Ақшаның ролі және нарықтық экономика

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

І. АҚША ТҮСІНІГІ, МЕТАЛ АҚШАЛАР
1.1. Ақшаның формалары мен түрлері
1.2. Метал ақшалар

ІІ. АҚШАНЫҢ РОЛІ ЖӘНЕ НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА
2.1. Құн өлшемі
2.2. Айналыс құралы

ІІІ. ТӨЛЕМ, ЖИНАҚТАУ ЖӘНЕ ҚОРЛАНУ ҚҰРАЛДАРЫ
3.1. Төлем құралы
3.2. Жинақтау және қорлану құрады

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ
КІРІСПЕ
Ақша айналысы «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңына сәйкес реттеледі. Ұлттық банкі тұтынылатын банкноттар мен тиындардың қажетті мөлшерін анықтайды, олардың дайындалуын қамтамасыз етеді, оларды сақтаудың, жоюдың тәртібін және қолма-қол ақшалай қаражаттың инкассациясын белгілейді.
Қазакстан Республикасы ақшалай банкнот өндірісі және екінші деңгейдегі банктердің инкассациясына лицензия беру бойынша өз күшімен енгізген жаңалығына байланысты қолма-қол ақша ахуалы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырып қараганда түбегейлі өзгеріске ұшырады. Коммерциялық банктер корреспонденттік шоттардағы каражат калдығының шегінде қолма-қол ақшамен нығайтылып отырды, онда операциялық кассадағы қолма-кол ақша қалдығының лимиті белгіленбейді.
Осыған қарай Ұлттык банк акша базасының шамасын Ұлттык банктің корреспонденттік шотындагы екінші деңгейдегі банктердің каражат мөлшерін реттеу арқылы, яғни баиктердің өтіміділігін реттеу арқылы реттеп отырады.
Бұл ақша-несие саясатының аспаптары арқылы жүзеге асырылады. Бұл аспаптар ақша базасыныц ұлғайган шегін көрсететін әрі ақша массасының ақша базасына катынасы ретінде есепте-летін акша мультипликаторының шамасына өз әсерін тигізеді.
Акшалай мультипликатордың шамасы міндетті резервтеудің нормаларына тәуелді, өйткені міндетті резервтер несие ресурстарының көзі ретінде, сондай-ақ айналымдағы қолма-қол ақшаның үлес салмағынан пайдаланылмайды. Бұны банктерден тысқары болатын айналымдағы колма-кол акшаның мултипликациялан байтындығымен байланыстырып түсіндіруте болады. Ақшаның мультипликация қарқындылығы олардың экономикадагы айналыс жылдамдыгына әсерін тигізеді: мультипликация коэффициенті неғұрлым жоғары болса акша массасы соғұрлым көп, айналыс жылдамдығы аз болады. ҚР Ұлттык банк ақша айналысын және инфляция деңгейін реттеу үшін міндетті резервтер нормасы, қайта қаржыландырудың пайыздық мөлшерлемелерінің деңгейі, ашық нарықтағы операция, валюта нарығындағы операциялар арқылы өтімділікті қамтамасыз ету (айырбас бағамына әсер ету) секілді акша-несие саясатынның аспаптарын пайдаланады.
Халыкаралык тәжірибе көрсетіп бергендей, банк резервтерінің міндетті нормаларының сәл ауытқуы ұсынылатын ақша мөлшерін елеулі өзгерістерге ұшыратады. Сондықтан да Орталық банк бұл аспапты жиі қолдана бермейді.
Міндетті резерв нормаларын шектен тыс жогарылату іскерлік белсенділікті төмендетеді, банктер таратылған ресурстарды тиімді пайдалана алмайды, өйткені несие берілетін салалар азайып, айналыстагы ақша массасы кемиді.
Қазакстанда 1993 жылдыц каңтарынан 1994 жылдың мамыр айына дейін міндетті резерв нормасы 18-20%-дарга белгіленді, 1994 жылдың мамырынан бастап ол тецгедегі және шетелдік валютадағы банктің депозиттік міндеттемелері бойынша 30%-ға дейін көтеріледі. Міндетгі резерв нормаларыныц арттырылуы ақшалай мультипликатордың 1,61-ден 3,1-ге дейін күрт өсуіне себепші болды.
Банк резервтерініц (Ұлттык банктің корреспонденттік шоттарындагы қаражат) артыгымен осуіне байланысты резервтеудің баламалы тэртібіне көшудің ғана мүмкіндігі пайда болған жоқ -экономикалық нормативтерді орындайтын банктер корреспонденттік шоттағы қаражаттың шамасын, әдетте резервтік талаптардан кем ұстамауга тиісті болатын. Ал, резервтік талаптардың нормативі 1995 жылы 20%-ға дейін кемісе, 1996 жылдан бастап 15%-ға дейін төмен түеіп кетті.
Айналымдағы ақша массасын реттеудің тиімді құралына қайта каржыландырудың пайыздық мөлшерлемесі жатады. Орталық банк бұл саясат арқылы коммерциялық банктерге несие береді.
Әлемдік тәжірибеде коммерциялық банктердің тұрғысынан алғанда есептік мөлшерлеме дегеніміз - артық резервтердіц шығыны болып
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бердалиев К.Б «Қазақстан экономикасын басқару негіздері»,
2. /Алматы – 2001./
3. Жүнісов. Б.А., Мәмбетов. Ұ.Е., Байжомартов. Ү.С. Нарықтық экономиканың негіздері / оқу құралы/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті, 1994 жыл, 193 бет.
4. Мәуленова С. С.,Бекмолдин С.Қ., Құдайбергенов Е.Қ. Экономикалық теория: оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2004 – 194 бет.
5. Әкімбеков С., Баймұхаметова А.С., Жанайдаров У.А. Экономикалық теория. Оқу құралы. Жалпы редакция С. Әкімбековтікі. – Астана: 2002. – 464 бет.
6. Ақша, несие, банктер: Оқулық / жалпы редакциясын басқарған Ғ. С. Сейітқасымов. – Алматы: Экономика, 2001. – 466 бет.
7. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие: оқу құралы / жалпы редакциясын басқарған Ғ. С. Сейітқасымов. – Алматы, 2004 жыл – 246 бет.
8. “Егемен Қазақстан” Республикалық газеті" ААҚ, № 251 (24504) 14 қазан, сенбі, 2006 жыл.
9. В.Л. Назарова «Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп» 205 бет
10. 11.С.Б. Баймұханова «Бухгалтерлік есеп» Қ.Н. Кеулімжаев
11. Н.А. Құдайбергенов «Бухгалтерлік есеп принциптері»
12. Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы, 1995ж.
13. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлімі). Алматы.
14. 1995ж. Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы «Қазақстан -2030»; 1-3
15. тараулар. Алматы. 1997ж.
16. Президенттін Қазакстан халкьша жолдауы «2004 жылға ішкі жәие сыртқы
17. саясаттын негізгі бағыттары» 2003ж. 4 сәуір.
18. Қазакстан Республикасында кәсіпкерліктің дамуы мен қолдау туралы
19. мемлекеттін 1994-1996 жылға Бағдарламасы, 10 шілде 1994 ж. №1727
20. 6. Жеке кәсіпкерлікті колдау мен қорғау» туралы Қазақстан Респуоликасының Заңы. №12. 4 шілде 1992ж.
21. Әубәкіров Я., Қабдиев А.. Доскалиева В. және т.б. Экономика. Оқулық,
22. Алматы. 1994ж.
23. Әубәкіров Я.. Ескалиев К. Экономикадык теория негіздері. Алматы,
24. 1994ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І. АҚША ТҮСІНІГІ, МЕТАЛ АҚШАЛАР
1.1. Ақшаның формалары мен түрлері
1.2. Метал ақшалар
ІІ. АҚШАНЫҢ РОЛІ ЖӘНЕ НАРЫҚТЫҚ ... Құн ... ... құралы
ІІІ. ТӨЛЕМ, ЖИНАҚТАУ ЖӘНЕ ҚОРЛАНУ ҚҰРАЛДАРЫ
1. Төлем құралы
3.2. Жинақтау және қорлану құрады
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ
КІРІСПЕ
Ақша айналысы «ҚР ... ... ... ҚР ... ... ... банкі тұтынылатын банкноттар мен тиындардың қажетті мөлшерін
анықтайды, олардың дайындалуын қамтамасыз ... ... ... ... және ... ақшалай қаражаттың инкассациясын белгілейді.
Қазакстан Республикасы ақшалай банкнот өндірісі және екінші деңгейдегі
банктердің инкассациясына лицензия беру ... өз ... ... ... ... ақша ... 1996 жылға дейінгі кезеңмен
салыстырып қараганда ... ... ... ... ... ... ... калдығының шегінде қолма-қол ақшамен
нығайтылып отырды, онда операциялық ... ... ақша ... ... қарай Ұлттык банк акша базасының шамасын Ұлттык ... ... ... ... ... каражат мөлшерін
реттеу арқылы, яғни баиктердің өтіміділігін реттеу арқылы реттеп отырады.
Бұл ... ... ... ... жүзеге асырылады. Бұл
аспаптар ақша базасыныц ұлғайган шегін көрсететін әрі ақша ... ... ... ... ... акша мультипликаторының шамасына өз
әсерін тигізеді.
Акшалай мультипликатордың шамасы міндетті резервтеудің нормаларына
тәуелді, өйткені ... ... ... ... көзі ... ... қолма-қол ақшаның үлес салмағынан пайдаланылмайды.
Бұны банктерден ... ... ... колма-кол акшаның
мултипликациялан байтындығымен байланыстырып ... ... ... қарқындылығы олардың экономикадагы айналыс жылдамдыгына
әсерін тигізеді: мультипликация ... ... ... ... ... ... көп, ... жылдамдығы аз болады. ҚР Ұлттык банк ақша
айналысын және инфляция ... ... үшін ... ... ... ... пайыздық мөлшерлемелерінің деңгейі, ашық нарықтағы
операция, валюта нарығындағы операциялар арқылы өтімділікті ... ... ... әсер ету) ... ... саясатынның аспаптарын
пайдаланады.
Халыкаралык тәжірибе көрсетіп бергендей, банк резервтерінің міндетті
нормаларының сәл ... ... ақша ... ... ... Сондықтан да Орталық банк бұл аспапты жиі қолдана бермейді.
Міндетті резерв нормаларын ... тыс ... ... ... банктер таратылған ресурстарды тиімді пайдалана алмайды,
өйткені несие берілетін салалар азайып, ... ақша ... ... 1993 ... ... 1994 ... мамыр айына дейін
міндетті резерв нормасы 18-20%-дарга белгіленді, 1994 ... ... ол ... және ... ... ... ... бойынша 30%-ға дейін көтеріледі. Міндетгі ... ... ... ... 1,61-ден 3,1-ге дейін
күрт өсуіне себепші болды.
Банк резервтерініц ... ... ... ... ... ... байланысты резервтеудің баламалы ... ғана ... ... ... жоқ ... ... банктер корреспонденттік шоттағы қаражаттың шамасын, әдетте
резервтік талаптардан кем ... ... ... Ал, ... ... 1995 жылы 20%-ға ... ... 1996 жылдан бастап 15%-
ға дейін төмен түеіп кетті.
Айналымдағы ақша ... ... ... ... ... пайыздық мөлшерлемесі жатады. Орталық банк бұл ... ... ... несие береді.
Әлемдік тәжірибеде коммерциялық банктердің тұрғысынан ... ... ... - артық резервтердіц шығыны болып табылады. ... де оны ... банк ... бұл өз ... ... ... ... алуына жағдай жасайды. Осы қарыздың есебінен
коммерциялық банктерге ... ... ... ... ... банк есептік мөлшерлемені көтеру арқылы банктердің қарыз ... бұл ... ... және ... ... ... өлшерін
азайтады, оз кезегінде айналымдагы ақшаның массасын ... банк ... ... ... ... ... 1994 ... қаңтар-акпан айларында 270% деңгейінде, осы
жылдың наурыз-тамыз айларында 300% деңгейінде белгіледі. Инфляцияның ... ... ... ... қарай мөлшерлеме біртіндеп кеміді: 1994
жылдың соңында 230%, 1995 ж. - 52,5%, 1996 ... ... ... - ... ж. - 24%. ... ... ... саясат инфляцияны жылдам
тежеудің әрі акша ... ... ... ... ... екен.
Инфляция айтарлықтай төмен болған жағдайда ... ... ақша ... ... ... мақсатында пайдаланылады.
Бүгінгі таңда Қазакстанда инфляцияның деңгейі 6-4-7% жағдайында ... ... ... 7%-ке ... ... ... айналымдағы ақша мөлшерлемесін реттеу
процесінде айрықша орын алады. Бұл операция, бір ... ... ... банктің сатуын және сатып алуын ұйгарса, екінші жағынан, құнды
кағаздарды коммерциялык банктердің, ... ... ... ... ... ... ұйғарады.
Орталык банк құнды кағаздарды сату жэне сатып алу арқылы резервтерді
банк жүйесіне таратады немесе ... бұл ... алып ... ... ... ол айналымдағы ақша массасын кебейтеді немесе азайтады. Қазакстанда
мұндай құнды кағаздарға мемлекеттік ... ... ... ... ... ... және ... жою үшін Ұлттық банк арқылы
шығарады. Ұлттық банк осы кұнды қағаздарды сатып алған ... ... ең аз ... ... шамасы артып, клиентурамен
жасасатын активтік қарыз операцияларын ұлгайтуға мүмкіндік ... ... ... банк ... банктерге кұнды кағаздарды сатқан
жағдайда, керісінше, олардың ... ... ... ... ал
банктерде несие ресурстары азайып, ақша массасы төмендейді. Соңғы жылдары
(2001-2005 жж.) ҚР Ұлттык банкі ... ... ... жүрген ақша
массасын реттеудің бір әдісіне акша ... ... ... мен ... ... ... көп өсуіне байланысты Қазақстанға
шетелдік валюталардың мол ағыны ... Бұл ақша ... мен ... ... ... ... отыр. Осыған байланысты Ұлттық банк соңғы
жылдары валюта багамын ақша нарығындагы интервенция ... ... жиі ... жүр. Ол ... валютаны сатып алу арқылы озінің валюталык ... ... Ол 2005 ... ... 11,0 млрд ... ... Ұлттық
банк, сондай-ақ, 5,0 млрд АҚШ долларынан көп мөлшерде Ұлттық ... ... ... «тым ... ... тецгенің шектен тыс нығайтылуы және
инфляңияны ... мен ... акша ... реттеу секілді мәселелер
осылайша шешілетін болды.
Ұлттық банк пен Қазақстан үкіметі елдегі акшаның айналысын басқару мен
реттеуде ... ... ... ... ... пайдаланып
жүр.
Инфляции салдарын нейтрализациялау мақсатында мемлеке инфляцияға қарсы
саясат жұргізеді. Мемлекеттің инфляцияға қарс ... - ... ... ... баға ме жалақыны реттеудің одістерін,
каржыны сауыктыру, несие экспансиясы акша ... ... ... ... акша ... ... ... саясагтың басты элементі - каржыны сауыктыру халык
шаруашылығы экономикасып ... ... және ... ... ... болып табылады. ұлттық халык тұтынатын
тауарлаға бағаны көтеру жолымен емес, ЦНТ ... ... ... ... ... ... жеткізіледі. Шетел несиелерін солай
пайдаланған маңызды, оларды иесіне ... ... аса мол ... табу.
Шетел ғалымдарының дайымдауынша, Казакстандағы аса пайдалы салаларға ... ... ... ... ... өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп және
туризм Шптады. Сондыктанда, осы салалар басымдылыкпен ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі отейтін щолга
кошіру керек. Бір созбен айтар болсақ, тұрғындардың омір деңгейіне ... ... ... ... үшін ... ... ... айпалымын тұрактандыруға, акшаны тұрактаидыруға мына типдерді
жаткызамыз: нолдендіру, девалвациялау, револвациялау.
Бұрынғы КСРО-да ... ... ... ... соғысы кезінде
1924 жыддары, Ұлы Отан соғысынан сон 1947 ... ... ... ... жылы жаңа курс ... 10:1 ... басталды. 1947 жылы
жүргізілген ақша ресормасының нәтижесінде птты рубль ... ... ... ... ... ... нелдендіру кұнсызданған
ресей рублінің орнына ұлттык валюта — "теңгені" ... жылы 15-ші ... ... ... ... 1 ... 500 рубль бойынша
жүзеге валютаны тұрақтандырудын ең көп тараған тәсілі девалвация ... ... — бұл ... ... курсының шетел валютасына катынасы
бойынша немесе халықаралык ақша бірлігі есебіне ... — бұл ... ... ... ... ... ... карай
котерілуі, егер инфляция басқа елдерге қараганда каркынымен және де ... ... ... ал ... алушы импорттаушы мүдделері карыз
алушы мен экспорттаушы мүдделерінен жоғары болып кетеді
Деноминация — акша белгісі ұлттык ... ... және олар ... бірлігіпе анырбастау, сондай аракатыпаста бата, тариф, жала және ... ... ... ... ... деноминаг І961-ші, ал
Ресейде ... жылы ... АҚША ... ... ... Ақшаның формалары мен түрлері
Ақша айналымының тарихы мынаны дәлелдейді, яғни ақша біртекті ... ... Ол өтуі ... және өмір сүру ... бойынша, сонымен
бірге айналым шарттары бойын-ша алуан ... ... ... Іс ... ... дегеніміз - ақшаның белгіленген типіндегі заттық айырбас
кұны, ол ... ... ... Әр түрлі балама тауар-ларға,
бағалы металдарға, қарыз ... банк ... ... ақша өз ... ... Ақша ... ... алтын,
күміс монеталар, қағаз жэне несиелік ақшалар баршаға аян.
Ақшаның материалдық-затгық ерекшеліктеріне сэйкес оны толыққұнды және
толыққұнсыз деп ... ... ... болады.
Толыққұнды ақша - номиналды құны сатып алушылык кұнымен сәйкес келетін
ақша, яғни дайындау кезінде көрсетілген құн ... ... ... ... құнына сәйкес келеді. Оларға алтын және күміс монеталар
жатады.
Толыққұнды емес ақша - ... ... құны ақша ... ... ... ... асатын ақша. Толыққұнсыз емес
ақшаларға билондық монеталар, ... және ... ... жатады.
Ақша өзінің даму эволюциясында мынандай сатыларды өтті:
1) Металдық;
2) Қағаздық;
3) ... ... ... ... ... ақшалар - бұл толыққұнды, нағыз ақшалар, олардың номиналдық құны
(оларға қойылған құн) нақты қүнына, яғни өздері дайындалған ... ... ... ... ... (мыс, ... ... әртүрлі формада болады:
алдымен бірліктік, ... соң ... Олар ... ... ... - бұл ... ... формасы, сыртқы пішіні, салмақтық құрамы
бар металдан дайындалған ақша белгісі.
Мемлекет монетадағы таза ійеталдың ... ... ... ... ... ережесін жэне т.б. белгілейді.
Металл ақшалар өз дамуында ұзақ жол жүрді, яғни олар мыс монета түрінде
біздің дәуірімізге дейінгі Ш-ІІ ... ... ... ... Ең ... ... жэне пробасы бар жэне сәйкес таңбалармен (Мысыр, Рим,
Вавилон) бекітілген металл құймалар айналымға шықты.
Алғашқы монеталар ... ... ... VII ... ... кұйыла бастады, ал біздің дәуірімізге дейінгі 279-жылы Римде
металдың стаңдартты бөліктері ... деп ... ... ... ... ... А. Македонский болды.
Айналымга сәйкестендірілген, стандартты монеталардың енгізілуі
ақшалардың толық ... құн ... ... ... мен жинақтау
қызметін атқаруы үшін жағдайлар ... ... ... металдардан да,
сонымен бірге өте арзан түсті металдардан және олардың ... ... ... бірге айырбастык болып бөлінеді.
Толыққұнды монеталар бағалы ... және ... ... ... ... құны ... ... сәйкес квледі, олар
ақшаның барлық қызметін атқарады.
Айырбас монеталары арзан түсті металдардың қоспаларынан дайындалады,
олардагы номиналдық құн ... ... ... асып ... кұю эмиссия ретінде қарастырылады. Эмиссия латындық
«етІ88Іо»сөзінен аударғанда ... ... ... береді. Ақшаның
эмнссиясы - бұл ақша белгілершің барлық түрлерінің ... ... ... ақша ... ... ... рөлі ... тұрғыда алтынға бекітілген. Алтынның барлық басқа
тауарлар құнын өрнектеу қасиеті шынайы табиғи касиет болып саналмайды. К.
Маркс ... ... ... деп атап ... Бүл ... ... қоғам
тарапынан бөрілді. Алтын жалпы балама рөлін атқару үшін өте сәйкес ... ... ... ол мыналарға байланысты болады:
Біріншіден, тұрақты, әдемі, жеңіл, шығынсыз ... ... ... оның жоғары құны бар, яғни басқа металдармен ... ... үшін ... ... ... ... ... - өте қиын эрі капитал сыйымды жұмыс. Мысалы, 1 кг
алтынды алу үшін ... ... 3000 м ... 100 ... тау кенін өңдеу
керек.
Алтынның негізгі өндірушілері Оңтүстік Африка Республикасы (әлемдік
өндірістің 1/3 ... ... ... ... ... ... кеніштері бар, шамамен алганда алтыниың
жылдық ... 30 ... ... өндіріс пен айналым көлемдерін кеңейту айырбас операцияларының
өеуіне әкелді. Толыққұнды ... ... саны және ... ... ... ... ... қанағаттандыра алмайды. Алтын
өндіру тауар ... қуып жете ... ... ... ... ... алмады, сонымен бірге жоғары құндылығы бар алтын ақшалар құны бойынша
аз айналымды камтамасыз ете алмады. Сондықтан оны ... ... ... ... қажеттілігі туындады, олардың номиналды құны
оларды өндіруге кеткен еңбектің шынайы құнынан жоғары болады.
Оларға ұсақ монеталар, қағаз жэне ... ... ... ... - ... ... өкілдері. Тарихи тұрғыда қағаз ақшалар
металдық айналымнан туындады жэне бұрын-соңды айналымда болған күміс және
алтын монеталардың орынбасарлары ... ... ... Айналым барысында
металл акшалар көшті және тозды, бастапкы формасы мен ... ... ... ... ... ... және тауар-ларды көп мөлшерде сатып
алу кезінде ... өте ... ... ... ... ... ... яғни қағаз ақшалармен алмастырудың объективті
мүмкіндігі туындады. Олардың мәнісі мынада, яғни олар ... ... ... шығарылатын ақша белгілері болып табылады.
Қағаз ақшалардың өзіндік кұны жоқ, егер оларды шығару шыгындары болса,
онда олар ... ... ... келмейді. Мысалы, 5 мың теңгелік қағаз
ақшаның бір купюраны шығару шығындарына тең құны ... ... ал ол ... ғана тұруы мүмкін. Бұл купюраға 5 мың теңгелік құны бар тауарды сатып
алуға болады.
Табигаты бойынша қағаз ... ... тән ... атап ... Олар үнемі ақша айналымы арнасында жүреді, оларды толтырады жэне
шектен тыс ... ... ақша ... айналымда жүрген тауар
массасына еэйкес келмеуі нәтижесінде кұнсызданады, сәйкесінше ол инфляцияга
әкеледі.
Әрбір егеменді мемлекет өзінің ... ... яғни өз— ... бар, ... ... мен бағаммен қагаз ақшаларын шы-ғарады. АҚШ өз валютасын ... ... - ... ... –теңге деп атайды. Қағаз ақшалардың
кемшіліктері де бар. ... ең ... ... ... ягни ... ұрлап алу өте оңай, екіншіден,оларды тасымалдау өте қымбатқа түседі.
Өндірістің дамуы, коммерциялық жэне банктік несиелеу саласының кеңеюі
нэтижесінде ... ... ... ... ... ... және оның ... катар несиелік
кағаздар пайда болды.
Қағаз ақшалар сатып алу және төлем құралдары ... ... ... үшін ... ... ... ... Ұлттық Банк есептеледі. Шығарылған ақшаның номиналды қүны
жэне оларды шығару құны (қағаз шыгындары, басып шығару) арасындағы ... ... ... эмиссиялық табысты қүрайды. Қағаз ақшалар екі
қызметті ғана атқарады: айналым ... және ... ... Олар ... алып ... ... ішінара жинақтау кызметін атқара алады.
Қағаз - ақша айналымы үнемі көмекші сипатта болады. Қағаз ақшалардың
ұзақ, дербес айналымы ... ... ... ... ... ... бар. Сондықтан олармен қатар несиелік ақшалар әрекет етеді.
Несиелік ақшалар - айналымдағы толыққүнды ақшаларды ... ... ... ... ... ... қағаз ақша белгілері. Олардың өзіндік
құны болмайды, балама тауарда ... ... ... ... ... эмитенті болып банк жүйесі есептеледі.
Тауарларды сатып алу бойынша ірі мэмілелерге банктердің несие беруі
қағаз ... ... яғни ... ақшалар тауар айналымының
қажеттілігін қанағаттандырады.
Несиелік ақшалар өз дамуында мынандай сатылардан ... ... чек, ... ... және ... соңғы түрі - несиелік ... ... - бұл ... ... заңымен бекітілген мерзім ішінде онда
көрсетілген соманы сөзсіз төлеу жөніндегі ... ... ... және ... деп ... Жай ... қарыз алушы береді. Бүл
вексель берушінің сөзсіз міндеттемесі, ол вексель ... ... ... ... ... ... - ... беруші кредитордың (трассант)
қарыз алушыға (трассат) белгіленген мерзімде ... ... ... ... ... бойынша төлем аваль (вексельдік кепілдік) көмегімен
төленуі мүмкін, ол қосымша беттегі вексельде және аллонжда «аваль ... ... ... ... ... яғни ... мәміле түрі жөніндегі ақпараттың
жоқтығымен; вексельдің міндетті төлемін көрсететін ... яғни ... ... құралы ретінде басқа кредиторларға
беруге болатындығымен сипатталады.
Демек, вексель несие жэне ақшалык есеп айырысу құралы ретінде ... Ол ... ... ... ... ... міндеттемемен
төлеуді қамтамасыз етеді.
Вексельдерді пайдалану айналым шыгындарын үнемдеуге ықпал етеді.
Қазіргі ... ... ... ... ... қолданылады.
Вексель берушілер ретінде астық егуші шаруашылықтар ... олар ... ... ... май, ... ... ... құралдарын сатып алу үшін вексель береді, олар күзде ... ... өз ... алады.
Вексельді айналым нәтижесінде банкноттық айналым пайда болды.
Банкнота - бұл эмитент банктің ... Ол ... екі ... ... ... біріншіден, мерзімділігі бойынша: вексель
белгіленген мерзімге шығарылады, ал ... ... ... беріледі;
екінщіден, қамтамасыз етілуі бойынша: банкнота мемлекет кепілдемесі ... ... ... ... ... ал ... жеке кепілдеме
бойынша жекелеген заңды жэне жеке ... ... ... эмитеңті болып Ұлттад Банк саналады, олар
Республиканың аумағында үлттық ақша болып табылады. Тауарлар немесе алтын
түріндегі ... ... ... ... ... бар, өйткені олар банктік несиелеу ережесіне сэйкес ... жэне ... ... ... ... ... табышды.
Банкноттык айналым кеңістіктегі несиелік ... ... ... ... ... және де ... ... қү.ралы қызметін
атқаруын қамтамасыз етгі.
Чек - бұл ... ... ... ... есеп ... ақшалай құжаты,
онда чек берушінің (шот иесінің) чекте ... ... чек ... ... ... жөніндегі сөзсіз бұйрығы бар. Ол қысқа мерзімді
эрекеттегі ақшалай құжат ретінде ... ... ... мэртебесін иеленбейді.
Ол ел ішінде және халықаралық есеп айырысуларда қолданылады. Негізінен
чектер ақшалай және есеп ... чегі ... ... ... ... банктерден қолма-қол ақшаны алу үшін; тауарлар
мен қызметтер үшін есеп айырысу ... ... ... ... жасау арқылы жүзеге асырылатын қолма-қолсыз есеп айырысу формасы
ретінде қолданылады.
Есеп ... ... ... сипатында болады. Шот иелеріне арнайы ... ... ... есеп ... ... чектер тауарлар
мен көрсетілген қызметер үшін колданылады.
Банк қызметіне механикаландыру мен ... ... ... ... тәжірибесінде ЭЕМ мен компъютерлерді кең қолдануға ... ... ... болуына ықпал етгі, ягни компъютер жадындағы
шоттарда ақшаның ... ... ... мен ... несиелік
карточкалармен алмастыру. Олар ... шоты ... ... бар ... ... ... банк тарапынан шығарылады.
Пластикалық карточкалардың иелері тауарларды са-тып алып және қызметтерге
төлем төлеп қана ... ... ... ... ... ... ... несиелерді де ала алады. Қазіргі таңда пластикалық
картбчкалардың бірнеше түрлері ... ... ... банктік және
саудадық карточкалар өте кёң таралған.
Электрондық ... ... ... өте кең ... ... ... ... Көптеген дүкендіер пластикалық кар-точкалар көмегімен сатып
алуларды жүзеге асыруға ... ... ... сома ... ... ... шотыңьіздан алынады. Коммуналдық қызметтер төлемі сияқты
қайталанатын ... ... бір рет ... ... ... арқылы
автоматты түрде жүзеге асырылады. Көптеген компаниялар, фирмалар, ұйымдар
өз ... ... ... ... ... аудару арқылы еңбек
ақы төлейді. Жекелеген банктер өз клиенттеріне ... ... ... ... дербес компъютерін компъютерлік желіге қоса алады,
ол жинақ шотындағы қаржыны ағымдағы шотына аударуға мүмкіндік береді.
Соңғы жылдары шет елде және ... ... ... желісі
арқылы сату-сатып алу кең өріс жайды.
ІІ. АҚШАНЫҢ РОЛІ ЖӘНЕ ... ... Құн ... ақшаның төмендегідей қызметтері қарастырылады:
• Құн өлшемі
... ... ... ... ... және ... құралы
• Әлемдік ақша
Экономикалық категория ретіндегі ақшаның мәні олардың қызметтерінде
көрініс табады, олар ішкі ... ... ... ... Ақша
кызметінің эрқайсысы тауарлардың айналымы процесінен щығатын элеуметтік-
экономикалық қатынастардың бір ... ... ... ... әдебиетте қызметтердің саны ... эр ... ... ... ... ... ақша қызметінің өте қарапайым жэне
түсінікті үш түрін аныктады: құн ... ... ... және ... Бірақ та басқаларға қарағанда оларды К. Маркс жақсы жүйеледі жэне
суреттеді, ол ... ... екі ... ... ... 5 ... төлем кұралы және әлемдік ақша.
Ақшаның алғащқы жэне негізгі қызметі бодып құндард|ің, барлық тауарлар
құнының өлшемі қызметі болып ... ол ... ... ... ... Бірақ та тауарларды салыстырмалы ететін ақша ... ... ... ... ... адам еңбегі саналады. Барлық
тауарлар қажетті еңбек өнімі болып табылады, сондықтан да өзіндік құны ... ... ... ... ... бола ... ... тауар болып алтын
есептеледі, оны өндіру үшін құнды туындататын қоғамдык еңбек шығындалады.
Ақша мен ... ... үшін ... базаны иеленуіне байланысты, барлық
тауарлар өзара ... ... ... құн ... ... өте ... етеді. Бұл мынаны түсіндіреді, құнның тауарлық формасының ақшалай
формаға айналуы үшін тауарлар бағасын белгілеу ... бұл ... ... ... ... ... ақша ... жағдайда ғана жүзеге
асады.
Баға - ... ... ... ... ... ... Ол тауарды өндіру
мен өткізуге кететін қогамдық қажетті еңбек шығындарымен анықталады, яғни
бага бұл тауардың ... ... құны ... ... Тауар бағасы
нарықта қалыптасады, тауарларға деген сұраныс пен ұсыныстың тегіе-теңдігі
кезінде ол тауар құнына жэне ақша ... ... ... ... ... ... тауар багасына сәйкессіздігіне байланысты оның құны сөзсіз
төмендейді. Құндары әр түрлі тауарлардың бағаларын салыстыру үшін ... ... ... ... яғни оларды бірдей ақша бірліктерімен сандык
өрнёктеу керек.
Мегалл айналысы кезінде бағалардың масштабы ақшалай металдын салмақтық
көлемі деп ... ол ... елде акша ... ... жэне ... ... бағаларын өлшеу ұшін қйзмет етеді. Егер акша ретінде алтын
есептелеігін ... онда ... ... әлем ... әр түрлі көлеміне
теңестіріледі. Алтын ... ... ... ... бола ... ... жэне ... бөліну қасиеті бар. Алғашқы ... ... ... ... күміс) ақшаның салмақтық құрамымен сэйкес келді, ал
салмақтық масштабтың аты бағалар масштабы деп ... ... ... ... деген атауды туындатты.
Багалар масштабының рөлі мынада, яғни ол өз ретінде ұлттық ақша бірлігі
салмагын тұрактандырушы ретінде әрекет ... ... ... акшаның
алтындык құрамын оқтын-оқтын белгілеп отырған. Бірақ та ... ... ... ... ... алтынның ресми бағасын және Хапықаралық
валюта қорына (ХВҚ) қатысушы елдердің ақша ... ... ... ... Қазіргі таңда багалар масштабы баға көмегімең тауар кұнын
салыстьіру арқылы ... ... ... ... ... ... өлшемі жэне бағалар ... ... акша ... ... Олар адам ... ... ... айналуы ретінде кұн өлшемі
болып айқыңдалады, ... ... - ... ... ... ретінде
қарастырылады. Сондықтан да құн өлшемімен құн ретіндегі тауарлар, жэне
керісінше, бағалар ... ... ... ... өның эр түрлі
көлемі елшенеді.
Қазіргі жағдайда алтын ақшаның міндетін атқарудан қалды, яғнй ол ... ... ... кұн ... ... ... Алтын несиелік
ақшалармен алмастырылды.
Әрбір мемлекет өз кұн ... ... ... құн ... теңге, Ресейде - рубль, АҚШ-та - доллар, Еуро-палық Одақта - евро
саналады. Ел шеңберіндегі ішкі айналыста ... ... ... рөлді
атқармайды, ал ел шегінен тыс сыртқы айналыста ол ақшаның сатып алушылық
қабілетін ... үшін ... рөль ... ... ... ... үкімет
алдын ала белгіленген бағалар масштабын өзгертеді. Мұндай өзгерту ақша
реформасы деп ... Ақша ... - бұл ... бір ... басқасына
өту, од ақшанын жаллы көлемінің азаюымен түсіндіріледі.
Демек, құн ... — б^л ақша ... ол ... мен ... ... және ... үщін ... Айналыс құралы
Бұл қызметтің маңызын тауар айналымының Т-А-Т классикалық формуласының
көмегімен ашуға болады. Бұл жағдайда ақша тауар айналымындағы ... ... оның ... болып айырбас баламасы саналады. Формуладағы тауарлық
айналым екі ... ... ... ... яғни оның ... ... ... сатып алу, яғни ақшаның тауарға айналуы. Бүл жағдайда ақша айналыс
құралы қызметіндегі ... ... ... Осы ... ... үшін ... қолда болуы тиіс, яғни бүл ... ... ... ... ... ... Егер ... алушыда ақша болмаса, онда ол ... ... Бұл ... ақша ... ... сатып алу үшін кажет болады. Олар
тауар сатушының ... ... ... ... басқа қажетті тауарды
сатып алу үшін қолданады, ақша үнемі айналыста жүреді. Сондықтан бұл ... рөлі өте ... және ол бір ... екіншісіне айырбастау процесіне
кызмет көрсету үшін кажет. Осыған байланысты айналыс құралы ретіндегі ақша
үшін олардың құндык құрамы маңызды ... яғни ... ... ... ақша
шынайы ақшалық тауардан бөлінуі мүмкін. Осының салдарынан айналыста шынайы
толыққұнды ақшалар емес, қағаз ақша ... ... ... ... мүмкін.
Несиелік ақшалар. Тікелей тауар айналымы кезінде, яғни ... ... ... алу мен сату сәйкес келді. Айналыс құралы ретіндегі
ақша қызметі кезінде тауарларды сатып алу және сату ... ... ... ... ... болады, уақыт бойынша сәйкес келмейді. Сатушы
тауарды сатып ... соң, ... ... ... ... сатып алу үшін
жұмсауға асықпайды. Бұл ... ... ... ... яғни сатылған тауар сатып алынган тауардан көп, нэтижесінде
дагдарыстық ... ... ... бастапқы сатыларында, яғни алтын тауарлық элемнен
жалпы балама ретінде бөлініп ... ... бір ... әрі құн ... ... құралы ретінде ақша қызметін орындады. Ондағы екі қызмет бір-
біріне сәйкес келмеді.
Тауарлық ... ары ... ... ... осы кызметінің бір-бірінен
бөлектенуіне әкелді, кұн өлшемі қызметін ... ... ... ... өлшемі қызметін - олардың белгілері: қағаз және ... ... ... ... ақша ... ... ... құралы
қызметін аткармайды, Қазакстанда 1994-1997 жылдары ... ... ... ... екі бағада: долларда және теңгеде ... ... ... күн ... долларға катысты айырбас ... ... ... ... Бүл ... ... өрнектелген бағалар
жедел есті, доллардағы бағалар өзгеріссіз қалды. Бүл мына ... ... яғни ... акша ... ... ... қарағанда
едәуір өсті, ол ақшаның құнсыздануына, яғни инфляцияга экелді.
Осылайша, айналыс құралы - тауарлар мен ... ... алу ... бірге қарыздарды төлеу үшін қолданылатын ақшалар, Акшаның ... ... ... айрықша белгілерінің бірі - бұл тауардың ... ... ... қозгалысын белгілеу; оны ... ... ... бүл қызметте ақшалар тауарлар айырбасы ... ... ... ... ... онда оны толық кұңцы ақшалар емес, оның
орынбасарлары - қағаз жэне несиелік ақшалар ... ... ... ЖӘНЕ ... ... Төлем құралы
Тауар өндірісі және тауар айналымының дамуы, сонымен бірте ... ... ... ... ... ... деген тагы бір кызметі
туындады. Бұл жағдайда Т-А-Т айналымы барысында Т-А жэне А-Т ... ... ... ... ... сатушыга жетуінен гөрі тауар сатып алушы-
ның колына жылдамырак ... Бұл ... ... ... ... ... ... алушы - қарыз алушыга айналады^ Сату жэне төлем актінің бөлінуі
нэтижесінде ақшалар төлем ... ... жаңа ... ... ... ... кейін, төлем кұралдары айналымға түседі. Ақша айналым процесін
бастамайды, оны ... ... ... үшін акша ... ... ... ... несиеге сатылады екен. Төлем міндеттемені (несиені)
өтегеннен кейін жүзеге асады, сэйкесінше, ... ... алу ... несиені жаба оты-рып, тек қана оны аяқтайды.
Нэтижесінде тауарларга қатысты акшаның салыстырмалы дербес ... ... ... ... ... ретіндегі қызметі кезінде ақша мен тауардың
карама-карсы козғалысы орын алады, бүл қозгалыс барысында ... ... ... яғни ... ... ... ... міндеттемесін береді, ол
белгіленген мерзімде ғана төленеді. Төлем құралы ретінде акшаны пайдалануды
К. Маркс былайша сипаттадУ: «Бір ... иесі ... ... ... ... акша өкілі немесе болашақ ақша иесі ретінде эрекет ёте отырып,
сатып алады.. Сатушы ... ... ... сатып алушы - карыз алушы болады».
(К. Маркс, Ф. Энгельс, жинақтың 23-томы, 146-бет).
Қазақстанда жэне халықаралық банктік ... ... ... ... ... ... кез ... операцияларды Үлттык банкінің
жүзеге асыруға құқығы бар.
Орталық банктер деңгейінде мемлекетаралық ... ... ... яғни ... ... орталық банктерінде жәие халыкаралық қаржы-
несие институттарында Қазақстан Үлт-тық банкісінің мүддесі ескеріледі.
Қазақстан аумағында ... ... ... ... еншілес
банктердің, сондай-ақ шетел банктерінің өкілет-тіктерініц ашылуына Үлтгық
банк лицензия береді.
Шетел валютасына қатысты ұлттық валютаңың ... ... ... ... ... және баға-лы қағаздардың шетел
валютасындағы ... ... ... ... ... шетел валютаеымел есеп айырысуға банктік
кызмет көрсету жэне ... ... ... ... ... ... беру ... ережелерді белгілейді, сондай-
ақ олардың қыэметін бақылайды. Осындай лицензияларды пайдаланатын өкілетті
банктердіңсаны анықталады.
Мұндай ... ... ... заңдылықғы бұзған фактілер анықталган
уақытта ¥лттық банк берілген лицензия-ларын қайтарып алады.
Ұлттық банк алтын валюта резервін ... ... ... ... ... ... ... жэне баска да құжаттардың
біртұтас есебін жэнс есеп беру нысандарын жасай-ды, сондай-ак оларды ... мен ... ... эрі ... ... туралы мэліметгі
баспаға шыгарады.
Ұлттык банк валюталык қ^ндылықтармен төмендегідей ... ... ... ... ... сату жэне сатып алу;
- казыналық вексельдер мең және Т-б, ... ... ... ... ... ... ... багалы
қагаздармен операциялар жүргі-зуге немесе оларды сату, сатып алуға;
- алтын және басқа да ... ... ... мен халықаралық
стандартқа сай келетін табиғи асыл тастарды ... ... ... ... алтынды жэне басқа да қымбат багалы металдардьің ... ... ... асыл ... ... жэне ... сату, сатып алу опера-цияларын Қазақстан Республикасы аумагында
және сырт-қы нарықта ... ... ... ... керсетілген валюталық реттеу және
валюталық ... ... ... да ... атқару^а Үлтгық банкінің кұкыгы
бар.
Ұлттық банк мынадай алтын ваііюталык резервігерді құру мен ... ... ... жэне ... да қымбат багалы металдар;
- шетелде ... ... ... банк ... ... валютасы;
- Ұлттық банкіде еакталатын валюталық қү-ндылықтар;
- кез ... ... ... ... резервтік ак-тивтер;
- аудармалы вексельдер, жай жәие казыиалық вексельдер, ягни ... ... ... ... ... ... ... кепілдендіргепі бойынша;
- басқа да активтер, егер ол ... ... мен ... етілген жагдайда және ондай ре-зервтердің төлем қабілеттілігі
сактандырылғанда;
Алтын мен қымбат бағалы металдарды сатып алу ... ... ... жэне ... ... кепілі ретійдё сақтандыру қоры
пайдаланылады. Бұдан да басқа Ұлттық банк валюталық нарықтагы ... өз ... ... ... ... үшгн шетел валютальіқ қор-
ларды сақтайды.
Төлем кұралы ретіндегі ақша тауарлық айналыска ғана ... ... ... жэне ... ... ... ... тауарлар мен қызметтерді
сату кезінде, жұмысшылар мен ... ... ... ... жэне ... ... міндеттемелерді мемлекетке төлеу кезінде,
банктік қарызды қорландыру ... ... ... ... ... ... ... қызметінің дамуы қолма-қолсыз есеп
айырысуды жэне несиелік ақшаларды дамытуға ықпал етті. ... ... ... ... ... жэне қолма-қол ақшалар
айналыстан шығарылады. Сонымен қатар несиелік электрондық ... ... ... ... ... көптеген тауар иелерін,
сатущылар мен сатып ... ... ... ... әрқайсысы
тауарды нееиеге сатып алады жәи? сатады. Егер ... бір ... ... ... шоты бойынша) бойынша төлемдер нақты уақытында
түспесе, яғни төлемдік ... бір ... ... ... онда бүл ... ... төлем жасамаудың біртүлж тізбегін (карыз бойынша мерзімінен
асып кеткен борыш, бюджетке төлем ... ... ... және ... ... ... 1991-1996 жылдары Қазақстан тәжірибесінде
болған. Ол экономикамызға аса зор ... ... ... ... ... мен кәсіпкерлерді дағдарысқа және ... ... ... ... ... ... дамуы кезінде
есеп айырысудың басым формасы ... ... есеп ... ... есеп ... ... яғни төлем кұралы
кызметіндегі ақша айналыс құралы қызметімен салыстырғанда артықшылығы ... ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшалар да
атқара алады. ... ... ... ... мен ... ... кызметіндегі колма-қол ақшаларды қолданады: еңбекакыны төлеу,
сыйақы беру, жәрдемақы, зейнетақы, стипендия төлеу, облигация, лотореялық
билет бойынша ... ... ... ... жэне ... ... сонымен бірге халықтвщ коммуналдық қызметтер үшін төлемі және
т.б.
3.2. Жинақтау және қорлану ... ... ... акша ... ... ақша ... ... қажетгілігін, яғни акшаның жинак құрапы ретінде эрекет
етуін туындатады. Ақшаны жинақтаудың қажеттілігі қайтадан Т-А-Т ... ... ... Т-А және А-Т ... ... (К. ... ... жинақ, 23-том, 146-бет).
Бірінші актіде тауар сатылады және ақшаға айналады, бүл жағдайда өз
қажеттілгктеріңді қанағаттандырудан жиі бас ... тура ... ... көз ... алады. Сондықтан оны жинактау мен сақтауға ... бұл қор кез ... ... ... ... ... кез ... қызметті
алуға, яғни кез келген ... ... ... ... ... береді. Бұл жағдайда ақша жинақ құралы қызметін
аткарады. Жэне олар осы қызметте қоғамдық ... ... ... ... Адамдар өз байлықтарын асыл тастар, анер туындылары, жылжымалы
мүлік, акциялар, ... ... ақша жэне т.б. ... ... ... ақша ... осы ... орындайды, өйткені оларға өтімділік тэн,
өтімді актив төлем құралы ретінде пайдалануга болатын және тіркелген атаулы
құны бар ... ... Ол ... ... ретінде пай-даланылады жэне олар
құн өлшемі қызметін ... олар ... ... ... ... жеке тұрақты құнын өзгертпейді.
Бірақ та жоғары инфляция ... ақша ... ... өтімділігіне
қарамастан, қор жинау құралы ретінде өз құндылығын жоғалтады. Егер долларға
немесе теңгеге сатып алуға ... ... саны ... ... яғни ақша құнсызданса, онда адамдар өте ... ... ... жэне ... бас тартады. КСРО азаматтарының жинақтары соның
айқын мысалы, олар Одақтас Республикалар дербестігін алган кезде толығымен
жогалып ... ... өз ... ... жинақтарының елеусіз ғана
бөлігін өтеді. Бүл ... ... ... мысалы. Айналым
құралы қызметінен және төлем құралы қызметімен салыстырғанда жинақ құралы
ретінде ақша ... ... өз ... ... тиіс жэне міндеггі түрде
нақты болуы тиіс. Бұл жинақтау ... ... ... нақты ақша
(алтын, күміс, платина) ... ... ол ... ... ... ... мүмкін, жогарыда айтылғандай, гиперинфляция немесе
дағдарыс кезінде өз кызметін жоғалтады.
Жекелеген адамдар сияқты, мемлекет алтын қоры және ... ... ... ... ... ... ол оған салыстырмалы экономикалық
тәуелсіздікті кепілдейді, яғни мемлекет кез келген сәтте ... ... ... есеп айырысады.
2005 жылдың I қаңтарына қарай Халыкаралык резервтік қор 1 ... ... ... ... ... қор да кіреді, ол 5,3 ... ... ... ... нәтижесінде оның жинақ және қазыналық құрал
ретіндегі рөлі ... ... әлі де ... ... ... ... резервтерінің көлемі байлығын көрсетеді жэне басқа елдер
мен инвесторлардың осы елге ... ... ... ... ... кезде
алтыннын, ең үлкен коры - АҚШ-та 260 млн ... ... (1 ... ... 31,1 г.), ... 120, ... 102, Ресейде -150 млн тройск
унциясы бар.
Ақшаның жинақтау және казыналык қызметінің объективті ... ... ол акша ... заңымен байланысқан. Айналыстағы ақша көлемі ... ... ақша ... ... ... аясына жэне керісінше
жылжиды. Мысалы Қазақстанда 2004 жылы ... ... ... ... ... айналысқа түсіп, айналыстағы ақша массасын
көбейтті, сондыктан ҚР Ұлттық банкі жедел шараларды қолдануға мэжбүр болды,
яғни бүл ... ... ... ... ... жіберді. Осылайша, ақша
айналымының тұрақтылығына қол ... ... ... ... ... ... жаңа ... әлемдік акша арқылы
өрнектелді.
Ақшаның барлық касиетін ... ... ... ақша формасының тікелей
логикалық жалғасы болып табылады, ол қазыналық жэне төлем құралы қызметінің
тұгастығы арқылы орнектеледі. К. ... ... ... ... және жаппай
төлем қүралы ретінде ақша элемдік нарықта жаппай құралы, өз ... ... ... ... ... ету әдісі бойынша жалпьіға ортақ тауар болып
есептеледі». Осыған байланысты ... ... ... ... ретіндегі маңызы олардың кызметінде айкын көрініс табады, мұндағы
ақшаның өзіндік ерекшелігі жаппай интернационалды тауар ретінде көрінеді.
Халыкаралық ... ... ... ... ... онда ол ... ұлттык
белгілері аркылы жэне ішкі ақша айналымына ұқсас калыптасатын ... ... ... ... ... ... ел ішінде акша мемлекет тарапынан зандастырылған үлттық ... ... ... онда оның шекарасынан тыс жерде К. Маркстің
пікірінше «ақша өзінен үлттық ... ... де, ... ... ... -
бағалы металл құймалары түрінде әрекет етеді».
Алтын монометаллизмнің әрекет етуі кезеңінде, яғни алтын монета және
алтынға ... ... ... ... жүрген кезде, элемдік
ақша нарығына ақшаның шығуы және әлемдік акша ... ... ... ... асты.
Қазіргі таңда айналымда алтын монетаның жоқ ... ... ... ... алтынга айырбасталмайды, әлемдік ақша ретінде
алтын құймалар жэне еркін айыр-басталымды валюта түрінде қолданылды. ... XX ... ... ... ... төлем құралы ретінде еркін айырбас-
талатын валюта тарапынан ығыстырыла бастады, ягни шет ... ... ... ... ... ... Мұндай валюталарға
американдық доллар, евро және фунт стерлинг жатады. АҚШ ... ... ... ... нарығында (тауар айналымының 70 пайызға жуығы)
кең қолданылатын төлем кұралы болып табылады. Барлық төлемдердің 20 пайызга
жуығы евро, ... ... ... ... асырылады. Барлық мұнай, металл
долларға экспортқа шыгарылады.
Әлемдік акша қызметін валюталық-қаржылық институттардың арнайы ... атап ... ... ... қор (ХВҚ) ... ақша ... ... берудің арнайы құқықгары (СДР), Ортақ нар
елдерінің есептік бірлігі (ЭКЮ), ол XX ғасырдың ... ... ... ... елдері арасында ауыстырылған рубль колданылды, олар
социализмнің күйреуі нәтижесінде жоғалды.
Жаппай сатып алушылық кұралы ... ... ... ... (алтын)
елдер арасында өзара қарым-қатынаднде және есеп айырысулардын қалыпты
режимі бұзылған кезде ... жоқ ... ... ... ... ... ... апаттар жэне т.б). Мысалы, XX ғасырдың 60-жылдарында
Қазақстанда астық өнімдері шықпай ... ... КСРО ... ... ... ... ... абстрактылық заттанған формасында пайдалану
мына жағдайда жүзеге ... ... ... және ... ... толтыру
кезінде, алтын немесе еркін айырбасталымды валюта түрінде басқа елдерге
несие ұсыну.
Егер ... ... ... ... ... яғни ... ... үлкен
болса, онда еркін айырбасталымды валюта валюталық резервтерді толтыруга
багытталады, егер төлем баланры теріс болса, онда ... ... ... ... ақша ... бір-бірімен өзара байланысқан, бір-
бірін толықтьірады жэне жаппай балама ретінде ақшаның біртүл~ас ... Олар ... ... және ... ... ... ... тұрғыда әрбір келесі қызмет алдыңғылардың танымал дамуын аддын ала
көрсетеді. Ақша ... ... ... ... ... кұн ... ақша ... есептеледі. Бұл өте орынды, өйткені ... ... ... ... ... ... бұл қызмет болмаған жағдайда
барлық басқа қызметтер өз ... іс ... ... ... атқара алмайды.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бердалиев К.Б «Қазақстан экономикасын басқару негіздері»,
2. ...... ... Б.А., ... Ұ.Е., Байжомартов. Ү.С. Нарықтық экономиканың
негіздері / оқу құралы/ Алматы. Республикалық баспа кабинеті, 1994
жыл, 193 бет.
4. ... С. ... С.Қ., ... Е.Қ. ... оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2004 – 194 бет.
5. Әкімбеков С., Баймұхаметова А.С., Жанайдаров У.А. Экономикалық теория.
Оқу құралы. ... ... С. ...... 2002. – ... ... ... банктер: Оқулық / жалпы редакциясын басқарған Ғ. С.
Сейітқасымов. – Алматы: Экономика, 2001. – 466 ... ... С.Б. Ақша ... және ... оқу ... / ... ... Ғ. С. Сейітқасымов. – Алматы, 2004 жыл – 246 бет.
8. “Егемен Қазақстан” Республикалық ... ААҚ, № 251 (24504) 14 ... 2006 ... В.Л. ... ... ... ... бухгалтерлік
есеп» 205 бет
10. 11.С.Б. Баймұханова ... ... Қ.Н. ... Н.А. ... «Бухгалтерлік есеп принциптері»
12. Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы, 1995ж.
13. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі ... ... ... 1995ж. Ел ... ... ... жолдауы «Қазақстан -2030»;
1-3
15. тараулар. Алматы. 1997ж.
16. Президенттін Қазакстан халкьша жолдауы «2004 жылға ішкі жәие ... ... ... ... 2003ж. 4 ... Қазакстан Республикасында кәсіпкерліктің дамуы мен қолдау туралы
19. мемлекеттін 1994-1996 ... ... 10 ... 1994 ж. ... 6. Жеке ... ... мен ... ... ... Заңы. №12. 4 шілде 1992ж.
21. Әубәкіров Я., Қабдиев А.. Доскалиева В. және т.б. Экономика. Оқулық,
22. Алматы. 1994ж.
23. ... Я.. ... К. ... теория негіздері. Алматы,
24. 1994ж.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтық экономикада ақшаның экономикалық маңызы 41 бет
Ақша мен несиенің экономикалық – теориялық негізі27 бет
Базалық экономика13 бет
Депрессия5 бет
Коммерциялық банктердің активті операцияларының экономикалық маңызы мен мәні12 бет
Коммерциялық банктердің несиелік портфелін басқару11 бет
Экономика саласынан дәрістер курсы35 бет
Экономикалық теорияның орны мен ролі, пәні және әдіс- тәсілдері7 бет
Экономикалық теорияның пәні бойынша дәрістер117 бет
Қазақстан Республикасының банктiк жүйесiнiң даму тенденциясы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь