шыққан. Созақ елінде күйшілігімен елді ... ... ... Әліп ... Жақсыберген Саңғылбаевтар Бапышпен
аталас, Төлегенмен ағайын. Бапыш Сүгірмен ... ... оның ... ... адам, күй тарту мәнерінде де ұқсастықтар баршылық. Бапыштың
«Ыңғайтөкпесі» Дайрабай күйлерінің ... ... анық ... тұрады,
Тоқаның үстіңгі ішекті саумалап жалқы тартуы ... ... ... ... ... рас. Күй шежіресін ... ... ... жас кезінде Тоқа Шоңманұлы, Ықылас Дүкенұлы сияқты
дәулескер ... ... ... ... еріп ... –домбырашылық
өнерін шыңдаған» деген зерттеу дерегі (Қазақтың күй ... ... ... осы ... ... ... айқындайды.
Сүгірдің бас шәкірті – Төлеген Момбеков ... ... ... ... ... ... барабар құрметке ие болған ... ... ... ... ... ... ... орындауында
жетті. Сонымен қатар өз күйшілігі де ерен ... ол ... ... ... жеріне жеткізген шеберлігімен қатар өзі де ... үлгі ... ... шыңына шықты. Төлеген мұрасын
зерттеп ... жеке ... етіп ... ... ... - ... Ысқақов. Төлегеннің айшықты күйлерін өз қолынан
алғандардың ішінде – ... ... ... ... ... ... ... Сәрсенғали Жүзбаевтарды атауға болады.
Бұлардан басқа ел ішінде ... ... ... - ... ... ... ... пен Назбек Байтуаровты айта аламыз. Бүгінгі
күнде Төлеген Момбеков күйлері ... ... ... ... ... орын алған.
Сүгір мен Жаппастың күйшілігі ата мұрасы болып қонған, асқан ...... ... Ол ... мен Төлеген күйлерін жеріне ... ... ... де күй шығаратын сазгерлігі болған адам,
Қазақ радиосында күйшінің шығарған әндері ғана ... ал, өз ... ... ... қалды. Сүгірдің «Аққу», «Назқоңыр», «Шалқыма»
күйлерін Генералдың алдына шығып ешкім тартқан емес, Жаппастың «Жұманын»
ондай көркем ... адам ... ... бұрын - соңды болмағанын жұрт
біледі. Генералдың күйшілігі туралы ... ... ... ... ... баяндаған. Төлегеннің орындауында қоңыр ... ... ... тартысында шабытты жігер есіліп тұрады, сырттай ... ... ... тынысы көтеріңкі боп көрінгенмен ішкі күйзелісі
запырандай ащы болатын. Бұл күнде Генералдың орындау ... ден ... көп ... ... ... ... Жезқазғандық күйші -
Жалғас Садуақасов. Оның орындауындағы Сүгірдің «Шалқымасынан» ... ... ... мәтіні қоспасыз таза тартылады.
Сүгірмен қатарлас ғұмыр кешкен Арқадағы Сейфолла (Сәкеннің әкесі) мен
Мәлік төре сияқты күйшілердің мұрасын ... ... ... ... атанған – Файзолла Үрмізовтің тартысы да ... ... ... ... Ол ... «Кертолғау», «Телқоңыр» сияқты көптеген
күйлерін соңына еріп ... ... ... ... ... ... әлі ... жоқ, насихатының кемдігінен шығар, дарынды
домбырашының саусағындағы созақы ... ... ... ... жоқ. Оның өз сазгерлігі де мықты, Қаратаулық шертпенің кейінгі
ұрпаққа ... ... ... ... етіп ... ... ... адам.
Төлеген, Генералдармен бірге жүріп, бауырлық қарым-қатынаста болған,
күйлері ... ... ... ... ... мен ... ... тартылатын «Кертолғау» күйлер циклі Каратау
мектебінде айрықша ... ... арғы ... ... – толғау.
«Кертолғау» жыраулық өнерден ауысқан күй ... ... сөзі ... ... «Кертолғау» болып өзгерген сықылды. Күйде кездесіп
отыратын штрихтар мен обертонға ұқсас ... ... ... ... ... туған. Осымен парапар келетін «Қоңыр» күй тараулары да
қобыздан ауысқан («Жолаушының ... ... ... Бұл ... ... ... ... те, қазақы қара өлеңдердің ... ... ... ... ... қиын ... Кәдімгі Арқа әндерінің ізімен
құрылған әуендік форма «Қаратау шертпелері» ... ... ... Сірә, Қазақта кең тараған «Жыр күйлері» жанрының шертпедегі көрінісі
осы болар.
Қаратау күйлерінің ішінде тармақты ... ... ... ... ... ... ... тарау» күйлері жатады. Тармақты
күйлердің шығу кезеңі Байжігіт, Тәттімбеттер заманына тұстас ... ... ... ... дейін өркендеген күйшілік үрдіс Қаратау аймағына дейін
әсерлі болғанын аңғартады.
Қаратау мектебінің күйлерін нотаға түсіру ... ... ... ... Уәли ... ... Ысқақов, Абдулхамит Райымбергенов,
Рүстем Күлшебаев, Мұрат Әбуғазин сияқты зерттеушілер аянбай тер ... ... ... ... ... деректер жазған жазушыларымыз – Тәкен
Әлімқұлов, Төлеген Тоқбергенов, Ақселеу Сейдімбеков, ... ... ... ... Тәшеновтер.
Қаратау мектебінің ізін дәстүрлеп ұстаған күйшілерден – Рымхан
Әбілханов, Ерғали Әлімханұлы, Саян Ақмолда, ... ... ... болады. Қаратау күйшілік мектебі бұл күнде өз биігіне шығып, бір ... ... ... игі ... оны ... ... ... -
Қаратау күйшілігінің бекзаттығын, сазының шалқарлығын көрсетеді.
ҚАЗІРГІ ... ... ... ... ... ... музыка мәдениетіне үлкен серпіліс
әкелді. Бұрынғы күйшілік дәстүрдің ғасырлар бойы ... ... ... ендігі жерде басқа соқпаққа түсті. Байырғы ... салт ... ... ... күйшілік үрдіске ортақ орындаушылық методика
қалыптасты, бұл жағдай домбырашылықтың ... ... ... ... дәстүрлі дамуына едәуір зардабын ... ... ... ... меңгертуді жеңілдетуден басқа зияны жоқ еді, мәселе
қазақы күй ... ... ... аспаптары үлгісіне ұқсастырылып,
ықшамдалып нотаға түсуінде болды. Материал ... ... ... ... ... ... алынды. Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина күйлері
түгелдей өңделіп тартылды. Түпнұсқасынан ... ... ... ... ... тұтас бір оқыту жүйесінің іргетасын қалады. Соның
себебінен жалпы домбыра өнері далалық егемендігінен ілезде айрылды, ... алға ... ... ... ... білдірген А.Қ.Жұбанов «Өскен
өнер» атты кітабында: «Күйшілердің репертуарындағы ... ... бар ... ... ... сын да ... ... да,
қазіргі күйшілердің орындаған күйлерінің бәрі шапшаң, бәрі асығыс. Музыка -
өмір айнасы дейміз. Өмірде ... ... ... бе?» - деген кейісін
жазды. Орыс әндерін домбыраға сала білу шеберліктің шыңына ... ... ... орысша ырғақтарды тауып, оны екі ұлт мәдениетінің
туыстығы етіп көрсету ... ... ... ... да ... ... бағдары да орыс балалайкасының әдістемесіне біржақты сүйеніп жасалды,
қысқасын айтқанда, Қазақ күйді тартудың орнына «ойнайтын» болды (Бұл ... ... ... әлі ... ... күйге келсек, кеңестік өкіметтің идеологиясына берілген өз
ұлтымыздан шыққан коммунистер оған ... тиым ... ... атып отырды, көп ... ... ... жеңіл
жазаланғандары айдауға бұйырылды. ... ... ... күйшілер
өкіметтен қорқып домбыраларын отқа жақты, арттарына шәкірт қалдыру
бақытынан ... Сол ... ... күй ... ... ... Сол нәубетті өз басынан өткеріп, тағдырдың жазуымен аман қалған
ұлы күйші - ... ... ... Әбікен шертпенің шетқақпайға
ұшыраған заманын өз көзімен көрді, Арқаның солқылдаған ... ... ... ... ... соң, ол ... ... болып нан табуды
қанағат қылды. Соның өзінде өмірінің соңына ... ... ... ... ... ... Атышулы «Қоңыр» бір өзі
қырық буын қосбасарға татитын алапат күй болды, ... ... ... кер ... ішкі ... ... қос ішегіне сиғызды, Алаш
үшін жан ... ... ... Кеңес дәуіріндегі мәдениет саясаты
Әбікеннің ... ... ... көзі ашық ... ... ... оң баға берген ешкім болмады. Әр дыбысы шер мен шеменге ... ... ... тісі ... тартқан домбырашы болған емес, Әбікен де
Дина ана сияқты «күйін ... ... ... ... ... отыр.
Арнайы оқу орындарында оқытылуына шек ... ... күй ... ... ... ... тауып халық жүрегіне жол алды, жаңа дәуірін
бастаған ұлттық ... кино ... ... ... бояу ... ... сәтті пайдаланылды. Бұған композитор Нұрғиса Тілендиевтің
төккен тері адал. Ол ... ... ... ... ... ... құрал ретінде халық композиторлары - Тәттімбет, ... ... өз ... ... ... домбырашы ретінде ескі
шертістің бар көркемдігі мен нақысын сақтады. Өзінің ... ... ... ... күй ... ... барынша еңбек етті.
Нұрғиса Тілендиев (1925-1998) Жетісу күйшілік мектебінің өкілі,
солай бола тұра Арқа мен ... ... ... ... меңгерген
домбырашы болды. Тоқа күйлерін алғаш рет күйтабаққа жазды, Сүгір күйлерін
оркестрге түсіріп, ел ... ... ... ұстазы – Латиф Хамидиге
арнаған «Баламишка» күйі орындаушылықтың ... шыңы ... ... ... ... ... болған досы, дарынды сазгер –
Кенжебек ... ... те ... ... ... ерен ... «Арман» күйі Арқаның қоңыр күйлерінің ізімен ... ... ... өн бойындағы қобыз сарыны Дәулет ... ... еске ... ... ... оркестр репертуарына кірді. Жетісу
күйшілерінің жоғалудың аз ғана алдында тұрған ... ... ... ... ел ... ... Осыдан кейін «Мұрагер»,
«Сазген», «Адырна» сияқты жаңадан құрылған ... ... ... ... ... ... бастады.
Кеңес кезеңінде шертпе күйдің туын желбіреткен таланттардың бірегейі –
Мағауия Хамзин ... ... ... домбырашы Тәттімбет, Тоқа,
Әшімтай, Аққыз күйлерін кең ... ... өз ... жаңа ... ... ... күйшіліктің жаңа мектебін салған өнерпаз, ол
домбыра тарту техникасын жетілдірді, ... ... ... ... жаңа ... бере алды, соның нәтижесінде халықтың марапатына ие
болды. Мағауия ... ... ... шеңберінен шығып сахналық-
академиялық сипат алғаны рас. Солай бола тұра, оның күйлері Арқа мектебінің
өркендеуіне қосылған үлкен үлес ... күй ... ... ... ... ... бірі – Уәли
Бекенов (1934-2004). Дарынды күйшінің саналы ғұмыры ... ... ... «Күй ... ... күй ... атты ... жазып
қалдырды. Арқа, Алтай, ... ... ... ... тартатын
энциклопедиялық білімнің адамы ... ... ... ... өзінде шертпе күй сыныбын ашып көптеген ... ... ... ... ... ... «Күй аңсаған» сияқты айшықты
күйлер шығарды.
Сахналық-академиялық сипаттағы шертпе күйлерді шығарушы ...... ... (1948). ... ... ... жаңа күйлерді көп
шығарған композитор өзінің алғашқы күй ... ... деп ... Бұл
кітаптағы «Жорға», «Жырау», «Өрікгүл» күйлері, кейінгі шығарған «Жусан
иісі», «Бұлақ» шығармалары Арқа ... ... ... қосылған
құнды туындылар болып саналады. Шәміл Әбілтаев қазақ күй ... ... ... да ... ... ... сирек дарын иесі.
Жетісу күйшілік мектебінің дәстүрімен тамаша күйлер жазған
композитор - ... ... ... ... таза ... сарынды
сақтай білген дара дарын иесі. Отызға тарта туынды шығарған, соның басым
дені шертпелер. ... ... ... ... күйлері Шу өңірінің
байырғы мақамымен үндесе жалғасады. Кәсіби білімінің жетіктігінің арқасында
оркестрге жазған күйлері де ел игілігіне әлдеқашан айналған дүниелер.
Шертпе ... шет ... ... ... дарынды күйшінің
бірі – Тайыр Белгібайұлы (1906-1979). Ол ... ... ... ... ... ... кең тарап кеткен «Салкүрең» күйін шығарған сазгер, бұл күйді
«Хасен-Жәмила» ... ... ... жазған. Мұнан өзге ... атты ... ... ... ... ... ... себептермен
күйші атымен аталмай, кітаптарға халық күйлері деп беріліп келді. Ақселеу
Сейдімбектің «Қазақтың күй өнері» монографиясынан кейін ғана ... ... өз ... ... ... ... ... шертпе күй формасындағы
пьесалар жазуда композиторлар – Айтқали Жайымов пен ... ... ... ... ... әртүрлі деңгейдегі конкурстар мен концерттік іс-
шараларда орындалып отырады, оқу бағдарламасына да енген.
