Қазіргі офтальмологияның дәлелді медицина тұрғысынан өзекті мәселелері


1. Кіріспе.
2. Анатомиясы.
3. Көз алмасы.
4. Көздің көмекші мүшелері.
5. Көру функциялары және оның жас мөлшерлі динамикасы.
6. Орталық көру
7. Жарық сезіну.
8. Перифериялық көру және оны зерттеу әдісі.
9. Физиологиялық оптика. Рефракциясы, аккомадациясы.
10. Оптикалық шыны түрлері.
11. Физиологиялық оптика.
12. Астиматизм.
13. Рефракцияны субъективті әдіспен анықтау.
14. Көзілдірік тағайындау.
15. Рефракцияның аномалия клиникасы.
16. Аккомадация.
Көзге және көру мүшесіне салмақты нәзіктікпен назар салып қарау үшін, көз жайында бір мәлімет білу керек. Көз ағзасының құрылысының анатомиялық ерешеліктерін, оның ауруларын, оларды анықтау, емдеу және алдын алуын оқытатын клиникалық медицинаның тарамының өзіндік орны бар.
Көздің көптеген аурулары мен көз ағзасындағы өзгерістер организмнің түрлі ағзалары мен жүйелерінде дамитын патологиялық процесстердің көрінісі. Ол көздің анатомо- физиологиялық ерекшеліктеріне және қоршаған ортаны қабылдау қасиетіне байданысты. Көз ағзасының ауыз қуысы мен құлақ, танау ағзаларымен бас сүйек қуысымен анатомо – топографиялық жақындығын ескерсек, стоматолог басқа дәрігерлер сияқты жиі кездесетін көз ауруларын анықтап,стоматологиялық және басқа ауруларда кездесетін көз ауруларының белгілерін анықтап, жедел жәрдем көрсетіп, дер кезінде офтальмологқа бағыттай білу керек.

Көру мүшесінің клиникалық анатомиясы

«Көз» (көру мүшесі) деп аталатын жинақты түсінікке көз алмасы мен оның қорғаныс, көмекші аппараты –қабақ, жас мүшелері, көз алмасының бұлшық еттері, қан және лимфа тамырлары, жүйкелері, тенон капсуласы, шел, көз шарасы, жататынын айтып өту керек.
Көз алмасы шар тәрізді түзілім болып табылады, бірақ уақыт өткенде, яғни шамамен 20 жасқа дейін жұмыртқа тәрізді (эллипс) болып өзгереді, алдыңғы –артқы сагитал мөлшері үлкейеді. Егер эхобоиметрия мәліметтері бойынша, жаңа туған сәбидің көзінің мөлшері орташа 16мм тең болса, 1 жасқа жектенде шамамен 20мм-ге, ал 20 жаста және одан аса -24мм-ге тең болады.
Көз алмасы 3 қабықтан тұрады. сыртқы фиброзды қабықтың 2 бөлімі бар. Артқы үлкен (5/6) бөлмі белокты немесе склера, кіші алдыңғы бөлімі (1/6) касан қабық деп аталады. Касаң қабық склерага отетін жері лимб деп аталады.
Склера мөлдір емес, ақ түсті. Жаңа туған сәбиде көгілдір реңкті, бірақ жас қосыла ағарады, ал қарт адамдарда сарғаяды. Егер де склераның көгілдірлілігі баланың 1 жасына дейін қайтпай тіпті көк түске айналса, ол керееңдікпен қоса сүйек патологиясын көрсетеді. Касан қабық, әдетінше мөлдір. Лимб жартылай мөлдір, ені 2мм-ге тең. Касан қабық лупаға немесе үлкейтетін шыныға тәрізді көздің оптикалық жүйесінің негізгі сындыру құрылымы болып табылады. Сонымен қоса, екінші сындыру ортасы көз бұршағы. Қасан қабықтың сындыру күшті 40дптр, жаңа туған балада 50дптр, 3-5 жасына қарай ол азаяды. Бұл өзгеріс көз мөлшерінің үлкеюіне сонымен бірге касан қабықтың жалпаюына, яғни радиус қисықтығының жоғарлауына байланысты.
Жаңа туған балада радиус қисықтығы 7,0-7,3мм, ал 5-7 жасқа қарай 7,6-7,8мм. Касан қабық мөлшері жұқаруы арқылы үлкейеді. Касаң қабықтың барлық 5 қабаты жұқарады, алдыңғы эпителий, алдыңғы шекаралық боумен пластинкасы, меншікті заты, артқы шекаралық десцемет пластинкасы, артқы эпителий. Қасаң қабықтың алдыңғы эпителий, десцеметов қабаты және эндотелиі түрлі зақымданулардан кейін регенерацияға жатады, ал басқа қабаттары зақымданса түрлі көлемді, формалы қарауытулары қалады. Жаңа туған баланың көзінің касан қабығының орташа ені 9мм-ге тең. Бірте – бірте касан қабық диаметрі үлкейіп, ересектерде 11,5мм-ге жетеді. Бұл динамиканы білу туа біткен глаукоманың ерте диагностикасында және ауырлығын анықтауында немесе микро-макро (мегало) корнеа сияқты касан қабық ауытқуларын анықтауында үлкен мағынасы бар. Қасаң қабық тамырсыз түзілім, лимбтың тамырлы өршімі, көз ішкі сұйықтығы және алдыңғы камера ылғалы арқылы қөректенеді. Бірақ қасан қабық миелин қабығы жоқ үшкіл нерв тармақтары болып табылатын сезімтал жүйке талшықтарына бай. Баланың қасаң қабық сезімталдығы 2-4 айына қарай қалыптасады.
Қасаң қабық сезімталдығын тексеру әдістері қарапайым және жіңішке мақта жгутигін әр жеріне тигізу арқылы анықталады, тағы тереңдеу зерттеулер алгезиметрлер көмегімен тексеріледі.
Қасаң қабықтың ішкі бөлімі – эндотелий көз алмасы алдыңғы камерасының сұйықтығымен тиісіп тұрады. Көз ішкі сұйықтығы тамырлы қабығымен әсіресе кірпікті денесімен өндіріледі және көздің тамырсыз түзілімдері үшін қоректену ортасы болып табылады. Алдыңғы камера тереңдігі 3мм-ге тең. Жаңа туған балада алдыңғы камера тереңдігі өте саяз болады (шамамен 2мм).
Склера – дәнекертіндік, өте тығыз құрылым, ол коньюнктива, тенон капсуласы және эписклерамен жабылған. Склера сыртқы жағынан коньюнктивальді және склералды тамырлармен қоректенеді.
Склераның артқы жағында торлы құрылым бар тор қабығының орталық артериясы, көру нервісі, кіретін және тор қабығының орталық венасы шығатын торлы құрылым бар. Көз экваторымен лимб аралығында склераға 4 тіке және 2 қиғаш көз қимылдатқыш бұлшықетттері жалғанады.
Склера арқылы тік бұлшықеттер астынан олардың жалғанған жеріне жақын супрахориоидалды кеңістіктен қанды алып кететін 4 вортикозды иірімді веналар шығады.
Екінші қабық –көз алмасының тамырлы қабығы 3 бөлімдерден тұрады: нұрлы қабық, кірпікті дене және меншікті тамырлы қабық (хориоидея). Тамырлы қабық көз ішкі түзілімдерін (көз бұршағы, шыны тәрізді дене, тор қабығы, касан қабығы) қоректендіретін негізгі құрылым болып табылады. Тамырлы қабықтың әр бөлігінің өзіне тән құрылысы орналасуы және қызметтері бар.
Негізгі:
1. Бочкарева А.А. Учебник глазных болезней.- М., Медицина, 1989
2. Ковалевский Е.И. Офтальмология.- М., Медицина, 1995.
3. Копаева В.Г. Глазные болезни. - М., 2002. – 560 б.
4. Кошеров К.Б. Коз аурулары. – Алматы, 1997. – 455 б.
5. Сидоренко Е.И. Офтальмология. – М., 2002. – 406 б.

Қосымша:
1. Краснов М.Л. Элементы анатомии в клинической практике офтальмолога. – М., 1952. – 105 б.
2. Пономаренко В.Н., Басинский С.Н. Клиническая анатомия органа зрения. – Благовещенск, 1989. – 102 б.
3. Сомов Е.Е. Клиническая анатомия органа зрения человека. – СПб, 1997. – 141 б.
4. КовалевскийЕ.И. Офтальмолгия.Избранные лекции.- М., Медицина,1996

Пән: Медицина
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 18 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Ф КГМУ 43-0401

ИП № 6 УМС при КазГМА

от 14 июня 2007 г.

ЌАРАЃАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ

Реаниматологиямен ЛОР, көз аурулар кафедрасы

ДЄРІС

Тақырып: Қазіргі офтальмологияның дәлелді медицина тұрғысынан өзекті
мәселелері. Кµру м‰шесініњ клиникалыќ анатомиясы. Аќаулар. Кµру м‰шесініњ
ќызметтері. Рефракция жєне аккомодация.
Пән: Хирургиялық аурулар Hir -4302 (Офтальмология)
Мамандыѓы: 051301 Жалпы медицина
Курс 4
Уақыты 1 сағат

Қарағанды 2010 ж.
Кафедраның әдістемелік мәжілісінде бекітілді

______ 2010___ж. №________ Хаттама

Кафедра меңгерушісі, проф.________Шустеров Ю.А.

Тақырып: Кµру м‰шесініњ клиникалыќ анатомиясы. Аќаулар. Кµру м‰шесініњ
ќызметтері. Рефракция жєне аккомодация.

Дәріс мақсаты: Көз құрылысының анатомо-физиологиялық ерекшелiктерiн бiлуiне
негiзденiп көру мүшесi дамуының, кызметтер динамикасын, пайда болу себебiн
ашу.

Дәрiс жоспары:

1. Кіріспе.
2. Анатомиясы.
3. Көз алмасы.
4. Көздің көмекші мүшелері.
5. Көру функциялары және оның жас мөлшерлі динамикасы.
6. Орталық көру
7. Жарық сезіну.
8. Перифериялық көру және оны зерттеу әдісі.
9. Физиологиялық оптика. Рефракциясы, аккомадациясы.
10. Оптикалық шыны түрлері.
11. Физиологиялық оптика.
12. Астиматизм.
13. Рефракцияны субъективті әдіспен анықтау.
14. Көзілдірік тағайындау.
15. Рефракцияның аномалия клиникасы.
16. Аккомадация.

Дәріс тезистері.

Кіріспе.

Көзге және көру мүшесіне салмақты нәзіктікпен назар салып қарау үшін, көз
жайында бір мәлімет білу керек. Көз ағзасының құрылысының анатомиялық
ерешеліктерін, оның ауруларын, оларды анықтау, емдеу және алдын алуын
оқытатын клиникалық медицинаның тарамының өзіндік орны бар.

Көздің көптеген аурулары мен көз ағзасындағы өзгерістер организмнің
түрлі ағзалары мен жүйелерінде дамитын патологиялық процесстердің
көрінісі. Ол көздің анатомо- физиологиялық ерекшеліктеріне және қоршаған
ортаны қабылдау қасиетіне байданысты. Көз ағзасының ауыз қуысы мен құлақ,
танау ағзаларымен бас сүйек қуысымен анатомо – топографиялық жақындығын
ескерсек, стоматолог басқа дәрігерлер сияқты жиі кездесетін көз ауруларын
анықтап,стоматологиялық және басқа ауруларда кездесетін көз ауруларының
белгілерін анықтап, жедел жәрдем көрсетіп, дер кезінде офтальмологқа
бағыттай білу керек.

Кµру м‰шесініњ клиникалыќ анатомиясы

Көз (көру мүшесі) деп аталатын жинақты түсінікке көз алмасы мен оның
қорғаныс, көмекші аппараты –қабақ, жас мүшелері, көз алмасының бұлшық
еттері, қан және лимфа тамырлары, жүйкелері, тенон капсуласы, шел, көз
шарасы, жататынын айтып өту керек.
Көз алмасы шар тәрізді түзілім болып табылады, бірақ уақыт
өткенде, яғни шамамен 20 жасқа дейін жұмыртқа тәрізді (эллипс) болып
өзгереді, алдыңғы –артқы сагитал мөлшері үлкейеді. Егер эхобоиметрия
мәліметтері бойынша, жаңа туған сәбидің көзінің мөлшері орташа 16мм тең
болса, 1 жасқа жектенде шамамен 20мм-ге, ал 20 жаста және одан аса -24мм-ге
тең болады.
Көз алмасы 3 қабықтан тұрады. сыртқы фиброзды қабықтың 2 бөлімі
бар. Артқы үлкен (56) бөлмі белокты немесе склера, кіші алдыңғы бөлімі
(16) касан қабық деп аталады. Касаң қабық склерага отетін жері лимб деп
аталады.
Склера мөлдір емес, ақ түсті. Жаңа туған сәбиде көгілдір реңкті,
бірақ жас қосыла ағарады, ал қарт адамдарда сарғаяды. Егер де склераның
көгілдірлілігі баланың 1 жасына дейін қайтпай тіпті көк түске айналса, ол
керееңдікпен қоса сүйек патологиясын көрсетеді. Касан қабық, әдетінше
мөлдір. Лимб жартылай мөлдір, ені 2мм-ге тең. Касан қабық лупаға немесе
үлкейтетін шыныға тәрізді көздің оптикалық жүйесінің негізгі сындыру
құрылымы болып табылады. Сонымен қоса, екінші сындыру ортасы көз бұршағы.
Қасан қабықтың сындыру күшті 40дптр, жаңа туған балада 50дптр, 3-5 жасына
қарай ол азаяды. Бұл өзгеріс көз мөлшерінің үлкеюіне сонымен бірге касан
қабықтың жалпаюына, яғни радиус қисықтығының жоғарлауына байланысты.
Жаңа туған балада радиус қисықтығы 7,0-7,3мм, ал 5-7 жасқа қарай
7,6-7,8мм. Касан қабық мөлшері жұқаруы арқылы үлкейеді. Касаң қабықтың
барлық 5 қабаты жұқарады, алдыңғы эпителий, алдыңғы шекаралық боумен
пластинкасы, меншікті заты, артқы шекаралық десцемет пластинкасы, артқы
эпителий. Қасаң қабықтың алдыңғы эпителий, десцеметов қабаты және эндотелиі
түрлі зақымданулардан кейін регенерацияға жатады, ал басқа қабаттары
зақымданса түрлі көлемді, формалы қарауытулары қалады. Жаңа туған баланың
көзінің касан қабығының орташа ені 9мм-ге тең. Бірте – бірте касан қабық
диаметрі үлкейіп, ересектерде 11,5мм-ге жетеді. Бұл динамиканы білу туа
біткен глаукоманың ерте диагностикасында және ауырлығын анықтауында немесе
микро-макро (мегало) корнеа сияқты касан қабық ауытқуларын анықтауында
үлкен мағынасы бар. Қасаң қабық тамырсыз түзілім, лимбтың тамырлы өршімі,
көз ішкі сұйықтығы және алдыңғы камера ылғалы арқылы қөректенеді. Бірақ
қасан қабық миелин қабығы жоқ үшкіл нерв тармақтары болып табылатын
сезімтал жүйке талшықтарына бай. Баланың қасаң қабық сезімталдығы 2-4 айына
қарай қалыптасады.
Қасаң қабық сезімталдығын тексеру әдістері қарапайым және
жіңішке мақта жгутигін әр жеріне тигізу арқылы анықталады, тағы тереңдеу
зерттеулер алгезиметрлер көмегімен тексеріледі.
Қасаң қабықтың ішкі бөлімі – эндотелий көз алмасы алдыңғы
камерасының сұйықтығымен тиісіп тұрады. Көз ішкі сұйықтығы тамырлы
қабығымен әсіресе кірпікті денесімен өндіріледі және көздің тамырсыз
түзілімдері үшін қоректену ортасы болып табылады. Алдыңғы камера тереңдігі
3мм-ге тең. Жаңа туған балада алдыңғы камера тереңдігі өте саяз болады
(шамамен 2мм).
Склера – дәнекертіндік, өте тығыз құрылым, ол коньюнктива, тенон
капсуласы және эписклерамен жабылған. Склера сыртқы жағынан коньюнктивальді
және склералды тамырлармен қоректенеді.
Склераның артқы жағында торлы құрылым бар тор қабығының орталық
артериясы, көру нервісі, кіретін және тор қабығының орталық венасы шығатын
торлы құрылым бар. Көз экваторымен лимб аралығында склераға 4 тіке және 2
қиғаш көз қимылдатқыш бұлшықетттері жалғанады.
Склера арқылы тік бұлшықеттер астынан олардың жалғанған жеріне
жақын супрахориоидалды кеңістіктен қанды алып кететін 4 вортикозды иірімді
веналар шығады.
Екінші қабық –көз алмасының тамырлы қабығы 3 бөлімдерден тұрады:
нұрлы қабық, кірпікті дене және меншікті тамырлы қабық (хориоидея). Тамырлы
қабық көз ішкі түзілімдерін (көз бұршағы, шыны тәрізді дене, тор қабығы,
касан қабығы) қоректендіретін негізгі құрылым болып табылады. Тамырлы
қабықтың әр бөлігінің өзіне тән құрылысы орналасуы және қызметтері бар.
Сонымен, нұрлы қабық көрініп тұратын алдыңғы бөлігі, ол мөлдір
касан қабығы мен бұршақ аралығында орналасқан түсті дөңгелек перде тәрізді.
Нұрлы қабақ пен касан қабық аралығында сұйықтыққа толы кеңістік қалады. Ол
кеңістікті алдыңғы камера деп атайды.
Нұрлы қабықтың көлденең диаметрі 12,5мм, тік диаметрі 12мм жұқа
перде. Оның ортасында көз ішіне енетін жарық сәулелер мөлшерін реттеп
тұратын дөңгелек тесік – қарашық бар. Қарашықтың орташа кеңдігі 3мм-ге тең.
Қарашық жиегінен нұрлы қабықтың артқы түсті қабаты бүрме –шашақ түрінде
шығып тұрады. Жаңа туған балаларда нұрлы қабықтың алдыңғы мезодермалы
жапырақшасында пигмент жоқтың қасы болғандықтан артқы түсті пластинка
көкшілдеу болып байқалады. 10-12 жастағы балаларда нұрлы қабық тұрақты
түске ие болады. Склероз және қоректену құбылыстарының бұзылуынан кексе
адамдарда нұрлы қабықтың пигменті азая түседі де оның түсі солғындау
тартады. Нұрлы қабықта екі бұлшықет бар. Қарашықты тарылтатын бұлшықет
жалпақ шеңбер тәрізді тегіс талшықтардан тұрады және ені 1,5мм-дей
қарашықтық белдікте орналасады. Бұл бұлшықет парасимпатикалық көз қимыл
нервісімен қозғалысқа келеді. Қарашықты кеңейтетін бұлшықет түсті тегіс
талшықтардан тұрады және нұрлы қабықтың артқы қабатында радиус бойынша
жайғасқан. Ол симпатикалық нервпен қозғалысқа келеді.
Нұрлы қабық қантамырлар жүйесі артқы ұзын кірпіктік және алдыңғы
кірпіктік артериялардан қүралады. Жаңа туған балаларда қарашық тар (2мм)
және жарыққа нашар жауап береді, жеткіліксіз кеңейеді, ал жастық көзбен
жасөспірімдерде кеңірек.
Нұрлы қабықтың физиологиялық мәні оған диафрагма тәрізді әртүрлі
жағдайда көз ішіне енетін сәулелерді реттеп тұруында.
Кірпіктік немесе цилиарлық дененің 2 бөлімі бар; бездік және
бұлшықетті. Кірпікті дене хориоидеяның артқы қысқы цилиарлы және шатыраш
артерияларымен қатынасатын ұзын цилиарлы артериялары арқылы қоректенеді.
Цилиарлы денеде сезгіштік, қозғалыс және симпатикалық нерв талшықтары өте
көп. Мысалы, безді бөлігінің әрбір талшығының өз жүйке және тамырлы
тармақтары бар. осыған байланысты, тамырлы қабықтың осы бөлігі көздің ішкі
секреция безі болып табылады, яғни, көздің тамырсыз құрылымдарын (касан
қабық, көз бұршағы, шыны тәрізді дене) қоректендіретін көз ішкі сұйықтығын
өндіретін құрылым болып табылады. Цилиарлы дененің безді бөлігінде көп
тензиохеморецепторлар орналасқан. Цилиарлы дененің безді бөлігінің осындай
күрделі құрылысына байланысты, секреторлы қызметтен басқа терморегуляторлық
және офтальмотонусты реттейтін қызметтерін атқарады.
Цилиарлы дененің екінші, бұлшықеттік бөлігі, цилиарлы дененің
белсенді тұрақты жүйкелі-бұлшықеттік қызметі арқасында қарашық аймағының
қарсы көз бұршағын орталық қалпында ұстап тұруын қамтамасыз етеді. Мысалы:
оның тырысқан жағдайында кірпікті байлам босаңсиды, ал көз бұршағы шар
тәрізді формасын қабылдайды, сол себептен оның сындыру күші өзгереді, егер
де цилиарлы дене босаңсыса циннов байламдары тырысып көз бұршағының
дөңестігі азаяды да, сындыру күші де өзгереді. Цилиарлы дене мен көз
бұршағының бірігіп қатарлас әрекеттері аккомодациясы қамтамасыз етеді, яғни
көзден әртүрлі қашықтықта орналасқан заттарды анық көруді.
Сонымен, цилиарлы дене көз ішкі сұйықтығын өндіруді, үздіксіз
аккомодация актіне қатынасады, терморегуляцияға, офтальмотонусты реттеуіне
қатысады, және де көз патологиясының, тағы организмінің басқа органдарымен
жүйелерінің патологияларының таңдамалы индикаторы болып табылады. Бірақ,
жаңа туған нәрестелерде бұл көп салалы қызметтердің көпшілігі әлсіз
бейімделгенін немесе болмаушылығын біліп есте сақтау қажет. Бұның себебі,
нәрестелерде бірінші апталар мен айорында парасимпатикалық жүйке жүйесінің
тонусы жоғары. Ол бұлшықеттерік жүйені тырысқан жағдайда әұстапә
тұрғандықтан аккомодация мүлдем әлсіз, рефракция ақиқаттығына сай емес, көз
ішкі сұйықтығының өндірісі аз, сезімталдығы өте әлсіз, көз ішкі
сұйықтығының шығуы өте аз, терморегуляцияда қатысы аз болады. Бас қаңқа
жүйелерінің барлығының қызмет атқара бастағаннан кейін цилиарлы дененің
өзіне тән қасиеттері қалыптаса бастайды.
Тамырлы қабықтың үшінші бөлімі – хориоидея – аса дамыған тамырлы
жүйесіне және көп мөлшерде пигмент болуына байланысты күрделі көп қабатты
құрылысы. Хориоидея нұрлы қабаттың тамырларымен байланысатын цилиарлы
дененің ұзын артерияларымен қатынасы бар (артқы) цилиарлы дененің артқы
қысқа артерияларымен түзілген. Бұндай тамырлы байланыс, бір бөлігінде
басталған патологиялық процесс басқа бөлімдерінде таралуымен қауіпті.
Мысалы, касан қабықтың қабынуы (кератит) нұрлы қабаттың қабынуына әкелуі
мүмкін, цилиарлы дененің қабынуына (циклитке) немесе хориоидеяның қабынуына
(хориоидит), тор қабығының қабынуына да (ретинит) әкелуі мүмкін. Бірақ
мұндай жағдай өте сирек болады, тамырлы қабықтың әр бөлімі едәуір жағдайда
меншікті. Хориоидеяның жүйкеленуіне келсек, ол өте аз, негізінде
қоректендіруші.
Хориоидеяның негізгі қызметі- хориокапиллярлы қабат ашық түрінде
тор қабығының пигментті қабатымен тығыз байланысу арқасында жүзеге асатын
тор қабатының нейроэпителиінің қоректендіруі. Хориоидеядағы көп мөлшердегі
пигмент көз түбіне түсетін жарықтың артығын қабылдап көру процесін
қалыптастырады. Балаларда хориоидеясында пигмент аз, сондықтан тор қабығы
арқылы тамырлы құрылысты көруге болады. Әсіресе бұндай жағдай альбинизм
кезінде және хориоидермия кезінде, тағы хориоидеяның гемангиомасы кезінде
байқалады.
Сонымен, тамырлы қабық және оның әр бөлімі барлық уақыт зерттелу
қажеттігі дәлелденген, өйткені бұл қабат көп мағыналы қызмет атқарады және
жасқа байланысты қалпынан тыс өзгерістер анықталуы түрлі генезді жергілікті
және жалпы патологияның ерте диагностикасында көмектеседі.
Көз алмасының келесі маңызды құрылымының бірі – тор қабығы. Тор
қабығының негізгі нейроэпителий деп аталатын қабаттары –таяқшалар мен
саутшалар қабаты, ядролық және ганглиозды клеткалар қабаты. Таяқшалар
–ымыртта көруді және шеткі көруді қамтамасыз етеді. Таяқшаларда өте
белсенді родопсин ферменті шоғырланған. Олар тордың орталық зонасынан тыс
орналасқан. Олардың саны жүз милионнан асады. Сауытшалар –көру жітілігі мен
түс сезуді құрайтын күндізгі (фотопикалық) орталық көруді қамтамасыз
етеді. Он миллионға шамалас сауытшылар құрамына фотоактивті иодопсин
ферменті кіреді. Саутшылар макула (дақ) деп аталатын орталық зонада
шоғырланған. Саутшылар саны шетке қарай азая келеді, иреленген сызық
маңында өте аз. Ал таяқшалар саны шетке қарай көбее келеді. Макуланың
ортасында ең белсенді жарық сезетін зона бар шұңқырша және батыңқы
(фовеа және фовела) деп аталады. Жаңа туған сәбиде тор қабатында иреленген
сызығына дейін 10 қабат болса, жас қосылған сайын қабаттары азая келеді
–макула аймағында, тек қана – қабаттары қалады –нейроэпитлеий мен шынылы
пластинака. Макуладағы тор қабығының қабаттарының азаюы тек қана жарық
әсерінен өтеді. Мысалы, касан қабықтың (көз бұршағының, шыны дененің) толық
қарау туы болса, макула аймағы көп қабатты болып сақталады.
Егер де баланың өмірінің бірінші 4-6 айында тордың орталығына
жеткілікті (2фотоннан аз емес) жарық түсіруді (депривация) қамтамасыз
етпесе (сенситивті кезен деп аталатын уақыт), онда тор қабығы бұл аймақта
өзгермейді. Одан кейінгі депривация, қарауытуды жою тор қабығының жағдайына
әсер етпейді, көру қабілеті төмен болып қалады. Сондықтан, кейінгі он
жылдықта (Е.И.Ковалевский) көзінің мөлдір түзілімдерінің қарауытуы бар
балалардың туылғанынан бастап үздіксіз перманентті қарашығын кеңейтіп
көзге қосымша жарық түсіруді – тор қабығының жұқаруы үшін жеткілікті (5
кванттан асатын), нейроэпителийді қоздырып фотохимиялық көру процессін
туғызуға жеткілікті ұсынылған.
Таяқшалар мен саутшалардың талшықтары (аксондар мен дендриттер)
көру нервісінің тармақтарына топталады. Саутшалар аппаратының
аймақшаларынан папилломакулярлық буда түзіледі – көру нервісінің құрамына
кіріп көздің жоғары көру қызметін қамтамасыз етеді. Тор қабығы өз
морфологиясына және құрамында нейроэпителийдің барлығына немесе жоқтығына
сай екі бөлімге бөлінеді: оптикалы жігерлі (ирелеңді сызыққа дейін) және
оптикалы жігерлі емес (ирелеңді сазықтан аса). Тамырлы қабаттағы және
пигментті эпителийдегі пигментін саны мен сапасына байланысты тор қабығының
түсі әртүрлі болады. Жаңа туған сәбилерде тор қабығының түсі ақшылдау,
мөлдірлеу сияқты. Бірақ баланың жалпы түріне, салтына, ұлтына байланысты
болады. Тор қабығы ақшыл-қызғылт, рефлекстенген болады. Макула аймағында
сарғыштау, ал орталық шұңқырша аймағында тұйық қоңыр (қара) түсті. Тор
қабығының қоректенуі хориоидея тамырларымен қоса тордың орталық артериясы
(ТОА) арқылы өтедіү ол ішкі ұйқылық артериясының тармағы болып табылады.
Тор қабығында сезімталдық, қозғалтқыш жүйкеленуі жоқ. Қан тордың орталық
венасы арқылы (ТОВ) кавернозды қуысқа ағады.
Көру нервісі көз түбінде сұрғылт түсті шекарасы анық кейде
жанында пигментті жиегі бар диск (емізікше) түрінде айқындалады.
Емізікшенің ортасында тамырлы буда бар (тор қабығының орталық артериясы мен
венасы) шұңқыр бар. бұл шұңқыр физиологиялық экскавация деп аталады. Егер
де шығатын (веналар) және кіретін (артерия) тамырлар тор қабығынан көру
нервісінің емізікшесіне қарай өтетін біршама жерде жойылып (батып кеткен
сияқты) қайтадан көрінсе, сонымен біргі тамырлы шұңқырша мұрын жағына
ығысқан болса, бұл көрініс патологиялық экскавация деп аталады. Бұл
–офтальмотонус жоғарлауының қауіпті белгілерінің бірі (глаукоманың). Көздің
мөлдір түзілімдерінде патология жоқ кезіндегі көру қабілетінің бұзылуы тор
қабығы мен көру нервісінің зақымдалуының жанама белгісі болып табылады
(бірге немесе бөлек).
Көру нервісі көз шарасының қуысынан бас қаңқасының қуысына көру
нервісінің каналы арқылы өтіп гипофизге (ұйқы безіне) жақын хиазма (көру
қиылысын) түзеледі. Бұл жерде әр көздің көру нервісінің жарым-жартылай
қиылысы түзіледі, тор қабағының ішкі бөлігінен келетін тармақтары
қиылысады. Сонымен, қиылыстан кейін көру нервісінің әр дінінде сай жағынан
самай және ішкі (мұрын) жағының талшықтары бар. Әрі қарай қосылысқан
бұтақтан қыртыс астылық көру орталықтарына (сыртқы иінді дене) өтеді. Ол
жерден шығысымен сәулелі таж (Грациол будасы) түрінде шашыранды нерв
талшықтары бас мидың шүйделік бөлігінің ішкі бетіндегі құс топшысы атты
салаларда орналасқан қыртыстық айқындаушы көру орталығына бағыт алады. Бұл
жерде 17 және 18 майдандарда Мейнерт-Кохаль клеткаларымен көру қыртыстық
орталықтар (екінші хабарлама жүйесі) орналасқан. Көру жолының
(анализаторының) түрлі бөлімдеріндегі өзгерістерді көру қызметтерінің
бұзылыстары, тағы электрофизиологиялық зерттеулер арқылы анықтауға болады,
яғни топикалық диагностика жолымен. Көру жолдарының зақымдалулары көбінесе
бас миының түрлі бөлімдеріндегі жаңа өсіндері, қабынулары, қан құйылулары
кезінде байқауға болады. Көру анализаторының бас миының түрлі зоналарында
(Бродман бойынша майдандар) орналасқан барлық анализаторлармен тығыз
байланысы бар екенін айтып өту керек.
Енді, көз бұршағына көңіл аударуымыз керек. Көз бұршағы көздің
сындыру құрылымдарының (касан қабықтан кейін) екіншісі болып табылады.
Сындыру күші шамамен 19дптр.тең. Бірақ көз бұршағының сындыру күші
клиникалық рефракцияға
және адамның жасына байланысты. Жаңа туған балада аккомодация
тырысуына, бұршақтың шар тәрізді формасына сай және уақытша орнына келетін
(жалған) миопия бар болғандықтан көз бұршағының күші 20дптр асуы мүмкін.
Көз өскен сайын көз бұршағының дөңестігі азайып клиникалық рефракция
өзгеруіне сай сындыру күші де азая келеді. Құрамына көп мөлшерде 65%
коллагенмен байланысқан су және суда ертілетін мөлдір белоктар
(кристаллиндер), витаминдер, микроэлементтер, оттек кіргендіктен өз бұршағы
мөлдір. Бара – бара құрамында суда ертілмейтін белок-албуминдер пайда
болғандықтан оның ортасында тығыз ядро түзіледі, ол үздіксіз үлкейіп
отырады, сондықтан аккомодациялық қабілеті азаяды (төмендейді). Орташа 40
жасқа қарай кәрілік алыстан көргіштік (пресбиопия) басталады, яғни адам
алыстан жақсы көріп жақыннан көруі нашарлайды. Пресбиопия алғашқы
клиникалық рефракцияға және жасқа байланысты көзілдірікпен түзеледі. Көз
бұршағының қоректенуі артқы камерасының ылғалы арқылы, көбінесе артқы
капсуласы арқылы өтеді. Көз бұршағының патологиясын анықтауды алдыңғы
камера тереңдігін бағалау, иридоденезді – шатыраштың дірілдеуі, қарашықтың
түсінің өзгеруі арқылы, тағы эхобиометрия нәтижелері арқылы өткізуге
болады.
Шыны тәрізді дене –көздің ішкі құрылымы көздің ішкі түзілімдері
үшін тіреу болып оның тұрақты формасын қамтамасыз етеді. Шыны тәрізді дене
мөлдір, бірақ басқа мөлдір сындыру құрылымдарға қарағанда нейтралды-жарықты
сындырмайды. Мөлдірлігі мен тұрақты жағдайы құрамында 98% коллагенмен
байланысқан суболгандығына байланысты. шыны тәрізді денеде тамырлар мен
жүйке жоқ, алмасу процесстері артқы камера сұйытығы арқылы жүреді. Шыны
тәрізді дене көз бұршағының артқы капсуласымен оны құрсақ ішінде
қоректендірген шынытәрізді дененің артериясының қалдығы арқылы байланысады,
ал шынытәрізді дененің артқы бөлімі тор қабығының ішкі пластинкасымен
байланысқан. Шыны тәрізді дененің мөлдірлігі мен құрамы көздің қабынулары
және жарақаттары жағдайында едәуір өзгерістерге ұшырайды. Тек қана уақтылы
басталған және ұзақ мерзімді сорылдыру емі шыны тәрізді дененің қалыпты
жағдайын орнына келтіре алады.
Көздің қосалқы көмекші мүшелері
Қабақтар көз алмасының алдыңғы бөлігінің негізгі қорғаныстары
болып табылады. Олар тері-бұлшықеттік және шеміршекті –конъюнктивалды
құрылымдармен түзелген, олар жақсы сезімталды және қозғалыстық
жүйкелермен нервтенген, кең таралған тамырлы торы бар, май және қабақ
шеміршегінің бездері түрінде бездік түзілімдері бар. Бұл бездердің секреті
қабақ жиектерін және ішкі бетін үнемі қорғанысын, кептірмеуін, және көз
жыпылықтатқанда қиымылн шектетпеуін қамтамасыз етеді. Қабақтардың маңызды
жері олардың кірпікті жиегі. Ол жиектің ішкі бөлігінде жоғарғы және төменгі
жас нүктелері орналасқан. Қалыпты жағдайда қабақ жиектері көз алмасына
жанасып тұрады, кірпіктер сыртқа қарап тұрады, ал жас нүктелері жас көліне
батып тұрады. қабақтардың қозғалыс жүйкеленуі бұзылса, қабақтардың ішке
айналуы немесе сыртқа айналуы, қимылының шектелуі, жоғарғы қабақтың түсуі
(птоз) байқалуы мүмкін, бұл жағдайда көз саңылауының формасы өзгеріп, көз
алмасы жас ағып кеткендіктен кеуіп кетуі мүмкін, тағы касан қабақ жартылай
немесе толық жабылып амблиопия, яғни әрекетсіздіктен көру қабылеті төмендеп
қылилық пайда болуы мүмкін.
Көздің көмекші аппаратының ішінде жас мүшелері маңызды орын
алады. Оларға жас безі және жасты ағызып алып кететін жолдар жатады. Жас
безі жоғарғы қабақ астында көз шарасының жоғарғы – сыртқы қабырғасының
шұңқыршасында орналасқан. Бұл без жақсы тамырланып жүйкеленген. Бірақ ол
туылғаннан кейін екі, одан аса ай асқаннан соң қызмет атқара бастайды, яғни
симпатикалық нерв жүйесінің белсенді дамып бастағанынан кейін. Оған дейін
бала жассыз жылайды, ал көздің ылғалдануы жоғарғы қабақ және көз
алмасының конъюнктивасының жоғарғы-сыртқы бөлімінде орналасқан және
шырышты бөліну шығаратын бокал тәрізді клеткалар Краузе-Моль бездері арқылы
өтетін жасты ағыза әкететін жолдар конъюнктивалды қаптың ішкі бұрышында
орналасатын жас көліне түсетін және төменгі қабақтың ішкі бороздасында
жататын бұлақтан тұрады. бұл жерден шырышты-жасты сұйықтық жоғарғы және
төменгі жас төмпешіктерінде орналасқан жас нүктелерімен сорылады, әрі қарай
ол тік және көлденең жас өзектері арқылы көз шарасының төменгі –ішкі
бұрышының шұңқырында орналасқан жас қапшығына өтеді, сосын жас- мұрын өзегі
арқылы төменгі мұрын қуысына ағады, яғни жылағанда (қатты жылағанда) жас
мұрын арқылы шығады. Әрине, жас безінің туа біткен өзгерістері мен қоса
қабынулы тағы басқа процесстер де болуы мүмкін. Осындай өзгерістер жас
ағызып алып кететін жолдарда да болуы мүмкін. Жас мүшелеріндегі патология
жас болмауымен немесе жас тұруы және жас ағуымен көрнектеледі. Жас
аппаратының бұзылыстарының диагностикасы үшын бояғыш заттармен түрлі
сынаулар (Вест сынауы) және контрасты рентген зерттеуі өткізіледі. Жас
сұйықтығы бактерицидтік қаситеттерге ие екендігін айтып өту керек.
Енді, дәнекер қабықтан түзелген –конъюнктивадан конъюнктивалді
қапшыққа тоқтап өтейік. Ол бір біріне үзілмей өтетін бөліктерден тұрады.
бір бөлімі жоғарғы және төменгі қабақтардың ішкі жағын жабады, екіншісі
конънктивалды каптың жоғарғы және төменгі күмбездерін жабады, үшінші бөлімі
касан қабықты қоса көз алмасының алдыңғы бөлігін жабады. Лимб және касан
қабық басқа бөлімдеріндегіде көп қабатты емес, бір қабатты жалпақ
эпителиймен жабылады. Ақырында, ішкі бұрышында конъюнктива шұңқырша түзеп
жас көлінің түбін –жас еті деп аталатын дөңес түзілімді жабады. Конъюнктива
өте жақсы нервтеніп тамырланған, сондықтан бөгде дене және патогенді
микроорганизммен вирустар түсуіне тез және қарқынды жауап қайтарады. Бұл
кезде, ереже бойынша, ауырсыну, жас ағу, тағы жарықтан қорқу, блефароспазм
(көзді қатты жұму), және тамырлардың кеңеюі экссудация және қанталау
құбылыстарымен бірге болатын конъюнктивалды инъекция пайда болады.
Конъюнктива ылғалды көздің жан-жаққа кедергісіз қимылын қамтамасыз етеді.
Конъюнктива тамырлары склера тамырларымен бірге лимб жанында, касан қабықты
қоректендіретін, иірімді өрімді түзейді. Конъюнктиваның беткелі қабаты
(лимбтің және касан қабықтың эпителиі) зақымдалса тез және толығымен қайта
қалпына келеді. Балаларда 2-4 айына дейін конъюнктивасының ауырсыну сезімі
болмайды, сондықтан конъюнктивалды қабық үнемі қарап тексеріп отыру керек.
Өйткені, түскен бөгде дене ауырсынусыз касан қабығын жарақаттауы мүмкін.
Конъюнктива тек қана жергілікті сыртқы факторларға жауап қайтармай,
организмнің жалпы жағдайы өзгерсе (инфекция, қант дибаеті, гипертониялық
ауру) де жауап қайтарады, яғни бас миының жүйкелері қызмет атқара
бастағанна (2-4 айлығынын) түрлі аурулар мен жарақаттарының индикаторы
болып табылады. Конъюнктиваның қабынулы аурулары конъюнктивиттер деп
аталады. Олардың қатерлігі соңында кератитке әкелетін патологиялық касан
қабық қосылуында тұрады.
Көрінбейтін көз қимылдатқыш бұлшықеттерге тоқтап өтейік. Көз
алмасына 6 сыртқы бұлшықеттер жалғасады. Олар арқылы көз алмасы
мүмкіндігінше жан-жаққа қимылдай алады. Бұл бұлшықеттердің қызметтерін еске
ала, жоғарғы тік, ішкі тік, және төменгі қиғаш бұлшықеттер жататын
көтергіштер деп, төменгі тік, және жоғарғы қиғаш жататын түсіретіндер
деп, ішкі, жоғарғы және төменгі тік бұлшықеттер жататын ішке бұратын деп,
сыртқы тік, жоғарғы және төменгі қиғаш бұлшықеттер жататын сыртқа бұратын
деп сипаттаған жөн. Барлық бұлшықеттердің сезімталдық және қозғалыс
жүйкелері бар, жақсы тамырланған. Олар көздің экваторына қарай лимбтан
түрлі қашықтықта жалғасады (7 мм жақын), көз шарасының түбіне қарай
бұлшықеттік шығыршық түзейді, әр бұлшық етке тән нерв талшықтары мен тамыр
тармақтары жалғасады. Әр бұлшықет тенон капсуласымен жабылған. Ішкі,
жоғарғы, төменгі тік бұлшықеттер (төменгі қиғаш) көз қимылдатқыш нервпен
жүйкеленеді, сыртқы тік бұлшықет –сыртқа бұратын (әкетуші) нервпен
жүйкеленді, жоғарғы қиғаш бұлшықет –шығыршықтық нервпен. Барлық бұлшық
еттер ішкі ұйқы артериясының тармақтарымен қоректенеді. Әр топ
бұлшықеттердің түгелдігі және бірдей әрекеті арқасында көздің симметриялық
қимылы және дұрыс қалпын қамтамасыз етіледі. Жүйкеленуінің бұзылуы, немесе
құрылысының (жалғасуы, күші) туа біткен өзгерістері немесе жарақаттану
себебінен көз қимылының, мүлдем қимылсыз қалуына дейін жететін, шектеулі
және қыликөздік пайда болуы мүмкін. Сыртқы бұлшықеттердің дұрыс қызмет
атқаратынында күмәнданбас үшін міндетті түрде көздің жан жаққа қимылын,
тағы ішке бұру, сыртқа бұру, конвергенция дәрежесін және жасырын қыликөздік
мүмкіндігін тексеру қажет.

Көру мүшесінің қызметтері.

Көру қабылеті және оның жасқа байланысты ерекшеліктері.
Жаңа туған балалардың көру қабілеті.
Бала туған бетте, оның көру қабілетін тексеру әрбір медицина
қызметкерінің және ата анасының маңызды міндеті болып табылады. Баланың
көру қабылеті бар ма деген сұрақ деген мерзімінен бұрын босанған
(жүктіліктің 6 айлығында) жағдайда та туындауы мүмкін. Жаңа туған баланың
көру қабілетінің бар – жоқтығын тексеру оңай. Алдымен қарашықтың жарыққа
реакциясын тексереді. Егер де қарашық жарық түсіргенде тартылса онда көру
қабілеті бар, ал жарыққа реакциясы болмаса –көру қабілеті жоқ. Қарашық
реакциясын қараңғыланған бөлмеде тексерген жөн, себебі, қараңғыда жарық
бөлмеге қарағанда қарашық кеңірек болады. Осыған қарай қарашық тарылуын
оңай байқауға болады. Бұл жарық сынағынан басқа, көру қабілетін көзден 30-
50см қашықтықтағы айқын заттың қозғалысын қысқа уақыт бақылау реакциясы
арқылы анықтауға болады. Бұнда бала қозғалған объект жағына қарай көзі мен
басын бұрады. Бірақ, қозғалмалы объектті сол бойда қарама қарсы жаққа
қозғалтып немесе тоқтатса баланың көзі мен басының бұруы тоқталмай, алғашқы
бағытта қозғалады. Жаңа туған баланың көру реакциялары күн сайын, апта
сайын 2-4 айына қарай бара бара жетіледі, бұл бас миының көру аймағының
белсенді дамуымен байланысты (қыртыс асты қыртыс бас ми жүйкелер). Қысқа
уақытты ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мал дәрігерлік офтальмология
Дефектология пәнінің негізі
«Дефектология және логопедия негіздері»
Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласын дамытудың 2011 – 2015 жылдарға арналған «Салауатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы
Медициналық білім берудің қазіргі жағдайы және даму болашағы
Медициналық қызмет көрсетудің құқықтық негіздері
Сот-медицина сараптамасының іс жүргізу және ұйымдық негіздері
Медицина қызметкерлерінің кәсіптік қызметін орындамағаны үшін қылмыстық жауаптылығы
Бесінші жолы, отандық фармацевтикалық заттардың өзіндік құнын төмендету арқылы оның нарықтағы өнімділігін арттыру
Дәлелді медицина мамандарының қоғамдық ұйымдары туралы ұғым
Пәндер