Қылмыстық жазасын өтеп шықан тұлғалардың бостандықтағы өмір жағдайларына бейімделуінің мәселелері


Адам о бастан-ақ қоғамдық тұлға болып табылатындықтан өзін қоршаған әлеуметтік ортамен үнемі қарым қатынаста болады және тек осындай ортада ғана ол өзін жеке тұлға ретінде көрсетіп, өзінің әлеуметтік ұстанымы мен рөлін айқындай алады.
Негізінен алғанда әлеуметтік бейімделу мәселесі ең алдымен әлеуметтану, психология, педагогика тәрізді ғылымдармен зерттеледі. Аталған мәселені зерттеуден заң ғылымы да тыс қалмайды.
Құқықтанушылардың әлеуметтік бейімделу, нақтырақ айтқанда жеке тұлғаның әлеуметтік ортаға бейімделуі мәселесіне қызығушылық танытуы бірқатар факторларға байланысты.
Біріншіден, жаңадан пайда болған қоғамдық қатынастарды реттеудегі құқықтың рөлі мен маңызының арта түсуі ал ол өз кезегінде қоғамда орын алып отырған өзгерістерге байланысты байқалатын адамның психологиялық қыметінің жылдамдығы мен ырғағының тым жеделдей түсуінен адамдар арасындағы қарым-қатыстың тұрақты түрде өсіп отыратындығынан көрініс беретін адами қатынастар үрдісінің қарқындылығынан және де олардың құқықтық реттеуді қажет ететіндігіне тікелей байланысты. Екіншіден, құқық тек әлеуметтендірілген, яғни өзін қоғамның мүшесі ретінде сезінетін тұтастай алғандағы қоғамға, өзін қоршаған шағын әлеуметтік топтарға, жеке адамдарға қатысты түрде өзінің құқықтары мен міндеттерін түсінетін адамның жүріс-тұрысын реттейді. Үшіншіден, құқық әлеуметтік қатынастардың реттеушісі бола отырып өз тарапынан айтарлықтай әлеуметтендіруші күшке ие және де жеке тұлғаны әлеуметтендірудің тиімді құралы ретінде де әрекет етеді [1,128-132].
Адамның өзіне тән ерешеліктері бар жеке тұлға ретінде қалыптасуына оны қоршаған нақты орта ғана емес сонымен қатар одан да көлемдірек әлеуметтік құрылымдар және тұтастай алғанда қоғам да ықпал етеді, дегенмен олардың жеке адамға әсері ол адамға барынша жақын тұрған әлеуметтік орта арқылы беріледі және қабыл алынады. Аталған әлеуметтік орта өз кезегінде әртүрлі ұжымдар мен топтардан мысалы, өндірістік немесе оқу ұжымдары, қоғамдық ұйымдар, отбасында, тұрмыста тұрақты түрде қатынасқа түсетін топтар (жолдастары, көршілері, ағайын-туыстары) негізінде қалыптасады.
Әрбір адам бірмезгілде бірнеше әлеуметтік топтың қатарына кіреді сондықтан оның жүріс-тұрысын тек ғана олардың біреуінде қабылданған жүріс-тұрыс нормасы ретінде қабылдауға әсте болмайды [2, 173.].
Сондықтан қылмыстық жазасын өтеп шыққан адамдарды бостандықтағы өмір жағдайларына бейімдеудің құқықтық реттелуі мәселелерін зерттеу «жеке тұлғаның әлеуметтік бейімделуінің» жалпы ұғымына назар аудармай мүмкін болмайды.
Адамның қоғамдық ортада өмір сүре отырып тұлға ретінде қалыптасатыны белгілі. Адамның әлеуметтенуі табиғи қасиеттер негізінде әлеуметтік-экономикалық жағдайлар, мәдени орта, мектеп, өзімен жасты тұлғалардан құралған топтардың және т.б., яғни әлеуметтік орта деп аталатын қоғамдық шеңбердің негізгі ықпал етуі барысында орын алады. Осы аталған ортада адам тәрбие алады, оның психологиялық, өнегелік, құқықтық және басқа да қағидалары қалыптасады және де соларға сәйкестікте адам әлеуметтік ортада орын алған жағдайлар мен өзгерістерге тәуелді түрде өзінің жүріс-тұрыстарының одан арғы негізгі бағыттарын айқындайды. Бұл үрдісте адам оның тек енжар түріндегі бақылаушысы болып ғана қалмайды, қоршаған ортаға белсенді түрде әсер ете отырып ол оның қатысушысы болады. «Адамның мінез-құлқында оның іс-әрекеттерінде жүзеге асырылған әлеуметтік ортаның элементтері қорытылады» [2,199.]. Ендеше тұлғаның қалыптасуы «адамды адамға айналдырудың көп қырлы процесі», жеке тұлғаның қалыптасқан әлеуметтік жағдайларға белсенді түрде бейімделуі және жинақталған тәжірибені қарым-қатынас, жүріс-тұрыс, қызмет арқылы жүзеге асыруы [3, 22.].
1. Общая теория права / Под редакцией А. С. Пиголкина – М.: МГТК им. Н. Э. Баумана, 1995. – 384 с.
2. Яковлев А. М. Преступность и социальная психология: М., «Юридическая литература», 1971. – 248 с.
3. Кон И. С. Социология личности . – М.: Политиздат, 1967. – 383 с.
4. Большой иллюстрированный словарь иностранных слов: 17000 сл. – М.: ООО «Издательство АСР» 2004. – 957 с.
5. Гилинский Я. И. Стадии социализации индивида / Человек и общества. – Л., 1971. – С. 40-45.
6. Философские проблемы теории адаптации / Под редакцией Г. И. Царегородцева. – М.: Прогресс, 1975. – 252 с.
7. Казначеев В. П. Современные аспекты адаптации. – Новосибирск: Наука, 1980. – 191 с.
8. Андреева Д. А. О понятии адаптации. Исследование адаптации студентов в условиях учебы в вузе // Человек и общество. – Л., 1973. – Вып. ХІІІ. – С. 65-70.
9. Уэллс Г. К. Крах психоанализа. От Фрейда к Фромму. – М.: Прогресс, 1968. – 287 с.
10. Социальная психология личности. – М.: Прогресс, 1979. – 71 с.
11. Свиридов Н. А. Социальная адаптация личности в коллективе // Социалогические исследования. – 1980. № 3. С. 44-52.
12. Маркарян Э. С. Вопросы системного исследования общества. – М.: Знание, 1972. – 62 с.
13. Попов С. Сознание и социальная среда. – М.: Прогресс, 1979. – 122 с.
14. Медведов Г. П., Рубин Б. Г., Колесников Ю. С. Адаптация – важная проблема педагогики высшей школы // Советская педагогика. – 1969. № 3. С.. 64-71.
15. Растова Л. М. Социальная адаптация личности в коллективе / Автореф. дисс. канд. философ наук. – Томск, 1973. – 23 с.
16. Ананьев Б. Г. Человек как предмет познания мира. – Л.: ЛГУ, 1968. – 339 с.
17. Решетина А. М. Общественно-психологические закономерности социализации личности. – Омск: Омская ВШ МВД СССР, 1974. – 72 с.
18. Войтко В. И. Научно-техническая революция и проблемы социализации личности в условиях научно-технического прогресса. – Киев: Наук. Думка, 1975. – 62 с.
19. Растова Л. М. К вопросу соотношения социализации и социальной адаптации личности // Труды Алтайского политехнического института им. И. И. Ползунова. – Барнаул, 1974. – Вып. 37. – С. 351-356.
20. Зотова О. И., Кряжева И. К. Некоторые аспекты социально-психологической адаптации личности // Психологические механизмы регуляции социального поведения. – М., 1979. – С. 219-232.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 11 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАЗАСЫН ӨТЕП ШЫҚАН ТҰЛҒАЛАРДЫҢ БОСТАНДЫҚТАҒЫ ӨМІР ЖАҒДАЙЛАРЫНА
БЕЙІМДЕЛУІНІҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Әлібеков С.К.

Ш. Есенов атындағы Ақтау Мемлекеттік Университеті

В данной научной статье автор рассматривает вопросы социальной
адаптаций лиц отбывших уголовное наказание в виде лишения свободы а также
некоторые вопросы терминологического характера.

Адам о бастан-ақ қоғамдық тұлға болып табылатындықтан өзін қоршаған
әлеуметтік ортамен үнемі қарым қатынаста болады және тек осындай ортада
ғана ол өзін жеке тұлға ретінде көрсетіп, өзінің әлеуметтік ұстанымы мен
рөлін айқындай алады.
Негізінен алғанда әлеуметтік бейімделу мәселесі ең алдымен
әлеуметтану, психология, педагогика тәрізді ғылымдармен зерттеледі. Аталған
мәселені зерттеуден заң ғылымы да тыс қалмайды.
Құқықтанушылардың әлеуметтік бейімделу, нақтырақ айтқанда жеке
тұлғаның әлеуметтік ортаға бейімделуі мәселесіне қызығушылық танытуы
бірқатар факторларға байланысты.
Біріншіден, жаңадан пайда болған қоғамдық қатынастарды реттеудегі
құқықтың рөлі мен маңызының арта түсуі ал ол өз кезегінде қоғамда орын алып
отырған өзгерістерге байланысты байқалатын адамның психологиялық қыметінің
жылдамдығы мен ырғағының тым жеделдей түсуінен адамдар арасындағы қарым-
қатыстың тұрақты түрде өсіп отыратындығынан көрініс беретін адами
қатынастар үрдісінің қарқындылығынан және де олардың құқықтық реттеуді
қажет ететіндігіне тікелей байланысты. Екіншіден, құқық тек
әлеуметтендірілген, яғни өзін қоғамның мүшесі ретінде сезінетін тұтастай
алғандағы қоғамға, өзін қоршаған шағын әлеуметтік топтарға, жеке адамдарға
қатысты түрде өзінің құқықтары мен міндеттерін түсінетін адамның жүріс-
тұрысын реттейді. Үшіншіден, құқық әлеуметтік қатынастардың реттеушісі бола
отырып өз тарапынан айтарлықтай әлеуметтендіруші күшке ие және де жеке
тұлғаны әлеуметтендірудің тиімді құралы ретінде де әрекет етеді [1,128-
132].
Адамның өзіне тән ерешеліктері бар жеке тұлға ретінде қалыптасуына
оны қоршаған нақты орта ғана емес сонымен қатар одан да көлемдірек
әлеуметтік құрылымдар және тұтастай алғанда қоғам да ықпал етеді, дегенмен
олардың жеке адамға әсері ол адамға барынша жақын тұрған әлеуметтік орта
арқылы беріледі және қабыл алынады. Аталған әлеуметтік орта өз кезегінде
әртүрлі ұжымдар мен топтардан мысалы, өндірістік немесе оқу ұжымдары,
қоғамдық ұйымдар, отбасында, тұрмыста тұрақты түрде қатынасқа түсетін
топтар (жолдастары, көршілері, ағайын-туыстары) негізінде қалыптасады.
Әрбір адам бірмезгілде бірнеше әлеуметтік топтың қатарына кіреді
сондықтан оның жүріс-тұрысын тек ғана олардың біреуінде қабылданған жүріс-
тұрыс нормасы ретінде қабылдауға әсте болмайды [2, 173.].
Сондықтан қылмыстық жазасын өтеп шыққан адамдарды бостандықтағы
өмір жағдайларына бейімдеудің құқықтық реттелуі мәселелерін зерттеу жеке
тұлғаның әлеуметтік бейімделуінің жалпы ұғымына назар аудармай мүмкін
болмайды.
Адамның қоғамдық ортада өмір сүре отырып тұлға ретінде қалыптасатыны
белгілі. Адамның әлеуметтенуі табиғи қасиеттер негізінде әлеуметтік-
экономикалық жағдайлар, мәдени орта, мектеп, өзімен жасты тұлғалардан
құралған топтардың және т.б., яғни әлеуметтік орта деп аталатын қоғамдық
шеңбердің негізгі ықпал етуі барысында орын алады. Осы аталған ортада адам
тәрбие алады, оның психологиялық, өнегелік, құқықтық және басқа да
қағидалары қалыптасады және де соларға сәйкестікте адам әлеуметтік ортада
орын алған жағдайлар мен өзгерістерге тәуелді түрде өзінің жүріс-
тұрыстарының одан арғы негізгі бағыттарын айқындайды. Бұл үрдісте адам оның
тек енжар түріндегі бақылаушысы болып ғана қалмайды, қоршаған ортаға
белсенді түрде әсер ете отырып ол оның қатысушысы болады. Адамның мінез-
құлқында оның іс-әрекеттерінде жүзеге асырылған әлеуметтік ортаның
элементтері қорытылады [2,199.]. Ендеше тұлғаның қалыптасуы адамды адамға
айналдырудың көп қырлы процесі, жеке тұлғаның қалыптасқан әлеуметтік
жағдайларға белсенді түрде бейімделуі және жинақталған тәжірибені қарым-
қатынас, жүріс-тұрыс, қызмет арқылы жүзеге асыруы [3, 22.].
Тұлғаны әлеуметтендіру (социализация) [лат. socialis -
қоғамдық] тұлғаның қалыптасу үрдісі, берілген қоғамға, әлеуметтік
қауымдастыққа, топқа тән болып табылатын білімдерді, құндылықтарды және
нормаларды игеруі, жеке адамның қоғамдық өмірге тартылуы ретінде түсініледі
[4,735.].
Адамның өмірі мен қызметінің барысында оны қоршаған әлеуметтік орта
жүйелі түрде өзгеріске ұшырап отырады. Бұл жағдай жеке адамның өзі тап
болатын жаңа ортаға үнемі бейімделіп отыруға деген қажеттілігін туындатады
және осының барысында жаңа әлеуметтік байланыстарды орнату ұжымның немесе
ұйымның жекелеген мүшелерімен қарым-қатыс пен байланысқа түсудің сипатын
өзгерту, жаңа әлеуметтік рөлдер мен қызметтерді кейде тіпті әлеуметтік
бейімдік бағдарын да айқындау қажет болады.
Ендеше әлеуметтендірудің негізгі міндеті тұлғаның қоғамдағы
қалыпты қызметін қамтамасыз ету болып табылады. Тұлғаның әлеуметтенуі жеке
адамның қоғамға, нақты шағын топқа, өзіне ең жақын тұрған әлеуметтік ортаға
бейімделуінің қажетті шарты. Әлеуметтену үрдісі жеке адамның бүкіл өмір
жолында орын алады [5,40-45.].
Жекелеген ұжымдар мен топтардың жеке тұлғаларға қоятын өнегелік
талаптары, оларда қалыптасқан психологиялық хал-ахуал, бекітілген тәртіптер
жүйесі бір-бірімен салыстырғанда өзіндік айырмашылықтарға ие болатындығын
үнемі ескеру қажет. Адамды барынша жақын қоршаған әлеуметтік орта болып
табылатын ұжымдар мен топтардағы өнегелілік және психологиялық
жағдайлардағы айырмашылық жеке адамнан өзінің жүріс-тұрысын, көзқарастары
мен сенімдерін, тәлімдері мен дағдыларын әртүрлі шағын топтардағы
талаптарға және ондағы әлеуметтік-құндылықтық бағыттар жүйесіне белгілі бір
шамада бейімдеуді талап етеді.
Тұлғаның әлеуметтенуі ұғымына тұлғаның әлеуметтік
бейімделуі ұғымы өзінің ішкі мазмұны жағынан барынша жақын келеді.
Тұлғаның үнемі өзгерістерге ұшырап тұратын өзін қоршаған
әлеуметтік ортаға бейімделуінің, сол ортаның өнегелік талаптарын,
тәртіптерін, әлеуметтік ұстанымдарын және құндылықтық бағыттар жүйесін
қабылдап алуының үрдісін әлеуметтік психологияда тұлғаның әлеуметтік
бейімделу үрдісі (процесс) ретінде қарастырады.
Бейімделу (адаптация) [лат. adaptatio adaptare - бейімделу] –
1) организмдердің құрылысы мен қызметі өзгеріске ұшыраған тіршілік
жағдайларына бейімделуі; 2) әлеуметтік – жеке тұлғаның немесе әлеуметтік
топтың өзгеріске ұшыраған әлеуметтік ортаға белсенділікпен бейімделуінің
үрдісі [4,23.]. Осыдан адаптация терминінің қоғамдық ғылымдарға жаратылыс
тану ғылымдарынан енгенін және әлеуметтік бейімделу ұғымының мазмұны
бастапқы биологиялық мәніндегі бейімделуден өзгеше екендігін айқын
аңғарамыз.
Сонымен бірге біздің ойымызша осы мәселеге қатысты тек адаптация
терминін қолдану белгілі бір мазмұндық толықсыздыққа соқтыратындай. Себебі,
біз бейімделу ретінде нақты тұлғаның өзін қоршаған әлеуметтік ортада қабыл
алынған жүріс-тұрыс нормаларын қабыл алуы, оларға оның мойынұсынуын
түсінеміз. Қылмыстық жазасын өтеп шыққан тұлғалардың қоғамдық пайдалы
қызметке араласуына, олардың қалыпты әлеуметтік ортаға барынша тығыз
кірігуінің неғұрлым тез және жемісті түрде жүзеге асуы мақсатына
бағытталған мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдар тарапынан жасақталып
жүзеге асырылатын шаралар кешенін біз қылмыстық жазасын өтеп шыққан
тұлғаларды әлеуметтік бейімдеу ретінде ұғынғанымыз дұрыс. Олардың
біріншісінде, яғни бейімделудің барысында негізгі екпін жеке тұлғаның өзіне
түсірілетін болса, екінші жағдайда, яғни бейімдеуде негізгі жүк осыған
жауапты мемлекеттік органдар мен осы мәселені шешумен айналысатын қоғамдық
ұйымдарға жүктеледі. Сондықтан біздің ойымызша бейімделу және бейімдеу
ұғымдарын қолдану барысында олардың ішкі мазмұнына ерекше назар аударған
дұрыс.
Жаңа әлеуметтік ортаға адамның бейімделу үрдісі әдетте ол адам
үшін белгілі бір психологиялық қиындықтарды туындататындығы аян, себебі
жаңа әлеуметтік ортаға тап болу өз кезегінде міндетті түрде сол ортаны
құрайтын топтың құрылымындағы оның әлеуметтік рөлі мен міндеттерінің
өзгерістерге ұшырауына алып келеді, соның салдарынан қалыптасқан дағдылар
мен әдеттерді өзгерту, жүріс-тұрыстың, өзге адамдармен қарым-қатынастың
жаңа ережелерін қабылдау қажеттіліктеріне итермелейді. Қоғамның тарихи
нысандарының дамуына байланысты әлеуметтік бейімделудің, яғни тұлғаның
берілген қоғамда үстемдік құратын нормалар, әлеуметтік және моральдық
құндылықтар жүйесіне кірігу тәсілдері де өзгереді. Әлеуметтік бейімделу
процесі тұлғаның жүріс-тұрысын бар мүмкіндіктердің шегінде бекітілген
әлеуметтік нормаларды сақтай отырып (соның ішінде құқықтық сипаттағы)
әлеуметтік ортаның талабына сәйкестендіруден тұрады.
Әлеуметтік бейімделудің барысында жеке тұлғаның және әлеуметтік
ортаның олардың қоғамдық қызмет өрісіндегі бірігіп әрекет етуі орын алады.
Тіршілік жағдайына адамның бейімделуі биологиялық бейімделумен
салыстырғанда барынша күрделі екендігі түсінікті. Адам сана иесі бола
отырып өзін қоршаған әлеуметтік ортаның ол үшін тың болып табылатын жаңа
талаптарын қабылдау қабілетіне ие болып ғана қоймайды, сонымен бірге
олардың дамытылуын да болжамдай біледі. Қарапайым түрдегі бейімделу
қоршаған ортамен бірігіп әрекет ету үрдісін белсенділікпен реттеумен
алмастырылады [6, 33.].
Осы түсініктің ғалымдар арасында барынша кең таралғанына
қарамастан, оның ішкі мазмұндық жағы бірдей бағалауға ие бола
бермейтіндігін айта кеткен орынды. Әлеуметтік ортаға бейімделу мәселелерін
қарастырған кейбір авторлар бейімделе білу жағына ерекше назар аударған
сияқты. Олардың ұстанымы бойынша жеке тұлға қалыптасқан қоғамдық
қатынастарға және олардың әлеуметтік мәртебелерінің өзгерулерімен
байланысты жағдайларға селқостықпен бой үйретіп, бейімделеді [7,105., 8,
65.].
Әлеуметтік бейімделу ұғымын дәл осындай мазмұнда түсіндірудің
аталған құбылыстың ішкі мазмұнын ашуда белгілі бір толықсыздыққа әкеп
тірейтіні айқын аңғарылады. Егер адамның өзін қоршаған ортаға тек
бейімделіп ғана қоймай, өзінің саналы түрдегі қызметімен ол ортаны
өзгерістерге де ұшырататындығын ескерсек аталған толықсыздық барынша айқын
көзге түсетіндей.
Олай болса өзгеріске ұшырайтын тіршілік жағдайларына жеке
тұлғаның әлеуметтік бейімделуі үрдісі оның тіршілік жағдайларына қарапайым
түріндегі бейімделуі ұғымынан кеңірек мазмұнға ие болады. Әлеуметтік
жағдайлардың өзгеріске ұшырауы барысында өзінің жүріс-тұрыстарын оған
икемдей білу қабілеттілігі тек адамға ғана тән болады. Сонымен бірге адам
санасының көмегімен әлеуметтік қызметке өзінің бейімделу үрдісін мақсатты
бағытта бақылап және реттеп отырады. Адам тек түйсіктік бейімделуге ғана
иек артпай, саналы түрде өмірдегі өз орынын іздестіріп таба білуі тиіс
[9,197.].
Зерттеушілердің келесі бір тобы жеке тұлғаның әлеуметтік
бейімделуі үрдісін оның берілген ортаның нормалар, моралдық құндылықтар,
дәстүрлер жүйесіне кірігуі және өзінің жеке басының мінез-құлқын
көрсетілген нормалар жүйесімен сәйкестендіруі ретінде сипаттайды [2,197.].
Берілген анықтама жеке тұлғаның аталмыш әлеуметтік нормалар
жүйесіне қандай жолдар, тәсілдер арқылы кірігітіндігін көрсетпейді, яғни
онда жеке тұлғаның тіршілік ету ортасымен бірігіп әрекет етуінің мазмұны
ашылмайды. Бұл оның басты кемшілігі болып табылады. Әлеуметтік психологияда
жеке тұлғаның әлеуметтік ортаның нормаларын меңгеруінің екі тәсілі – оларды
ақыл-оймен сезіну жолы және қоршаған ортаның талаптарының жеке тұлғаның
жүріс-тұрыстары мен мінез-құлқының ішкі нормаларына айналуы
(интериализация) жолы аталып көрсетіледі [10,71.].
Зерттеушілердің үшінші тобы бейімделу ең алдымен жеке тұлғаның
қошаған әлеуметтік ортамен белсенді түрдегі бейімделушілік байланыстарына
негізделеді деп атап көрсетеді [11,44-52.]. Әлеуметтік бейімделудің өзіндік
сапасы ретінде сананың белсенді қатысуы; адамның еңбек қызметінің ортаға
әсері; тұрмыстың әлеуметтік жағдайларына сәйкестікте өзінің әлеуметтік
бейімделуінінің нәтижелерін адамның қарқынды түрде өзгертуі аталып
көрсетіледі. Адамның қызметі қайта құрушы сипатқа ие болғандықтан адам
қоғамы тек қарапайым түріндегі бейімделуші ғана емес, сондай-ақ бейімдеуші
де жүйе болып табылатындығын атап көрсеткен Э. С. Маркарянның ұстанымы
назар аударуға тұраралық [12,43.].
Алайда берілген авторлар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қылмыстық жазасын өтеген тұлғалардың әлеуметтік ортаға бейімделуінің ұғымы мен негіздемесі
Жазасын өтеген тұлғалардың әлеуметтік бейімделуінің түсінігі
Қылмыстық жазасын өтеп шыққандар
Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың құқықтық және әлеуметтік салдары
Бас бостандығынан айырудың қылмыстық құқықтық мәселелері
ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАЗАДАН БОСАТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Өмір бойы бас бостандығынан айыру түріндегі жазаның түсінігі
Қатаң және ерекше режимдегі түзеу мекемелеріндегі сотталғандардың жаза өтеу тәртібі
Жазаны өтеуден босату
Сотталған адамдарға кешенді түзету шараларын қолдану бас бостандығынан айыру жазасының ерекшелігі
Пәндер