Өткен ғасырдың сексенінші ... ... ... ... күй ... ... алған, Уәли мен Мағауияның сирек
шәкірттерінің бірі – композитор Мұхамбетқали ... Оның ... ... ... жақын, жүрдек шертіледі, ... ... ... ... ... ... аса ... күйлері бар. «Шідері қайыс»,
«Әлбекесін-ән» атты шығармалары қазіргі кезде жиі ... ... ... ... ... ... ... белді
сазгерлеріміздің бірі – Орынбай Дүйсен. Ол ... ... ... ... ... авторы. Күй шығарумен қатар шертпе ... ... ... ... ... ... оны ... құрал етумен де көптен шұғылданып келеді.
Шығыс Қазақстандық күйшілік мектепті қайта жаңғыртқан – ... (1961) ... Оның ... ... күйі ... лирикасының жаңа
парағын ашқандай елеулі ... ... ... ... ... ... ... Алтайлық ұланғайыр мектептен дарыған. Қай күйі
болса да жұртшылықты бей-жай ... ... ... ... әсем
шығармалары бұл күнде халыққа жақсы таныс. Орындаушы ретінде де Арқа,
Қаратау күйлерін таза ... ... ... ... ... күйлерін
күйтабаққа жазған.
Халық арасынан шыққан күйші композиторларымыз – Төлеген Момбеков,
Боранқұл ... ... ... ... ... ... бүгінгіге жеткізуге сіңірген еңбектері ұшан-теңіз.
Бүгінгі жас ұрпақ соларды үлгі етіп өсіп ... олар ... ... ... ... ... дамуына шексіз көмектерін көрсетті.
ЖЕКЕ КҮЙШІЛЕРДІҢ ОРЫНДАУШЫЛЫҚ МЕКТЕБІ
Қай дәуірде болмасын, белгілі бір ... ... ... ... ... тұратын орындаушылығы дара тұлғалар болады. Қазақтың аспаптық
музыка ... ... ... ... ... әр кезеңде
өздеріне тиісті міндеттерін атқарып отырды. Олар күйдің ... ... ... үлгі ... тартыс мәнерінің мектебін
қалыптастырып, оны арттағыға атамұра ... ... ... ... мұндай жандарды «Күй атасы» деп мәртебелеп атап ... ... ... күй ... ... кие ... ардақтайтын осындай төбелі
өнер иелері аса көп емес: Қорқыт, Кетбұғы, Асан ... ... ... ... ... ... Ал, ... Құрманғазы, Бейсенбі,
Дәулеткерей, Тоқа, Ықылас, Қожеке, Абыл, ... Дина ... ... дәстүрін жалғастырушылар.
Бұрынғылардың күй шығару үрдісі бүгінгі композиторлық ... ... ... ... ... ... ... ертедегі домбырашылар
өзіне дейінгілердің күйлерін түгел тартып, ұстазының батасын алғаннан ... ... боп ... ... бір күйдің тақырыбына өз иірімін
қалдыруға осыдан кейін ғана ерік ... ... ... әр ... ... парқына қарай көне күйлерді жаңғыртып отырады, кейіннен
бұл күйлер орындаушылардың төл шығармаларына айналып та кете ... ... ... ... Қазақтың кісі атымен аталып тартылатын
«Қосбасар», «Ақжелең», «Байжұмалары» осындай күйлердің қатарына жатады. ... күй ... ... қана ... көне сарындардың мүлтіксіз
сақталуын да қамтамасыз етіп отыратын жағымды құбылыс әрі күйшілерге ... ... ... ... (Күй ... анықтаудан туатын дау -
дамайды туғызушылар ... ... ... бойы ... қалған
методологияның осы заңдылықтарын ескермейді. ... ... ... телу басқа әңгіме).
Күйлердің мектептерге бөлінуінің де негізгі ... осы, ... ... өмір ... сазгерлік дарыны зор тұлға қалыптасып қалған күйшілік
салтқа өз қолтаңбасын енгізеді, ... ... ... ... белгілі
өлкеге тән жаңа арнасы пайда болады, оның үйренушілері осы шеберліктің
қағидаларын ұстанып, ... ... ... ... Енді ... ... басты өкілдеріне тоқталып, орындаушылық
ерекшеліктеріне түсініктеме ... ... ... мектептің атасы – Байжігіт (ХҮ1-
ХҮ11ғ.). Байжігіт күйлерінің ... мен ... ... аса ... ... ... қамтылады, сол қол саусақтарының аспапқа жатысы
табиғи, сондықтан дыбысты тербеу (вибрация), созу ... ... ... Шертпенің классикалық үлгісі ретінде ... ... ... ... ... ... де сіңірген. Меңгерілуінің
қиындығына байланысты Байжігіт күйлеріне бойлаған адам аз. Бұл ... ... ... шебері – Таласбек Әсемқұлов.
Тәттімбет - Арқа ... ... ... ... ... ... ізін ... мен Мағауия орындауларынан бажайлауға
болады. Тәттімбет күйлері тақырыбы жағынан жаңашыл, күй құрылымы ... ... ... ... ... үш ... түйінделеді.
Қағысы да бірыңғай көсем шертісте орындалады. Тәттімбет артындағы Тоқа,
Қыздарбек, Сембек, Әбди, ... ... ... ... болған
тұлға. Тәттімбет күйлерінің мақамы жалпы қазаққа сіңімді, сондықтан оның
мектебін ұстанатын домбырашылар да көп.
Қожеке ... - ... ... ... ... шертіс пен
желдірме аралас виртуоздық тартыс Қожекеден қалған. Қожеке күйлері құрылымы
жағынан ... ... ән ... ... кіріктіруімен
ерекшеленеді. Яғни, фольклорымызда «Жыр күйлері» деп айшықталатын үрдіс
осында сақталған. Бұл жағдай Қожеке ... ... ... ... ... ... ... алып келді, оған мысал –
Нұрғиса мен Темірбектің дауылды күйлері. Қожеке ... ... дәл ... ... - ... ... ... туғандықтан жаңа сарындарға біршама ... ... ... ... ... басты маңыздық ерекшелігі - ... ... ... ... ... ... ... пен Батыс
күйлерінің ортасына алтын көпір бола ... ... ... Сүгір
күйлерін бірыңғай шертпе немесе төкпе деп айдарлауға болмайды, өйткені
мұнда жалпы ... ... көне ... ... нышаны бар. Сүгір
мектебіне тән тағы бір ерекшелік композициялық құрылымының жасампаздығы. Ол
домбырадағы қалыптасқан буындық-сағалық ... ... ... қобыз
күйлеріндегі оқиғалық – баяндау тәсілдерін батыл енгізген, ... ... ... ... ... күшейтілген. Домбыраның штрихтық
мүмкіншілігін жетілдіруінің арқасында «Аққу», «Бозінген» сияқты орындалуы
күрделі шығармалар туғызды. Сүгір ... ... ... ... ... ... -Төлеген мен Генералдың тартысы.
Күйшілік мектептердің ара-жігін ажырата білу – олардың ... ... ... ... ... ... сөз. ... методикасы ғылыми
сергектікпен жетекшілік көрсетіп бұл мәселені қолына алуға тиісті. Жалған
айтқыш адамның ... ... ... ... ... ... алмайды. Әр мектептің өз бояуы сақталуы үшін зерек көзқарас
болуы керек, сонда ғана биік мәртебелі домбырашылық өнер ... ... ... зор іске жас ... ... ... ... деп сенеміз.
Тамам.
Қолданылған әдебиеттер:
1.Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. – Астана, Күлтегін ... ... А. ... ... ... ... баспасы, 1985.
3.Жұбанов А. Ғасырлар пернесі, Дайк-Пресс, 2002.
4.Жұмақова Ү. Күй құрылымындағы метроритм ... ... ... ... П. ... ... туындату саласындағы ... ...... ... ... С, Егінбаева Т. ... ... ... ... ... баспа үйі, 2005.
7.Мұхамбетова Ә. Қазақ күйі.- Алматы, Дайк-Пресс, 2002.
8.Өтеғалиева С. Көшпенді ... ... ... ... ... ... Б. ... халық аспаптары. –Алматы, Өнер, 1978.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан театрлары. Театр тағдыры және көркемдік сапа10 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Ақжан Әл – Машани және Геомеханика12 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
А. ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ «РАБҒУЗИ ҚИССАЛАРЫ» МЕН «МАХАББАТНАМА» ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ134 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Білім негізі – бастауыш мектеп46 бет
Басқару еңбегінің мазмұны, сипаты және ерекшеліктері7 бет
Басқарушылық этика мен мәдениет7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь