Тарихи - мәдени мұраларды қорғау және пайдалану

ЖОСПАР

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І.Бөлім.Тарихи .мәдени мұраларды қорғау және пайдалану
1.1.Маңғыстау облысының тарихи және мәдениет ескерткіштері ғылыми құндылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2.Археологиялық ескерткіштер мен ландшафт жағдайындағы типтері...10

ІІ.Бөлім.Қазақстаның мәдени ланшафтардағы атқарылып жатқан қолдаулары

2.1. Мәдени мұра аясындағы атқарылып жатқан шаралар ... ... ... ... ... ... ...15
2.2.Мәдени мұра саласы мәселелерінің қазіргі кезеңдегі жағдайларының талдамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

ІІ. Бөлім.Отанымыздың мәдени ланшафтардағы аймақтары
3.1 Мәдени және тарихи аймағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
3.2. Қазақстан мәдениеті ланшафтардағы көрікті жерлері ... ... ... ... ... ... ..30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Кіріспе


Қазіргі таңда археологиялық ескерткіштер мен ландшафттармен ұлттық фольклордың, салт-ғұрыптардың, материалдық ескерткіштер мен қолданбалы халық өнерінің бүгінгі жағдайын жан-жақты зерттеуге бағытталған кешенді этнографиялық экспедициялар өткізу қажеттігін ескеруіміз керек.Туристік-рекриациялық орталық ретінде дамуына мүмкіндік беретін өзіне ғана тән табиғат сұлулығы да, аңызға толы тарихи орындары мен көшпелілер өркениетінің қайталанбас материалдық және рухани ескерткіштері де баршылық. Мәдени құндылықтарымыздың мүмкіндіктерін толық пайдалану үшін тарихи, сәулет ескерткіштері, қызықты табиғи орындар негізінде жаңа тарихи-этнографиялық, табиғи-ландшафттық қорықтар ашылуы керек. Облыс көлеміндегі тарихи-мәдени құндылықтарды сақтау, зерттеу, күтіп-ұстау, насихаттау бойынша негізгі орталықтарға айналуы қажетті жаңа тарихи-этнографиялық, табиғи-ландшафттық қорықтарды ашу бойынша ұсыныстар мен негіздемелерін жасақтауды мәдени құндылықтарды сақтаудыңаясында “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы аясында 2004-2007 жылдары көптеген игілікті істер атқарылғанын баршамыз білеміз. Айталық, бағдарламаны іске асыру барысында еліміздегі 35 тарихи-мәдени ескерткіштер қайта жаңғыртылса, Қазақстан аумағындағы 30 қалашықта, обалар мен қорғандарда археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілді. Қытайға, Түркияға, Моңғолияға, Ресейге, Жапонияға, Батыс Еуропа елдеріне ғылыми-зерттеу экспедициялары ұйымдастырылып, бұрын-соңды белгісіз болып келген бес мыңға жуық қолжазбалар мен баспалық басылымдар табылып, сатылып алынды.Бұрын беймәлім болып келген қыпшақ қолжазбалары қолға түсті. Сондай-ақ, мұрағаттық құжаттарды сақтандыру мақсатында көшіру және қайта жаңғырту, музыкалық қолжазбаларды қалпына келтіру және осы заманғы аудиоқұралдарға көшіру үшін арнайы жұмыстар атқарылды. Бағдарлама аясында 218-ге жуық кітаптың түрлері шығарылып, олар еліміздің әдебиет, тарих, археология, этнография салаларына үлес боп қосылды. Әрине, біткен істің бәрін осы жерде санамалап отыруға келмес. Өйткені, “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы 2007 жылдың ақпан айында қорытындыланып, сол жиында Елбасы Н.Назарбаев жүзеге асырылған істердің бәрін бүге-шігесіне дейін халыққа жария еткен болатын. Сол қорытынды жиында Елбасы бағдарламаның идеологиялық және саяси мәніне тоқталып, оны қайта жалғастыруға тапсырма бергені есімізде. Таяуда елордадағы ұлттық академиялық кітапханада сол Қоғамдық кеңестің “Мәдени мұра” салалық бағдарламасы аясында атқарылуы тиіс жобаларды талқылаған алғашқы отырысы өтті. Бұл жердегі бір ерекшелік – “Мәдени мұра” бұрын мемлекеттік бағдарлама болса, осы жолы “салалық” деп өзгертіліп отыр. Оның алдында, яғни 2004-2007 жж. бағдарламаны жүзеге асыратын Қоғамдық кеңестің төрағалық міндетін әр жылдары Иманғали Тасмағамбетов, Мұхтар Құл-Мұхаммед сияқты азаматтар атқарса, осы жолы ол міндет Елбасының тікелей тапсырмасымен Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары Мәулен Әшімбаевқа жүктеліпті.Жиында алғашқы сөз кезегін алған Мәулен Әшімбаев Мәдениет және ақпарат министрлігінің еліміздегі зерттеу институттарымен, секция жетекшілерімен ақылдаса отырып, 2007-2009 жылдарға арналған “Мәдени мұра” салалық бағдарламасы, сол бағдарламаны жүзеге асыру үшін іс-шаралар жобасы жасалғанын тілге тиек етті. “Министрлік Қоғамдық кеңеске бірнеше бағытта ұсыныстар жасап отыр. Соның негізінде жобаға Қазақстанның тарихи қалалары мен этномәдени орталықтарын жаңғырту, сол арқылы халықаралық туризм жүйесіне кіру мақсатында жаңа мұражайлар мен тарихи-мәдени мұражайлар ашу мәселелерін кіргізді. Қазақстанның тарихына қатысты құжаттарды, деректерді сатып алу не көшірме жасату да соңғы екі-үш жылда талқыланып жүрген мәселелердің бірі. Осы уақытқа дейін шығарылған көптомдықтарды ары қарай шығару
Пайдаланылған Әдебиеттер тізімі.

1. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Мәдени шара аясындағы Мәдени мұра бағдарламасы »25-30 беттер ;
2. Ахметов Ж.Н. Мәдени–тарихи құндылықтар. Алматы, "Тұран университеті", 2004ж.
3. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007-2009жж. арналған Мәдени іс шаралар багдарламасы. Егемен Қазақстан, 15 сәуір, 2008ж.
4. Мамырбеков Б.С.“Ақиқат” журналы “Мәдени–табиғи ескерткіштер”6-7 беттер.
5. Қасымов Б.Р. “Дала мен Қала” журналы. Табиғат ескерткіштеін сақтауымыз келешгіміз үшін // 2007ж 17 тамыз.
6. Омаров М.Қ. “Дала мен Қала” журналы Маңғыстаудың ескерткіштерін сақтап қалу жолдары 7 наурыз 2-3 беттер.
7. Дүйсенбеков Қ.Қ. “Ел”газетті Мәдени бағдарлам аясындағы шаралар
13 қараша 4-6 беттер.
8. Қ.Р Президентінің мәдени құндылықтарды сақтау жөніндегі бағдарламасы Егемен Қазақстан газетті 29 қараша
9. Мұқышева Г.С. Ланшафттардағы тарихи-мәдени ескерткіштер жай-күйі “Республика КZ”газетті 14 қыркүйек 12-13 беттер
10. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002-2006 жж. арналған іс-қимыл багдарламасы. Егемен Қазақстан, 15 сәуір, 1998.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................................3
І-Бөлім.Тарихи –мәдени мұраларды қорғау және пайдалану
1.1.Маңғыстау облысының тарихи және мәдениет ескерткіштері ғылыми
құндылығы...................................................................
........................................6
1.2.Археологиялық ескерткіштер мен ландшафт ... ... ... ... ... ... ... Мәдени мұра аясындағы атқарылып жатқан
шаралар...........................15
2.2.Мәдени мұра саласы мәселелерінің қазіргі кезеңдегі жағдайларының
талдамы.....................................................................
.........................................22
(ІІ- Бөлім.Отанымыздың мәдени ланшафтардағы аймақтары
3.1 Мәдени және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштер мен ландшафттармен ұлттық
фольклордың, ... ... ... мен ... ... ... ... жан-жақты зерттеуге бағытталған кешенді
этнографиялық экспедициялар өткізу қажеттігін ескеруіміз керек.Туристік-
рекриациялық орталық ... ... ... беретін өзіне ғана тән
табиғат сұлулығы да, ... толы ... ... мен ... қайталанбас материалдық және рухани ескерткіштері де баршылық.
Мәдени құндылықтарымыздың мүмкіндіктерін толық ... үшін ... ... ... табиғи орындар негізінде жаңа тарихи-
этнографиялық, табиғи-ландшафттық қорықтар ... ... ... көлеміндегі
тарихи-мәдени құндылықтарды сақтау, зерттеу, күтіп-ұстау, насихаттау
бойынша негізгі орталықтарға ... ... жаңа ... ... ашу бойынша ұсыныстар мен негіздемелерін
жасақтауды мәдени құндылықтарды сақтаудыңаясында ... ... ... аясында 2004-2007 жылдары көптеген игілікті істер атқарылғанын
баршамыз білеміз. Айталық, ... іске ... ... ... ... ескерткіштер қайта жаңғыртылса, ... ... ... ... мен қорғандарда ... ... ... Қытайға, Түркияға, Моңғолияға, Ресейге, Жапонияға, Батыс Еуропа
елдеріне ғылыми-зерттеу экспедициялары ұйымдастырылып, бұрын-соңды ... ... бес ... жуық ... мен баспалық басылымдар табылып,
сатылып алынды.Бұрын беймәлім болып келген қыпшақ қолжазбалары қолға ... ... ... ... мақсатында көшіру және қайта
жаңғырту, музыкалық ... ... ... және осы заманғы
аудиоқұралдарға көшіру үшін ... ... ... ... ... жуық кітаптың түрлері шығарылып, олар ... ... ... ... ... үлес боп ... ... біткен істің
бәрін осы жерде санамалап отыруға ... ... ... ... бағдарламасы 2007 жылдың ақпан айында қорытындыланып, сол
жиында Елбасы Н.Назарбаев жүзеге асырылған ... ... ... халыққа жария еткен болатын. Сол қорытынды ... ... ... және ... мәніне тоқталып, оны қайта
жалғастыруға тапсырма ... ... ... ... ... ... сол Қоғамдық кеңестің “Мәдени мұра” салалық
бағдарламасы аясында атқарылуы тиіс жобаларды ... ... ... Бұл ... бір ерекшелік – “Мәдени ... ... ... ... осы жолы ... деп ... ... Оның алдында,
яғни 2004-2007 жж. бағдарламаны жүзеге асыратын Қоғамдық кеңестің төрағалық
міндетін әр жылдары Иманғали ... ... ... ... ... осы жолы ол ... ... тікелей тапсырмасымен
Президент Әкімшілігі Басшысының ... ... ... ... сөз ... ... Мәулен Әшімбаев Мәдениет және
ақпарат министрлігінің еліміздегі ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған “Мәдени мұра”
салалық бағдарламасы, сол бағдарламаны жүзеге асыру үшін ... ... ... тиек ... “Министрлік Қоғамдық кеңеске бірнеше бағытта
ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... қалалары
мен этномәдени орталықтарын жаңғырту, сол арқылы ... ... кіру ... жаңа мұражайлар мен тарихи-мәдени мұражайлар ашу
мәселелерін кіргізді. Қазақстанның тарихына қатысты ... ... алу не ... ... да ... ... жылда талқыланып жүрген
мәселелердің бірі. Осы уақытқа дейін шығарылған көптомдықтарды ары қарай
шығару мәселесі де осы ... күн ... ... ... бастар алдында
әбден ақылдасып алайық” – деді ол ... ... ... Ол ... Қоғамдық кеңестің жаңа мүшелерімен таныстырды. Атап ... және ... ... ... ... академиктер Ғарифолла Есім
мен Аманжол ... ... ... Камал Бұрханов, археолог Зейнолла
Самашев, “Қазқайтажаңғырту” ... ... ... ... ... ... мүшелерінің қатарын толықтырыпты.Мәдениет және
ақпарат министрлігінің жобасында салалық бағдарламаны жүзеге асыру арқылы
ұлттық ... ... орын ... ... ... ... одан әрі дамыту
бойынша кешенді шаралар қарастырылған. Тарихи қалалар мен ежелгі ... ... ... ... ... ... ... жасау –
оларды халықаралық туризм жүйесіне енгізу болып табылады. Бірінші ... ... ... және ... ескерткіштерін, Қазақстан тарихына
қатысты алыс және жақын шетелдердегі ескерткіштерді зерделеу мен қалпына
келтіру ... тұр. Бұл ... ... Дамаск қаласында Әл-Фараби
кесенесі мен этномәдени ... ... сол ... ... ... мен ... ... Бейбарыс мешітін қайта жаңғырту, Дамаск
қаласында екі тұлғаға да ... ... ... өзекті болмақ.
Сонымен қатар, Монғолия аумағынан ... көне ... ... ... ... мен Өзбекстан аумағында Әйтеке ... ... және ... ... ... ... ... бағдарламаның
екінші кезеңінде археологиялық зерттеулер, оның ішінде орта ғасырлық ... ... ... және мәдени өмірінде маңызды болған тарихи ... ... ... ... ... жоспарланған.
Іс-шараның жоспарына Берел, Шілікті обалары мен Қызылұйық зиярат орнына,
қазақ даласындағы ... және орта ... ... ... астаналары және Ақ орда мен Қазақ хандығының астаналарына терең
археологиялық зерттеу жүргізу кіргізілген. Айтылған ... ... ... ... және ... ... ... және
пайдалану, оларды туризм инфрақұрылымы жүйесіне енгізу, кешендерді қайта
жаңғырту, абаттандыру, мұражайландыру ... ... ... ... ... ... жобасы туралы арнайы баяндама ... және ... ... ... ... ... ... түйіндеді: “Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... және рентабельді туризм құру
мүмкіндіктері бар.
І-Бөлім.Тарихи –мәдени мұраларды қорғау және пайдалану
1.1.Маңғыстау ... ... және ... ... ... ... ... бар-жоқтығын анықтау мақсатында ... ... ... ... өткізуге қаржы көздерін қарастыруды, анықталған
объектілерді тіркеу және қажет болса қорғау ... ... ... ... ... және ... ескерткіштерінің жинағы»
энциклопедиялық томдығын баспаға дайындау мақсатында өткізілген ... ... ... ... ... ... анықталды. Алайда, анықталып, есепке алынған құндылықтарымызды
жойылудан ... қалу ... ... айналып отыр.  Бүгінгі күнде
Маңғыстаудың дәстүрлі сәулет өнері ... ... ... ... нақтыланып, бекітілуді қажет етеді. Ескерткіштің қорғау
аумақтары, ... ... ... қорғалатын табиғи ландшафт
аумақтарын, әрбір ... ... мен ... ... белгілеп,
өзгерістерді бақылап отыру үшін заманауи ... ... жаңа ... ... ... базалары, интерактивті карталар жасақталуы
керек.
        Заманға сай құралдар қорғау шараларын тиімді жүргізуге де, ... ... ... кең ... да ... ... әкімдіктер өз аумағындағы тарихи-мәдени құндылықтардың
сақталуына, қорғалуына, күтіп-ұсталуына аса жауапкершілікпен ... ... ... ... ... жаңа
құрылыстар салынбауы қатаң қадағалануы ... ... ... ... және ... ... өз аумағындағы ... және ... ... ... ету ... ... ... Үкіметі бекіткен «Тарих және ... ... ... алу, оларға мәртебе беру және одан ... ... ... және ... ... ... ... «Тарих және мәдениет ескерткіштерін ... беру ... ... нормативтік құжаттарға сәйкес
аудандардағы мемлекеттік қорғаудағы тарихи және мәдени ... ... ... ... ... қадағаласын;
        - облыстық мәдениет басқармасымен келісе отырып, ... ... ... аумақтары, бақыланатын құрылыс аумақтары,
қорғалатын табиғи ландшафттар аумақтары арнайы қаулыларымен бекітілсін және
жергілікті құрылыс, шаруашылық жоспарларында ... ... ... ... алдыңғы жылдарға арналған саланы дамыту
жоспарларына ... ... ... ... ... жасақтау, қорғау аумақтарын белгілеу бойынша
шараларды енгізіп, ... ... ... ... ... ... ... ие
тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау-сақтау шараларын өткізуге ... ... ... тиіс деп ... ... және халықаралалық
дәрежедегі ескерткіштерді пайдалану үшін жалға беру ақыларының мөлшері
Қазақстан Үкіметінің арнайы ... ... ... өлкеміздің асыл
мұралары – киелі орындарымызды әлгі күнге дейін ... ... ... тиын ... пайдаланып келеді. Ескерткішті қорғау мақсатында құрылған
кейбір қоғамдық қорлар іс ... ... ... ... ... туралы» Заңымен белгіленген міндеттерін орындамай отыр.
        Осы мәселеге орай, облыстық мәдениет басқармасы мен ... ... ... ие ... ... және ... беру ... тез арада рәсімделуін және ... ... ... ... ... ерекше материалдық және
рухани мәдениеттің қойнауы екені баршамызға ... ... ... 1950 жылдардан бері ... ... ... тағы ... аян. ... жылдардағы облыстың ... ... ... ... ... жеделдеуі байқалады.
Бұл – бір жағынан ел ... оң ... ... ... жағынан
этнографиялық раритеттер мен ежелгі салт-ғұрыптардың жоғалып кету қаупін
күшейтті.Маңғыстау облысының туристік-рекриациялық орталық ... ... ... өзіне ғана тән табиғат сұлулығы да, аңызға толы ... мен ... ... қайталанбас материалдық және рухани
ескерткіштері де баршылық. ... ... ... ... үшін ... ... ... қызықты табиғи орындар
негізінде жаңа тарихи-этнографиялық, табиғи-ландшафттық ... ... ... ... ... ... сақтау, зерттеу, күтіп-
ұстау, насихаттау бойынша негізгі орталықтарға айналуы қажетті жаңа тарихи-
этнографиялық, ... ... ашу ... ... ... жасақтауды облыстық мәдениет басқармасына тапсырамын.
        Өткен жылдың қыркүйек айында Ақтау қаласында ... ...... тарихи-мәдени мұралары» тақырыбындағы халықаралық ғылыми-
практикалық конференцияға қатысқан Қазақстан және ... ... ... ғалымдары Маңғыстаудың тарихи-мәдени ескерткіштерінің адамзат
тарихы үшін үлкен ... ... ... атай ... бұл асыл мұраларды
жан-жақты терең зерттеп, қалпына келтіріп, ұқыптылықпен қарау қажеттігін
ескерткен. Бүкіләлемдік мәдени мұралар ... ... ... ... ... бірі – ... ата» жерасты мешіті мен қорым кешені.
Бұл ғажайып ескерткіштің құпиялары ашылуы үшін кешендегі әрбір ... ... жазу мен ... ... зерттеліп, сәулет-археологиялық
сараптамадан өтуі, ескерткіштің әрбір кезеңдегі тарихы ... ... ... ... Алайда, өлкедегі ең ... де ... бірі – ... ата» ... ... ... ... жұмыстары жүргізілмеген, ескерткіштің салыну уақытын
нақты белгілейтіндей ... ... ... ... ... ... әуелгі келбетіне 1990 жылдарда өткізілген
қалпына келтіру кезінде ... ... ... ... ... отыр. 2008 жылы «Шақпақ ата» жерасты мешітіне қалпына ... ... ... ... ... әлде де кем ... келтіру жұмыстарын бастау тарихи-мәдени мұраларымызға орыны толмас
зиян келтіретіні сөзсіз! ... ... ... ... осындай олқылықтарды қаперге бере отырып, облыс көлеміндегі
басқа ескерткіштерде ... ... ... ... осы ескерту
басшылыққа алынғаны артық болмас еді. ... ... ... ата» ... ... мен ... кешенін зерттеу және қалпына келтіру
мәселесін талқылауды ұсынамын. Облыстық мәдениет ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған
өңірлік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында ... ... ата» ... ... және ... республикалық мәртебедегі
ескерткішін қалпына келтіру жұмыстарын бастамас ... ... ... ... ... қамтамасыз етсін;
- 2008-2009 жылдары облыс көлемінде ... ... ... жоспарына ғылыми-әдістемелік кеңеспен келісілген қажетті
өзгерістерді енгізсін.
1.2.Археологиялық ескерткіштер мен ландшафт жағдайындағы ... ... мен ... ... ... ... ... және антропогенді теріс факторлардың әсері алдын-ала
анықталды. Болжамды алдын-ала этнологиялық зерттеулермен қатар тұрғындармен
сауалнама жүргізіліп, ... ... ... ... ... сондай-
ақ мәліметтерді жүйелі және статистикалық талдаудан ... ... даму ... ... ... нысандарда келушілерге
сауалнамамен қатар мониторинг жүргізілді. ... ... ... ... ... ... мәдени ландшафт
құндылықтарының ерекшеліктері мен түрлі ... ... ... ... менеджменттің негізгі проблемалары,
мақсаты, міндеті мен ... ... ... және ... ... мен ескерткіштерді қорғау шаралары, алдыңғы кезектегі табиғи
қорғау ... мен ... ... ... ... жолға қою және
туризмді дамытуға арналған ұсыныстар мен сипаттамалар әзірленді.
Өткен жылы Отырар ... ... ... ... ... Археологиялық кезеңнің басталуына дейін ҚР БҒМ ... 2004 жылы ... ... ... ... ... ... өңдеу жұмыстарын жүргізді. Тақырыпқа сәйкес ... ... ... ... ... далалық кезеңдегі жұмысты
жүргізу үшін Институт ... ... ... ... негізгі міндеттері мыналар ... ... ... ... зерттеулер жүргізу, құрылыс ғимараттарының жекелеген
элементтерін зерттеу және соңғы консервациялық іс-шараларға ... ... ... және Көк Мардан қалашықтарында археологиялық зерттеулер ... ... ... ... және Қоңыр төбе жерлеу
зираттарына зерттеулер мен консервациялау жұмыстарын жүргізу; ... ... ... ... ... Ағымдағы жылға белгіленген міндеттер
тұрғысынан келесі жұмыстар орындалды.
Отырар төбе ... ... ... ... археологиялық
материалдар ғылыми өңделді, сондай-ақ, керамикалық ... мен ... ... ... ... ... құрылыммен
мәліметтер базасы құрылды.
2. Отырар төбеге ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Барлық өңдеу және құрылыс жұмыстары жасалып,
қазба 50 метрге кеңейтілді және ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізу арқылы ежелгі Отырар
ғимараттарының хронологиялық уақыты мен ... ... ... ... ... ... ... Соңғы мәліметтер бойынша келесі кезеңдер,
атап айтқанда,Ақ Орда ... ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі ғимараттың құрылыс уақыты
анықталды.
4. Басқа жұмыстармен қатар, ертедегі (VI-VII ғғ) ... салу ... ... ... қызықты үлгілері табылды.
5. Топырақ үйінділерін идентификациялау, өлшеу және тасып әкету ... рет ... ... қаланың негізгі көрінісіне апаратын жолға
жақын жерге тасылды. Сонымен ... жаңа және ескі ... ... ... де тасып әкетілді.
6. Мешіт және «Сарай» ... ... XIV ғ. ... кешені
аумағындағы мәдени қабат қалдықтарында қазба жұмыстары ... ... ... ... тек ... аршылған көлемді құрылыс (75х55м)
келушілердің көз алдында біртұтас архитектуралық кешенге айналды. XVI-XVII
ғғ. ескерткіштерінің қазба материалдары тұрғынжай кешендеріндегі ... ... ... ... ... ... ... қалашығы.-Бұрын қазылған «зиярат орнында» (төбенің солтүстік-
шығыс жағы) археологиялық зерттеу жүргізілді. Тазарту ... ... ...... ... ... қабырғаны бойлай
жүргізілген суфаға (периметрлік бөлігі), құрылыс қабырғасына ... ... ... ... ерте ... жағынан анықтау мақсатында шурф салынған. Төбенің орталық
бөлігі жан-жағынан суретке түсірілді (3000-нан астам ... ... ... ... ... ... ... Материалдар өңделіп, 3D
сандық ... ... әрі ... ... ... ... Қалашықта храмның кіретін жеріне шурф салынған.
Қазба барысында топырақты үңгу арқылы храмның ... ... ... ... ... ... түбі сақталған керамика қалдықтары
табылды.Храм ... ... 1 м. ... ... үш ... табылды. Бұл жерден керамика мен қазан тағандығының қалдықтары
да ... Әрі ... ... ... ... ... 20 см ... формадағы ошақ-сандал табылды. Ошақ монолитті түрде қоңыр түсті
саз балшықтан жасалған.
Қаланың аэрофототүсірілімі жасалып, ... ... ... жалпы
көрінісіне алдын-ала сараптама және болашақ стратиграфиялық қазбаның орнын
түзу ... ... ... ... түсіру
нәтижесінде оның стратиграфикалық қазба орындары анықталып, сонымен қатар,
топографиялық үшөлшемді сандық түсіру жұмыстары ... ... ... ... ... тазаланды. Төменгі қабатының астынан шикі
кірпіштен тұратын ... ... және 50 см. ... ... ... ... ... еден табылды. Материалдарға қарағанда, бұл
жерде монументалдық ... ... ... Қаланың оңтүстігінен шикі
кірпіш қаламасы табылды. Бұл қалама моланың ішкі қабірі болса ... ... бар. ... оның қасынан мұсылман салтымен жерленген тағы да ... орны ... ... XIII-XIV ғғ. ... ... ... ... қорымында екі жерлеу орны табылды. Оның ... ... ... ... жатқызылған, басы оңтүстік-батысқа
қаратылған. Сүйектің бойы 45 см. Аяқ жағына құлағы және ... ... ... ... ... сол жағында – тұтқасы бар шағын саптаяқ
бар. Төсінің тұсында ромб ... ... ... ... салынған жіпке
өткізілген қола бұйым бар. 2-қорым – ... ... ... жағынан бас сүйек пен жақ сүйегі табылды, марқұмның ... ... ... ... Марқұмның жанынан темір пышақ қалдығы мен
бірі ақ шыны пастадан, ... қара ... ... екі моншақ табылды.
Қоңыр төбе некрополі. -Қазба жұмысы жүргізілген қорған - ... 32 ... 60 см. ... ... төбе. Қорғаннан керамиканың бірнеше
сынықтары және ... ... ... ... ... табылды. 1 м
тереңдіктен жерлеу ... ... ... шалқасынан, екі қолы денесін
бойлай соза салынған. Басы солтүстік-шығысқа қаратылған. Бас ... ... ... ... ... ... әйел ... Сол қолының
білезігіне 9 қара дақтары бар ақ моншақтар тағылған. Мойын аумағында сондай
ақ түсті цилиндр моншақтар бар. Екі ... ... да ... ... қалашығындағы обьектілерді консервациялау.
Отырар қаласындағы обьектілерді археологиялық зерттеу барысында қазылған
құрылымдарды ... ... ... ... ... қазылған
обьектілер рекультирленді, ал Отырар қаласында «у» көшесінің екі үйі ... ... ... ... ... ... ... тазаланды. Қабырғалары сыланды және қорғаныс қабатымен жабылды.
Қайтадан ... ... ... ... алынды. Осы жұмыстардың барлық
кезеңі фотоға түсірілген.
«У» тұрғылықты көшесінде консервациялау-қайта жаңарту жұмыстарын бастар
алдында ... ... ... ... жасалды. Қажетті
материалдар- қыш, су, кірпіш, органикамен (жылқының тезегі) қамтамасыз ету
мәселесі шешілді. Ерітінді жасау, қыш ... ... ... арналған алаңша
таңдап алынды. Кірпіш, қыш, органика қалауға ... ... ... ... ыдыстар, мақта-мата, резина қолғаптар, шелек, табақ және
т.б. дайындап алынды.
Қарастырылып отырған «У» ... XVI-XVII ғғ, ... ... мәдени ланшафтардағы атқарылып жатқан қолдаулары
2.1. Мәдени мұра аясындағы атқарылып жатқан шаралар
Мәдениет және ... ... ... ... ... әсерлі
шықты. Биылғы жылдың өзінде мәдениет мәселесінің ... ... ... ... ... бұл Үкіметтің мәдениетті дамытуға деген ынтасын
айғақтайтындығын айтқан Ермұхамет Қабиденұлы өзінің саланың қайраткерлері,
шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... “Мәдени мұра” бағдарламасының аясында атқарылып
жатқан ... қызу ... ... ... ... ... ... сақтау стратегиялық маңызы бар мемлекеттік мәселе, –
деді министр. – ... ... ... және ... ... ... – ұрпақтан ұрпаққа ауысып отыратын қазына. Елбасымыз ... ... ... ... бағдарламасының бірінші кезеңі табысты
аяқталды. Мемлекет басшысы бағдарлама мерзімін екінші кезеңге ... ... ... ... ... ... ... тапсырма бойынша
биыл көлемді қаржы игерді. Енді бірінші кезекте мемлекеттік маңызы ... ... ... ... ... және орта ... ... орталықтарға археологиялық-этнографиялық зерттеулер жүргізу; қазақ,
орыс және ағылшын тілдерінде әдеби, ғылыми, жазба мұраның озық ... және ... жаңа ... ... тарихи орталықтар
мен қорық-мұражай базаларын ұйымдастыруды жүзеге асыру сияқты мәселелер
шешімін ... ... ... алда ... ... ... қатысты мәдени
мұраны сақтау қазіргі заманда елдің ... ... ... ... ... қосылып отырғандығын еске сала келе осы
жалпыұлттық мәселені ... ... ... ... проблемалық
мәселелерге де тоқтала кетті. Олар – азаматтардың жаңа мәдени ... ... ... ... рухани қажетін жоғары деңгейде өтей
алмауы; тарихи-мәдени ескерткіштер негізінде біртұтас туристік инфрақұрылым
жүйесінің, сондай-ақ тарихи-мәдени нысандарды қорғау ... ... ... ... ... мұралық, археологиялық және басқа да нысандарды
қорғау аумағының айқындалмағандығы, күзету, абаттандыру нысандарының толық
зерттелмегендігі; ... ... ... ... ... ... ... еңбегінің төмен бағалануы, кітаптардың аз
таралыммен шығуы; көне дәуірлік түркі ... ... ... ... ... ... ... және басқалар.
Министрдің айтуынша, аталған мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... пайдалану және қорғау
жөнінде арнайы бір заң және 11 нормативтік-құқықтық актілер ... ... өз ... ... ... Бірақ Үкімет қолдауын ... ... да бар ... ... либералды нарықта мәдени нысандарды сақтауға мемлекеттік емес
инвестиция тартудың маңызын пайымдаған ... ... ... ... ... ... кейбір облыстар тарапынан бөлініп отырған
қаржының мардымсыздығы осы ... ұзақ ... ... ... ... ... сонымен оған үкіметтік емес ұйымдарды ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
керектігін атап көрсетті. Мұның барынша ықтимал әрі тиімді ... ... ... ... дамыту ісіне белсенді ... ... ... ... ... ... туристік
маршрут жүйесіне кіріктіре отырып жаңғырту туризмді дамыту ісіне де үлкен
ықпал етпек. Ақыр аяғында мұның өзі тек ... ... ... дамыту
ғана болып шықпайды, сонымен қатар көптеген жаңа жұмыс орындарының
ашылуына, яғни ... ... ... да ... ... Мәдени-тарихи мұраларды сақтауды, туристік сұранысқа ... ... ... ... ... кәсіпшілігін дамытуды, жақсы
дәстүрді жаңғыртуды қамтамасыз етеді. Астана әкімдігімен бірлесе отырып,
тарихи-мәдени кешендер салуды ойластыру, ... ... ... ... астындағы танымдық мұражай жасау ... ... ... ... ... ... Президенттік мәдениет орталығы негізінде
Қазақстан мемлекеттілігі мұражайын ашу, археология және ... ... ... да ... ... Бұл нысанның техникалық-
экономикалық негіздемесі де бар. Ермұхамет Ертісбаев тарихи-мәдени мұраны
қалың ... ... ... ... ... мақсатында деректі,
ғылыми-көпшілік, танымдық теле және мультфильмдер циклы мен гуманитарлық
факультеттерге ... ... ... ... ... ... ... агенттігімен, әкімдерімен бірлесе отырып, мұражай, кітапхана,
галереялардың интернет-порталдарын жасау ... ... ... ... ... шығарылған сериялар электрондық түрде сақталған.
Осыған сәйкес, Астанадағы Ұлттық академиялық кітапханада “Мәдени ... ... ... ... ... ... енгізу жұмысы
басталып кетті. Алыс және таяу ... ... ... ... ... ... ... ісі жалғаспақ. Осы ретте 2008 жылы
автор, құрастырушы, аудармашы, суретші және басқа шығармашылық ... ... үшін ... 200 ... ... ... қажет.
Мәдениет және ақпарат министрі “Ежелгі Отырардың қайта ... ... ... ... кеңірек тоқталып, Отырар ... ... орай жеке ... ... ... Онда ... ескерткіштерді зерттеп, консервациялау, сәулет
ескерткіштерін жаңғырту және қалпына келтіру, әлеуметтік-мәдени құрылыстар
салу және туризм ... ... ... ... ... ... бюджеттен 212,6 миллион теңге ... ... ... ... қағидаттары айқындалған менеджмент-жоспар әзірленді.
Арыстанбаб кесенесінің күмбезі мен ішкі ... ... ... ... ... ... жаңғыртып, экспозиция бөлімдеріне безендіру
жұмыстары жүргізілді. Ал таяудағы уақытта ... ... ... көне ... мен ... ... моншасын, қала
орамдары мен басқа да ... ... ісі ... ... ... Самарқанд, Афрасиаб, Турфан және Мохенджо-Даро ... ... ... ... ... салудың экономикалық
негіздемесін дайындау, Отырарды Ұлы Жібек жолындағы ірі туризм орталығына
айналдыру үшін қажетті инфрақұрылым ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарын
қолдау мәселесіне жеке тоқталды. Қазақстанда бұқаралық ақпарат құралдары он
үш тілде қызмет ... ... және орыс ... қоспағанда, бұлардың бәрі
қазақстандық диаспоралар тілдері. Олардың бәрі ... ... ... ... екі ... мыңнан астам ақпарат құралдарының
469-ы қазақ тілінде, 856-ы орыс тілінде, 879-ы ... және ... ... ... ... ... ... жалпы саны –
28. Олардың 11-і ұйғыр, 8-і өзбек, екі-екіден ... және ... ... қалғаны бір-бірден жеті тілде шығарылады. Биыл мемлекет тапсырысымен
жұмыс істейтін ұлттық ақпарат ... ... ... 2005 ... ... ... 36 ... дейін өсті, яғни, екі жылда екі ... Бұл ... ... де жалғаса береді және ол қызмет сапасын арттыруға
септігін тигізеді.Ермұхамет Ертісбаевтың кеңейтілген ... ... ... ... ... Балиеваның, Бақыт Оспановтың сұрақтарына
қайтарған жауаптары да салмақты, орнықты шықты.
Мәдени-тарихи ескерткіштерді туризм негізінде ... ... ... ... Туризм және спорт министрінің орынбасары Қайырбай
Өскенбаев осы ... ... ... ... ... ... шараларына және олардың орындалу барысына тоқталды. ... ... Ұлы ... ... қазақстандық бөлігін, соның ішінде
оңтүстік өңірлердегі мәдени-тарихи ескерткіштерді қайта қалпына келтіріп
қана қоймай, ... ... ... қабаттастыра дамыту
мәселесі қарастырылуда. Отырар ауданында кәдесый өндірісін дамыту, алпыс
орындық қонақ үй салу, ... ... мен ... ... ... жатқан жерлерге тарихи-мәдени ескерткіштерден тұратын туристік
инфрақұрылымдарды дамыту, ... ... ашық ... ... ашу, ... үй ... Қожа Ахмет Ясауи мавзолейінің қасынан туристік
орталық пен мамандар дайындайтын оқу орнын ашу осы ... ... ... орай ... ойды ортаға салғымыз келеді.
Бізде туризм тақырыбы тілге тиек етілсе-ақ, елдегі тарихи-мәдени нысандарды
тамашалауға шетелден ... ... ... мәселесі кесе-көлденең тұра
қалады. Әрине, бұл ... ... ... ... ... еліміздің сәулетті ескерткіштеріне әлемнің әр елінен қалталы
қонақтар қаптап, еуро мен ... қарқ етіп ... ... осы ... ... ... жетіп жатса ғанибет. Бірақ, ондай күн әлі
біразға ... туа қоюы ... Бұл ... ... ... отырып, мәселенің мына жағына баса назар аударғымыз келеді. Қай ... ... ... ... – ішкі ... Қай мемлекеттің астанасына
барсаңыз да сондағы музейлерді, тарихи орындарды тамашалап жүргендердің
дені сол ... өз ... ... ... ... ... ... да. Ең
алдымен ел қадірін елдің өз азаматтары білуге ... ... де елім ... ... ... ... ... көрікті орындарды тамашалауы,
өзіміздегі ерен ескерткіштерге таңданып, таңдай қағуы, осы ... ... ... ... ... арта ... бәрінен маңызды. Демек,
министрлік атынан айтылған сөзде осы мәселелер алдыңғы қатарға ... ... ... ... атқарып жатқан жұмыстарына пікір білдіріп, өз
ұсыныстарын ... ... ... ... мен ... ... ... мәселелерге тоқталды. Парламент Мәжілісінің депутаты Бекболат
Тілеухан нан тәннің азығы болса, ... ... ... ... айта ... дүниесінің астанасы деп есептелетін қарт Түркістанды көркейтудің
қажеттігін айтты. Қытайда, ... және ... ... қалып кеткен ұлттық
тарихи құндылықтарымызды жинақтау, тым ... ... ... ... басқа тілдерден тікелей аударатын ... мән ... және ... ... Археология институтының директоры Карл
Байпақов осы уақытқа дейін ХV ... ... алып ... мемлекеттігімізді
одан да әрі жылжытудың тарихи негіздері қалыптасып жатқандығын, қазіргі
Қазақстан ... ... ... ... бұған дәлелдер тауып
отырғандығын айтып берді. Мәселен, біздің дәуірімізге дейінгі VІІ ғасырдың
тарихи ескерткіштері, осы ... ... ... ... ... тараған
қола бұйымдар Қазақстандағы металлургия өнеркәсібінің тарихи негізі ежелгі
замандарда ... ... ... ... орнағанын
білдіретін болса керек. Осыған орай ғалым Алматы облысындағы Боралдай
өңірінен табылған 48 сақ ... ... ала ... сақ ... ... ... ашық ... астындағы мұражай ашу, ... VІІІ ... ... мешітті қайта қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... және ... директоры, академик Сейіт Қасқабасов институт мамандары осы
уақытқа дейін халық ауыз әдебиетінен тұратын 100 ... ... ... 32 ... ... ... сондай-ақ 10 томдық қазақ
әдебиеті ... 7 ... бес ... ... музыкасы антологиясының 4 томы
жарық көргендігін айтты. Мұның сыртында басқа да ... ... ... ... ... баспаға дайындалу үстінде. Сонымен ... ... ... 100-200 жыл ... жарық көрген көптеген
қолжазбалардың ... бара ... ... ... өңдеу қажеттігін айтып,
осы мақсатта электронды кітаптар жариялау ісіне мән беруді ұсынды. Сондай-
ақ Мәдениет және ... ... ... ... Қанат Тұяқбаев, “Қазақ энциклопедиясының” бас редакторы Бүркітбай
Аяған, республикалық орталық кітапхананың директоры ... ... ... ... ... Осылардың арасында Мұрат Әуезовтің сөзі бірқатар
пікірталасқа арқау болды. Атап ... оның ... ... ... ... ... жоқ, оларды жеке қорлардың атынан
жүргізген жөн ... ... ... депутаттары Бекболат Тілеухан мен Камал
Бұрханов өз қарсылықтарын білдірді. Бұл ... ... ... шұғыл араласып,
тез төрелік айта қоюдан аулақпыз, әйтеуір, ... ... ... ... бас ... қайтаруға қарсы адамдай етіп көрсетудің
қажеттігі шамалы. Елбасымыздың ... Азия ... ... ... ... ... ... тамырластық тұрғысынан тарихи негіздеу
қажеттігін айтқаны орынды екені анық. Бірақ, Мұрат ... ... ... ... ... ... ЮНЕСКО шеңберінде
тұсаукесері өткізілген “Мәдени мұра” бағдарламасының жұмысында жүйелілік
жоқ дегені ... ... ... ... қорытындылаған Премьер-Министр Кәрім Мәсімов ... ... ... ... ... шараларға және алдағы жоспарларға қатысты
қолдау білдірді. Соның ішінде Қазақстанда мәдени және ... ... ... ... ... ісі өте ... деп ... Осыған орай
тиісті шешім қабылданды.
2.2.Мәдени мұра саласы мәселелерінің қазіргі кезеңдегі ... ... ... мұрасының қазіргі ахуалы көп ғасырлық мәдени мұраларды
сақтауды зерттеу және насихаттау бойынша кешенді шаралармен мүмкіндігінше
қамтамасыз ... жаңа ... ... және ... және ... қалпына келтіру жұмыстарын жандандырумен сипатталады.Тарихи-
мұрағаттық ізденістер мен түбегейлі зерттеулер ... ... ... және ... ... тізімі жаңартылуда. Қазіргі уақытта
179 тарих және ... ... бар. Оның 30-ы ... ... 99-ы ... және сәулет, 52-і монументалдық, 28-і
археологиялық ... ... ... Қаланың әртүрлі аудандарындағы
археологиялық зерттеулер нәтижесі бойынша мыс дәуіріндегі көне қоныстар мен
қорған молалар ... ... ... ... ... ... («Ұлжан» ықшамауданындағы сақ қорғаны, Таулы қырат
кентіндегі тұрақ). Келесі жылы 2 ... ... ... асыру межеленіп отыр,
атап айтқанда: Қазақстан аумағындағы сақ ақсүйектер қорғандарының ... ... ... ... «Боралдай сақ қорғандары» археологиялық
бағы және ... ... ашық ... ... ... ашу. Үстіміздегі
жылы барлық монументалдық ескерткіштерге жөндеу-қалпына келтіру жұмыстары
аяқталады. ... қоса ... ... М.Төлебаевтің,
К.Бәйсейітованың зираттарындағы ескерткіштерді ... ... ... ... 3 ... ... ... М.Мақатаевқа, М.Төлебаевқа,
М.Гандиге, Ә.Қастеевке монументтер, «Ауғанстан мен өзге ... ... ... қаза ... ... ... ... ескерткіштері орнатылды. Орталық Азия халықтарының
тарихи-мәдени мұраларын зерттеуге, олардың Ұлы ... ... ... оның ... Алматының мәдени мұрасын қорғау мен насихаттауға
байланысты қоғамдық–мәдени шаралар және ғылыми-тәжірибелік ... ... ... ... ... бойынша Қоғамдық комиссия
туралы ереженің жобасы мен оның құрамы әзірленді, Ескерткіштерді қорғау
жөніндегі ... ... ... ... ... ... мен Жетісудың көне асыл қазыналары» альбомы, «Алматы –мәдени
астана» фотоальбомы, ... ... (1 том) және ... ... әл-
Фарабидің философиялық тағылымы» кітаптары жарық көрді.Үстіміздегі жылы
«Алматы қаласының ... және ... ... тарихы және
мәдениеті бойынша шығыс жазба ескерткіштері» ... ... ... ... жылы «Алматы мыңжылдықтар тоғысында», «Тазкира-и
Буграхан» –ғылыми-көпшілік мақалалар жинағы мен ... ... ... СД ... ... ... отыр. Алматы қаласының мәдени
инфроқұрылымын жақсарту бойынша шаралар ... ... ... Ғ.Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрының ғимараты,
А.Байтұрсынов мұражайы, Хайуанаттар бағы, Көктөбе тауы және өзге де ... ... ... ... ... ... ... сақтау және дамыту
саласындағы қалыптасқан жағдай осы бағыттағы қызметті одан әрі ... ... ... шұғыл кешенді шараларды қабылдауды қажет етеді. Ұлттық
тарих үшін үлкен маңызы бар ... ... ... ... ... көмекке зәру. Олардың көпшілігі ... және ... ... болатын қирау және жойылу
қаупінен қорғалмаған. ... мен ... ... ... ... ... жол ... ал археологиялық және сәулет
ескерткіштері жер және ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын және анықталған
бұзушылық деректерін ... ... ... ... ... жұмысын жандандыру қажет. Бюджетте сәулет ескерткіштерін қалпына
келтіруге іс жүзінде қаражат қарастырылмаған. Мысалы, ... 5 ... тек ... ғана ... ... ... ... ішінара бұрынғы Офицерлер
үйіне (қазіргі Ықылас атындағы ... сазы ... ... ... 3
сыныптық училищесі ғимаратына (қазіргі ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі
ғимараты), және Кафедралық ... ... Осы ... ... ... ... қоспағанда, республикалық бюджет қаражатынан
жүргізілді. Тарихи-мәдени мұраларды қорғау мен ... ... және ... ... ... ... болып тұр.
Олардың көпшілігі кеңестік дәуірде ... ... ... ... сай ... ... және ... мұраны қорғау және
пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының Заңы маңызды рөл атқаруға тиіс.
Осы бағдарлама ... ... ... мәселелерді кешенді шешу -
Қазақстан халқының мәдени ... ... , ... және ... ... әрі ... ... ететін болады.
(ІІ- Бөлім.Отанымыздың мәдени ланшафтардағы аймақтары
3.1 Мәдени және тарихи аймағы
Ұланғайыр байтақ Қазақстан Республикасының көлемі 2,7 млн шаршы
шақырым. Республикамыздың 90 ... ... ... ... ... шығыстан батысқа қарай енкіш болыпкеледі. Оңтүстікте және
оңтүстік шығыста көкпен тілдескен ... ... ... Тарбағатай,
шығыста Алтай таулары орналасқан. Таулы өлкенің табиғи және климаттық
жағдайы мен орташа қар ... (30-60 см) ... ... түрлерін дамытуға
мүмкіндік береді. Еліміз оңтүстiктен солтүстiкке 1600-км,батыстан шығысқа
3000км созылғанСолтүстiктен оңтүстiкке ... ... ... ... ... шөл зоналары алып жатыр. Республикамыздың барлық жері дерлік ... ... ... де, әр табиғи зонада өзінің ... ... ... ... ... түсу ... ... сағаттан, ал оңтүстiкте 3000 сағаттан асады. Қазақстанның климаты
шұғыл ... ... ... температурасы минус 1-5 °С оңтүстiк,
19-20° солтүстiкте. Ең ыстық ай - ... ... ... ... ... ... 29°С оңтүстiкте. Желдiң жылдамдығы оңтүстiкте ... шөл ... 3-4 м/с ... ... құрғақшылық климатына
байланысты су торына бай емес. Ұзындығы 1000 шақырымнан асатын 10 ... ұзын өзен ... ... Ең ... көл Балхаш көлi. Ең терең көл Алакөл
көлi. Алакөль, Зайсан, Балхаш көлдері және ... ... ... ... ... ... ретінде дамыса, бұл су ресурстары су спортын
дамытуға мүмкіндік ... ... 500-ге жуық ... су көздері,
120-ға жуық емдік батпақтар бар. ... ... ... 7 пайызын орманды дала алып жатыр. Бұл зона коңыржай континенттi.
Мұнда вегетациялық ... 120-145 ... тең. ... ... Сiбiр ... ойдымды, шоқ қайыңды ормандар басым келедi. Тыныс ргандарымен
байланысты ... өте ... ем ... ... Бұл ... тым ... жағдайында жаралу тегi бiр-бiрiне жалғасқан көне
көлдiк және ... ... ... ... ... ... жерлер мен өзен беткейлерiнде жоғары бөлiктерiн құнары шайылған
қара топырақты қабатты астық тұқымдас түрлi шөптi тоғайлы дала алып ... қара ... ... ... өседi. Орманда дала зонасы
70 пайызына дейiн дәндi дақылдар егiсi үшiн пайдаланылады. Дала ландшафтысы
Қазақстанның 20 пайызын алып жатыр. ... ... ... қуаң ... ... ... қалыптасқан. Вегетациялық кезең ұзақтығы 135-
170 күн. Жылу мен ылғалдың ... ... зона ... ... кәдiмгi қара топырағында түрлi шөп, боз мол өскен қалыпты құрғақ
нағыз ... ... қара ... ... ... бозды қуаң
дала, қызыл қоңыр топырақтағы бетегелi-бозды куаң ... ... ... пен қызыл миялы ылдиларда көктеректi-қайыңды шоқ ормандар мен ... ... ... ал жыралар мен сайларда байрақ орман мен
бұталары ... Бұл ... ... тұщы көлдерде құстар өте ... ... ... ... ... ... зоналық типi ретiнде тек Қазақстандаорын алған. Бұл зона Каспий
маңы ойпатынан Алтайға дейiн 2900 км-ге ... ... 23% ... ... 170 ... ... ... ашық қызыл қоңыр
сортаңды және карбонатты топырақта ... ... ... ... ... мен ағынсыз көлдерi, сорлары, құмды
массивтерi бар сазды жайпақ ойдымды құрылымдық жазықтар, ашық ... ... ... ... ... рельефi толқындық анғарлық
саздақты қабаттық жазықтар, шалғындар, жусанды шөлейттер, ... ... ... Қазақстанның 40 пайызын алып жатыр. Каспий маңы ойпатының
оңтүстiгiн, Маңғыстау түбегiн, ... ... Арал ... ... ... ... мен ... массивтерiн,
солтүстiк және Оңтүстiк Балқаш маңын қамтыған. Шөл ... ... тау ... ... да ... Вегетациялық кезең 200 күнге
созылған. Мұнда ... ... ... тұқымдастар өскен сораңды –жусанды
шөлдер орналасқан. Барханды-төбешiктi құмдарыда ... ... ... типтес өсiмдiктер өседi. Ландшафт құрылымында көбiне
шөл адырлар, тақырлар, сусымалы құмдар, тұзды көлдер кездеседi. Қазақстанда
тасты, құмды, ... ... ... ... ... ... қиыншылықты көруге байланысты шөлді жерлерде көшіп ... ... ... ұйымдастырылса көп жетістікке жетуге
болады.Таулы аймақ ландшафтысы Қазақстан өңiрiнiң 10 ... ... ... ... ... ... биiк таулар болып бөлiнедi Аласа
таулардың абсолюттiк биiктiктерi 500-1000 м-ге ... ... ... ... ... аласа таулар. Ландшафтысының құрылымы шоқы
аралық және шоқылар, бөктер таулардан, қара қызыл қоңыр және кәдiмгi ... ... ... ... ... ... саздақты
даладан тұрады. Континенттiк типтер тобы Оңтүстiк Оралды, Мұғалжарды,
Ұлытауды, Шыңғыстауды, Қаратауды, ... ... ... ... ярусын,
Сауырды, Тарбағатайды бiрiктiредi. Ландшафтары: бұта аралас жусанды-
бетегелi-бозды ... ... ... ... таулармен мүшеленген
саздақты дала, қызыл қоңыр,сұр топырақты ... ... ... ... ... ... ... бөлiктерiне тән
келедi.Биiктiгi орташа таулар биiк таулы жоталардың жiңiшке ярусын ... және ... ... Жоңғар Алатауында, Сауыр, Шыңғыста және
Алтайда бұлардың абсолюттiк биiктiгi 800-1300 ... ... м-ге ... ... ... ... ... циркулясиясы, ауа
массаларының жоғары көтерiлуi, атмосфера шептерiнiң алмасулары орын алады.
Орташа ... ... ... ... ... ашық ... және ашық ... қоңыр топырақтағы жусанды-
астық тұқымдасты құрғақ дала ландшафтылары таудың оңтүстiк беткейлерi мен
2000-2200 м биiктiктен орын алады. Климаты ... ... ... ... ... орташа жауын-шашын мөлшерi 500-780 мм-ге дейiн. ... ... қар ... ... ... ... ... м-ге
дейiнгi төменгi белдеу таулық-шалғындық қара топырақта өскен ... ... ... бар ... ... және тоғайлы дала бойынша
сипатталады.2600-3200 м-ге дейiнгi абсолюттiк ... мен ... ... ... ... ... жапырақты орманнан, төселген аршадан және
қарағанан ... ... ... шалғын тек солтүстiк, iшiнара
солтүстiк шығыс және ... ... ... кездеседi. (Қаз.
Энц.)Қазақстан Республикасының туристік ... ... ... ... көп ... ... жерлерге
тоқталамызТуристердiң көп барып жүрген табиғи көрнекi жерлердiң бiрi -
Түрген шатқалы. Iле ... ... ... ... ... жерi ... ... (Алматыдан 90 шақырым) орналасқан. Шатқалда ыстық су
көздерi, форель ... ... және ... ... бар. Қылқан
және аралас жапырақты орманға, альпiлiк және субальпiлiк көгалдарға,
көлдермен бұлақтарға, ... ... мен ... толы ... Ассы
үстiртiне дейiн 44 шақырымға тереңдеп кiредi. Ежелде “Хан қақпасы” арқылы
Еуропадан шығысқа – Қытай мен Үндiстанға қарай көш ... ... ... 60 шақырымға созылып жатыр (Шарын каньондарына немесе ... ... ... ... ... ... олар ... жуық. Аюлы сарқырамасы 30 метрлiк биiктiгiмен және
аспалы жартастар мен ... ... ... ... көз ... ... ... тастан жол тесiп шыққан суының қатты тасқынымен
белгiлi.Шатқалдағы жартастар жер сiлкiну ... ... және ... дәуiрiне дейiнгi өсiмдiктердiң қалдықтары сақталған. Шатқал сирек
кездесетiн Чин-Түрген мүктiк шыршалық ... ... олар ... ... өсiп, ... ... ... түзедi.Шатқалдағы ең әйгiлi жер –
Ботан орманшылар станциясы үш өзен ... ... ... ... – 920 м. Ассы өзенiнiң бойында ежелгi қорғандар мен тас ... ... ... б.э. ... 500 ж. – б.э. 300 ж. ... ... мен үйсiндердiң зираттары көптеп кездеседi.Шатқалда
“Синегорье”, ... ... ... ... ... онда ... су көздерi ... ... ... демалыс үйi теңiз деңгейiнен 1500 м биiктiкте Микушино
шатқалында (қаладан 70 шақырым) орналасқан. Демалыс үйiндегi ... ... ... ... ... ... кiшiгiрiм тау көлдерi бар,
онда суға ... және ... ... ... ... iнжу-
маржаны деп Көлсай көлдерiн атайды.Биiк ... үш көл ... ... тармағында орналасқан. Бұл - демалу, жаяу саяхатқа ... ... тау ... ... үшiн ... ... Ең ... елдi-
мекен – Саты ауылы (Алматыдан 320 шақырым). Бiрiншi көл 1818 м биiктiкте 1
шақырымға созылып жатыр. Оған баратын жол ... ... ... ... ... көлi (2252 м) – ең үлкенi және әдемiсi, ол ... ... 5 ... орналасқан. Жоғарғы Көлсай 4 шақырым қашықтықта және 600 м биiкте
орналасқан. 6 шақырым жерден кейiн қырғыз ... ... асуы ... ... .Табиғаттың сулу көлдерiнiң бiрi Қайыңды деп аталған көл
Күнгей ... ... ... ... ... ... ... орман iшiнде теңiз деңгейiнен 2000 м биiктiкте орналасқан.Ол
осыдан 100 жыл бұрын әк ... ... ... нәтижесiнде пайда болды.
Шөгiндi шатқалды табиғи ... ... ... ... ... 400 м жететiн
көлдiң тереңдiгi шамамен 30 м. Осы жерден Саты шатқалына, Шелек ... ... ... ... ... ... ... көлi – адам
көзiнен таулармен жасырылған көгiлдiр керемет.Шарын ...... ... зкотикалық орындардың бiрi. Жер бедерiнiң сумен шайылған және
мүжiлген формалары ... ... ... керемет бейнелер - “Бекiнiстер
аңғары”, “Жалмауыздар шатқалы” ... ... ... ... ... бойымен солтүстiк-шығыстан оңтүстiк-батысқа қарай 154
шақырымға созылып жатыр. Бұл ... ... суы ... ... ... табылады (Алматыдан шығысқа қарай 193 шақырым).Бұл өңiрдiң жер
бедерi әр түрлi. Каньон беткейлерiнiң, ... мен ... ... 150-300 м ... ... ... ... көрікті жерлері
Қазақстан табиғи көрнекi жерлермен қатар мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ... тегi жартас
суреттермен, тас мүсiндермен байланысып жатыр. ... ... ... ... келе ... елдің бір тарихи іспетті. Тамғалы шатқалында табылған
2000-ге жуық ... күн ... ... ... ... ... Будда мүсінін де көруге болады. Бұл ... ... ... ... ... ... сәндiк қолданбалы өнердiң түрлерiн түсінбеген кездер де болды.
Сақтардың сәулетшiлiк шеберлiктердiң бiздiң жыл ... ... ... ... ... ... Шiрiк ... Бабыш-молда
мазарлары сияқты ғимараттардың салынуындағы талғам-тәсiлдер Орта Азия мен
Қазақстан, Таяу Шығыс сәулет өнерiнiң ... ... ... ... ... күнге жеткен кешенді ... ... ... ... ... ең ... ... Испиджаб, Отырар, Тараз, Құлан, Суяб, Мерке,
Баласағұн, Асы және т.б. Туризм дамыту ... ... ... ... туристік орынға айналдыру мәселесі ... яғни XI-XII ... ... ... ... биiкке көтерiлдi.
Құрылысқа күйдірiлген кiрпiштер қолданыла бастады.Туристердiң ең қызығатын
объектiлерiнiң бiрi ... ... ... ... ... бар
Қазақтардың өмiр салты, ол- көшпендiлiк өмiрiмен ... ... ... ... ... ... ... орай қалыптасқан. Ұлы
Жүз оңтүстікті, Орта Жүз орталықты, Кіші Жүз ... ... ... мен ... мал ... мен ... ... дамып отырған.
Қалаларда үлкен кітапханалар орналасып сауатты адамдар арабша төте ... ... өмiр салт төрт ... ... ... өзгертiп отыруды
қажет етедi.Әрбiр ауыл белгiлi бiр ... ... ... оладың қоныс-
өрiсi, су көздерi мен шабындықтары ... Олар киiз үйде ... ... ... отты ... ... ... арасы әдетте бiр-бiрiнен
ондаған шақырым қашықтықта болып отырған. Жазғы жайылым кейде қыстаудан 500
шақырымға дейiн қашықтаққа созылған. Көш ... ... ... көшi қон ең ... ең ... кезең болған. (Қазақстан, энц.)Қазақ
үшiн ең киелi ... ... ... ... ... ... ... түсiне қарап елуден астам атаумен айыра бiлген. ... ... ... ... ... ... рәсi деп бiледi. Қой
түлiгi қазақ үшiн ... ... рәсi. ... қой ... мүше таратудың
терең мәнi бар. Түйе түлiгiн де ... ... ... береке-бiрлiктiң
айғағы деп бiледi. Сиыр түлiгiн көбейтуге көшпелiлер онша құлықты ... ... ... ... ... етi де ... ... басын көбейтпеген.
Қазақ жанұясындағы ең бiр маңызды уақиға-дүниеге перзенттiң келуi. Егер ол
перзент ұл болса, ... ... ... Ұл ... ... немере болып,
қыз баланың баласын жиен деп атайды.
Нәрестенiң дүниеге келуi, алғаш ... ... ... ... ... алғаш қадам басуы, алғаш атқа мiнуi ... ... ... алуан түрлi жөн-жоралғылар жасалып, сый-сияпат
үлестiрiлiп, ойын-той болып, ат бәйгесi ұйымдастырылған. Халық ... ... ... Әке ... ... үшiн болашақ құдасына
арнаый сөз алып, құдалық сөйлеседi. Екi жақтың ет ... ... ... ... ... қанға малыпуәде бекiтiп, құдалықтың белгiсi
ретiнде құйрықбауыр жесiп төс ... Жiгiт ... ... ... " деп ... қыз ... шығыны "жасау" деп аталады. Ұзатылған қыз
сыңсу айтып, өскен шаңырағымен ... ... ... ... ... ... ... Қалыңдықтың алдынан шымылдық құрып, бiтен
ешкiмге көрсетпей ... алып ... ... ... ... ... ... босағаны аттайды. Келiннiң енесi ең жақсы тiлектерiн айтып, отқа
май құйяды. Бұл-От-анадан шапағат тiлеген ең ... ... ... ... ең
киелi салты үлкендi сыйлау. (Қазақстан, энц)
Ұлттық киiмдер жүн, ... ... ... Бас ... ... ... аң ... пайдаланылған. Қыз балалар қос етек көйлек,
қамзол, бешпет, үкi тағылған бас киiм кисе, ... ... ... сәукеле,
сосын кимешек киген. Ер адамдар бешпет, шапан, қамзол және саптама ... тоу ... ... ... көп мән ... Олар ... бәйге, қыз
қуу және ақсүйек ойналған. Өнер жарыстыруда Айтыстың ролi ... энц) ... ... ... ... денi Жiбек
жолының Қазақстандық бөлiгiнiң негiзгi трассасындағы объектiлер. Оңтүстiк
қазақстан (Алматы, Жамбыл, Оңтүстiк Қазақстан облыстары) – ... ... ... ... ... қаласындағы Айша-бибi,
Қарахан, Бабаджа-Хатун мазары, Түркiстандағы Қожа Ахмет ... ... ... ... айрықша скиф қорғандары бар ежелгi тарих және
мәдениет аймағы. Аймақта Байқоңыр ғарыш айлағы орналасқан.
Алматы – елiмiздiң аса iрi ... 1997 ... 10 ... ... ... ... ... басты қалалардың бiрi
болып қалуда. Бұл қала мемлекет iшiндегi ... ... ... Бұл ... ... ғылыми, қаржы, ... ... және ... ... ... орналасқан әсем қаланың “бақ-
қала” деп аталуы кездейсоқтық емес. Көктемде алма, өрiк, шие ... ... қала ... ... ... ... Асқар тау бөктерiндегi
жасыл желекке оранған Алматы басқа қалалардан ... ... ... парктер, гүлзарлар қала аумағының 8 мың ... ... ... ... ... ... шыққан. Алматының әйгiлi апорты әсем Iле
Сырты Алатауы сияқты қаланың символы болып ... өте бай ... ... ... ... осы ... ... Жiбек жолында Алматы
сауда мекенi болғаны келтiрiледi. Оны ХIII ғасырда Шыңғысхан ... Ал 1854 жылы ... қала ... ... қаласы пайда болды.
Кеңес өкiметi жылдары бұл бекiнiс Алматы деп ... 1929 ... 1997 ... Қазақстанның астанасы болды.Бүгiнгi таңда Алматы аса iрi мәдени,
ғылыми, оқу-ағарту ... ... ... ... ... ... ... керемет демалуы және көңiл көтеруi үшiн
мүмкiндiктер жетерлiк.Атақты жазушы Юрий Домбровский осыдан отыз жыл ... ... ... ... мүмкiн емес деп жазды. Оның
бiрегей сәулет ғимараттарының бiрi – әулие Вознесенскийдiң ... ол 28 ... ... орналасқан. Бұл сәулет ескерткiшi ... ... ... ... 8 ... бiрi. Ол 1904-1907 жылдары
архитектор А.П.Зенковтың жобасы бойынша салынды. Оның қабырғаларын суретшi
Хлудов ... ... ... ... ... 50 ... Ең қызығы,
собор 1910 жылғы жер сiлкiнiсiнен аман қалды. 1997 ... ... ... ... ... жүргiзiле бастады. (Алматы, энц.)Қазақстанның ежелгi
қалаларының бiрi -Тараз қаласы. Тараз (Талас) қаласы – iрi ... ... ... ... оны ... ... деп атаған. Бұлақтарға ұқсас
тар көшелер орталыққа – ... ... ... ...... тiршiлiк тоғысқан жер. Мешiтi, балшықтан салынған
үйлерi, шеберханалары бар бұл қала базарға ... және ... ... ... ... ... нәрсе сатылады және керек затыңды сатып алуға
болады. Тараздың iскерлiк байланысы ауқымды болғаны соншама, мұнда көптеген
елдер өз ... ... ... ... ... ... ... кезде
“Тараз базары – әлемнiң айнасы” деп ... ... ... ... ... жоқ. ...... күмiс және мыс тиындарын шығарған қала.
Бұл қала ... ... ... ғана ... ... ... көптеген
ғасырлар бойы аса маңызды түстi ... ... ... табылады.
Таразға жақын жерде күнi-түнi тау-кен ... ... ... ... ... ... 10 мың адам кен ... одан күмiс
балқытатын.Тараздың қолөнершiлерi металды ыстықтай өңдеу – ... ... ... әдiстерiн бiлдi. Металлургтер металдарды балқыту ... ... ... ... қол ... Тараз шеберлерiнiң
мыстан жасалған бұйымдары – әсемдiк заттар салатын қобдишалар, шамдар, қару-
жарақты, киiмдi безендiретiн заттар, ... ... және тағы ... ... ... ... Бұл ... көркемдiк өрнектелуiмен және құю
әдiсiмен ерекшеленетiн. Ең бастысы, ... ... ... ұрпаққа
жалғасын тауып отырды. құю өнерiнiң мысалы ретiнде Түркiстандағы Қожа Ахмет
Яссауи мавзолейiндегi қазанды атауға болады. Оның ... ... ... Оның ... – 2,2 м, салмағы – 2 тонна.Тараз қаласы зергерлiк өнерде
үлкен жетiстiктерге қол жеткiздi. ... ... ... бұйымдарды
жасаудағы шеберлiгi өте жоғары болды. Олар ... ... ... балқытып,
оған форма бердi. Асыл тастарды қашау зергерлiк ... ... ... ... зергерлерi көптеген асыл тастармен жұмыс
iстедi, бiрақ та ең сүйiктi тасы – бирюза болды.Зергерлер ... ... ... оның ... ... ... берiлiп отырды.Қарахан және
Дауытбек мавзолейi, ел басқарушылар сарайлары, ежелгi мазарлар ... ... ... ... ... қазiргi Таразқасының айналасында
ЮНЕСКО дүниежүзiлiк ескерткiштер тiзiмiне қосқан, ежелгi сәулет өнерiнiң
ескерткiштерi - Бабаджи-Хатун және ... ... және ... ... ... бұл махаббат пен қасiрет ескерткiшi. Аңыз
бойынша ақын қызы ... ... ... ... келе ... ... ... жақындап қалғаны туралы хабар алысымен, сәйгүлiктi ерттеп
алып, жеңiмпаздарды қарсы ... ... ... ... соншалық,
сүйiктiсiнiң қолында қыз жүрегi жарылып кетедi. Тағы бір ... ... ... ... ... Сүйіктісін қатты сағынған ару өмірден ... ... ... ... ... ... ... шексiз болады.Сонда
белгiсiз сәулетшi келер ұрпаққа ... ... ... айтуды көздедi.
Содан берi сегiз ғасыр өттi. Айша-Бибi мавзолейi – ою-өрнектердiң 60 ... ... ... ... ... ... – Ұлы
Жiбек жолында салынған ең құпиялы ... бiрi. Оның ... ... ... ... қаласынан 40 шақырым ... ... ... ... ... Ақыртас қалдықтарын зерттеген көптеген
ғалымдар осындай ... ... ... салынғанын түсiнуге тырысты. Ол
сыртқы контурының периметрi 185 және 205 метр ... ... ... ... ... бес метрге дейiн жетедi, олар ұзындығы бiр
жарым метрлiк, енi сексен және ... ... ... ... ... ... ... жұмысты қорытындылай келсек,–2007 жыл ... ... және ... қолдауының арқасында министрліктің бюджеті 2006
жылмен салыстырғанда 60 пайызға ұлғайтылған, сөйтіп 40,3 ... ... ал 2008 ... бұл ... 51 ... теңгеге жеткен айрықша жыл
болды. Осының, сондай-ақ Президент бастауымен қолға ... ... ... ... ... аяқталуының арқасында, ... ... ... мәдениетті қолдаудағы мемлекет пен қоғам
қатысуының ... мен ... ... қол жеткізу мүмкін болды. Қазір
елде 2,6 млн. ... ... ... 157 мемлекеттік музей жұмыс
істейді. 3716 ... ... ... ... ал ... қоры ... ... дейін өсті. Ел аумағында бүгінде шамамен 36 мың тарихи-мәдени
мұра нысандары орналасқан, олардың 8 мыңы ... ... ... ... ... 2660 клуб пен ... үйлері, 13 халық
шығармашылығы және мәдени-сауық жұмысының облыстық орталықтары, 29 мәдениет
және демалыс паркі, 80 мемлекеттік ... мен ... ұйым ... ... жылы ... ... саны 2 ... адамға өскен.
Киносеанстарға барушылардың саны да бір жыл ... 7,5 ... ... – 28,3 млн., ... – 4,2 млн. адамға дейін көтерілген.
230-дан астам мұрағат ... ... қоры 19 ... ... ... және ... ... Электрондық және баспа бұқаралық ақпарат
құралдары ... 2513 ... ... мен 214 ... ... компаниялары
жүйелі түрде жұмыс ... ... ... ұжымдардың
гастрольдік жұмысына қажетті ... ... ... ... маусымында
республикалық драма театрлары 20 жаңа спектакль қойған. Жоспарлы түрде
барлық дерлік республикалық ... және ... ... өткізілді. Жалпы, өнер ұйымдарының 2007 жылдың ағымдағы ... ... ... ала ... қорытындылары мәдениет нысандарын
қалпына келтіру мен ... оңды ... ... ... бола
алатындығын атап айту қажет. Елде мемлекеттің заң ... ... ... ... республиканың мәдени кеңістігінің
барлық салаларын дамытуға күшті серпін беретін “2006-2008 жылдарға арналған
мәдениет саласын ... атты орта ... ... ... мұра ... ... ... Есік, Түрген, Көлсай,
Сүткөл; екінші – Түркістан, Отырар, Испиджаб, Сайрам бағыттары ... ... жол ашу ... ... ... ... ... Қазақстан алқабына Жібек жолы тас жолының солтүстік, солтүстік-батыс
тармақтарын байланыстыру қажет. Жоғарыда аталған ... іске ... ... облысында Есік, Шығыс ... ... ... ... қорық мұражайларын құру, Астанада археология және
этнография мұражайын салу жұмыстары көзделіп отыр. Сондай-ақ ... ... ... атты ақпараттандыру veb-порталы құрылады. Бұл
жолы да Қытай, Моңғолия, Түркия, Египет, Батыс Еуропа, соның ішінде ... ... ... ... Ватиканның құпия мұрағаттарына қазақ
халқына қатысты маңызы бар құжаттар мен деректерді алу үшін ... ... ... Әдебиеттер тізімі.
1. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Мәдени шара аясындағы Мәдени мұра
бағдарламасы »25-30 ... ;
2. ... Ж.Н. ... ... ... "Тұран университеті",
2004ж.
3. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Егемен Қазақстан, 15 сәуір, 2008ж.
4. Мамырбеков Б.С.“Ақиқат” ... ... ... ... ... Б.Р. “Дала мен Қала” журналы. Табиғат ескерткіштеін сақтауымыз
келешгіміз үшін // 2007ж 17 ... ... М.Қ. ... мен ... журналы Маңғыстаудың ескерткіштерін сақтап
қалу жолдары 7 наурыз 2-3 беттер.
7. Дүйсенбеков Қ.Қ. “Ел”газетті Мәдени ... ... ... ... 4-6 ... Қ.Р ... мәдени құндылықтарды сақтау жөніндегі бағдарламасы
Егемен Қазақстан газетті 29 қараша
9. ... Г.С. ... ... ... жай-күйі
“Республика КZ”газетті 14 қыркүйек 12-13 беттер
10. Қазақстан ... ... ... жж. ... ... ... Қазақстан, 15 сәуір, 1998.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Н.Назарбаев: «Мәдени мұра» бағдарламасы рухани-мәдени өмірімізде ғана емес, жалпы қоғамдық өміріміздегі белесті кезең6 бет
Қызылорда облыстық мемлекеттік мұрағатының құрылуы мен қызметі (1938-2008 ж.ж.)10 бет
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Альфа кенорны бойынша ұңғыманның түп аймағына әсер ету әдістерін талдау ( ҚСЖ )67 бет
АлЭС-1 ЖЭО 6/110 кВ кернеулі генератор-трансформатор блогының релелік қорғанысы және автоматикасы57 бет
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді Азаматтық-құқықтық қорғау73 бет
Арысқұм кен орнының мұнай тасымалдау құбырларын корозиядан қорғау60 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Ақпараттық қауіпсіздік түрлері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь