Нарықтың экономикада қажеттігі, мәні, өту жолдары

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. Нарықтың экономикада қажеттігі, мәні, өту жолдары.
1.1. Нарық ұғымы мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Нарық туралы ілім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.3. Нарықтың пайда болу себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.4. Нарық қатынастарының даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.5. Нарық түрлері және сегментациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11

II. Нарықтың арқаратын қызметтері мен құрылымы.
2.1. Нарықтың қызметі және құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.2. Нарық экономикасының элементтері мен қызмет ету принциптері. Нарық механизмінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... 18
2.3. Мемлекеттің нарықтық экономикада атқаратын ролі ... ... ... ... ..22
2.4. Қазақстан нарық жолында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30

Қолданған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
КІРІСПЕ

Дамыған елдердің қазіргі экономикасы нарықтық сипат алады. Нарықтық жүйе негізгі экономикалық мәселелерді шешу жолында ең тиімді және икемді болып табылады. Ол бірнеше ғасырлар бойы қалыптасып келіп, жаңа түрге ие болады және де кейін барлық елдерде болашақтың экономикалық бейнесін анықтайтын болады.
Бұл тақырыптың маңыздылығы Қазақстандағы әкімшіл-әміршіл жүйеден нарықтық экономикаға өтумен байланысты болып келеді. Еліміз ұзақ уақыт бойы тауар-ақша қатынастары және меншік түрлері мойындалмай келеді, ал ұлттық экономиканың даму тәжірибесі толықтай дерлік әлемдік нарықтан оқшауланады. Нарықтақ қалыптасу процесінің көптеген күрделі мәсеселелерін шешуге ықпал ететін натуралдық және жартылай натуралдық шаруашылықтар жойылды.
Осы және басқа да көптеген жағдайлардың нәтижесінде нарық және нарықтық қатынастар біртіндеп дами бастады.
Осы тақыраптың маңыздылығы, оның мынандай зерттеу мақсаттарын анықтады: нарықты, оның мәнін, пайда болуын, құрылымы мен қызметтерін зерттеп оқып білу.
Жоғарыда айтылған мақсатттарға сәйкес автор келесіде міндеттемелерді анықтап отыр:
1. Нарық ұғымы мен танысу, оның пайда болу себептерін анықтап, даму кезеңдерін қарастыру;
2. Нарық құрылымы мен қызметтерін зерттеп, жалпы оның механизмімен танысу;
3. Нарықтың негізгі түрлері мен мемлекеттің нарықтық экономикада атқаратын рөлін көрсету;
4. Қазақстанның нарық жолындағы сипатын анықтап, мемлекеттің нарық жағдайына өту жолдарын айқындау;

Автордың қарастырған мақалалардың, кітаптардың, журналдардың негізінде осы тақырыптың көптеген экономикалық әдебиеттерде кең және жан-жақты баяндалатынын айтуға болады. Нарықтық экономиканы бұрынғы кезде де зерттген. Қазіргі заманда да экономикалық қатынастардың қағидаларын, заңдарын, басқару тетіктерін зерттеумен айналысатын көптеген экономистер бұған көп көңіл бөлуде.
Бұл курстық жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және қолданылғын әдебиеттерден тұрады.
Бірінші тарауда адамзат өзінің өмір тарихында көп уақыт бойы нарықсыз тіршілік кешкенін айтып кетуге болады, ол кезде натуралдық шаруашылық дамыған еді. Экономикалық субъекттің өз мүддесін қамтамасыз етуге тырмысудың және еңбекті тауар өндірушілердің арасында бөлудің нәтижесінде кейіннен тауарлы шаруашылық пайда болды. Алғашында айырбас дами отырып, нәтижесінде нарықтың өркендеуіне жол ашты. Нарық өзіне тән нарықтық бәсекенің тауарлы шаруашылықтың мықты тірегін құрайды. Нарық-көп қырлы түсінік, сондықтан оны бір мағынамен түсіндіру қиын.
Екінші тарауда нарықтың құрылымы, түрлері мен қызметтері және мемлекеттің осы нарықтың экономикада атқаратын рөлі туралы қарастырылады. Экономикада нарықты мынадай негізгі типтері бөлініп көрсетіледі: нарық қатынастары объектілерінің атқаратын экономикалық қызметі бойынша; тауарлы топтар бойынша; кеңестік критерии бойынша; бәсекенің шектеулі дәрежесі бойынша; экономикада заңдылықты сақтау бойынша; нарық қатынастарының субъектілері бойынша. Нарықтың барлық осы түрлері өзара байланысты және экономиканың дамуына үлкен септіген тигізеді. Нарықтық экономика мемлекеттік реттеуінсіз өмір сүріп, қызмет ете алмайды. Мемлекеттік реттеу нарықтың дұрыс қызмет істеуінің бірден-бір шарты болып табылады. Бірақ та мемлекет өзінің экономикаға араласуымен зиян келтірмеу керек, өйткені бұның нәтижесі үлкен зардаптарға әкелуі мүмкін.
Үшінші тарауда автор Қазақстанның нарық жолындағы жағдайларын қарастырады. Бұл бөлімде нарықтық экономикаға көшудің жолдары және Қазақстан мемлекетінің дамуының стратегиялық мақтары жөнінде айтылады.
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Әкімбеков С.Ә. Эконлмикалық теория. Астана: Эокномика, 2002ж.
2. Албегова И.М., Емцова Р.Г., Холопов А.В. Государственная экономическая политика: опыт, перехода к рынку. Москва: Дело и сервис, 1998г.
3. Асатов Ғ., Носоков Д. Словарь экономических терминов. Алматы, 1999ж.
4. Аубакиров Я., Экономикалық теория негіздері. Алматы: Санат, 1998ж.
5. Ғабдулов М., Смағұлов С. Нарық. Алматы: Экономика, 2000ж.
6. Добрынин И.А. Экономическая теория. Санкт-Петербург: Питер, 2001г.
7. Жүнісов Б., Мәмбетов Ұ., Байжомартов Ү. Нарықтық экономика негіздері. Алматы, 1994ж.
8. Камаев В.Д. Экономикческая теория. Москва: Гуманитарный издательский центр, 1998г.
9. Көшенова Б. Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары. Алматы, 2002ж.
10. Мамыров Н.Қ. ред.-Халықаралық экономикалық қатынастар. Алматы: Экономика,1998ж.
11. Мәдешов Б. Нарықтық экономика теориясына кіріспе. Аламты: Экономика 1995ж.
12. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер. Алматы: Экономика 2001ж.
13. Нұрғалиев Ө. Экономикалық теория. Қарағанды, 2003 ж.
        
        Мазмұны:
Кіріспе…………………………………………………………..3
I. Нарықтың экономикада қажеттігі, мәні, өту жолдары.
1. Нарық ұғымы мен мәні………………………………………………...5
2. Нарық ... ... ... ... болу ... Нарық қатынастарының даму кезеңдері……………………………...9
5. Нарық түрлері және ... ... ... ... мен құрылымы.
1. Нарықтың қызметі және құрылымы………………………………...13
2. Нарық ... ... мен ... ... Нарық механизмінің қалыптасуы……………………18
3. Мемлекеттің нарықтық экономикада атқаратын ролі……………...22
4. Қазақстан нарық жолында……………………………………………26
Қорытынды…………………………………………………………………...30
Қолданған әдебиеттер………………………………………………………...31
КІРІСПЕ
Дамыған елдердің қазіргі экономикасы нарықтық сипат алады. Нарықтық ... ... ... шешу ... ең ... және икемді болып
табылады. Ол бірнеше ғасырлар бойы қалыптасып келіп, жаңа түрге ие болады
және де ... ... ... ... ... бейнесін анықтайтын
болады.
Бұл тақырыптың маңыздылығы Қазақстандағы әкімшіл-әміршіл жүйеден нарықтық
экономикаға өтумен байланысты болып келеді. Еліміз ұзақ уақыт бойы ... ... және ... ... мойындалмай келеді, ал ұлттық
экономиканың даму ... ... ... әлемдік нарықтан оқшауланады.
Нарықтақ қалыптасу процесінің көптеген күрделі мәсеселелерін шешуге ықпал
ететін натуралдық және ... ... ... ... және ... да көптеген жағдайлардың нәтижесінде нарық және ... ... дами ... тақыраптың маңыздылығы, оның мынандай зерттеу мақсаттарын анықтады:
нарықты, оның ... ... ... ... мен ... ... ... айтылған мақсатттарға сәйкес автор келесіде міндеттемелерді
анықтап отыр:
1. Нарық ұғымы мен танысу, оның ... болу ... ... ... ... ... құрылымы мен қызметтерін зерттеп, жалпы оның механизмімен танысу;
3. Нарықтың негізгі түрлері мен мемлекеттің нарықтық экономикада атқаратын
рөлін көрсету;
4. ... ... ... ... ... ... нарық
жағдайына өту жолдарын айқындау;
Автордың қарастырған мақалалардың, кітаптардың, ... ... ... ... ... ... кең және жан-жақты
баяндалатынын айтуға болады. Нарықтық экономиканы бұрынғы ... ... ... ... да ... ... қағидаларын,
заңдарын, басқару тетіктерін зерттеумен айналысатын көптеген экономистер
бұған көп көңіл ... ... ... ... үш тараудан, қорытындыдан және қолданылғын
әдебиеттерден тұрады.
Бірінші тарауда ... ... өмір ... көп уақыт бойы нарықсыз
тіршілік кешкенін айтып кетуге ... ол ... ... ... еді. ... ... өз ... қамтамасыз етуге
тырмысудың және еңбекті тауар өндірушілердің арасында бөлудің нәтижесінде
кейіннен тауарлы шаруашылық ... ... ... ... дами ... нарықтың өркендеуіне жол ашты. Нарық өзіне тән ... ... ... ... ... құрайды. Нарық-көп қырлы
түсінік, сондықтан оны бір мағынамен түсіндіру ... ... ... ... ... мен ... және мемлекеттің
осы нарықтың экономикада атқаратын рөлі туралы ... ... ... ... типтері бөлініп көрсетіледі: нарық қатынастары
объектілерінің атқаратын экономикалық қызметі ... ... ... кеңестік критерии бойынша; бәсекенің шектеулі дәрежесі бойынша;
экономикада заңдылықты сақтау ... ... ... ... ... ... осы ... өзара байланысты және экономиканың
дамуына үлкен септіген тигізеді. Нарықтық экономика мемлекеттік реттеуінсіз
өмір сүріп, қызмет ете ... ... ... ... дұрыс қызмет
істеуінің бірден-бір шарты болып табылады. Бірақ та ... ... ... зиян келтірмеу керек, өйткені бұның нәтижесі үлкен
зардаптарға әкелуі мүмкін.
Үшінші ... ... ... ... ... ... Бұл ... нарықтық экономикаға көшудің жолдары ... ... ... ... ... ... ... НАРЫҚТЫҢ ЭКОНОМИКАДА ҚАЖЕТТІГІ МЕН ӨТУ ЖОЛДАРЫ
1.1 НАРЫҚ ҰҒЫМЫ МЕН МӘНІ.
Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдық ... ... ... ... ... байланыстары арқылы жүреді. Олар кәсіпорындардың,
салалардың, аймақтық кешендердің ( ... ... ... ... қан ... ... осы байланыстар арқылы
өндірістің “қан айналымы” жүзеге асады. Міне, ... ... ... ... ... ... атқарады. Әрине, оның өміршеңдігі
өндірістің табиғатына, экономикалық әлеуметтік жағдайына, дегенмен нарықтың
біраз дербестігі бар, сондықтан ... ... ... барлық сатыларына,
түпкі нәтиже мен тиімдігіне айтарлықтай әсер етеді.
Жалпы нарық мәселесі төңірегінде осы күнге ... ... ... ... ... ... мен зерттеулерде “нарық" деген
терминнің мәні осы күнге дейін толық ашыла қойған жоқ. ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылмаған, у-шуы көп
кәдімгі базармен теңесе, ал енді біразы нарықты экономиканы барлық ауруынан
тез жазатын керемет ... деп те ... ... ... ... ... қатынасын білдіретін
экономикалық категория деп қарайды. Ол экономикалық қатынастар жүйесінде
ұдайы өндіріс ... ... ... ... ... ... ... не? Бұл сауалға бірден жауап берудің өзіндік
қиындығы көп. ... ... ... елде ... ... ... мәнін қате түсіну қазіргі әдебиеттерде жиі кездеседі. Себебі ... ... ... ... жүйесі жағдайында нарық проблемалары
тиісті ғылыми зерттеу пәні бола алмады. Ұзақ ... бойы ... ... тұтқынында болып келген экономикалық ғылымдарда
нарықтың маңызды мен орны ... ... ... ... ... ... ... қайта құру теориясы мен практикасында алатын
зор мәніне қарамастан, ТМД-ға кіретін мемлекеттердің және Қазақстан ғылым
экономикасының арасында нарық туралы ... ... жоқ. ... ... бірнеше анықтамасын келтірейік.
Нарық - өндіріс факторларын ... оның ... мен ... ... ... ... қатынастардың белгілі бір бөлігі
немесе жүйесі. (Кулигин П. Социалистік экономикадағы нарық – ... ... – бұл ... мен ... ... арасындағы тауар және қызмет
көрсету процесіне байланысты қалыптасатын экономикалық қатынастардың
жиынтығы. (Жураылева Г. ... ... ... ... ... науки”, 1990ж. №7)
Нарық – тауарларды сатып алу-сатумен байланысты орын алатын экономикалық
қатынастар ... ... ... ... ... ... ... өткізуге байланысты сатушылар мен сатып алушылардың
арасындағы ... ... ... табылады. (Қазіргі заманғы ... және ... / Э.П. ... И.Е. Рудакова редакциясымен – М, ... ... ... да ... түрде дәлелді, бірақ
мәселелердің бір жағын ғана қамтиды. Бұл анықтамаларға ортақ ...... ... ... ... ... нарықтық қатынастың
субъектісі-өндірушілер мен тұтынушылар емес, сатушылар мен сатып алушылар
деп көрсетілуі. Шын мәнінде ... ... ... ... ... Бұл жерде басымдылық айырбас пен ... ... ... ... болатын қатынастарға тиісті болуы керек.
Себебі тек осы ... ғана өнім ... және оның ... ... тауар-ақша қатынастарын қандай нақты нысандарда болатынын
көрсететін ... ... ... ... дамудың объективті жағдайы нарықты және оның категорияларын
(баға, ұсыныс, бәсеке, және т.б.) өмірге ... ... бойы ... басқарудың әкімшілдік-әміршілдік әдісі үстем ету ... ... ... ... ... басұрудың экономикалық өмірде шаруашылық
қызметінің ұйымдастырудың бұл әдісі ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы шаруашылық механизмін
қайта құру барысындағы заңды көрініс. Мысалы Венгрияда 1988 жылдың өзінде
экономикалық реформа барысында ... ... ... ... арқылы нарықтың тепе-теңдігі қалыптастырылды. Әрбір ... ... ... ... өндіріс қатынастарының бүкіл жүйесінде
әрекет етеді. Біздің қоғамымызда да нарық өндірістің тиімдігі мен ... ... ... ... ... істей бастады.
Соңғы уақытта теориялық дискурссияларда нарық пен жоспар бір-біріне
орынсыз қарсы қойылып жәнінде ұдайы өндіріс ( ... ... ... оның икемділігін, экономикалық тиімділігін арттыруға пайдалануы
аса маңызды мәселе. ... ... ... ... жоспарлы
шаруашылық механизмнің құрамды бөлігі, онымен тығыз ... ... ... ... ... ... ТУРАЛЫ ІЛІМ.
Ағылшын экономисі А.Смит экономика туралы бір ғана еңбек жазғанымен,
оның дербес ғылымға айналуының негізін ... ... деп ... ... ... 1776 жылы ... көрген. А.Давид Юм алғашында бұл
ұғымға ауыр болғандықтан, оны оқып қателескен екен, ... ... 200 ... астам уақыт бойы талмай оқып үйренуде.
А.Смиттің ойынша, ... ... ... өзге экономистердің теріс
түсінігінше- алтын және күміс қорын жинақта ... яғни ... ...
еңбек түрін атқаратын және ақша нарықта сауда жасайтын қарапайым адамдардың
әрекеттерінің нәтижесі. А.Смиттің пікірінше, нарықтық экономика-белгілі ... ... ... ... көптеген адамдар өздерінің ... ... ету үшін ... ... ... ... ... соңғы екі жүз ... ... ... ... ... талдау және оны толықтыру бағытында дамуда.
А.Смиттің нарық ... ... ... ... ... ... ... Фон Хайектің еңбектерінде дамытылған. Оның ілімі бойынша,
нарық деген ұғым-ішкі себептерден пайда ... ... ... ... ... айтуынша, нарық жүйесінің шегінде бағалылықтың белгілі
бір біркелкі шкаласы жоқ, ол тек бәсекелестік мақсатты ... ... ... ... бірақ олардың алдында қоғам мақсаттарының қайсысы
бірінші орындалу ... ... ... ... шығатын қорытынды мынадай: нарықтың тиімділігі және
барлық бәсекелестердің әрі олардың ... ... ... жету ... мүмкіндіктерін арттыра беретіндігі.
Капиталистік қоғамның даму диалектикасының өзі нарықтық ... ... аян. ... – дейді В.И.Ленин, - ... ... ... ... ... “Нарық” ұғымын қоғамдық
еңбек бөлінісінен айыруға болмайды. Міне, сондықтан да социализм орнатуда
және соцаилистік ... ... ... ... ... ... екендінгі туралы В.И.Лениннің ... ... ... ... отырған. Олардың ең бастылары:
1. В.И.Лениннің көз алдында нарық мазмұнының өзгеруі, оның ... ... ... ... ... көшу ... ролі;
2. Халқымыз орнатқысы келіп отырған ... мен оның ... ... ... ... ... түсуі;
2. Өтпелі дәуір кезіңіндегі экономиканы мемлекет ... ... ... НАРЫҚТЫҢ ПАЙДА БОЛУ СЕБЕПТЕРІ
Нарықтың қарым-қатынасының қажеттілігі қоғамдағы еңбек бөлінісін
тудыратын ... ... ... ... ... ... қарағанда табиғи түрде шектеулі болады. Кейбір ... ... тек ... бір ... ғана жұмыс істеп, білгілі ... ... ... ... ... ... ... атуы бар әр түрлі тұтыну
игіліктері мен қызметтерін қамтиды.
Экономикалық ресурстарға: жер, ... ... ... ... ... тән ... ... немесе шектеулігі. Экономикалық теорияда
бұл феномен шамасы “Ресурстар заңы” деп ... Бұл ... ... ... молшылықты қамтамасыз ететін тетік әлдекімнің даналығы немесе
ақылдылығының нәтижесі ... ... ... мен ... ... ... Мұны адамдардың өмірге қажетті әртүрлі ресурстар алу үшін
өз еңбек өнімдерін бір-бірімен ... ... ... ... бейімділігінен туындайтынын көреміз. Осыған байланысты А.Смиттің
зерттеген “Көрінбейтін қол” деген теориясына ... ... Бұл ... адамдардың экономикалық шаруашылық субъектісі ретіндегі
біреулердің әр ... ... ... ... мұқтаждық түсіндіріледі. Әдетте ол
саналы түрде қоғамда пайда келтіруді ойламайды, тіпті оған ... ... ... ... де. Ол тек қана өз ... ойлайды және оның
басты мақсаты- өзіне ғана пайда түсіру, сөйте тұра, әлдебір көрінбейтін қол
оны өзі ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, ол
жеке мүддесін көздей отырып, көп жағдайда қоғам мүддесіне де ... ... ... ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ
Нарықтық экономика- ертеден келе жатқан шаруашылықтың жүргізу құралы,
оның дамуының өзіндік бай ... бар. ... ... ... ... ... бөлінісінің дамуымен байланысты. Нарық ... ... ... ... ... ... нарық әлемінің пайда болуы;
2. натуралдық айырбас кезеңі нарығы;
3. тауар баламасы кезеңінің нарығы;
4. тауар емес балама кезеңінің нарығы.
1) ... ... ... ... ... болады, олар
өндірістің шарттары болып табылмайды. Құндық қатынастар әрбір жеке
сауда саттық көріністерде кездейсоқ ... ... ... қозғалысын мына формула бойынша Т1-Т2 көруге болады.
Балама айырбас ... ... ... бола ... ... қоғамдық қажетті шығындар категориясы қалыптасады. Құнның
субстанциясы әлде болса тауардың бір түрімен ... ... ... жоқ, сондықтан таза құнның иеленушісі болып бірнеше тауарлар
көрінуі мүмкін.
3) Кезеңдегі ... ... мына ... ... ... Т1-Т2 балама – Т2 . Әрбір ... ... ... бір түрі тән. Ол ерекшелік тұтыну ... ... ... ығысып шығып қалып отырады. Бұл кезеңде
таза құн ... ... ... бір ... ... ... ... кетеді, оған тауар қабығынсыз өмір сүре ... және ... емес деп ... ... ... ... қалыптасуымен құнның жеке дара иеленушісі
қызметін ... ... ... ... ... ... формуласы Т1 тауар емес балама –Т2.
Алтынға тікелей айырбастың тоқтатылуымен, құнның таза ... ... ... ... ... жоғалтады. Былайша айтқанда,
құнның ... ... ... оқшаулануы- қазіргі замандағы
нарықты сипаттайтын құбылыс болып табылады.
Сонымен бірге, ... ... ... ... немесе еркін нарық,
монополиялы ... ... ... деп бөлінеді. Стихиялық ... ... ... ... оған ... ... ... мен
сатып алушылар , еркін ... мен ... ... тән ... ... идиологы, әлемдік экономикалық теорияның негізін қалаушы А.Смит
(1723-1790ж.) өзінің «Халықтар байлығының ... мен ... ... ... ... ... еңбегінде – жеке меншік иелерінің байлықты
көбейтудегі мүддесі өндірісті дамутудың және оны ... ... ... күші ... ... деп ... болатын. Сонымен бірге
А.Смит екі кәсіпкер немесе саудагердің арасындағы ... ... ... ... ... аяқталады деп көрсетті. Оның пікірінше, мемлекет
мұндай даулы мәселелерді шешуге араласпауы ... ол тек ғана ... ... ... ... ... ... атқару қажет. Мемлекет
«мейлі өзінен өзі жүрсін» саясатын жүргізіп, бәсекені шектеуден аулақ болуы
керек. ... ... осы екі ... ... ... анархияны қорғаған жоқ.
Керісінше, ол жеке капиталдың монополиялары мен картельдер ... ... шек ... ... әдеттеріне» мейілінше күдікпен қарады. Тек
бәсеке ғана бағаны төмендету және өндіріс көлемін арттыруға ынталандырады,
нарық ... ... ... деп ... ... ... ... экономиканы өзін-өзі реттеу механизмін ашты. Еркін ... ... ... ... пайғамбарының пікірінше, жеке мүддені қоғамдық
игіліктің пайдасына жарату мүмкін болады. ... ... ... ... ... ... орын ала ... Мұндай жағдайда
оны реттеуді монополиялар өз қолына ала бастады. Осы ... ... ... ... ... XIX ғасырдың аяғында XX ғасырдың алғашқы ... ... ... бұл ... еркін бәсеке шектеледі, ал ол
экономикадағы сапалық және ... ... ... кері ... ... монополиялық үстемдік ғылыми техникалық ... ... ... ... ... ал ... ... ,
қоғамның барлық қайшылықтарынан шиеленісуіне әкеліп соқтырады.
Бұған мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындар монополиясына негізделген
бұрынғы КСРО-ның экономикасы да жатады. ... ... пен ... ... тәсілмен шешілетін, тұтынушылардың
мүддесіне бағдарланбаған өндірушілер нарығының типі қалыптасты. ... ... ... ... ... тән ... отыр. Оны тек қана
еркін тауар өндірушілер мен тұтынушылар, ... ... мен ... ... ... ... өнім ... мемлекеттік тапсырыстар орналастыру,
шаруашылық субъектілеріне қаржы несие тұтқалары арқылы әсер ету, ... ... ... мен ... ... баға ... ... зерттейтін маркетингтік қызметті енгізу, өндірістің көлемін
тікелей шарт жасау негізінде ... ... әр ... ... ... ақпараттық жүйелерді құру ... ... ... ... атап ... ... жас тәуелсіз Қазақ мемлекетінде де толыққанды жүйелі, әлеуметтік
бағдарланған нарыққа көшу ... ... ... ... деп ... ... НАРЫҚТЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН СЕГМЕНТАЦИЯСЫ.
Нарықтардың құрылымын зерттеу, оларды негізгі түрге бөлуге мүмкіндік
береді.
Тауарлар мен қызметтер нарығы. Бұл топқа ... ... ... ... нарықтары – азық-түлік емес ... ... ...... ... ... ... тұрғын үй және өндірістік емес ғимараттардың нарығы.
Өндіріс факторларының нарғы. Бұған жататындар:
▬ жылжымайтын ... ... ... ... ... шикізат пен метериалдардың;
▬ қуат ресурстарының;
▬ пайдалы қазбалардың нарықтары.
Қаржылар нарығы:
▬ капиталдар нарығы, немесе инвестициялық нарықтар; несие нарықтары;
... ... ...... ... ... және ... контрактар т.б.
▬ валюта-ақша нарықтары.
Ителлектуалдық өнімдер нарығы – инновациялардың, ... ... ... ... және өнер ... ... күш ... Бұл еңбек ресурстары қозғалысының экономикалық
формасы. Бұнда нарық ... ... ... ... күші ... ... ... жергілікті, ішік, ұлттық, сыртқы, ... ... ... ... ... ... субнарықтарға
қосалқы, нарықтық сегменттерге бөлінеді. Нарықты сегменттеу – ... емес ... ... осы тауарлардың тұтынушыларын жеке-жеке
топтарға бөлу болып табылады. Сегменттеу ... ... ... ( ... ... арқылы жүргізіледі. ... ... ... ... Солтүстік, Орталық, Батыс, Шығыс, Оңтүстік;
▬ әкімшілдік ... ... ... ... ... ... ... тығыздығы бойынша: қала, ауыл, қала маңы;
▬ климат бойынша: теңіз, континентальдық, орташа, ыстық ... ... ... ... сәйкес топтау;
▬ жыныстық топтау;
▬ отбасы мүшелерінің санына қарай топтау;
▬ табыстар дәрежесіне қарай;
▬ кәсіби құрамына ... ... ... ... ... қызметкерлер, зейнеткерлер т.б.
▬ білім жәрежесіне, діни көзқарасына сәйкес;
▬ ұлттық құрамға сәйкес топтаулар;
3. Психологиялық:
▬ халықты әлеуметтік құрамына сәйкес топтау;
... ... ... өмір ... ... жастар, спортпен шұғылданатындар, ақсүйектер;
▬ жеке басының қасиетіне ... ... ... ... ... ... (тауарларды таңдауда):
▬ тауарда кездейсоқ сатып алады;
▬ сатып алуда пайда, бағалылық көздейді;
... ... ... ... ... ... клиент болудың тұрақтылығы, өнімнің қажеттілік дәрежесі: үнемі керек,
анда-санда керек;
▬ өнімге эмоционалдық қатынасы: позитивтік ... ... ... ... ... МЕН ... НАРЫҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ, ҚЫЗМЕТІ ЖӘНЕ ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫ
Нарықтық экономикаға қажетті элементтердің бірі – оның ... ... ... және оның ... ... ... ... қамтамасыз ететін
институттардың (ұйымдар, фирмалар, мекемелер) ... ... ... ... элементтеріне тауар, шикізат, қор, ... ... және ... ... ақпараттық жүйелер,
коммерциялық банктер, көтерме сауда ... ... ... ... құру оның ... нарық жүйесіне енуі – ... ... ... ... ... ... пен ... жүзеге аспайды. Бұл салаларда бізде көптеген проблемалар мен
шешілмеген сұрақтар барынша ... " ... ... ... ... және әлеуметтік –
экономикалық реформаларды ... ... ... ... мен ... және ... ... мен қорларды, аудиторлық фирмалар консультация орталықтары мен
фирмалар, сауда - ... ... ... экспедиция, заң, консалтинг
орталықтары мен фирмалар сияқты ... ... ... ... ... Бұл құрамалар бәсеке негізінде шаруашылық жүргізуші субъектілерге
алуан түрлі қызмет көрсету нарығын қалыптастырмақ.
Негізгі мақсат нарық механизмін ... ... ... ... ... жан – жақты тереңдете түсу.
Нарық құрылымы өте ... ... және ол ... барлық
сферасында өз әсерін жүргізеді. Нарықтың экономикалық құрылымы мынадай
жағдайлармен белгіленеді:
... ... ... ... ... аралас);
► шаруашылық субъектілерінің әр түрлі формаларының экономикадағы үлес
салмағымен белгіленетін, ... ... ... ... ... жеке ... кәсіпорындары т. б.);
► тауар айналымы сферасының ... ... ... ... ... иелігінен алыну
және жекешелендіру дәрежесімен;
► осы елде ... ... ... жағдайлар жүйесіне ерекше қасиеттер береді.
Құрылымы жағынан нарықты мынадай критерийлер арқылы бөлуге болады:
1. Нарық қатынастары объектілерінің ... ... ... ... мен ... ... ... құралдарының нарығы;
► ғылыми-техникалық жұмыстар нарығы;
... ... ... ... күші ... көп ... кәсіпорындардың өзара әсер етуінің барлық
жуйесіне күрделі өзгерістер енгізу талап ... ... ... тікелей
байланыс негізінде жүргізуді, сату-сатып алудағы ... ... ... ... ... ... ... еркін таңдауды талап етеді. Осындай нарықтың ... және қор ... ... қоймалар, коммерциялық орталықтар,
көтерме сауда орындары, т.б. жатады.
2. Нарықтарды тауарлық топтар бойынша классификациялауға ... ... ... бағытталған тауарлар нарығы;
► халық тұтынатын тауарлар, азық-түлік тауарлар анрығы;
► шикізат пен материалдар және т.б. нарықтары.
Ауылшаруашылық шикізаттары нарығында азық-түлікке және ауыл ... ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдер
қоры қалыптасады. Тұтыну тауарлары нарығының қалыптасуы осы тауарлардың
өндірілу көлемінің ... ... ... ... ... ... ... үшін бәсекелестің кең пайдалануын, фирмалық дүкендердің
көбеюін тілейді.
3. Кеңестік (территориялық) критериі бойынша мынадай нарықтар болады:
... ... ... ... ... ... ... нарықтар.
Осындай нарықтардың қалыптасуы республиканың мемлекеттік ... ... ... ... ... бойынша мынадай нарықтар болады:
► монополиялық;
► олигополиялық;
► салааралық ... ... ... ... ... ... нарықтар болады:
► көтерме сауда нарықтары. Бұнда сатып ... мен ... ... және ұйымдар әрекет етеді.
► бөлшек сауда нарықтары. Бұнда сатып алушылар-жеке азаматтар.
► ауылшаруашылық өнімдерін мемлекеттік сатып алу ... ... ...... ... – ауыл шаруашылық өнімдерін
тікелей өндірушілер: ... ... ... агрокешендер т.б.
Көтерме сауданың екі түрі болады. Бірінші түрі – жабдықтаушы (жеткізуші)
мен тұтынушылар арасында тікелей ... ... Бұл түр ... ... ... болғанда пайдаланылады (тоқыма және
тігін ... ... және шина ... ... Бұндай
байланыстарда келісім шарт ... ... ... және ... ... Бұл түр ... ... етушілерді көптеген ұсақ
тұтынушылар пайдаланғанда орын ... ... ... тек ... және ... ... мүмкін болады.
7. Экономикада заңдылықты сақтау жағынан мынадай нарықтар болады:
▬ заңды, ресми нарықтар;
... ... ... нарықтар т.б.
1- Сурет. НАРЫҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
Нарықтың мәні оның функциялары арқылы ... ... ... ... ... ... тауар өндірісінің өзін-өзі реттеу қызметі. Бұл мына ... ... ... ... өскенде, өндірушілер өздерінің өндіріс
көлемін көбейтіп, бағаны жоғарлатады ; нәтижесінде өндіріс ... ... ... Баға ... өндірушілер өндіруді
азайтады, осымен қатар, олар жаңа ... ... ... ... жетілдіру арқылы шығындар азайту мүмкіндігін
іздестіреді;
... өнім мен ... ... ... ... ... ... бұл қызмет тек тапшылық жоқ өндіріс
жағдайында жүзеге аса алады: ... ... ... бар ... ... ... бірнеше өндірушілер болып олар өзара
бәсекелес болғанда;
• реттеу қызметі. Нарық арқылы ... ... ... ... ... және макропропорциялар белгіленеді;
• шаруашылық өмірді демократияландыру, өзін-өзі басқару принциптерін
жүзеге асыру қызметі. Нарықтық ... ... ... ... ... ... элементтерден арылып отырады және
осының арқасында тауар өндірушілер әрекелкі ... ... яғни ... ... ... ... МЕН ҚЫЗМЕТ ЕТУ ПРИНЦИПТЕРІ . НЫРЫҚ
МЕХАНИЗМНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ.
Нарық экономикасының қызмететуі оның белгілі элементтерінің ... ... ... ... ... жүйесін құрайды.
Нарық экономикасының бірінші және өте маңызды элементі- өндірушілер мен
тұтынушылар. Бұлар қоғамдық еңбек бөлінісі процесінде қалыптасады, біреулер
тауарды ... ... оны ... ... жеке ... ... ... болып бөлінеді. Жеке тұтынуда ... ... ... ... жеке ... ... ... өндіріс процесін әрі қарай жалғастырып жүргізу болып табылады.
Бұнда тауарды басқа өндірушілер әрі қарай өндеуге ... ... ... мен тұтынушылардың бір-бірімен байланысы әрқайсысының
әрекеттерінің ... ... ... жүріп отырады. Нарық
шаруашылығында бұл байланыстар тұрақты болады, ... ... ... ... ... ... ... экономикасының екінші элементінің өндіріс ... ... ... ... жеке ... аралас
формаларымен болжанған экономикалық оңашалану құрайды.
Нарық экономикасының үшінші ... ...... ... жеке таладп
танысайық. Бұл жерде тек екі мәселені ескертеміз: 1) – баға ... ... ... ... Бұлардың сәйкестігі ... ... ... ... 2) – осы ... ... ... нарықтық қатынастар әсерінің сферасын баға ... ... ... ... шығындар болжайды, яғни ... ... ... ... ... ... орталық буыны – екі құралымнан сұраныстан
және ұсыныстан тұрады. ... ... ... қажеттілік болып
көрінеді. Осы ... ... ... ... ... сатып алады. Сұраныс өндірудің ең тиімді әдісін ... ... ... ... стимулы болып табылады. Сұраныс пен ұсыныс
материалдық игіліктерді қндірушілер мен тұтынушылар ... ... ... ... ... ... өте ... элементі.
Нарық механизмнің бесінші элементі-бәсеке. Болып пайданың жоғары болуын
тілейді және осының негізінде өндіріс масштабын кеңейтуді қамтамасыз етеді.
Бәсеке нарық ... ... ... және ... ... ... болып табылады. А.Смит бәсекені нарықтың «көрінбейтін
қолы» деген. Көрінбейтін қол идеясының мәні: адамдар өз мүдделеріне ... қара ... ... ... ... етеді.Осы әрекеттердін
жиынтығын қоғамдық пайдаға шешіледі, ... ... ... ... экономиканың реттеушілерінің: бағаның,
пайда нормасының, проценттің т.б. мөлшерін анықтау болып табылады.
Нарықтың маңзды элэменттеріне нарықтық инфрақұрылым ... ... ... ... және ... ... ... құрылып, қызмет
етуін талап етеді.
|Нарықтың инфрақұрылымы ... ... - ... ... ... ЖӘНЕ ... ... |БИЗНЕСТІҢ КОММЕРЦИЯЛЫҚ ОРТАЛЫҚТАРЫ |
|БАНКТЕР ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ЖӘНЕ |ЖАРНАМА-АҚПАРАТТЫҚ ҚЫЗМЕТ ... | ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... |
|КОРЛАР ... ... |
| ... ӨНІМДЕРІН САҚТАУ ОРЫНДАРЫ |
|МЕМЛЕКЕТТІК САЛЫҚ ИНСПЕКЦИЯСЫ |САУДА ҮЙЛЕРІ ... ... ... ЖАСАЙТЫН|МАРКЕТИНГТІК ЗЕРТТЕУ ОРТАЛЫҚТАРЫ |
|ИНСПЕКЦИЯ | ... ... ... ... ... ... |
|ЛИЗИНГТІК КОМПНИЯЛАР ... ... ... ... ҚЫЗМЕТ |ЖӘРМЕНКЕЛЕР ... МЕН ... ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК ИНСПЕКЦИЯ |(АССОЦИАЦИЯЛАРЫ) ... ... ... ... ... ... НАРЫҚТЫҢ ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫ
Нарық коньюнктурасы.Нарық ... ... ... ... ... яғни ... белгілі мерзімдегі
уақытша жағдайы.Коньюнктура туралы төменде көрсетілген көрсеткіштер жүйесі
мәлімдейді:
( өндіріс пен құрылыс динамикасы, ... ... ... баға,
процент, бағалы қағаздар курсының қозғалысы;
( пайда, еңбек ақы және өндіріс шығындары дәрежесінің өзгеруі;
( еңбектегі және жұмыссыздар саны арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бар;
а) Циклдық факторлар әдетте негізгі капиталдың (өндірістік құрал-
жабдықтардың) кезекті ... ... ... ... емес ... ... тұрақты түрде әсер етеді (оған ең
алдымен ғылыми-техникалық прогресс жатады);
с) Кейздейсоқ ( ... тез ... ... аурулар, мода.
Экономикалық коньюнктураны жақсартудың әдістері:
а. Инвестициялық ахуалды қалыптастыру;
b. ... ... ... ... мен ... өзгеруі;
с. Салық және процент ставкаларының дәрежесін қайта қарау;
d. Халықтың ақшалай жинақтарының ... ... ... ... ... жекеленген нарықтар коньюнктурасын
өзгеруін зерттейді, оның болашағын болжайды.
Нарық экономикасы әрекетінің механизмі үш ... ... ... ... ... талдауға;
• Балама таңдау шығындарына;
• Экономикалық рационалдыққа.
Маржиналдық талдау принцптері негізінде нарық субъектілерінің іс-қимылы
жүріп отырады. ... ... әсер ... ... ... ... шамалар
болады. Осының нәтижесінде нарықты тауарлармен толық қамту, нарықтық
бағаның ... ... ... бір ... ... ... бірте-
бірте жүріп отырады. Жаңа, шекті ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсынысқа мәнеді әсер етпейді. Жетілген
нарық жағдайында, яғни ... және ... ... ... ... ... өте көп ... олардың әрқайсысының нарықтағы жеке үлес
салмағы шексіз аз шамада болады. Маржиналдық бағыт нарықтық ортаның ... ... ... ... ... ... пен ... күрт тербелуіне
жол бермейді; тауар өндірушілер мен тұтынушылар тепе-теңдік ... етіп ... ... ... принциптері. Балама таңдау шығындарына
тікелей шығындар және ресурстарды пайдаланудың ... ... ... басқа, өзгеше әдістерінен бас тартудың салдарынан
түспеген табыстың және тікелей ... ... ... ... ... ... барынша қолданылмаған мүмкіндіктердің
варианттарының ішінен ең ұнамсыз ... да ... ... ... ... таңдап алынады. Балама таңдау ... ... бар ... ... ... ... рационалдық принцип табыс пен шығындарды салыстырып отыруға
негізделеді. Рационалдық талдау өзгеріп тұратын варианттардан жасалады. Осы
варианттардың ішінен мүмкін ... ... ең аз ... ... да, ... ... ... вариант алынады. Рационалдықтың критериі- табыс
төтенше құқықтың болуымен байланысты. Фирма ... ... ... ... ал ... ... шектеп пайдалана отырып,
барынша өздерінің хал- ахуалын ... ... ... ... ... ... ... құру тепе-теңдік болмысына жетуді қамтамасыз
етеді. Осы болмыс-нарық механизмнің орталық ... Бұл ... ... күштерді қолдануға негізделеді: бір жақтан сұраныс пен
ұсынысты, екінші ... ... ... ... мәселесі нарық экономикасының өте маңызды шарты болып
табылады. «Сиректік» деген түсінік-экономистер үшін өте ... ... ... ... падалылығын дәлелдеуде
қолданылатын құрал. Демек, шекті ... ... ... ... және ешқандай түсіндірме тілемейтін, физикалық ... ... ... ... ... белгілі бір тұрғыда ... ... ... ... ... ... өкілдері Д.Рикардо, А.смит «сиректік» ... ... ... ... сиректік еңбектің санымен қатар,
тауардың құнын белгілейтін маңызды факторларға жатады. Осы ... ... ... ... ... ... ұшырып отырады. Егер бұрын сиректік табиғи және ... ... ... ... ... ... ... ету
мерзімімен байланыстырып отыр. Сұранысы мол жаңа игілік бір мезетте және
толығымен қажеттіліктерді қамтамасыз ете ... Бұл үшін ... ... ... ... ... ... сиректігі мол болған сайын, осы
игіліктің қажет санын өндіруге соншама мол ... ... ... НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДА АТҚАРАТЫН РОЛІ
Мемлекеттің макроэкономикалық процеске қасысуы осы процестің бөлінбейтін
элементіне айналды. Бүгініг таңда мұндай қатысу ... ... ... және ол белсенді түрде ... ... ... ... артуына қарамастан, бүгініг таңда өркениетті ... ... ... ... сақтауда.
Осыған байланысты «экономика-мемлекет» қарым-қатынастары, қарама-
қайшылықты мазмұндағы құбылыс. Неге? ... ... ... жағы да ... ... мәнінде, нарықтық экономика таңдау және ... ... ...... ... шектейтін күш. Еркін таңдау
қашанда және ... ... ... ... ... ... ал күштеу (ықтиярсыз көндіру) – осы бағалылықты теріске ... ... ... ... ... араласуының мынадай үш себебін
бөліп көрсетуге болады.:
Біріншіден, мұның қажеттілігі ... ... ... ... ... ... болып табылады. Расында, бәсекелестік монополияның пайда
болу ... бірі ... ... ... даму – ... ... ... бұзады. Бұл ... ... ... ... ... ... өндірістің
тиімділігін төмендетеді. Бұдан келіп, бәсекелестік ... ... ... экономикадағы монопольдік тенденцияны шектеу қажеттілігі пайда ... ... тек ... монополияға қарсы әрекеті ғана жеңе
алады.
Екіншіден, нарық экономикасына «пайдасы жоқ» өндіріс түрлері аз ... ... олар ... орын ұзақ ... толтыратын өндірістер.
Оларды меңгеру жекеменшік кәсіпорындарға біршама қиындықтар туғызады.
Үшіншіден, нарықтың өзін-өзі реттеу мүмкіндігінің шектелуінен туындайтын
себептер бар. ... өз ... ... ... ... ... жұмыспен қамтуды қажетті деңгейде сақтауға, ақша
айналымын ... және т.б. ... ... ... ... ... ... тән нәрсе – нақты жүйе ешқандай
елде таза түрінде кездеспейді, тіпті ол А.Смит пен К.Маркстің заманында ... жоқ. ... ...... ... қалыптасқан елдерге
қарағанда, әміршілдік-әкімшілдік жүйеге негізделген мемлекет бұл жүйенің
жеткілікті дамымау ... ... бар ... ... ... ... салып қойды. Әміршілдік-әкімшілдік жүйе нарық
құрылымын ығыстыра немесе ... ... бұза ... (деформациялау),
шаруашылық субъектісін экономикалық тұрғыдан ынталандырудығ орнына, ... ... ған ... ... ... банкротқа (зиян шегу,
дәрменсіздік) ұшырау қауіпінен «құтқарды».
Бұл жүйе ондаған ... бойы ... зиян ... ... ... тарпынан толтырып келді, тіпті әлі де болса осындай саясат
жүргізілуде. Мәселен: 1. басым көпшілігі мемлекет ... ... ... ... орынсыз шығындап, ысырапшыл пайдалану әдісі әлі де
болса қолдалынуда. 3. жаңа және ... ... ... ... ... ... күні ... дейін басым түсуде.
XX ғасыр дәлелдеп отырған ақиқат қандай да болсын, дамыған елдер ертерек
немесе кейінірек дағдарыс және ... ... ... Мәселен, АҚШ
президенті Рузвельттің «адалдық бәсекелестік» және 1929-1933 ... шығу ... сол ... ... ... деп ... Ал
Рузвельттің өзін «түкті социалист» атандырды. Күні бүгін ғана ... ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдағы асқақ арманшыл дәуірге қайта оралуға жол жоқ
екені белгілі болды. Мұны ... ... өте қиын ... ... ... ... ... қарама-қарсы жағынан бұрылып отыр.
Бұрынғы одақтағы және Шығыс еуропа елдеріндегі қалыптасқан ... ... ... ... күйреуі, олардың нарықтық экономикаға
бет бұрылысы баламасыз екендігі ... ... ... отыр және ... ... сондай: қоғам мүшелерінің бір бөлігі оны XIX
ғасырдағы капитализмге қайта ... деп ... ... тән ... ... ... нарықтық жүйе – экономика емес, тек қана
капитализмнің игілігі ретінде ... ... ... ... жою жеке меншікті ендіруге, сондай-ақ экономиканың әр ... ... ... ... формаларын қолдануға кең жол
ашады.
Ендігі күрделі мәселе: нарық жуйесін реттеу процесінде ... ... ... белгілі бір таптардан мүдделерін қорғай отырып, бір жағынан,
қоғамдық қажеттілікті қамтамасыз ету ... ... ал ... осы ... ... ету ... іздестіріп жүзеге
асырады.
Буржуазиялық мемлекет мына ... ... ... ... ... салу
3. Ақша айналымын реттеу
4. Монополиялыққа қарсы әрекеттер жасау
5. Өндірістің инфрақұрылымын жасау
Бұл тұста мемлекеттің, ... ... ... мен қалың бұқара
топтарының арасында қарама-қайшылақтарды басуға ... ... ... ... айтуға болады.
Бүгінгі таңда буржуазиялық мемлекет және меншік капиталды пайдаланудың
тиімділігі төмен болатын өндіріс сферасында ... ... ... Осыған байланысты меншіктің ерекше секторы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ерекше секторы
мемлекеттік сектор әрекет жасайды. Дамыған капиталистік елдерде олардың
үлесі әр ... ... олар ... АҚШ-та мемлекет кәсіпорындары
өндірген өнімдерінің ұлттық табыстағы үлесі 1-2% қана ... Ал, ... ... бұдан басқаша жағдай қалыптасқан. Австралиядағы ... ... ... ... 37% ... ... ... оның үлесі
ұлттық байлықтың 21%-не тең. Басқа елдерде мемлекеттік сектордың жалпы
ұлттық өнімдегі үлесі ... тең: ... ... ... ... ... ... отырып, мемлекеттің нарықты экономикада
атқаратын қызметтерін мына топтарға бөлуге болады:
... ... ете ... ... ... бір «қателігі» -
монополиялыққа жол бермеу. Қазіргі таңдағы экономика шын мәнінде, ... ... ... ... жібереді. Бұндай
қателіктердің ... ... пен ... ... Бұл ... ... байқалатын әрекет бағыты аз емес. Бірақ экономика
«сырқатын» жоюдағы ... ... іске сала ... оның өз ... қалдыруға болмайды, яғни мемлекеттің өзі әдейі тудыратын жағдайды
ескерту қажет. ... ... ... ... ... ... және ... ставкалар;
■ нарықтық жүйе балалар мен қарттар және кедейленген жұртшылықты сырт
қалдырып, тауарларды «қалатлы» (ақшалы) ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге тырысады.
Нарықтық бағалы механизмін жақтаушылар және оны сынаушылар нарық
жүйесінің тиімділігіне ... ол ... ... жол ашатындығын
мойыедаулары қажет. Бұл нарықтың ... ... ... ... ол ... өзгерте алады және өзгертуге міндетті де. Мұндай
ситуацияны өзгертудің мынадай екі жола бар: 1( ... ... ... ... еңбекке жарамсыз көп балалы жұмыссыздар және т.б. ... ... ... ... қарастыру.
Мемлекеттің тағы бір атқаратын қызметі – экономикалық ... ... ... ... ... ... Бұл ... шарықтап өсуін және оның құлдырап төмендеуін реттеу және бақылаумен
байланысты. Мұнда мемлекеттің қолданатын басқа тәсілі: өндіріс, жұмыссыздық
және құнсыздану ... ... және ... салу ... ... ... көшу процесінде мемлекеттің атқаратын экеономикалық
қызметі және оған әсер ... ... ... Мемлекет бұл бағытта әр
түрлі тәсілдер қолданады. ... ... ... ... хабарлармен
қамтамасыз ету, қаржы бөлу-экономикалық /салық, несие, процент, баға және
т.б./ тетіктер-шаруашылық ... ... ... мен ... ... қызметі – шаруашылық жүргізу туралы бекітілген
шешімдерді заңдылық-құқықтық жағынан қамтамасыз ету. Ол үшін ... ... ... ... ... ... нұсқаулар және т.б./ қабылдайды.
Нарықтық экономика жағдайында мемлекеттің жоспар жасауындағы әрекеті
түпкілікті өзгереді. Жоспарлаудың жаңа ... ... ... ... ... ... экономикалық дамудың индикаторлық ... ... ... ... ... анықтау және оны шешу
концепцияларын жасау.
Нарықтың қалыптасуында ақша және қаржы-кредит ... де ... ... ... айта ... жәйт, қазіргі жағдайда мемлекеттік
экономикамызды саықтыру ... ... ... ... ... Олар – ... ... қолданатын икемді салық
жүйесін қалыптастыру, экономикаға ... әсер ... ... ... ... ақша ... тұрақтандырып, оны сауықтыру.
Сонымен қатар, мемлекет саладағы саясатын өзгертеді. Бұл процес ... ... Бір ... ... беру, денсаулық сақтау, экология
сферасында күрделі мемлекеттік-әлеуметтік бағдарлама ... ... ал ... ... ... ... байланысты халықты әлеуметтік
жағыан қорғау ... ... ... ... қызметі кәсіпкерлерді /жеке, шағын
кәсіпорындар, фирмалар және мемлекеттік кәсіпорындардың/ ... ... ... ... реттеп отыруға саяды. Бірақ ел ешбір
жағдайда кәсіпкерлердің іс-әрекетіне араласпайды. ... ... ... ... ... ... ... шығындарды реттеп отыру
арқыллы нарықты ... ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығының құрылымы мен дамуының аймақтық
ерекшеліктері бар. Республикада әр ... ... ... мол және ... геологиялық құқрылымы біркелкі ... ... әр ... мен ... ... ... ... негізгі ерекшеліктері қандай?
Өнідіріс. Солтүстік және Батыс Қазақстан - өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық
өндірісінің ... ... ... ... ... ... ... көмір өнеркәсібі, түсті және қара металлургия,
машина құрылысы және металл ... ... ... дамымаған. Жеңіл
өнеркәсіптің дамуы ... ... ... сай ... Өндірілетін
өнімнің 7% ғана жеңіл өнеркәсіп өнімі. Шығыс аймақтары өздерінің табиғат –
ауа-райы ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ет, жүн, ... ... және т.б. ... ... Шығыс Қазақстан облысында түсту
металлургия, энергетика, ... ... ... ... ... ... көзге түсті. Оңтүстік аймақтарда республикада дағдарысқа дейін
өндірілетін аяқ киімнің 60%, тері өндірісінің 40% ... ... ... Жамбыл облысы мен Алматы қаласында шоғырланған.
Ауыл шаруашылығы. Қазақстанда егін және мал шаруашылығы үшін барлық
қолайлы жағдайлар бар. ... қара ... ... және ... ... жер ... бидай өндіру мен оны садуа бұрынғы КСРО-да 2-ші (Ресейден
кеінгі) орын алады.Бидай ... ірі ... ... ... егіс ... шамамен 62% осы облыстың үлесіне тиеді.
Қазақстане қой мен ешкінің саны бойынша бұрынғы ... ... ... ал ірі қара мал саны ... ... орын ... Тығыз
қоныстанған еңбек ресурстары жеткілікті Оңтүстік Қазақстаннан кейін екінші
орында. Сондықтан бұл айырмашылық табиған пен ... ... ... ... ... ... келегнде халықшаруашылығы құрылымының
едәір ... ... ... Бұлжағдайда солтүстік аймақта
Павлодар, Оңтүстікте ... ... атап ... жөн. ... бұл ... - ... ірі ... өндірістік
кешенінің қалыптасуына, ал Алматы облысындағы өнеркәсіптің ... ... ... тікелей байланысты.
Қорыта айтқанда, Қзақстан халық шаруашылығы қалыптасқан салалық құрылымы
– біріншіден, ... ... ... ... ... халық
шаруашылық кешенінің ірі бөлігіне айналғандығын дәлелдейді. ... ... ... ... кеөдге дейін үстемдік еткен әкімшілдік-
әміршілдік және орталықтан әділетсіз түрде ... бір өзі шешу ... ... Осы ... байланысты 80-жылдардың ортасында
13жыл бойы қалыптасқан мемлекеттің халық шаруашылығының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... үлесі
не бары 3%-ң төңірегінде. Мұның өзі халақтың қажеттігіне 10-50% ... ... ... Ал ... ... және шаруашылық
тауарлары жөніндегі қажеттік одан да аз, ... ... ... ... ... ... пен ... фабрикаттың құны әділетсіздікпен
төмендетіліп, дайын өнімнің құгны өз бетінше ... ... баға ... саясатындағы ауытқулар салдарынан жағдай күрделене түсті.
Сонымен қатар, мемлекет территориясындағы өнеркәсіптің ... ... ... ... ... елей ... ... одақтық органдардың қолына
шоғырланды. Осыжағдайларды қалай түзеуге болады? Тығырықтан шығудың жолдары
қандай?
Қазір өркендеу ... ... ... ... экономикасын нарық жолына
бағдарлау кең көлемде жүргізілуде.
Нарықты қалыптастырудың алғышарты – ... ... ... - ... өзі күн ... жоғары талаппен қойып отырған
мәселе. Тәуелсіздік не үшін ... Бұл ... ... ... бұрын мына
төмендегі деректерге көңіл аударайық. Бұрын одақта орталықтандырылған
одақтық басқару ... мен ... ... ... ... көмір және металлургия өнеркәсібі, мұнай, газ, химия ... ... ... ... ... ... да Қазақстан экономикасын дамытуға
елеулі үлес қосатын салалар қалып қойған. ... ... ... осы ... ... басым мөлшері сыртқа кетіп, сырттан келіп
еңбек құралдыры мен тұтыну заттарын әкелуге мәжбүр болып отырдық.
Бұдан ... ... ... ... ... өзі
айқындап, оның салдарының ара-қатынас пропорцияларын белгілеу және оған
уақытында керек түзетулер енгізу, күрделі ... ... ... ... алуы ... ... осы ... ғана мемлекет қандай өнімді
қанша мөлшерде және оларды қандай бағамен сыртқа шығаруды ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
экономикасы үшін қоғамдық өндіріс деңгейінің төмендеуі сипатты болды. Бұл
тенденция, әсіресе, өнеркәсіптің ... ... ... ... ... ... ... ерекше көрінді. Мұның себептерінің бірі
көптеген кәсіпорындардың мемлекеттік бақылаудан шығып кеткені болып отыр.
Бұның өзі ... ... күрт ... ... соқты. Егер 1991 жылы
өнеркәсіпте көтерме бағалар үш есе өскен болса, ... 1991 ... олар 24,7 есе ... ... орындарының жартысы1991 жылғы
деңгейімен ... ... ... жол берді, ал ... ... ол ... ... ... ... салыстырғанда 14,8%-
ке жетті.
Халық тұтынатын тауарлар өндіретін салаларда алаңдатарлық жағдай
қалыптасуда. Оны ... ... ... ... бүкіл көлемінің бестен
бір бөлігін ғана құрап отыр, ... 1991 ... ... ... ... жылы Қазақстан мемлекетінің экономикасына бірнеше факторлар тікелей
әсерін ... ... ... ... ... алу ... дәйекті жүргізіле бастады. Екіншіден өндірісті құрылымдық
жағынан қайта құру және ... ... ... ілгерілету
шаралары жүзеге асырылды. Үшіншіден, қаржы-несие және ... ... ... ... Осы ... ... ... салаларында өндіріс мөлемінің кемуі тоқтаған жоқ. 1993
жылы таза материалдық өнім 1992 жылмен салыстырғанда ... ... ... ... ... табыстың құрылымында тұтыну қоры 1992 жылдағы
67,3%-тен ... ... ... ал қорлану қоры бұған керісінше 32,7%-ктен
23,5%-ке кеміді.
1993 жылғы инфляцияның көрсеткіші-тұтыну бағасының индексі 22,65%-ке тең
болды. ... ... 23 есе, ... емес ... 17 есе
қымбаттады. Осы жылы ауылшаруашылық ... ... ... 6,3 ... ... 1992 ... ... 9,8 %- кеміді.
1994 жылдың бірінші жартысы өндірістің төмендеуі, инфляцияның өрістеуі
және біршама ... ... ... ... ... 1994 жылдың 1-ші шілдесінде 730кәсіпорын толық немесе олардың
бірен-сараны тоқтап тұрды, соның ішінде 55,2 мың жұмыскерлерді қамтитын ... ... ... ... ... ... 163 кәсіпорындар мен
мекемелер толық емес жұмыс ... ... ... жасады. Осылардың
ішінде ЖІӨ осы жылдың қаңтар-маусым ... 1993 ... ... ... ... ... өндірісінің көлемі 29,4%, ... мен ... ... қаржылары 61,2%-ке кеміді.
Қазақстан мемлекеті көптеген ТМД-ға кіретін мемлекеттерден табыс деңгейі
бойынша артта ... ... 1994 ... 1-ші сәуірінде Қазақстанда орташа
жалақы 23,8 ... тең ... бұл ... ... ... –57,7, ... доллар болды. Экономикалық реформа осындай
қиын жағдайда жүргізілуде.
Экономикалық ... ... ... ... ... ... үш бағдарлама қабылданды. Оның біріншісі 1991-1992 жылдарға
арналған мемлекеттік меншікті мемлекет ... алу және ... ... Дағдарысқа қарсы шұғыл шаралар және әлеуметтік-
экономикалық реформаларды тереңдету бағдарламасы ... ... ... көшу ... ... және ... ... алу және
жекешелендірудің 1993-1995 жылдарға арналағн ұлттық бағдарлама/2-кезең/.
Еліміздің ... ... ... ... ... ... мен дамуының сртатегиясы” деген кітапшасында экономика
саласындағы стартегиялық мақсаттар деп мыналарды айтады:
← меншіктің негізгі ... ... ... және ... үйлестіре және іс-қимыл жасай отырып, бәсекелестік
бастамаға негізделген әлеуметтік нарық экономика құру;
← адамның ... ... өзін ... принциптерін
іске асыру үшін құқықтық және басқа жағдайлар жасалады;
... ... ... дүниежүзілік тауар
нарығында өзінің нақты айқындамасын жеңіп алу ... ... ... ... ... ... ... дамыту үшін шетел инвестицияларын тарту және оны
тиімді пайдалану.
1994 жылдың маусымында Қзақстанның ... ... ... ... кеңесіне нарықтық қайта құруларды жеделдету және
экономикалық дағдарыстан шығу ... ... ... ... ... ... құжаттар мен бағдарламалар жүзеге асыру қалай
жүріп жатыр? Әрине, әлі де айтарлықтай ... жете ... ... ... ... шаралр аз емес. Мәселен, ұлттық ... бері ... ... дамытып тереңдету мәселелері
бойынша мемлекет басшысы мен үкімет онрмативтік ... ... ... қаулылар және ережелер қабылдады.Сөйтіп, заң тұрғысында бірқатар
елеулі проблемалар шешіліп, нормативтік база едәуір ... ... ... ... экконмикадан
нарықтық қатынастарға түбегейлі түрде көшудің қатаң әрі ұзаққа ... тап осы ... орай ... ... әдіс-тәсілдерге
байланысты жүзеге асыруды көздеп отыр:
1. баға және өндірушілерге бақылаудан алу ... ... ... ақша ... ... және ... тепе-тең ету арқылы
макроэкономикалық түрақтандыру;
3. мемлекеттік мүлікті жеке адамдарға және ұйымдарға сату.ү
Нарықтың экономикаға көшу-бір сөзбен айтқанда, азын-аулақ әрқилы ... ... ... ... ... ... тізгінді етіп
бәсекелестікке беріп, сол бәсекелестік арқылы өндірістің ... ... ... ... ... ... ... жолы-нарықтың негізгі
құрылымдары мен түрлерін қалыптастыру.
ҚОРЫТЫНДЫ
Курстық жұмысты аяқтай келе, мынандай қорытындыларға ... ... ... ... мәні оның ... ... ... ашылады. Ең
алдымен нарық экономикалық тұрғыдан бөлектенген ... ... ... ... мен тұтынушыларды байланыстыратын буын
түрінде.
Біздің ... ... ... реттеудің дүниежүзінде жинақталған
бай тәжірибесін қолдау ... ... ... ... бәрі ... ... бола ... және олай болуға тиісті емес. Біз ... ... ... ... ... тұрғындар тобына қолдау көрсете
отырып барлық азаматтар үшін кәсіпкерлік пен өзінің ... ... ... беретін әлеуметтік жағынан бағдарланаған ... құру және ... ... ... құру – жаңа ... ... ... соның ішінде ,
халық шаруашылығын жоғарыдан төмен қарай немесе тікелей ... ... ... оны ... құрылымдар мен алмастыру дегенді білдіреді. Нарық
мемлекет пен және тауар өндіруші кәсіпорындар мен ... ... көшу ... ... ... ... және оған әсер ететін әдістері көп ... ... бұл ... тәсілдер қолданады.
Сонымен қатар, нарықтың қалыптасуында ақша және қаржы ... ... рол ... Мұндағы айта кететін жай, қазіргі жағдайжа мемлекет
экономикамызды сауықтыру бағытындағы реформалар болып табылады.
А.Смиттің айтуы бойынша нарық ... ұғым ішкі ... ... ... тәртіптің бір реформасы. Біздің жас тәуеліз қазақ мемлекетінде
де толыққанды жүйелі, әлеуметтік бағдарланған нарыққа көшу ... ... ... құралы деп танылып отыр.
Осылайша, нарықтық жүйе мүмкіндік тудырған жеке адамдардың өз басының
бүкіл қоғамның қажеттері қамтамасыз етуге жол ... ... ... С.Ә. ... ... ... Эокномика, 2002ж.
2. Албегова И.М., Емцова Р.Г., ... А.В. ... ... ... перехода к рынку. Москва: Дело и
сервис, 1998г.
3. Асатов Ғ., Носоков Д. ... ... ... ... ... Я., ... теория негіздері. Алматы: Санат, 1998ж.
5. Ғабдулов М., Смағұлов С. Нарық. Алматы: Экономика, 2000ж.
6. Добрынин И.А. ... ... ... ... ... ... Б., ... Ұ., Байжомартов Ү. Нарықтық ... ... ... ... В.Д. ... ... Москва: Гуманитарный
издательский центр, 1998г.
9. Көшенова Б. Ақша, несие, банктер, валюта ... ... ... Н.Қ. ... ... ... Алматы:
Экономика,1998ж.
11. Мәдешов Б. Нарықтық экономика теориясына кіріспе. ... ... ... Ғ.С. ... ... ... Алматы: Экономика 2001ж.
13. Нұрғалиев Ө. Экономикалық теория. Қарағанды, 2003 ж.
-----------------------
ӨНДІРІС ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАРЫНЫҢ НАРЫҒЫ
ТҰТЫНУ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ... ... ... ... ӨНДІРІС САЛАСЫ
БАҒАЛЫ ҚАҒАЗ НАРЫҒЫ
ҚАРЫЗ НАРЫҒЫ
ВАЛЮТА НАРЫҒЫ
КАПИТАЛ НАРЫҒЫ
АСТЫРТЫН ЭКОНОМИКА
НАРЫҒЫ
РУХАНИ
АҚЫЛ-ОЙ НАРЫҒЫ
ҚАРЖЫ САЛАСЫ
НАРЫҚТЫ
ҚАЛЫПТАС
ТЫРАТЫН
АДАМНЫҢ
ӘРЕКЕТ ЕТУ
ОРТАСЫ
РУХАНИ ... ... ... ... ... ... НАРЫҒЫ

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықты экономиканың қажеттілігі, мәні және қазақстандағы оған өту жолдары28 бет
Нарықтық экономика: қажеттілігі, мәні, өту жолдары37 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Аграрлық саясат9 бет
Ай4 бет
Банк қызметіндегі маркетинг75 бет
Банкралық несие29 бет
Бензин8 бет
Биогазды алу мәселелері38 бет
Бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу шаралары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь