Қазақстанның қаржы нарығын реттеудің құқықтын негізі


1. Әлемдік қаржы жүйесін реттеу механизмі
2. Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығын реттеу
3 Қазақстан Республикасының қаржы нарығы мен қаржы қатынастарын бақылау мен реттеу Агенттігінің іс.әрекеті мен ұйымдық құрылымы
Дүниежүзілік экономикалық кеңістікте әлемдік бетбұрыс арнайы қарама-қайшылықпен қоса жүріп отырды.
• Біріншіден,экономикалық процестердің жаһандану тенденциясы әлемдік экономикалық кеңістікте спецификалық қарама қайшылықпен ұласады.
• Екіншіден, жеке әлеуметтік процестердің қарқынындағы айырмашылық артып, ерекше өсуде.
• Үшіншіден, әлемдік деңгейдегі нақты бәсекеге қатысушылар шаруа субъектілерінің санын одан әрі арттырып, шектен тыс көтеру жоспарын да, мемлекет жоспарының рөлін төмендетуде.Бұл байланыста қаржы секторын реттейтін еларалық капиталдың ауысуы мен тез қарқынды сипаттайтын қызмет түрі көп орын алады.
Ең басты халықаралық экономиканы реттеуші құрылым «7-топ»(Жетекші индустриалды елдермен, оларға қызмет көрсетуші органдар ең мықты жетекшілерінің тобы), аса саяси және экономикалық шешім қабылдаған, ірі интеграциялық бірлескен (ЕС, НАФТА, АСЕАН) ОПЕК ұйымы. Реттеуші органдардың жұмыстары келесі жолдармен жүзеге асырылады:
• Халықаралық қаржы институтарын - Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банктің және халықаралық ынтымақтастық көлемінде сәйкес шараларды реттеу және нығайту;
• Қаржы институттары мен нарықтарының көтерілуі кез келген бағалы қағаздардың кеңеюі, рұқсат етілген нарық субъектілерінде сапалы ақпараттар негізінде мүмкіншілікті есепке ала отырып шешім қабылдауға;
• Макроэкономикалық саясатты және мемлекеттің нарықтарында қаржы жүйесін қалыптастыру, олардың қарыз алушыларын халықаралық қаржы жүйесіне интеграциялық пайданы толық мүмкіншілікте пайдалану;
• Дағдарыстарды басқарумен оларға жеке секторды жұмылдыру және болдырмау жөніндегі жұмысты күшейту,
• Әлеуметтік саясатты жүргізу, кедей және аралас елді мекенді қосымша үстемелерден сақтау.
1. Берденов Қ. Қазақстан мемлекет ретінде қалыптасуы мен экономиканың дамуы. – Алматы, 1998 ж.
2. Назарбаев Н.Ә., Қазақстан-2030, Қазақстан халқына жолдауы
3. Сахариев С.с., Сахариева А.С., Әлем экономикасы, оқулық 1 бөлім,2003
4. Оразәлі С. ХХІ қандай экономикамен келем. – Алматы. – Қазақстан. - 1996 ж.
5. Ихданов Ж.О., Орманбеков Ә.О., Экономиканы мемлекеттік реттеудің өзекті мәселелері 2002 202 б.
6. Сахариев С.с., Сахариева А.С., Әлем экономикасы, оқулық 2 бөлім,2003
7. Мамыров Н.Қ., Тлеужанова М.Ә., Макроэкономика Алматы -2003ж 23-28б
8. Ақша,несие,банктер. Оқулық Алматы-2001ж. 186б.
9. Күлекее Ж.Ә., Есенғалиева К.С., Тастандиева Н.Б., Микро-макроэкономика терминдерінің орысша-қазақша сөздігі Алматы-1995ж. 245б.
10. Осипова Г.М., Экономикалық теория негіздері Алматы-2002ж 123б.
11. Шеденов Ө.К., Сағындыков Е.Н., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И., Жалпы экономикалық теория Ақтюбе-2004ж 156 б
12. Analytik №3 2006.
13. Макконелл К.Р., Брю С.Л., Экономикс: принципы, проблемы и политика М: Республика,1992
14. Экономикалық теорияның негіздері оқулық Алматы,2002
15. Бюджет жүйесі туралы. Қазақстан Республикасының Заңы «Қаржы-қаражат» 1996ж
16. Экономика и статистика №6 2005

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 25 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақстанның қаржы нарығын реттеудің құқықтын негізі. ҚР Ұлттық банкі-
қаржы,
Қаржы нарығы және қаржылық қадағалауды реттеу бойынша Агенттің қызметтері

11.1. Әлемдік қаржы жүйесін реттеу механизмі.

Дүниежүзілік экономикалық кеңістікте әлемдік бетбұрыс арнайы
қарама-қайшылықпен қоса жүріп отырды.
• Біріншіден,экономикалық процестердің жаһандану тенденциясы
әлемдік экономикалық кеңістікте спецификалық қарама қайшылықпен
ұласады.
• Екіншіден, жеке әлеуметтік процестердің қарқынындағы айырмашылық
артып, ерекше өсуде.
• Үшіншіден, әлемдік деңгейдегі нақты бәсекеге қатысушылар шаруа
субъектілерінің санын одан әрі арттырып, шектен тыс көтеру
жоспарын да, мемлекет жоспарының рөлін төмендетуде.Бұл байланыста
қаржы секторын реттейтін еларалық капиталдың ауысуы мен тез
қарқынды сипаттайтын қызмет түрі көп орын алады.
Ең басты халықаралық экономиканы реттеуші құрылым 7-
топ(Жетекші индустриалды елдермен, оларға қызмет көрсетуші органдар
ең мықты жетекшілерінің тобы), аса саяси және экономикалық шешім
қабылдаған, ірі интеграциялық бірлескен (ЕС, НАФТА, АСЕАН) ОПЕК
ұйымы. Реттеуші органдардың жұмыстары келесі жолдармен жүзеге
асырылады:
• Халықаралық қаржы институтарын - Халықаралық валюта қоры мен
Әлемдік банктің және халықаралық ынтымақтастық көлемінде сәйкес
шараларды реттеу және нығайту;
• Қаржы институттары мен нарықтарының көтерілуі кез келген
бағалы қағаздардың кеңеюі, рұқсат етілген нарық субъектілерінде
сапалы ақпараттар негізінде мүмкіншілікті есепке ала отырып
шешім қабылдауға;
• Макроэкономикалық саясатты және мемлекеттің нарықтарында қаржы
жүйесін қалыптастыру, олардың қарыз алушыларын халықаралық қаржы
жүйесіне интеграциялық пайданы толық мүмкіншілікте пайдалану;
• Дағдарыстарды басқарумен оларға жеке секторды жұмылдыру және
болдырмау жөніндегі жұмысты күшейту,
• Әлеуметтік саясатты жүргізу, кедей және аралас елді мекенді
қосымша үстемелерден сақтау.
Дүниежүзілік қаржы жүйесін реттеу жүйесіне көпсанды құрылым
және халықтың және
әлемдік деңгейдегі институттар қатысады, МВФ, ВБ институттары
сонымен қатар банктік қадағалау жөніндегі Базель комитеті және
қаржы нарықтарын қадағалау органдарының Халықаралық ұйымдары жетекші
рөл атқарады.
Нарық пен қаржы институтының көтерілуі, нарық субъектілері сапалы
ақпараттар негізінде қауіпті жағдайларды шешуді есепке алу, кез-келген
акцияларды кеңейту.
Халықаралық құнды қағаздар жөнінде комиссия ұйымы сияқты ірі халықаралық
ұйымдар жанында нышандалған, нарық қаржысын реттеуші халықаралық
мойындалған тәжірибелер бар.
Құнды қағаздар аумағындағы қызметтер бойынша Халықаралық ассоциация,
әлемдік банк, МВФ, экономикалық жәрдем және даму ұйымы. Нарық қаржысын
реттеу үш мақсатта анықталған:
- инвесторларды қорғау (айла –шарғы, алдау, инсайдерлік әдістердің кіріп
кетпеуін болдырмау)
- нарықтың айқындығы және тиімділігі, әділеттілігі (нарыққа қатысушылар,
кең көлемді ақпараттанған және жалған сауда тәжірибелерінен алдын-
ала ескертумен тең).
- жүйелік қауіпті азайту (қауіпті әсерді басқару).
Халықаралық негіңзгі реттеу органы ретінде МВФ 1971 жылдан – валюта курсын
бекіту тәртібі аяқталған сәттен бастап, қадағалаумен айналысады. Оған
елдердің курстық саясатын және дүниежүзілік қаржы жүйесінің тынымсыз
қызмет атқаруын қамтамасыз етуді қатаң қадағалау тапсырылған. Елдердің
бейберекеттікке жол бермейтін қаржы және курстық саясатын жүргізуді қор
бақылайды. Қадағалау мен мониторинг құралдары – барлық ел мүшелерімен жыл
сайынға консультация, жылдық және жартыжылдық шолу, сонымен қатар қордың
зерттеу құрылымын әзірлеу.
1997ж. МВФ қадағалау тәсілінің реформалануы болды. Жаңа қадағалау
стратегиясының қағидасы мынадай:
1. Жеке елдер мен бүкіл әлемдегі экономикалық және қаржы жағдайы туралы
мәліметтің шүбәсіздігін жоғарылату.
2. Үздіксіз қадағалау. Осы қағиданы жүзеге асыру нәтижесіндегі тұрақсыз
жағдайларды алдын-ала болжау аздаған шығындармен өзгерістерге
бейімделуге мүмкіндік береді.
3. Қадағалаудың шоғырлануы.

11.2. Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығын реттеу

Әлемдік тәжірибеде қаржы нарығын мемлекеттік реттеудің 2 түрін ажыратады.:
қызметтік және институционалдық. 2004жылға дейін ҚР-да көрсетілген қаржы
нарығын реттеудің екі түрі де қолданылған. Соның нәтижесінде жекелеген
қадағалау органдарының қосарлануы және ұлттық нарығын да, әлемдік жүйе
ішінде де тенденциялық өзгеруіне жедел әсер етуді жүзеге асыру
мүмкінсіздігі пайда болады.
Қаржы қызметінің халықаралық нарығында ҚР және шет елдердің ұлттық
нарығында орын алатын қаржы институттарының жаһандық тенденцияларын ескере
отырып, қаржы нарығында әр түрлі қызмет көрсететін қызметі, бір жүйеде
реттелетін ұйымдардан
ҚР мемлекеттік құрылым жүйесінде құру туралы шешімі қабылданған.
Екінші деңгейде банктердің жинақтаушы зейнетақы қорының зейнетақы
активтерін инвестициялық басқару қызметін жүзеге асыратын ұйымдардың
қосылуы.
ҚР-ның 2004ж. 4 шілденің Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын мемлекеттік
реттеу және қадағалау туралы Заңында қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын
реттеуді және қадағалауды ҚР-ның Президентімен белгіленген бір уәкілетті
орган жүзеге асырады. (қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу
және қадағалау агенттігі)
Уәкілетті орган тікелей ҚР Президентіне бағынады және есеп береді және ҚР-
ның Президентімен бекітілген ол туралы Ережеге сәйкес әрекет етеді.
Өкілетті орган ҚР Ұлттық банкінің бюджет құралдары (шығыс сметалары) арқылы
қаржыландырылады.
Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу және бақылау мақсаты:
1. қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарының қаржысының тұрақтылығын қамтамасыз
ету және жалпы қаржы жүйесіне сенім тарту;
2. қаржы қызметін тұтынушылардың мүддесін қорғау деңгейін тиісті түрде
қамтамасыз ету;
3. қаржы нарығындағы бәсекені қолдауға бағытталған қаржы ұйымдары
қызметінің тепе-тең шарттарын жасау.
Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарының мемлекеттік реттеу және қадағалау
қағидалары:

1. Реттеу құралдары мен күштерін әсерлі қолдану
2. Қаржы ұйымдары мен қаржы нарығы қызметінің тазалығы
3. Қауіп-қатерді бағалауға негізделген қаржы ұйымдарын басқаруды
ынталандыру
4. Қаржы нарығында жаңа технологияны енгізу арқылы және жаңа қаржы
құралдары мен қызметтерін жетілдіру арқылы қаржы қызметін
пайдаланушылардың мүддесін қорғауды қамтамасыз етудің кешенді шаралары

5. Қаржы ұйымы органдарының жауапкершілігі

Қаржы нарығы мен қаржы ұйымы мемлекеттік реттеу және қадағалаудың
мәселелері:
1. Қаржы ұйымдарын корпоративтік басқаруды жақсарту үшін жағдай жасау,
қаржы ұйымдары қызметінің стандартын бекіту;
2. Қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтау мақсатында қаржы нарығы мен қаржы
ұйымы мониторингі
3. Қаржылық тұрақтылықты қолдау мақсатында, қауіп- қатерге көбірек бейім
қаржы нарығының айналасына қадағалау күштерін бөлу.
4. қазіргі заманға технологияны енгізуге жағдай жасау, тұтынушылардың
қаржы ұйымының қызметі мен оынң қаржы қызметі туралы толық ақпарат
ақпарат алуын қамтамасыз ету

Қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтау мақсатында қаржы нарығы мен
қаржы ұйымы мониторингін өткізу үшін 2004-2006жж-ға ҚР сақтандыру нарығын
дамыту Бағдарламасын қабылданған (ҚР Үкіметіннің 2004ж. 1 шілдесіндегі №729
қаулысы). Аталған бағдарламаның басты мақсаты - зейнетақы қорлары
стандартты орындау мақсатында, қаржы нарығы көлемінде нақты
қадағалау ресурстары мен корпоративті басқаруды жақсарту үшін
ынталандыруға, көбінесе бекітілген тәуекелге, 2004 жылдың аяғында
Қазақстан Республика Үкіметінің 2004 жылы 24 желтоқсандағы № 1359
қаулысымен бекіткен, 2005-2007 жылдарға арналған жинақтаушы зейнетақы
жүйесін дамытудың негізгі приоритетің анықтап, орташа жедел
перспектива мен келесі іс-шараларды қадағалайды: жинақтаушы зейнетақы
жүйесіндегі қатысушылар санын кеңейту.
Зейнетақы жарнасын міндеттеу бойынша агенттер қарызын төмендету
және зейнетақы жарнасын міндеттеу бойынша бір салымшы – бір қор
талап ету жолымен зейнетақы жарнасын міндетті түрде төлеуді
қамтамасыз ету; зейнетақы жарналарын құқығын алушылар, иелену
кезінде инфляция денгейін есепке ала отырып, зейнетақы жарналарын
арнайы нақты көлемде жинақтаушы зейнетақы қорларындағы міндетті
зейнетақы жарналарын сақтау бойынша мемлекет кепілдігін орындау
тәртібін анықтау; зейнетақы активтерін басқарушы инвестициялық
ұйымдар мен жинақтаушы зейнетақы қорларын және салымшылар (алушылар)
қызығушылығын қорғау жауапкершілігін анықтау.
Ұзақ мерзімге индекстелген мемлекеттік құруды қағаздар
шығару және валюталық рисктерді сақтау, зейнетақы активтері
көлеміндегі ұзақ мерзімді қаржы еншісін ұлғайту, зейнетақы активтерін
басқару жұмыстарын анықтау.
Халықаралық Зейнетақы Ассоциясының ( INPRS) тұрақты жинақтаушы
қорларын жүйелеу Принциптерін енгізу және жинақтаушы зейнетақы
жүйелері субъектілерін қадағалауды көтеру және дамыту;
Құнды қағаздар нарығын жүзеге асыруды стандартты белгілеу
мақсатында, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жыл 24
желтоқсандағы №1385 қаулысымен 2005-2007 жылдары Қазақстан
Республикасының құнды қағаздарын анықтау бағдарламасы бекітілген және
қаржы нарығы көлемінде қадағалау ресурстарын нақтылау және
корпоратив басқармасын жақсарту үшін ынталандыруды жасау.
Бағдарлама құнды қағаздар нарығын одан әрі дамыту тапсырммасы
мен негізгі мақсаттарын анықтайды және көкейкесті мәселелерді
кешенді шешуді қамтамасыз етеді.
Нақтылы экономикалық секторды инвесторлау көлемін кеңейту және
дамыту мақсатында инвесторлар қаражатын жұмылдыруға инвесторлық
қорларын дамытып, ұжымдық инвесторлық нысанды дамытуды ынталандыру
және жүзеге асыру.
Аталған шаралар РЦБ басқа да қатысушылары және элитент
мәліметтерін ашу тәртібімен корпоративті басқарма жасаудағы құнды
қағаздарды тарату тізбесін кеңейту әдісі болады.
Елдің инвестициялық мәдени деңгейін көтеру, мемлекеттік бағалы
қағаздар пакеттерін басқару, мемлекеттік тәртіппен жүзеге асыру
жөнінде іс- шаралар жүргізілетін болады.
Сонымен қатар, бағдарламада сертификатталған халықаралық
инвестициялық аналитиктердің Қазақстанда пайда болуына қажетті
жағдайлар жасалуы және қадағалау әсерін көтеру қарастырылған.

11.3 Қазақстан Республикасының қаржы нарығы мен қаржы қатынастарын бақылау
мен реттеу Агенттігінің іс-әрекеті мен ұйымдық құрылымы.

Агентікті қаржыландыру мен қамтамасыздандыру ҚР Ұлттық Банкі
бюджетінің қаражаты арқылы жүзеге асырылады. Агенттік өзіне жүктелген
міндеттерге сәйкес банкілік, сақтандыру іс-әрекеттерін, жинақтаушы
зейнетақы қорларын, инвестициялық қорлардың іс-әрекетін құнды қағаздар
нарығын реттеумен бақылауды жүзеге асырады.
Агенттік жыл сайын ҚР Президентіне жылдық есеп ұсынып отырады.
Агенттік құрылымы:
Басшылық
Стратегия және талдау департаменті
Заң департаменті
Банктерді бақылау департаменті
Құнды қағаздар нарығы субъектілері мен жинақтаушы зейнетақы қорларын
бақылау департаменті
Қаржы ұйымдарын инвестициялау департаменті
Агенттік жұмысын қамтамасыз етуші департаменті
Бухгалтерия
Инвестициялау басқармасы
Қаржы қызметтерін тұтынушылар құқығын қорғау басқармасы
Агентіліктің ең жоғарғы органы қызметтерін тұтынушылар құқығын қорғау
басқармасы

Агентіліктің ең жоғарғы органы 7 адамнан тұратын Басқару болып
табылады: Агенттік төрағасы мен лауазымды қызметкерлер, ҚР Президентінен,
ҚР Үкіметі мен ҚР Ұлттық Банкіден бір өкіл.
Агенттіктің қызмет аясына келесі мәселелер кіреді
1.Қаржы нарығын құру мен дамытудағы басымдылықтарды анықтау;
2. ҚР заңнамасы шеңберінде нормативтік құқықтың актілерді бекіту;
3.Қаржы ұйымдарын ашу, қайта құру және қызметін тоқтату туралы рұқсатты
беру және тиым салуға немесе қайтарып алуға қатысты шешім қабылдау;
4.Қаржы ұйым акцияларын мәжбүрлеп төлеу үшін акционерлердің және осы
акцияларды жаңа инвесторлар жүзеге асыруға, ҚР заң шығарылған актілерінде
көрсетілген және осындай жағдайларда қолданылады.
5.Банктік холдинг және ірі банктерге қатысатын акцияларды сенімді
басқаратын Агенттікті жүзеге асыру үшін қолданылады.
6.ҚР заң шығарылған актілерінде белгілі жағдайға байланысты қаржы
ұйымдарын тоқтатып қойып және қаржы ұйымын уақытша басқару қарастырылған.
7.Қаржы нарығындағы бағалы қағаздардың активтерін нарықтығы бағалы
қағаздардың белгілі түрлерінің қызметі және нәсіби сапалылығын тану; тура
және қосымша иеліктің құқығына шешуді жүзеге асыру қаржылық агенттілік
статусының шығындалуы және меншіктеп кету, халықтық акционерлер қоғамы,
ұйымның өзін-өзі реттеуі шешімдерін қарастырады;
8.Ұйымның дұрыс жұмыс талабын орнату. Агенттіктің рұқсатымен нарықтығы
бағалы қағаздармен жұмыс істеушіні дайындау және қызметін жүзеге асыру
болып табылады.
9.ҚР Президентінің мақұлдауымен, қарауымен және ұсынуымен Агенттік
жалпы штаттық саны және Агенттік жағдайы.
10.Еңбек жағдайының мақұлдауымен және анықталуымен, жүйе және оның
төлеу мөлшерін, сонымен қоса агенттілік жұмысшыларды әлеуметтік тұрмыстық
қамтамасыз етілуін қарастырады. Агент председателін ҚР президенті
қызметінен босатады және тағайындайды.

Агент Председателі басқару келесілерге бөлінеді:
1. ҚР заң шығарылған актілерін орындау негізінде ,ҚР президентінің
актісі, ҚР нормативтік құқық актілері, Агенттік қызметтері
сұрақтар бойынша Агенттілік орындау үшін бұйрықтар, Агенттік
басқару қаулысында жазылған.
2.Республикада және шекарадан тыс Агенттілік хабардарлық шектілік ұсынады.
3. Агенттілік басқару Агентілікті тағайындайды және босатады.
4.ҚРПрезидентінің тағайындауымен Агенттік басқарушының орынбасарлығының
кондидатурасына ұсынады.
5.ҚР президентінің мақұлдауымен, барлық штаттың саны және Агенттік штат
күнтізбесі белгіленеді
6. Өзінің орынбасарларының міндеттерін анықтайды
7. Сәйкеске орай наменклатуралық бекітілген Агенттіне және оны
қызметінен босату.
8.Агенттік құрылымының бөліктерін жағдайын бекіту
9.Агенттік мамандыққа баға беретін коммисияның құрамын бекіту.
10.Агенттік жұмысшыларға сенімділік білдіру
11.Агенттілік атынан келісім жасау
12.Агенттік есеп беру және қаржылыққа жазылу
13.Жеке жұмысшылар үшін жоғарғы профессионалдық мамандық үшін орнатылады
және негізгі керекті функция үшін орындалады.
14.Лицензияны өзіне жасау үшін шешім қабылдау және оны ҚР заң шығарылған
актісі бойынша жүзеге асыру.
11.2. Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығын реттеу

Әлемдік тәжірибеде қаржы нарығын мемлекеттік реттеудің 2 түрін ажыратады.:
қызметтік және институционалдық. 2004жылға дейін ҚР-да көрсетілген қаржы
нарығын реттеудің екі түрі де қолданылған. Соның нәтижесінде жекелеген
қадағалау органдарының қосарлануы және ұлттық нарығын да, әлемдік жүйе
ішінде де тенденциялық өзгеруіне жедел әсер етуді жүзеге асыру
мүмкінсіздігі пайда болады.
Қаржы қызметінің халықаралық нарығында ҚР және шет елдердің ұлттық
нарығында орын алатын қаржы институттарының жаһандық тенденцияларын ескере
отырып, қаржы нарығында әр түрлі қызмет көрсететін қызметі, бір жүйеде
реттелетін ұйымдардан
ҚР мемлекеттік құрылым жүйесінде құру туралы шешімі қабылданған.
Екінші деңгейде банктердің жинақтаушы зейнетақы қорының зейнетақы
активтерін инвестициялық басқару қызметін жүзеге асыратын ұйымдардың
қосылуы.
ҚР-ның 2004ж. 4 шілденің Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын мемлекеттік
реттеу және қадағалау туралы Заңында қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын
реттеуді және қадағалауды ҚР-ның Президентімен белгіленген бір уәкілетті
орган жүзеге асырады. (қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу
және қадағалау агенттігі)
Уәкілетті орган тікелей ҚР Президентіне бағынады және есеп береді және ҚР-
ның Президентімен бекітілген ол туралы Ережеге сәйкес әрекет етеді.
Өкілетті орган ҚР Ұлттық банкінің бюджет құралдары (шығыс сметалары) арқылы
қаржыландырылады.
Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу және бақылау мақсаты:
4. қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарының қаржысының тұрақтылығын қамтамасыз
ету және жалпы қаржы жүйесіне сенім тарту;
5. қаржы қызметін тұтынушылардың мүддесін қорғау деңгейін тиісті түрде
қамтамасыз ету;
6. қаржы нарығындағы бәсекені қолдауға бағытталған қаржы ұйымдары
қызметінің тепе-тең шарттарын жасау.
Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарының мемлекеттік реттеу және қадағалау
қағидалары:

6. Реттеу құралдары мен күштерін әсерлі қолдану
7. Қаржы ұйымдары мен қаржы нарығы қызметінің тазалығы
8. Қауіп-қатерді бағалауға негізделген қаржы ұйымдарын басқаруды
ынталандыру
9. Қаржы нарығында жаңа технологияны енгізу арқылы және жаңа қаржы
құралдары мен қызметтерін жетілдіру арқылы қаржы қызметін
пайдаланушылардың мүддесін қорғауды қамтамасыз етудің кешенді шаралары

10. Қаржы ұйымы органдарының жауапкершілігі

Қаржы нарығы мен қаржы ұйымы мемлекеттік реттеу және қадағалаудың
мәселелері:
5. Қаржы ұйымдарын корпоративтік басқаруды жақсарту үшін жағдай жасау,
қаржы ұйымдары қызметінің стандартын бекіту;
6. Қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтау мақсатында қаржы нарығы мен қаржы
ұйымы мониторингі
7. Қаржылық тұрақтылықты қолдау мақсатында, қауіп- қатерге көбірек бейім
қаржы нарығының айналасына қадағалау күштерін бөлу.
8. қазіргі заманға технологияны енгізуге жағдай жасау, тұтынушылардың
қаржы ұйымының қызметі мен оынң қаржы қызметі туралы толық ақпарат
ақпарат алуын қамтамасыз ету

Қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтау мақсатында қаржы нарығы мен
қаржы ұйымы мониторингін өткізу үшін 2004-2006жж-ға ҚР сақтандыру нарығын
дамыту Бағдарламасын қабылданған (ҚР Үкіметіннің 2004ж. 1 шілдесіндегі №729
қаулысы). Аталған бағдарламаның басты мақсаты - зейнетақы қорлары
стандартты орындау мақсатында, қаржы нарығы көлемінде нақты
қадағалау ресурстары мен корпоративті басқаруды жақсарту үшін
ынталандыруға, көбінесе бекітілген тәуекелге, 2004 жылдың аяғында
Қазақстан Республика Үкіметінің 2004 жылы 24 желтоқсандағы № 1359
қаулысымен бекіткен, 2005-2007 жылдарға арналған жинақтаушы зейнетақы
жүйесін дамытудың негізгі приоритетің анықтап, орташа жедел
перспектива мен келесі іс-шараларды қадағалайды: жинақтаушы зейнетақы
жүйесіндегі қатысушылар санын кеңейту.
Зейнетақы жарнасын міндеттеу бойынша агенттер қарызын төмендету
және зейнетақы жарнасын міндеттеу бойынша бір салымшы – бір қор
талап ету жолымен зейнетақы жарнасын міндетті түрде төлеуді
қамтамасыз ету; зейнетақы жарналарын құқығын алушылар, иелену
кезінде инфляция денгейін есепке ала отырып, зейнетақы жарналарын
арнайы нақты көлемде жинақтаушы зейнетақы қорларындағы міндетті
зейнетақы жарналарын сақтау бойынша мемлекет кепілдігін орындау
тәртібін анықтау; зейнетақы активтерін басқарушы инвестициялық
ұйымдар мен жинақтаушы зейнетақы қорларын және салымшылар (алушылар)
қызығушылығын қорғау жауапкершілігін анықтау.
Ұзақ мерзімге индекстелген мемлекеттік құруды қағаздар
шығару және валюталық рисктерді сақтау, зейнетақы активтері
көлеміндегі ұзақ мерзімді қаржы еншісін ұлғайту, зейнетақы активтерін
басқару жұмыстарын анықтау.
Халықаралық Зейнетақы Ассоциясының ( INPRS) тұрақты жинақтаушы
қорларын жүйелеу Принциптерін енгізу және жинақтаушы зейнетақы
жүйелері субъектілерін қадағалауды көтеру және дамыту;
Құнды қағаздар нарығын жүзеге асыруды стандартты белгілеу
мақсатында, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жыл 24
желтоқсандағы №1385 қаулысымен 2005-2007 жылдары Қазақстан
Республикасының құнды қағаздарын анықтау бағдарламасы бекітілген және
қаржы нарығы көлемінде қадағалау ресурстарын нақтылау және
корпоратив басқармасын жақсарту үшін ынталандыруды жасау.
Бағдарлама құнды қағаздар нарығын одан әрі дамыту тапсырммасы
мен негізгі мақсаттарын анықтайды және көкейкесті мәселелерді
кешенді шешуді қамтамасыз етеді.
Нақтылы экономикалық секторды инвесторлау көлемін кеңейту және
дамыту мақсатында инвесторлар қаражатын жұмылдыруға инвесторлық
қорларын дамытып, ұжымдық инвесторлық нысанды дамытуды ынталандыру
және жүзеге асыру.
Аталған шаралар РЦБ басқа да қатысушылары және элитент
мәліметтерін ашу тәртібімен корпоративті басқарма жасаудағы құнды
қағаздарды тарату тізбесін кеңейту әдісі болады.
Елдің инвестициялық мәдени деңгейін көтеру, мемлекеттік бағалы
қағаздар пакеттерін басқару, мемлекеттік тәртіппен жүзеге асыру
жөнінде іс- шаралар жүргізілетін болады.
Сонымен қатар, бағдарламада сертификатталған халықаралық
инвестициялық аналитиктердің Қазақстанда пайда болуына қажетті
жағдайлар жасалуы және қадағалау әсерін көтеру қарастырылған
КІРІСПЕ 3
1. Бағалы қағаздар туралы жалпы түсініктеме 4
2. Қазақстандағы бағалы қағаз нарығының даму деңгейі 6
3. Бағалы қағаздар рыногын дамытуда шетелдік тәжірибені  
пайдалану мәселелері 13
ҚОРЫТЫНДЫ 15
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 16

 
КІРІСПЕ
 
Бағалы қағаз жеке-дара, сондай - ақ мемлекеттер үшін қаражат көзі болып
табылады. Ал, инвесторлар пайда табамын деп ақша шығарғанымен, оны қайтарып
алуына, өсім түсуіне ешкім кепілдік бере алмайды, көп ретте пайда табудың
орнына тақыр жерге отырып қалуы да мүмкін. Сондықтан мұның табысынан
тәуекелі басым. Әрине тәуекелге кез-келген бара бермейді, барған өкінбейді.
Түптеп келгенде, бағалы қағаз саудасынан эмитентке сауда-саттыққа араласқан
басқаларға да түсер пайда көп. Тұтас алғанда бұл экономиканы көтерудің бір
жолы өйткені, бағалы қағаздан түскен қаржыны көзін тауып, өндіріске жұмсай
білсе, бұдан бүкіл Қазақстан ұтады, жұмыссыздық саны азайып, халықтың
тұрмыс жағдайы да жақсара түспек. Бағалы қағаз саудасы биржа қоры аркылы
жүргізіледі оның, құнды қағаз жөніндегі Ұлттық комиссия бекіткен өз
талаптары бар. Ол тараптар биржа аралық қатынастың сенімділігіне, қаржы
мәселесіне тіреледі. Биржа арқылы құнды қағазын өткізген әрбір кәсіпорын
көпшілік хабардар болып отыруы үшін, өзінің қаржы жағдайын экономикалық
ахуалы, басқарма органдары, алдағы жоспары хақында ақпар беріп тұруға
міндетті.
Үкімет облигацияларын шығаратын Қаржы министрлігі, болмаса ресми
мекемелердің бірі, ал корпорацияның облигациялары инвесторлары қолма-қол
немесе коммерциялық банктердің брокері арқылы тартылады. Қазіргі кезде
Қазақстанның көптеген кәсіпорындары акционерлік қоғамға айналып жатыр.
Өздерінің купонын инвестициялық   жекешелендіру   қорына   өткізу   арқылы
азаматтар олардың акцияларын алуына болады. Инвестициялық жекешелендіру
қоры — акционерлік қоғам мен азаматтар арасындағы дәнекер десек те, делдал
десек те болады.
1. Бағалы қағаздар туралы жалпы түсініктеме
Бағалы қағаздарға жататындар: компаниялардың акциялары және адамдардың
облигациялары, мемлекеттік облигациялар, банктердің сертификаттары,
казначейлік вексельдер. Құнды кағаздар ортақ қазанға ақша төленген соң,
пайдаға ортақтасуға және корпарация капиталын бөлісуге қақалақ беретін
куәлік. Олар әуелде ақша қорын жасау мақсатымен мемлекеттік және жеке-дара
мекемелер арқылы сатылады.
Сондай-ақ құнды қағазды шығарушылардың да, инвесторлардың да (пайда табу
үшін құнды қағазга ақша құйған жеке адамдар) сатуына болады. Оның нарықтық
бағасын анықтайтын соны шығарған кәсіпорындар мен инвесторлар, ал ол
қағаздың болошақ өтілуіне байланысты. Бағалы қағаздың бағасы қымбаттауы
кәсіпорындардың экономикалық, жетістігіне тәуелді, мәселен, зауыт пайданы
неғұрлым көп түсірсе инвестордың алатын үлесі де өсе түспек. Егер эмитент
(құнды қағаз шығарушылар) шығынға оотырып қалса, оның акциясының құны да
арзандап, акцияны сатып алған жұрттың да пайдадан құр алақан қалуы мүмкін.
Сондықтан акцияны шығарған кәсіпорындардың экономикалық өндірістік жағдайы
жолында әрқашан хабардар болып акционерлердің қалт жібермейтін тірлігінің
бір саласы.
Облигация - сатып алған жеке адамдардың инвестордың   эмитентке   берген  
карызы   іспетті.   Инвестор облигацияны сатып алу арқылы қарызға ақша
құяды, ал эмитент алдағы уақытта оның қарызын өсімімен қайтарады деген сөз.
Үкімет орындары да облигация шығарып, кәдімгі салықтан түсетін   табыс  
сияқты   оны   да   мемлекеттік маштабындағы мәселелерді шешіп отыр ған,  
ұйымдардың мұқжатына жұмсайды.
Сонымен, бағалы қағаз жеке-дара, сондай - ақ мемлекеттер үшін қаражат көзі
болып табылады. Ал, инвесторлар пайда табамын деп ақша шығарғанымен, оны
қайтарып алуына, өсім түсуіне ешкім кепілдік бере алмайды, көп ретте пайда
табудың орнына тақыр жерге отырып қалуы да мүмкін. Сондықтан мұның
табысынан тәуекелі басым. Әрине тәуекелге кез-келген бара бермейді, барған
өкінбейді.
Түптеп келгенде, бағалы қағаз саудасынан эмитентке сауда-саттыққа араласқан
басқаларға да түсер пайда көп. Тұтас алғанда бұл экономиканы көтерудің бір
жолы өйткені, бағалы қағаздан түскен қаржыны көзін тауып, өндіріске жұмсай
білсе, бұдан бүкіл Қазақстан ұтады, жұмыссыздық саны азайып, халықтың
тұрмыс жағдайы да жақсара түспек. Бағалы қағаз саудасы биржа қоры аркылы
жүргізіледі оның, құнды қағаз жөніндегі Ұлттық комиссия бекіткен өз
талаптары бар.
Ол тараптар биржа аралық қатынастың сенімділігіне, қаржы мәселесіне
тіреледі. Биржа арқылы құнды қағазын өткізген әрбір кәсіпорын көпшілік
хабардар болып отыруы үшін, өзінің қаржы жағдайын экономикалық ахуалы,
басқарма органдары, алдағы жоспары хақында ақпар беріп тұруға міндетті. Бұл
ақпар кейде инвесторға түсетін 3 айлық немесе жылдық есептің негізінде
тумақ. Бағалы қағаз саудасын қолма-қол жеткізуге биржа көбіне брокерлер
жалдайды да, одан түскен пайдадан жалақы төлеп тұрады.
Сол сияқты бұл іске диллердің тартылуы мүмкін. Бұлардың екеуі де делдалдар,
айырмасы диллер жалақы алмайды, түскен пайдаға белгілі мөлшерде еншілер.
Үкімет облигацияларын шығаратын Қаржы министрлігі, болмаса ресми
мекемелердің бірі, ал корпорацияның облигациялары инвесторлары қолма-қол
немесе коммерциялық банктердің брокері арқылы тартылады.
Қазіргі кезде Қазақстанның көптеген кәсіпорындары акционерлік қоғамға
айналып жатыр. Өздерінің купонын инвестициялық   жекешелендіру   қорына  
өткізу   арқылы азаматтар олардың акцияларын алуына болады. Инвестициялық
жекешелендіру қоры — акционерлік қоғам мен азаматтар арасындағы дәнекер
десек те, делдал десек те болады. Әрине азаматтар ақшасын кәсіпорындарына
өздері салуына да болады, бірақ инвестициялық жекешелендіру   қоры  
(ИЖҚ)   одан   гөрі   тиімдірек, қызметкерлері коньюнктураның құйтырқысын
жақсы біледі, оның үстіне олар облигацияны анағұрлым арзанға алуы мүмкін.
Бүгінде Қазақстан үкіметі көптеген кәсіпорындарын дотация арқылы және
болымсыз процентпен несие ұстап отыр. Ертең олар жекеменшікке ауысқанда
соларға кеткен қаржы әлеуметтік салаларды қамтамасыздандыруға жұмсалмақ.
Сондықтан елдің экономикасын көтеруде бағалы қағаздың маңызы зор.
2. Қазақстандағы бағалы қағаз нарығының даму деңгейі
Бағалы қағаздар рыногін жасақтау республикамыздың қаржы саласын
тұрақтандыру бағытындағы міндеттермен тікелей байланысты. 1996 жылдың май
айында 1996-1998 жылдар аралығындағы бағалы қағаздар рыногын дамыиу
бағдарламасы бекітілді. Бағдарламаның осы кезеңдегі негізгі бағыты рыноктың
тиімді қызмет етуі үшін инфраструктура жасау болып табылады.Болашақта  
бұл   бағдарламаға   өзгертулер   енгізіледі. Өйткені   бағалы  
қағаздарды   шығару орналастыру мен айналымға түсіру күрделі экономикалық
және құқықтық қатынастарға, сыртқы факторларға қатысты. Сол факгордың бірі
- жекешелендірудің қолданылып жүрген схемасы мен мемлекеттік ішкі
қағаздарды жою.
Бағалы қағаздар рыногындағы негізгі қаржылық - акциялар мен мемлекеттік
құнды қағаздар.
1997 жылы 1 маусымда 3758 акционерлік қоғам акциялар шығарылымын тіркеуден
өткізді. Олардың басым бөлігі акционерлік қоғамға айналған бұрынгы
кәсіпорындар.
1995-1997    жылдардағы    акциялар    шығарылымы 304,421310   млрд  
теңге,    1997   жылы   қаңтар-маусым аралығындағысы - 110,746 млрд теңге
болды. Ал бұл аралықтағы жалпы өнім өндіру 358 млрд теңге болғанын атап
кету керек.
Корпоративті құнды қағаздар рыногында талдау жасағанда, қайтара шығарылым
кәсіпорындарының қор рыногы арқылы инвестиция алуға дайындығы бар екендігін
білдіретін елеулі фактор ретінде аталады.
Қайтара шығарылым акциялары үстіміздегі жылдың 1 маусымында 63,3525  
млрд теңге   болды.   Бұл   барлық шығарылымның азғана мөлшерін (қаржылай
түрде) еске ала келе, акциялардың әлі толық инвестициялық құрал болып
үлгермегендігін, олардың шығарылымы тек жекешелендіру қорытындысын
нығайтуға қызмет ететіндігін түйіндеуге болады. Мамыр айындағы (2003ж)
дерек бойынша Халықаралық Қазақ қоры биржасына 4 акционерлік қоғамның
мемлекеттік пакеттері қойылған. Осының біреуінің өзімен ғана осы уақытқа
дейін 5041050 теңгенің саудасы жасалған.
Сөйтіп, жалпы алғанда бағалы қағаздардың бастапқы рыногы салыстырмалы түрде
қалыптасып қалғанын, екінші рыногы баяу дамуда екенін байкаймыз. Қазір
Халықтық банкіге салым салушылардың өсе түскенін байқауга болады. Ұлттық
статистика агентгігінің мәліметі бойынша, үстіміздегі жылдың алғашқы 2
айында салымшылар 7,7%-ке өссе, наурыз айында салым 12,4 млрд теңгеге
жетті.
Халық мемлекеттік бағалы қағаздарға сенім артуда. 1996 жылдың қыркүйегінен
бері Ұлттық жинақ облигациялары 6 рет шықты. Жалпы құны 2,25 млрд теңге
болды. Сондай-ақ шетелдік инвесторлар да мемлекеттік құнды қағаздарға сенім
арта түсуде. Бұл біздің қаржы жүйеміздің тұрақталу тенденциясына оң ықпалын
тигізе бермек.
Қаржылық жүйенің негізгі құралы, ақша айналымының басты өзегі, болашақта
нарықты экономиканың дамуының ең маңызды буыны болғандықтан, құнды қағаздар
нарығына деген қызығушылық туып отыр.
Жалпы бұл сала біздің елімізде тәуелсіздік алған уақыттан бері ғана
құрылып, өзінің даму жолына түсіп отыр. Қазақстандық қор биржасы
Қазақстан Республикасындағы қызмет істеп тұрған жалғыз биржа. Алайда,
Қазақстан ТМД-ның басқа елдерімен салыстырғанда, дамудың прогрессивті
сатысында тұр. Шетел нарығына шығу, жеке кәсіпкерліктің дамуы, инвестиция
тарту, осы құнды қағаздар нарығының, яғни қор биржасының қызметтілігінің
тигізетін маңыздылығы зор.
Ұйымдастырушылық-құқықтық көзқарас тұрғысынан қарағанда, қор биржасы
регламенттелген жұмыс режимі бар, сатушылар мен сатып алушылар арасында
биржалық делдалдардың қатысуымен ресми бекітілген ережелер бойынша қор
құндылықтарымен сауда мәмілелері жасалатын қаржылық делдалдық мекеме болып
саналады. Бұл ережелер биржа заңдылығымен де (биржаның жарғысымен),
мемлекет заңдылығымен де белгіленеді. Қор биржалары және оның персоналы
құнды қағаздармен мәміле жасамайтындығын айта кету керек.
Ол тек мәмілені жасаушылар үшін жағдай туғызады, осы мәмілелерге қызмет
көрсетеді, сатушы мен сатып алушыны байланыстырады, тұрғын жай береді,
консультациялық және арбитраждық қызмет көрсетеді, технологиялық қызмет
көрсетеді, қысқасы, мәміле жасалуы үшін барлық жағдайды жасайды.
Қор биржалары жеке компания ретінде (Англия мен АҚШ-та) акционерлік қоғам
нысанында да құрылады. Мұндай биржалар өз бетінше дербес ұйымдар болып
табылады. Биржада жасалатын барлық мәмілелер елде қолданылып жүрген
заңдылықтарға сәйкес жүзеге асырылады, оны бұзу белгілі бір құқықтық
жауапкершілікке алып келеді. Биржа саудасының тұрақтылығын және сауда
мәмілелерінің тәуекелін кемітуді қамтамасыз ету жөнінде мемлекет өзіне
ешқандай кепілдік алмайды.
Қор биржалары қаржы нарығын реттеушілердің бірі болып отыр. Биржаның
негізгі ролі қаржылық және саудалық капиталдар қозғалысына қызмет көрсету
болып табылады: бір жағынан бұл капиталды жинақтап, шоғырландырады; екінші
жағынан – мемлекетке және түрлі шаруашылық субъектілерге кредит береді және
қаржыландырады.
Құнды қағаздарды пайдалану қазіргі кездегі икемді қаржылық құралдардың бірі
болып табылады. Құнды қағаздар, әр тауарлық айналымның маңызды атрибуты
болып қалыптасты. Өзі тауар бола тұра, кредит, төлем құралы ретінде, қолма-
қол ақшалардың қызметін оңай атқара алады.
Бұрын, жоспарлы экономика жағдайында, құнды қағаздар мүліктік қатынаста
ғана қолданылатын. Қазіргі кезеңде, экономиканы нарықты ұйымдастыруға және
құнды қағаздар нарығын тұрақтандыруға көшкенде, құнды қағаздарды қайтадан
жаңарту және олардың түрлігін қолдануды қажет етті.
Қазақстанда құнды қағаздар нарығының дамуы 1991-1994 жылдар аралығында,
еліміздегі бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындардың акционерлік қоғамдарға
айналдырылуынан бері басталды. Қор нарығының бұдан басқа да элементтері мен
институттары, соның ішінде Қазақстан Республикасының құнды қағаздар
жөніндегі ұлттық комиссиясы құрылып, жұмыс істей бастады. Бұл кезеңнің
өзіне тән ерекшелігі нарықта негізінен мемлекеттік құнды қағаздарды
орналастыру жөніндегі аукциондар ғана өткізіліп отырды.
Мұнан кейінгі кезеңде (1995-1998 жылдар) Қазақстан Республикасындағы құнды
қағаздар нарығын дамыту туралы алғашқы бағдарлама қабылданып, соған сәйкес
қор нарығының заңдық базалары қалыптастырылып, нарықтық инфрақұрылымдарын
құру жұмыстары толық аяқталса, үшінші кезеңінде (1999-2000 жылдар) негізгі
назар шаруашылық субъектілерін құнды қағаздар нарығына тарту мәселесіне
арналды.
Кейінгі жылдарда да осы іс жалғасын тауып, нарықтың инвестициялық
тартымдылығын арттыру, оның ауқымын кеңейту мақсатындағы жұмыстар
жүргізіліп келеді.
Сонымен Қазақстандағы құнды қағаздар нарығының қазіргі даму деңгейі қандай,
ол толық жұмыс істеп тұр ма? Бұл сұрақтарға берілетін жауаптардан аталған
мәселе жөніндегі көзқарастардың әртүрлі екендігі байқалады. Рас,
мамандардың пікірінше, Қазақстандағы құрылған қор нарығының
инфрақұрылымдары ТМД елдері арасында ең үздіктердің бірі болып табылады.
Бірақ олар қаржы секторымыздағы банк қызметі секілді жедел дамып кете алмай
отыр. Ал бұл кемшілік тек бізге ғана емес, бүкіл ТМД елдеріне тән деуге
болады. Мәселен, Ресей қаржыгерлері өз елдеріндегі осы құнды қағаздар
нарығының тартымдылығының төмендігі салдарынан N-дік мөлшердегі қаржылары
айналымға шығарылмай, жай жатқандығын айтып жүр. Ел экономикасының кәдесіне
аспай тығулы жатқан мұндай қаржы бізде де аз болмаса керек.
Сондай - ақ қаржы секторымыздың тағы бір құрамдас бөлігі сақтандыру
қызметімен салыстырғанда да біздегі құнды қағаздар нарығы халық арасында
оншама танымалдыққа, яғни тартымдылыққа ие бола алмай келеді.
Дегенмен, осындай кемшіліктерімізге қарамастан кейбір мамандар еліміздегі
қор нарығының, соның ішіндегі мемлекеттік құнды қағаздар нарығының қазіргі
даму деңгейін де жаман деп айтпайды. Бірақ та, осы қуатты мемлекеттік құнды
қағаздар нарығының қасында корпоративтік бағалы қағаздар, яғни акциялар
шығару мен тарату кешеуілдеп қалып отырғандығын жұрттың бәрі мойындаса
керек.
Мәселен, бізде акционерлік қоғамдар саны соншама көп болғанымен олардың
акцияларының кеңінен қолданысқа ие болып, саудаға түсіп жатқандығын біз әлі
естігеміз жоқ. Ал мемлекеттік бағалы қағаздар негізінен жинақтаушы
зейнетақы қорлары секілді арнаулы ұйымдар ортасында ғана таратылады. Неге
десек, көптеген салыстырмалы түрде дамыған компаниялар өздерінің құнды
қағаздарын дамыған елдердің ең беделді болмаса да, өсуі қарқынды жүріп
жатқан мықты қор нарықтарының биржаларына апарып салады. Әрине, одан
отандық нарыққа қарағандағы көп пайда алу мақсатын іздеп, үміт тартады.
Шыныменен де пайда, пайда тек сондай нарықта, құнды қағаздардың
диверсификацияланған жерінде ғана түседі.
Міне, осындай себептерге, яғни еліміздегі құнды қағаздар нарығының тар
ауқымдылығына байланысты біздің халқымыз өздерінің қолында басы артық
қаржысы болса, оны сақтау мен көбейтудің қаржы секторындағы бірден бір
сенімді жолы тек банк депозиттері ғана деп біледі. Сондай-ақ, көптеген
адамдар ақшасын құнсыздануға ұшыратпай сақтап қалу және одан пайда түсіру
үшін саудамен айналысуға мәжбүр болуда. Бұл тәсіл, әсіресе, ауылды жерлерде
кеңірек дамыған. Ал қалалықтар, егер шамасы келсе, бағасы жылдан жылға
шарықтап келе жатқан жер және пәтер секілді жылжымайтын мүлік немесе
кейіннен құнын арттырып қайыра сатуға боларлықтай басқадай да өтімді заттар
алып қоюға тырысады. Қазіргі кезде Қазақстандық ипотекалық компаниясы
шығаратын корпоративтік облигациялардан да халыққа пайда болмай, оны тек
мықты корпорациялар ғана иеленіп отыр. Әйтсе де мұны құнды қағаздар
нарығындағы бірден бір жетістіктер деп айтсақ та болады.
Кәсіпорындарға да банктен кредит алып, оны пайыздық өсімімен қайта
қайтарғаннан гөрі акциялар шығарып, қажетті инвестициялық қаржыны осы
арқылы тартқан әлдеқайда пайдалы екендігі түсінікті. Себебі, акция қарыз
болып саналмайды. Ендеше Қазақстандағы отандық және шетелдік компаниялар
мен акционерлік қоғамдардың басшылары осы мүмкіндікті неге пайдаланбайды
деген сұрақ өзімен өзі туады.
Көптеген мамандар жоғарыдағы сұрақтың туындау себебін компаниялар мен
акционерлік қоғамдар басшыларының өз кәсіпорындарының нақты қаржы жағдайын
және осыған қатысты барлық есептерді халықтың алдында ашып көрсеткілері
келмейтіндігімен түсіндіреді. Үкімет оларды осындай шараларға, яғни
кәсіпорынның ашықтығын қамтамасыз ете отырып, қор нарығына шығаруға
итермелеп келе жатқанымен, кәсіпорындар басшылары бұған мүдделі болмай
отыр. Өйткені олар акциялар пакеттерінің бөлінбеген толық күйінде
кәсіпорынның өзінде сақталғандығын қалайды. Әсіресе, еліміздегі
компаниялары табысты жұмыс істеп жатқан шетелдік инвесторлар шамасы келсе,
акцияның мемлекеттік пакетіне ешкімді ортақтастырмай бірте-бірте бәрін де
өздері иемденгенді жөн көреді.
Бұл бір мәселе болса, екіншіден акциялар еркін саудаға шығарылған жағдайда
ертеңгі күні қоғам ішінде білікті акционерлер пайда болуы және акционерлік
қоғам басшылығының алдында өз талаптарын қоя бастауы мүмкін. Өйткені,
шығарылған акциялар тартымды болуы үшін компанияның табысты жұмыс істеп,
жақсы болашақты мақсат етіп тұруы шарт. Ал корпоративтік басқару дегеніміз,
топтық мүддені білдіреді. Бұл жағдай басшылықты үнемі ізденіспен жұмыс
істеуге, біліктілікті ұдайы арттырып отыруға мәжбүр етіп, заман талабына
сәйкес корпоративтік менеджменттің қалыптасуына алып келеді.
Сонымен, қаржы мәселесінде бір арнада тоғысқан топтық, яғни корпоративтік
мүдде акция шығарушы кәсіпорындар басшыларының алдына жаңаша жұмыс істеу
міндетін қояды. Өздерін өздері үздіксіз жетілдіріп отыру, бар күш-жігері
мен ақыл-ой қабілетін компанияның жетістіктері жолына сарқа сығып беру
даусыз ақиқатқа айналады. Қазіргі кәсіпорындар мен компаниялар басшылығының
бәрі дерлік корпоративтік басқарудың осындай ауыр сынына сәйкес келе
алатындығына күмәнсіз емес. Мамандардың пікірінше, кәсіпорын басшыларының
қор нарығына қарай қадам басқылары келмейтіндігінің бір сыры, міне, осында
жатса керек.
Сонымен экономиканың қарқынды дамуының нәтижесінде оның әр саласы бойынша
үлкен өзгерістерге жол ашылып отырғанымен, Қазақстандағы қор нарығы әзірге
оның кәсіпқой қатысушылары мен қаржы топтарының арасында ғана өріс алып
келе жатқандығы сезіледі. Көптеген кәсіпорындар мен қарапайым халық бұл
рыноктан тысқары қалуда. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстандағы қор нарығының
қазіргі жағдайы мүшелерінің саны шектеулі мөлшерден аспайтын жабық
акционерлік қоғамның жұмысын еске салады. Оның қыры мен сыры, даму барысы
көпшілікке мәлім емес. Өйткені бұл нарықта көпшіліктің мүддесі қозғалмаған.
Егер қор нарығының қалыптасуы осылай созылмалы сипат алып, жағдай
өзгеріссіз күйінде қала берсе, мұның өзі экономиканың тежеуші факторларының
біріне айналмақ. Мұндай жағдайда мұнай мен металл сатудан ішке келіп жатқан
қаржыны экономиканың бойға сіңіру мүмкіндігі шектеледі, халық пен
институционалдық ұйымдардың (жинақтаушы зейнетақы қорлары, т. б.) қолындағы
қаржы да көп пайдаға аса қоймайды.
3.   Бағалы қағаздар рыногын дамытуда шетелдік тәжірибені пайдалану
мәселелері
 
Мемлекеттік және нарықтық басқарудағы шетелдік экономикалық тәжірибені
ғылыми қорытындылау күн тәртібіне келесі мәселелерді қойып отыр: бұл
тәжірибе Қазақстан экономикасының жағдайына қаншалықты қолайлы және оны
енгізуге бола ма, әлде нарыққа өту кезінде Қазақстан үшін шаруашылық
жүргізудің өзіндік моделі болуға тиіс пе? Бүл сұраққа жауап беру жай нәрсе
емес, ол өзінің ғылыми негізін талап етеді. Еліміздің бірқатар экономика
ғалымдары қазіргі уақытта экономикалық жаңалықтардың теориялық негізін
анықтауды, шаруашылықты басқарудың әкімшілдік және нарықтық механизмін
қолдануды, өтпелі кезеңнің экономикасын жасауды бекер тілге тиек етіп
жүрген жок. Бұл шешім қазіргі кезенде біздің аталмыш проблемалардың
теориясын анықтап енгізуге байланысты туындап отыр.
Осы проблемалардың арасынан келесі жәйттерді бөлуге болады:
- экономиканы    мемлекеттік    реттеу    механизмдерінің басыңқылығы мен
құрамы әр кезеңде қандай себептерге байланысты өзгеріп отырады.
- бәсекелестік нарықты ортаны құруда не маңызды: меншік иесін ауыстыру
мақсатында міндетті түрде және   жаппай   жекешелендіру   ме,   жоқ,  
әлде   кәсіпкерлердің өз ынтасымен құрылған шағын және орта кәсіпорындарды
мемлекет тарапынан қолдау.
Егер де осы қорытындылауды қарастыра отырып, шетелдік экономиканы
мемлекеттік реттеу тәжірибесін Қазақстан жағдайында пайдаланылатын болса,
онда келесі негізгі заңдылықтарды көрсетуге болады:
1. Экономикалық саясатты ғылыми негіздеу, стратегияны анықтау, шаруашылық
даму тактикасын, мақсатын және басымдылығын айқындау инвестациялық-
құрылымдық, ғылыми-техникалық, құқықтык сипаттағы мәселелерді шешуге
пайдаланылады.
2. Кәсіпкерлердің, шағын және орта бизнес
субъектілерінің нарықтық инфрақұрыл ымдар   қызметтерінің мемлекеттік және
жекеменшік кәсіпорындарының тиімді бағытта дамуын ынталандырылуы мақсатында
ұсынушы-реттеушілік жоспарлауды жүзеге асырады.
3. Әкімшілік,   заң   шығару,   қаржы-несие,   салық және   баға  
белгілеу   механизмдерін   кеңінен   қолдана отырып, қоғамдық тауарлар,
заңды және жеке тұлғалар табыстарының,   трансакциялық   шығындар  
"қозғалысын" тікелей мемлекеттік реттеу.
4. Сыртқы экономикалық саясатты жүргізуде мемлекеттің экспорттық
потенциалын жоғарылатудың басыңқылығын   мойындау және   оның   әлемдік  
шаруашылық интеграциялық процесіне "жеңіл" кіруін іске асыруды қамтамасыз
ету.
1992 жылдан бастап ҚР Президенті өндіріс саласындағы шағын және
кәсіпкерлікті мемлекет тарапынан қолдау туралы жарлықтар мен зандарға қол
қойды. Бірақ осы жарлықтарды жүзеге асыру жолында әлі де көптеген
объективті және субъективті түрдегі кедергілер бар.
Шет елдегі баға белгілеу механизмі үлкен қызығушылық көрсетуде. Ауыл
шаруашылық өнімдерінің бағасын реттеу, саланың бірінші буынына табыс және
пайда сомасының минималды деңгейін қамтамасыз етуге кепілдік беру түрінде
құрылған. Басқа мемлекеттердің тәжірибесі   корсеткендей дағдарыс  
жағдайынан   шығу жолында үкімет баға белгілеу мен баға деңгейіне әсірссе
халықтың тауар тұтынуын бақылауын кұшейтгі. Қазір біз өндіріске және
өндіріс құралдары мен тұтыну заттарды сатуға монополия жағдайындағы
бағалардың: толық ырықтандырылу, соңдай-ақ ауыл шаруашылығын материалды
өндіріс саласы ретінде даму үшін қажетті дотацияларды бөлмеу жолымен келе
жатырмыз. Мұндай көзқарас республикамыздың ЖҰӨ-нің үштен бірін құрайтын,
экономиканың аграрлы секторының өнімдеріне баға белгілеу және баға
мәселелерін Үкімет көз алдынан тыс қалдыруда.
 
ҚОРЫТЫНДЫ
 Бағалы қағаздар рыногын жасақтау республикамыздың қаржы саласын
тұрақтандыру бағытындағы міндеттермен тікелей байланысты. Бағдарламаның осы
кезеңдегі негізгі бағыты рыноктың тиімді қызмет етуі үшін инфраструктура
жасау болып табылады. Болашақта   бұл   бағдарламаға   өзгертулер  
енгізіледі. Өйткені   бағалы   қағаздарды   шығару орналастыру мен
айналымға түсіру күрделі экономикалық және құқықтық қатынастарға, сыртқы
факторларға қатысты. Сол факгордың бірі - жекешелендірудің қолданылып
жүрген схемасы мен мемлекеттік ішкі қағаздарды жою.
Экономикасы дамыған елдерде қаржылық ресурстың 50 пайызға жуығын акциялар
мен облигациялар құрайды. Құнды қағаздар нарығын дамытудың негізгі мақсаты
– Қазақстан Республикасы экономикасының тиімді дамуына ықпал ету, қаржылық
тұрақтылықты тездетуге және нарықтық экономиканың барлық субъектілерінің,
бірінші кезекте халықтың жұмысын белсенді ету негізінде экономикалық өсуге
ықпал ету. Қазақстандағы құнды қағаздар нарығы бүгінгі күндері қалыптасу
кезеңінде. Бұл оқшау жүйе емес, нарықтың бір бөлігі, ол нарықтық
экономикада тұтастай, жан-жақты дамымайынша, өз бетінше тіршілік ете
алмайды.
Нарықтық экономикаға көшкен неғұрлым дамыған елдердегі құнды қағаздар
нарығы мемлекет тарапынан реттеліп отырады, олардың функциясын арнаулы
мемлекеттік органдар орындайды. Бір жағынан алғанда өзін-өзі реттейтін және
ұлттық капитал біздің елімізде құнды қағаздар рыногы инфрақұрылымының
қазіргі заманғы қажетті құралдарын өз бетінше құруы үшін әлі дайын емес,
екінші жағынан алғанда, ол қоғам мүддесін қозғайтын ауқымды проблемаларды
шешуге бейімделмеген, сондықтан да құнды қағаздар рыногын бұлайша реттеу,
мемлекеттің оны жүргізудегі рөлінің төмендігі бұл процесті айтарлықтай
тежеген болар еді.
 
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
 
Берденов Қ. Қазақстан мемлекет ретінде қалыптасуы мен экономиканың дамуы. –
Алматы, 1998 ж.
Назарбаев Н.Ә., Қазақстан-2030, Қазақстан халқына жолдауы
Сахариев С.с., Сахариева А.С., Әлем экономикасы, оқулық 1 бөлім,2003
Оразәлі С. ХХІ қандай экономикамен келем. – Алматы. – Қазақстан. - 1996 ж.
Ихданов Ж.О., Орманбеков Ә.О., Экономиканы мемлекеттік реттеудің өзекті
мәселелері 2002 202 б.
Сахариев С.с., Сахариева А.С., Әлем экономикасы, оқулық 2 бөлім,2003
Мамыров Н.Қ., Тлеужанова М.Ә., Макроэкономика Алматы -2003ж 23-28б
Ақша,несие,банктер. Оқулық Алматы-2001ж. 186б.
Күлекее Ж.Ә., Есенғалиева К.С., Тастандиева Н.Б., Микро-макроэкономика
терминдерінің орысша-қазақша сөздігі Алматы-1995ж. 245б.
Осипова Г.М., Экономикалық теория негіздері Алматы-2002ж 123б.
Шеденов Ө.К., Сағындыков Е.Н., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин
Б.И., Жалпы экономикалық теория Ақтюбе-2004ж 156 б
Analytik №3 2006.
Макконелл К.Р., Брю С.Л., Экономикс: принципы, проблемы и политика М:
Республика,1992
Экономикалық теорияның негіздері оқулық Алматы,2002
 Бюджет жүйесі туралы. Қазақстан Республикасының Заңы Қаржы-қаражат 1996ж
 Экономика и статистика №6 2005
31.01.2007 19:32
Сенатта Қазақстандағы құнды қағаздар нарығы дамуының жай-күйі мен
перспективаларына арналған дөңгелек үстел өтті
АСТАНА. Қаңтардың 31-і. ҚазАқпарат -Бүгін Сенатта Экономика, қаржы және
бюджет комитетінің бастамасымен Қазақстан Республикасындағы құнды қағаздар
нарығы дамуының жай-күйі мен перспективалары тақырыбына арналған дөңгелек
үстел өтті, деп хабарлайды ҚазАқпарат Сенаттың баспасөз қызметіне сілтеме
жасап. Қазақстандық құнды қағаздар нарығының жай-күйі мәселелерін талқылау
барысында, қаржы нарығының шешуші бөлшектерінің бірі ретінде оны одан әрі
қалыптастыру және дамыту проблемаларына ерекше назар аударылды. Дөңгелек
үстелге қатысушылардың ? палата депутаттарының, Қазақстан Республикасы
Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігінің,
Қаржы министрлігінің, Ұлттық банкінің, Қазақстан қор биржасы АҚ,
Қаржыгерлер қауымдастығының, Қазақстанның мемлекеттік активтерді басқару
жөніндегі Самұрық холдингі басшыларының пікірінше, республикада қаржы
нарығын мемлекеттік реттеудің осы заманғы жүйесі жасалды, заңнамалық,
институционалдық және техникалық инфрақұрылым қалыптасты. Парламент
Сенатының Төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев өз баяндамасында қазақстандық
экономиканың анағұрлым тұрлаулы және қарқынды дамушы саласы ретінде тек
қаржы секторының өзіне ұтқыр жобаларды жүзеге асыруға, мемлекеттің
инвестициялық тартымдылығын арттыруға, Қазақстанның әлемдегі бәсекеге
қабілетті елу елдің қатарына кіру шараларын орындауға маңызды рөл беріліп
отырғанын атап өтті. Қор нарығындағы қазіргі жағдай ірі институционалдық
инвесторлар үшін кірісі бірдей сенімді қаржы құралдарына зәрулікті байқатып
отыр. Ірі корпорациялар акционерлерінің капиталдың осы нарығына шығуына
қызықпауынан іс жүзінде акция нарығы қалыптасқан жоқ. Мұның өзі
қазақстандық компаниялардың іс-әрекетінде транспаренттіліктің жоқтығын
көрсетеді. Осы кезеңде капитал әкелгісі келетін ұйымдар үшін листингілік
талаптардың орындалуы қиынға айналды. Әрі осындай проблемалар көп болып
отыр. Сондықтан құнды қағаздар нарығын қарқынды дамытудың өзекті
мәселелерді мүдделілікпен әрі құзыретті түрде талқылау Қазақстанның қаржы
секторын одан әрі жетілдіруге нақты үлес болып табылады. Қаржы министрі
Наталья Коржованың айтуынша, ішкі займ беру нарығының жағымсыз салдарына
апарып соғатын проблемалар қатарында жекелеген инвесторлардың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы туралы
Банк жүйесіндегі банктік құқықтық қатынастар
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар теориясы
Ұлттық құқықтық жүйенің негізі - конституциялық құқық
Құқықтық саясат тұжырымдамасы
Қазақстандағы аграрлық құқық
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығының пайда болуы және дамуы
Дағдарыстан кейінгі кезең
Банктердің кредиттеу операцияларын құқыктық реттеу
Еуроодақта сақтандыру нарығын мемлекеттік реттеудің мемлекетаралық жүйесінің қалыптастыру кезеңдері
Пәндер