Мәдениет ұғымы


Қазіргі заманғы сөзддіктерде мәдениетке төмендегідей анықтамалар берілген: а) мәдениет – белгілі бір халықтың қол жеткен табыстары мен шығармашылығының жиынтығы; ә) мәдениет – адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік ерекшеліктері (палеолит мәдениеті,критмикен мәдениеті, қазақ мәдениетіжәне т.б.); б) мәдениет – адамдық әрекеттің белгілі бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті және т.б.); в) мәдениет - агромәдениет (дәнді өсімдіктер мәдениеті, цитрустық мәдениеті және т.б.).
Мәдениет ұғымы тарихи қалыптасудың ұзақ даму жолын өтті.
Алғашқы қауымдық құрылыс адам баласының өсіп дамуындағы, адамдық жолға түсе бастауының ең алғашқы кезеңі болды және оның жүздеген мыңжылдықтарға созылғаны ақиқат. Оған басты дәлел ретінде адамдардың ең алғаш еңбек құралдарының пайда болғанына 2,5 млн. Жылға жуық уақыт өткендігін айтсақ та жеткілікті.
Дүние жүзінде жүргізіліп жатқан археологиялық жұмыстардың нәтижесінде алғашқы адамдардың қоныстары ашылып, олардың тастан жасалған құрал-саймандары көптеп табылуда. Олай болса, археология ғылымының ғылыми зерттеулерінің дәл осы тас құралдардан басталуыда тегіннен-тегін емес сияқты. Ғылымдардың пікірінше, алғашқы қауымдық құрылыс үш дәуірге бөлінеді. Олар: тас дәуірі, қола дәуірі және темір дәуірі.
Бріншіден, көне және орта палеолит дәуірлерінде алғашқы адамдардың биологиялық эволюциясы аяқталып «нағыз адам» қалыптасты. Екішіден, тастан және т.б. жасалған түрлі құралдар көбейіп қана қоймай, сапалық өзгерістерге де ұшырады. Үшіншіден, кейінгі палеолит дәуірінің ең басты жаңалығы – экзогания болды да, ендігі жерде неке қарым-қатынастарынан ең жақын туысқандар – ата-аналары мен балалар, туған ағалары мен қарындастары шығарылып тасталды. Инцестке (қан араласу деген сөз) тыйым салу неке қарым-қатынастарының қоғамдық тұрғыдан тәртіпке келтірудің бастамасы болды. Осындай түбегейлі қоғамдық-әлеуметтік

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


Мәдениет ұғымы
     Қазіргі заманғы сөзддіктерде мәдениетке төмендегідей анықтамалар
берілген: а) мәдениет – белгілі бір халықтың қол жеткен табыстары мен
шығармашылығының жиынтығы; ә) мәдениет – адамзат қауымының белгілі бір
тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік ерекшеліктері (палеолит
мәдениеті,критмикен мәдениеті, қазақ мәдениетіжәне т.б.); б) мәдениет –
адамдық әрекеттің белгілі бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті,
еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті және т.б.); в) мәдениет - агромәдениет
(дәнді өсімдіктер мәдениеті, цитрустық мәдениеті және т.б.).
   Мәдениет ұғымы тарихи қалыптасудың ұзақ даму жолын өтті. 
       Алғашқы  қауымдық құрылыс адам баласының өсіп дамуындағы, адамдық
жолға түсе бастауының ең алғашқы кезеңі болды және оның жүздеген
мыңжылдықтарға созылғаны ақиқат. Оған басты дәлел ретінде адамдардың ең
алғаш еңбек құралдарының пайда болғанына 2,5 млн. Жылға жуық уақыт
өткендігін айтсақ та жеткілікті.
    Дүние жүзінде жүргізіліп жатқан археологиялық жұмыстардың нәтижесінде
алғашқы адамдардың қоныстары ашылып, олардың тастан жасалған құрал-
саймандары көптеп табылуда. Олай болса, археология ғылымының ғылыми
зерттеулерінің дәл осы тас құралдардан басталуыда тегіннен-тегін емес
сияқты. Ғылымдардың пікірінше, алғашқы қауымдық құрылыс үш дәуірге
бөлінеді. Олар: тас дәуірі, қола дәуірі және темір дәуірі.
     Бріншіден, көне және орта палеолит дәуірлерінде алғашқы адамдардың
биологиялық эволюциясы аяқталып «нағыз адам»  қалыптасты. Екішіден, тастан
және т.б. жасалған түрлі құралдар көбейіп қана қоймай, сапалық өзгерістерге
де ұшырады. Үшіншіден, кейінгі палеолит дәуірінің ең басты жаңалығы –
экзогания болды да, ендігі жерде неке қарым-қатынастарынан ең жақын
туысқандар – ата-аналары мен балалар, туған ағалары мен қарындастары 
шығарылып тасталды. Инцестке (қан араласу деген сөз) тыйым салу неке қарым-
қатынастарының қоғамдық тұрғыдан тәртіпке келтірудің бастамасы болды.
Осындай түбегейлі қоғамдық-әлеуметтік өзгерістердің нәтижесінде ру және
жанұя пайда болды.  
     Ал, гректер сонау көне заманның өзінде-ақ өмірге икемді, қабілетті,
жан-жақты қалыптасқан азаматтарды тәрбиелеуге бағытталған  сирек 
кездесетін білім беру жүйесін жасады. Адамға деген мұндай қамқорлықта
сөзсіз гуманистік құндылық  бар, оның негізінде мәдени процестердің 
мақсаты үшін күресетін адам идеалы жатыр. Бұл жөнінде В.Йегер былай деп
тамаша айтып кеткен болатын: «Грек мәдениетінің идеяларынсыз ертедегі дүние
тарихы кезең болып өмір сүре алмас еді де, ал Батыс Европалық  мәдениет
дүниеге келмеген болар еді».  Грекияда негізінен мәдениеттің
аристократиялық (ақсүйектік) түрі кеңінен таралған, ал оның негізінде
генеалогиялық дәстүрлер жатыр. Ақсүйектік қасиеттер мен қатар, «адамзаттық»
қасиеттерге де ерекше көңіл бөлді. Басты мақсатқа апарар жол – білім жолы
болды.
    Көне Египет мәдениетінің ең басты ерекшелігі – ажалға қарсылық болды.
Бұл табиғи қарсылық, немесе мәңгілік өмір сүруге талпынушылық Египет
халқының бүкіл діни санасына тереңдей еніп, оның мәдениеті мен өнерін
қалыптастыруда айрықша рөл атқарды.
    Египет мәдениеті – сан-салалы мәдениет. Солардың бірі – біздің
заманымызға келіп жеткен Египеттің ең көне жазу текстері. Олар – құдайларға
құлшынық ету мен шаруашылықты жүргізуге байланысты жазбалар. Көне Египет 
әдебиетінің тамаша туындыларының бірі – «Өмірден түңілген адамның өз
жанымен сұхбаты» деп аталады.
    Қытай мәдениетіне келетін болсақ, даосизм адамзатты табиғатпен бірлікке
шақырды. Даосизмнің негізін қалаушы – Лао-Цзы өз заманында «кәрі дана»
деген атаққа ие болған. Дао – жер бетіндегі тіршілік атаулының негізі,
бүкіл заттық дүние мен табиғат құбылыстарының қайнар көзі. Дао ілімінде
жеке адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуі - өзін қоршаған ортамен
үйлесімділігімен байланыста қарастырылады. Лао-Цзының бұл атақты
философиялық-діни қағидалары «О пути к  добрадетели» атты еңбегінде жан-
жақты баяндалады.
    Қытай мәдениетінің екінші бір қайнар бұлағы – Конфуций ілімі болып
саналады. Оның негізін қалаушы Кун Фу-цзы, яғни Кун – ұстаз. Конфуций
б.з.б. 551 ж. шамасында өмірге келген.     
         Мәдениеттің  өзекті  бөлігі - өнер.  Таңбалы тастағы кескіндер мен
тағы адамдардың ырым билерінен бастап,  Рафаэль мен Микеланджелоның
мәңгілік туындыларымен жалғасқан, халықтың шығармашылық  рухынан  туған
талай сұлу дүниелерсіз,  өнер  әлемінсіз,  қандай мәдениеттің болсын рухын
сезіне алмаймыз. Шынында да, өнер мәдениеттің алтын қазынасы, адамның
ұлылығын білдіретін ғажап көріністердің бірі – оның әсемдікке, сұлулыққа
ұмтылуы. Осыған дейін  қарастырылған анықтамалардан бір түйінді ой айтуға
болады: мәдениет -  адам әлемі   немесе  Әл-Фараби айтқандай, адам –
«хайуани мадани» , яғни, мәдениетті жан.        
   Мәдениет  ұғымын  тереңірек  түсіну  үшін,  оған мағыналық  жақындығы 
бар  кейбір  басқа ұғымдармен арақатынасын қарастырып  өтейік. Осы сыйпатта
біздің зердемізге түсетін бірінші ұғым - өркениет. Өркениет    
(цивилизация)  семантикалық  жағынан  алғанда латынның  «civilis»  сөзі 
азаматтық  дегенді   білдіреді.  Римдіктер  бұл  ұғымды  «варварлықтар» 
деп өздері атаған басқа  халықтар  мен  мемлекеттерден  айырмашылықтарын 
көрсету  мақсатында  қолданған.  Яғни, «өркениет»  олардың  түсініктері 
бойынша,  азаматтаық  қоғамы,  қалалық  мәдениеті,  заңға  негізделген 
басқару  тәртібі  бар  Рим  империасының  даму  дәрежесін  көрсетеді. 
    Ғасырлар  бойы  қалыптасқан  осы  екі  ұғымның  мағыналарын 
төмендегідей  топтастыруға  болады:
1. Мәдениет пен өркениет бір,  олар синонимдер (И.Гердер,
Э.Тайлор).
2. Өркениет – мәдениеттің  ақыры,  оның  кәрілік  шағы, 
руханилықтың  антиподы (Ж.Ж.Руссо, Ш.Фурье, О.Шпенглер).
3. Өркениет – мәдениеттің  прогресі, болашаққа бой  сермеуі, 
қоғамның  парасаттылық  деңгейі (Ф.Вольтер,Д.Белл).
4. Өркениет – тағылық пен варварлықтан кейінгі тарихи-мәдени саты
(Л.Морган).
5. Өркениет – этностар мен мемлекеттерге тән мәдениеттің оқшау түрі
(А.Тойнби, Н.Я.Данилевский және т.б.).
6. Өркениет – мәдениеттің техникалық даму деңгейі, оның материалдық
жағы.
        Бұдан көретініміз, мәдениет пен өркениет бір-бірімен байланысты
ұғымдар екен. Өркениетке еңбектің қоғамдық жолмен бөлінуі, қалалардың пайда
болуы, жазбаша мәдениеттің дамуы, қолөнер мен сауданың өркендеуі, азаматтық
қоғам мен мемлекеттің орнауы жатады.
Мәдениет- бүкіл адамзаттың тарихында жасалған материалдық және рухани
байлықтың жиынтығы. Өткен мәдениетіміздің жаңа мәдениетке ауысуы қоғам
тарихының заңды, мәдениттті жаңаша түрленуі болып саналады. Мәдениет
сананың, білім мен тәрбиенің, қоғамның жаңашыл даму кезеңіндегі дәрежесін
көрсетеді.
        Өткен замандағы музыка өнерінің негізгі мазмұны халық мұңы, оның
ауыр тұрмысы еді. Ел мұңы ән мен күй арқылы түрлі музыка аспаптарының
сазымен елден елге, жұрттан-жұртқа жайылып, өз арнасымен таралып жатты. Оны
таратушылар халықтың ішінен суырылып шыққан өнер иелері: әнші, күйші,
жыршы, қобызшы, сырнайшы сияқты өнерпаздар болды.
      Еуразияда түркі тілдес халықтар қоныстанған жер аумағы, солтүстік-
шығыста сонау мұзды мұхиттан оңтүстік-батыста Босфор шығанағына дейінгі,
шамамен алғанда 13-14 миллион шаршы километр аймақты алып жатыр.
      Түркі тілдес халықтар Еуропа мен Азияда қатар қоныстанып, Шығыс пен
Батысты байланыстырып тұрған ежелгі көшпелі қауымнан құралғаны тарихтан
белгілі. Кең байтақ өлкеде көшіп-қонған олар оңтүстік шығысында
қытайлармен, солтүстік-батысында славяндармен, ал оңтүстігінде парсылармен
шектесіп, олардың отырықшы мәдениетінің арқасында арасында дәнекер бола
отырып, жан-жақты өркендей бастады.
     Түркі тілдес халықтардың ежелден мекендеп, қалыптасқан жері Еуразияның
дәл кіндік тұсы Орталық Азия, Оңтүстік Сібір Еділ бойы және Орал өңірі.
Қазір мұнда 40-түркі тілдес ұлттар мен ұлыстардың 25-нен астамы тұрып
жатыр.  Шығыс Сібірдің солтүстігінде және Кіші Азия мен Қаптауда (қазіргі
Түркия мен Әзірбайжан) жаңа қоныстану аймақтары пайда болды. Түркі
халықтары сонымен бірге саны көп басқа халықтар арасында Иранның тау
жағында Солтүстік Қаптауда (Кавказда) Балқан түбегінде және Дунай мен Дон
өзендерінің аралығында шағын топтар құрып орналасқан Түркілер Ирандар
мәдениетін сусындатып, өз тілдерін, өз елдігін сақтады. Түркілердің ішінде
өзбек, түрік, әзірбайжан, түрікмен, қырғыз және қазақ сияқты ірі халықтар
мен бірге шор, долған, қарайым, қыпшақ сияқты ұсақ ұлыстар да болды. 
Олардың тарихи тағдыры мен мәдениеті өз ұлттарына ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Мәдениет» ұғымы4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
К.Б. Бержановтың ұлтаралық қатынас педагогикасы бүгінгі таңдағы көп мәдениеттілік ұғымы мен байланыстыру11 бет
Мәдениет ұғымы және оның мәні29 бет
Мәдениет ұғымының тарихи қалыптасуы44 бет
Мәдениет әлеуметтануы ұғымы25 бет
Мәдениеттану ұғымы4 бет
Саяси мәдениет ұғымы6 бет
“Мәдениет” ұғымының мазмұны8 бет
Классикалық ұғымы. Неміс классикалық философиясының пайда болуының әлеуметтік-мәдени шарттары, ерекшеліктері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь