Ұйымдағы ішкі бақылауды ұйымдастыру жолдарын қарастыру


КІРІСПЕ
1 Аудиттің түрлері
1.1 Аудиттің түрлері мен нұсқаларын жіктеу
1.2 Аудиттің сатылары және негізгі функциялары
2 Ішкі бақылаудың жүйесін бағалау
2.1Ішкі аудиттің түсінігі мен функциялары
2.2 Аудиторлық қызметті ақпараттық қамтамасыз ету
ҚОРЫТЫНДЫ
Аудит Қазақстан Республикасы заңында белгіленген талаптарға сәйкес қаржылық есеп берудің дұрыстығы мен объективтілігі туралы пікір білдіру мақсатында заңды тұлғалардың қаржылық қорытынды есебін тексереді.
Ішкі пайдаланушыларға басқару шешімдерін дұрыс қабылдау үшін қателер мен бұрмалаушылықтар жоқ объективті қаржылық ақпарат қажет. Сыртқа пайдаланушылар да ұйымның қаржылық жағдайына қызығушылық білдіреді.Аудитке деген қажеттілік меншік құқығы мен кәсіпорынды басқару бөлінген кезде пайда болады. Бірақ осындай аудитті жүргізуге деген заң талаптары жоқ кезде де қаржылық есеп беру аудитіне тән белгілі басымдылықтар болады. Аудитке кәсіпорын қызметін жан-жақты тексеру енеді. Сондықтан ол аудиторға басшылыққа арналған және оның қызметінің тиімділігін жоғарылату жөніндегі конструктивті ұсыныстар дайындауға мүмкіндік береді.
Аудит – бұл біздің еліміздегі акционерлік қоғамдардың, серіктестіктердің және басқа да ШЖС-дің қызметін экономикалық талдаудың және қаржылық бақылаудың салыстырмалы түрдегі жаңа бағыты. Бұрын бақылау мен тексеру қызметі жүзеге асырылмаған деп, айтуға болмайды. Алайда көптеген операциялықмазмұны жағынан бір-біріне жақын болса да, ревизия мен аудит екеуі бір ұғымды білдірмейді. Аудит бақылаудың шығармашылық (творчестволық) дамуын білдіреді. Ол экономикалық бақылаудың формалары мен түрлерін кемітпей, керісінше толықтырады.
1. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» 2007 жылғы 27 ақпандағы Қазақстан Республикасының №234-ІІІ заңы (өзгертулер мен толықтырулар 28.12.2016 ж)
2. ҚР 20.11.1998 жылғы №304-1 «Аудиторлық қызмет туралы» Заңы (15.01.2015 жылғы өзгерістерімен толықтыруларымен)
3. ҚР ҚМ «Бухгалтерлік есепті жүргізу тәртібін бекіту туралы» 22.06.07 жылғы № 221 бұйрығы;
4. ҚР ҚМ «Бухгалтерлік есептің типтік шот жоспарын бекіту туралы» 22.05.07 жылғы № 185 бұйрығы
5. Бухгалтерлік Бюллетені\ қазан 2016 №42 \-21 бет
6. Бухгалтерлік Бюллетені\ақпан 2016 №30 \-21 бет
7. Нурсеитов Э.О.\бухгалтерский учёт в организациях\оқулық\ Алматы\экономика, 2007, -476 бет
8. Балапанова А.Ж. Аудиттің теориялық негіздері: Оқу құралы. – Алматы: 2003
9. Ержанов М.С. Аудит-1: (базовый учебник). – Алматы: 2005
10. Әжібаева З.Н., Байболтаева Н.Ә., Жұмағалиева Ж.Ғ. Аудит: Оқулық.- Алматы: 2006
11. «Қаржы жүйесін тұрақтандыруда кәсіби бухгалтерлер мен аудиторлардың рөлі» тақырыбына өткізілген бухгалтерлер мен аудиторлардың ІІ Халықаралық құрылтайының (форумының) баспасөз – релизі, 18 қыркүйек 2015 жыл
12. Абленов Д.О. Аудит негіздері.- Алматы, 2006
13. Ажибаева З.Н. Аудит. – Алматы: Экономика, 2004
14. Нитецкий В.В., Зайнетдинов Ф.В. Практикум общего аудита. Учебное пособие. - М.: Дело, 2015г
15. Нурсейтов Э.О., Нурсейтов Д.Э. Международные стандарты финансовой отчетности: теория и практика/ Справочное руководство. - Алматы: ТОО «Издательство LEM», 2007 г.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 19 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Аудит Қазақстан Республикасы заңында
белгіленген талаптарға сәйкес қаржылық есеп берудің дұрыстығы мен
объективтілігі туралы пікір білдіру мақсатында заңды тұлғалардың қаржылық
қорытынды есебін тексереді.
Ішкі пайдаланушыларға басқару шешімдерін дұрыс қабылдау үшін қателер
мен бұрмалаушылықтар жоқ объективті қаржылық ақпарат қажет. Сыртқа
пайдаланушылар да ұйымның қаржылық жағдайына қызығушылық білдіреді.Аудитке
деген қажеттілік меншік құқығы мен кәсіпорынды басқару бөлінген кезде пайда
болады. Бірақ осындай аудитті жүргізуге деген заң талаптары жоқ кезде де
қаржылық есеп беру аудитіне тән белгілі басымдылықтар болады. Аудитке
кәсіпорын қызметін жан-жақты тексеру енеді. Сондықтан ол аудиторға
басшылыққа арналған және оның қызметінің тиімділігін жоғарылату жөніндегі
конструктивті ұсыныстар дайындауға мүмкіндік береді.
Аудит – бұл біздің еліміздегі акционерлік қоғамдардың,
серіктестіктердің және басқа да ШЖС-дің қызметін экономикалық талдаудың
және қаржылық бақылаудың салыстырмалы түрдегі жаңа бағыты. Бұрын бақылау
мен тексеру қызметі жүзеге асырылмаған деп, айтуға болмайды. Алайда
көптеген операциялықмазмұны жағынан бір-біріне жақын болса да, ревизия мен
аудит екеуі бір ұғымды білдірмейді. Аудит бақылаудың шығармашылық
(творчестволық) дамуын білдіреді. Ол экономикалық бақылаудың формалары мен
түрлерін кемітпей, керісінше толықтырады.
Аудиторлық іс экономикалық талдау, кешенді құжаттық тексеру, балансты
немесе сот-бухгалтерлік сараптаманы есеппен тексеру туралы біздің
ұғымымыздан бөлек болса да аудитор өзінің міндетін жүзеге асыру барысында
аты аталғандардың және есептік, бақылаушы-талдамалы тәжірибеде салаларының
рәсімдерін (процедураларын) пайдаланады. Тексерудің мақсаты – кемшіліктерді
құрту жәнежамандықты жою, ал аудиттың мақсаты – кемшіліктерді кеміту және
қастықты шектеу.
Аудиторлық қызметтің негізгі міндеті экономикалық субъектінің қаржы-
шаруашылық қызметін реттейтін заңның сақталуын, бухгалтерлік
есептіңжүргізілуін, қорытынды есепті құруды және пайдаланушыларды қаржылық
жағдай туралы ақпаратпен жабдықтауды сапалы тексеруді қамтамасыз етуде
болып табылады. Іскерлік ортада қорытынды есеп беру мәліметтері аудиторлық
қорытындысымен дәлелденбеген кәсіпкерліктерге сенім аз болады. Сенімге ие
болу үшін экономикалық қатынастардың тұрақтылығын дәлелдейтін ұзақ серіктік
қатынастар қажет болады.
Курстық жұмыстың мәні қаржылық есеп беруді, төлем-есептеу
құжаттамасын тәуелсіз тексеру, түрлі қызметтер мен кеңес беру, бухгалтерлік
есеп жүргізу мен қалпына келтіру, ұйымның активтері мен міндеттемелерін
бағалау, салық декларациясын толтыру, қаржы-шаруашылық қызметке
экономикалық талдау жүргізу бойынша тұтынушыларға қызметтер ұсынатын
аудиторлық фирмалардың (аудиторлардың) кәсіпкерлік қызметі болып
табылуында.
Курстық жұмыстың мақсаты – ұйымдағы ішкі бақылауды ұйымдастыру
жолдарын қарастыру. Аудит мақсатының стандартты анықтамасына қарамастан,
аудит мақсаты дегенде аудитордың алдына тұтынушы қоятын мақсатты түсінуіміз
керек.
Осы мақсатқа сәйкес келесідей міндеттер қойылды:
- Аудиттің түрлері мен нұсқаларын жіктеу;
- Аудиттің сатылары және негізгі функцияларын ашып көрсету;
- Ішкі аудиттің түсінігі мен функцияларын зерделеу;
- Аудиторлық қызметті ақпараттық қамтамасыз ету жолдарын көрсету.
Осы курстық жұмысты жазуға әдіснамалық нұсқаулық ретінде мемлекеттік
бағдарламалар, елбасының бухгалтерлік есептілікті жүргізу туралы бұйрығы,
нормативтік – құқықтық актілер, және сонымен қатар экономика саласындағы
әдеби кітаптар негіз болды.
Курстық жұмыстың өзі кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, және қосымша материалдардан құралған.

1 Аудиттің түрлері

1.1 Аудиттің түрлері мен нұсқаларын жіктеу

Экономикалық әдебиеттерде аудиттің түрлері мен нұсқаларын жіктеудің әр
түрлі тәсілдемелері бар. Мынадай негізгі белгілер бойынша аудит түрлерін
жіктеу әлдеқайда орнықты болады:
– аудитті дамытудың эволюциялық кезеңдерімен: растаушы, жүйелі-бағдарлы
және тәуекелге негізделген;
– құқықтық негізде: міндетті, бастамашыл (ерікті), келісуші
(мақұлдаушы), реттемеленген және келісімшарттық;
– қолданылу салаларымен: жалпы, банктік, сақтандырушы, қаржылық,
өндірістік, маркетингтік;
– толықтығы: кешенді (жалпы, толық), тақырыптық (локальды,жеке),
функционалдық, ұйымдастырушылық, арнайы;
– әдістемелік тәсілдемемен: есепшіліктік (счетоводческий), тестілік,
объекті және циклдік бойынша;
– жүргізу кезеңдерімен: бастапқы, қайталанатын, ескертпелі, перланентті
(ағымдық), ретроспективтік (тізбекті) және стратегиялық
(перспективалық, яғни келешегі бар);
– қызмет түрлерімен: экономикалық, техникалық, технологиялық,
ресурстық, сыртқы экономикалық;
– қатысушылар санымен, процестермен және техникалық құралдарды
қолданумен: бір мазмұнды, көп мазмұнды, дәстүрлі, компьютерлік, жеке
және комиссиялық;
– аудит жүргізілетін субъектілерімен: сыртқы, ішкі, мемлекеттік,
ведомствалық, қоғамдық;
– тексерулердің мақсаттарымен, міндеттерімен және мазмұнымен:
операциондық аудит, қаржылық есептеме аудиті, талапқа сәйкестік
аудиті, басқарушылық аудит, маркетингттік аудит, кеңес беру және
басқадай ілеспелі аудиторлық қызметтер (1 кесте).
Ішкі аудитті ұйымдастыру мәселелерін қысқаша қарастырайық. Ішкі аудит
басқару есебінің бөлінбес және маңызды элементі болып табылады. Ішкі
аудитке деген қажеттілік жоғары басшылық барлық басқару құрылымдары
қызметін күнделікті бақыламауына байланысты ірі кәсіпорындарда пайда
болады. Ішкі аудит осы қызмет туралы ақпарат беріп, менеджерлер есебінің
нақтылығын дәлелдейді. Ең алдымен ішкі аудит ресурстарды жоғалтуға жол
бермеуге және кәсіпорын ішіндегі қажетті өзгерістерді іске асыру үшін
қажет.
Ішкі аудиторлардың белгілі бір қызметін басшыға немесе директорлар
кеңесіне немес акционерлер жиналысына бағынатын ірі кәсіпорындардың
тексеруші топтары орындайды.

1 кесте.Аудиттің түрлері [8, 46б]

№ Критерийлер Түрлері
1 Ақпаратты пайдаланушыларға сыртқы
қатысты ішкі
2 Заң талаптарына қатысты міндетті
бастамашылық (ерікті)
3 Аудит объектілері бойынша банктік аудит
сақтандыру
биржалар, инвестициялық институттар
мен зейнетақы қорларының аудиті
мемлекеттік аудит
жалпы аудит
4 Тағайындалуы бойынша қаржылық есеп беру аудиті
салықтық аудит
сәйкестік аудиті
операциялық аудит
арнайы(экологиялық, операциялық
және т.б)
5 Жүзеге асырылу мерзімі бастапқы
бойынша келісілген
6 Тексеру сипаты бойынша дәлелдеуші
жүйелі бағытталған
тәуекелдікке негізделген аудит

Ішкі аудиторлар қызметі кеңірек және оған енетіндер:
– активтердің жағдайын бақылау, шешім қабылдау кезінде басшылық
пайдаланатын ақпараттың дұрыстығын дәлелдеу;
– жүйеішілік бақылау процедураларының орындалуын дәлелдеу;
– ішкі бақылау жүйесінің қызмет етуі мен ақпараттарды өңдеудің
тиімділігін талдау;
– басқарушы ақпараттық жүйе беретін ақпараттардың сапасын бағалау.
Сонымен ішкі аудит шеңберінде активтердің сақталуын жан-жақты бақылау
ғана емес, менеджмент саясаты мен сапасын бақылау да жүзеге асырылады.
Сыртқы аудитті ұйымға тапсырыс беру (шарт жасасу) негізінде сыртқы тәуелсіз
аудиторлар, аудиторлық фирмалар жүзеге асырады. Сыртқы аудиттің тағы
ерекшелігі аудиторлардың тексерілетін кәсіпорынға мүддесі жоқтығында және
құрылтайшы, меншік иесі, акционер, басшы және басқа лауазымды адамдар
болмауында, ұйым басшылығы мен туыстық қатынаста (ата-анасы, жұбайы, аға-
інісі, апалы-сіңлілі, ұл-қыздары) тұрмайтындығында және қызметтік қатынаста
байланысы жоқтығында болып табылады.
Сыртқы аудитті жүргізу нәтижелері тексерілетін ұйымдардағы есеп, ішкі
аудит жағдайы және қаржылық есеп берудің дұрыстығы туралы қорытынды жасау
және ұсыну арқылы рәсімделеді. [9, 25б]
Аудит объектілері бойынша: банктік аудит, сақтандыру компанияларының,
биржалардың, инвестициялық институттардың, зейнетақы қорларының аудиті,
жалпы аудит, мемлекеттік аудит болып бөлінеді. Мемлекеттік аудиттен басқа
аудит түрлеріне ҚР Қаржы министрлігі мен Ұлттық банк беретін қажетті
лицензиялар қажет болады.
Тағайындалуы бойынша аудит тиісті түрлерге бөлінеді:
Қаржылық есеп беру аудиті – барлық елеулі аспектілер бойынша дұрыстығы
туралы аудиторлық қорытынды беру мақсатында субъектінің қаржылық қорытынды
есебін тексеру. Оны сыртқы аудиторлық фирмалар жүргізеді және
пайдаланушылардың кең көлеміне арналған.
Сәйкестік аудиті – бұл ұйымның шаруашылық жүйесінде заң актілері мен
нұсқаушы материалының нормаларын, сонымен қатар әкімшілік персоналына
арналған процедуралар немесе ережелердің сақталуын тексеру.
Ішкі резервтердің пайдаланылуының тиімділігін: тиімділігі, өнімділігі
және икемділігіне қатысты ұйым шараларын, әдістерін және процедурасын
талдау.
Салық аудиті – бұл салықтарды төлеудің, есептеудің дұрыстығы мен
толықтығын аудиторлық тексеру, салық саясатын ұстану.
Арнаулы аудит (экологиялық, операциялық және басқалар) – субъект
қызметінің жекелеген жақтарын, мемлекет алдындағы белгілі бір норма мен
міндеттемелердің сақталуын тексеру.
Экологиялық аудит – қоршаған ортаның нақты жағдайының басында берілген
ішкі және сыртқы экологиялық стандарттар мен нормалардан ауытқуын бағалау.
Операциялық аудит – басқару үшін тиімділігін, сенімділігі мен
пайдалылығын бағалау мақсатында ұйымның шаруашылығын, механизмінің
жекелеген бөліктерінің қызмет етуін тексеру. Операциялық аудиттегі тексеру
басқарудың өлшемдерін, ұйымдық құрылымын бағалауды, бухгалтерлік есеп,
компьютерлік жүйе әдістемесі мен механикасын, маркетинг пен кез-келген
басқа салалардың әдістерін ұйымдастыруды қамти алады.Жүзеге асыру уақыты
бойынша бастапқы және келісілген аудитті бөліп көрсетеді:
Бастапқы аудит – осы клиент үшін алғашқы аудиторлық тексеруді жүргізу.
Бұл қаржылық есеп беруді тексеру кезінде аудиторда тұтынушы бизнесінің
ерекшелігі, оның ішкі бақылау жүйесі туралы түсінік болмайды.
Келісілген (қайталама) аудит – бұл жыл сайын сол бір тұтынушыға
аудиторлық тексеру жүргізу: бұл жерде аудиторға бухгалтерлік есеп және ішкі
бақылауды ұйымдастырудың күшті және әлсіз жақтары белгілі. Келісілген аудит
тұтынушымен қатар аудит үшін де пайдалы. Егер тұтынушының аудиторлары жиі
ауысып отырса, бұл қаржылық қорытынды есепті пайдаланушыларда, сонымен
бірге келесі аудиторларда күмән және сезік тудырады.

1.2 Аудиттің сатылары және негізгі функциялары

Аудит және оның процедурасы эволюцияның үш сатысынан (стадиясынан)
өтті: растаушы аудит, жүйелі-бағдарламалы аудит, тәуекелге негізделген
аудит. Бастапқы аудит бухгалтерлік құжаттар мен есеп берулерде көрініс
тапқан операциялардың шындыққа жанасымдылығын тексеру және растаушы түрінде
болды. [10, 46б]
Растаушы аудитте негізінен бухгалтерлік құжаттар мен есеп берудің
формаларын дұрыс жасау мәселелері қарастырылады, сол себепті де бұл кезең
кітапты аудиттеу деп аталады. Аудиттің мұндай кезеңі тексеруді жүргізу
кезінде аудиторлар әр шаруашылық операцияны тексеріп және дәлелдеп,
бухгалтермен қатар өз есебіне алу тізімін құрады. Басқаша айтқанда мұндай
аудитті есепті жүргізу немесе есепті қалпына келтіру деп атауға болады.
Жүйелі бағытталған аудит шаруашылық операцияларды бақылайтын тұтынушы
жүйесін бақылауды көздейді. Бұл кезде аудитор ішкі бақылауға негіз ұстайды.
Ол оған жан-жақты тексеру санын қысқартуға және осы жүйеге сенуге мүмкіндік
береді. Себебі ол есептегі қате мен дұрыссыздықты уақытында анықтап, оларды
жою жөнінде шаралар қабылдауға мүмкіндік береді.
Аудитке жүйелі-бағдарламалы тәсілдеме батыс елдерінде 1960 жылдардың
соңында пайдаланыла бастады әрі аудиторлар сараптаманы іштей
бақылаудың негізінде жүргізді. Бұл операцияны бақылайтын жүйені қадағалауға
мүмкіндік берді. Егер іштей бақылау жүйесі тиімді жұмыс істейтін болса,
онда егжей-тегжейлі тексерудің қажеті болмайды, өйткені нормалардың бұзылуы
мен қателерді анықтау ісінде іштей бақылау жүйесіне белгілі бір деңгейде
сенім білдіруге болады. Аудиторлық фирмалар кеңес беру қызметіне,
аудиторлық рәсімді нысандауды жүзеге асыруға және болатын тексерулердің
сапасын арттыра түсуге көп көңіл бөлетін болды.
Аудиттің жүйелі-бағдарламалы тәсілін жетілдіруге қарамастан, оның өз
кемшіліктері бар. Мысалы, жүйелі-бағдарламалы аудит әкімшілікті ешкім
бақыламайтын жағдайда қызметкерлердің үстінен бақылау жүргізуді жүзеге
асырады. Бұл арада аудиттің процедурасы басқарушы – инвесторларды емес,
керісінше персонал – менеджерді алдап тұр ма, жоқ па, соны анықтауға
бағдарланған.
Тәуекелге негізделген аудит – бұл кәсіпорынның жұмыс жағдайына,
негізінен оның қызметіндегі тар әрі қиын межеріне қарай тексеруді іріктеп
жүргізетін аудит. Аудиттің бұл түрі жұмысты тәуекелі жоғары шаруашылық
операцияларда шоғырландыруға және тәуекелітөмен салалардағы тексеруді
қарапайымдандыруға мүмкіндік береді.Ол тексеру немесе кеңес беру барысында
болуы мүмкін тәуекелдікті ескерту және оның алдын алуға бағдарланған.
Тәуекелдік аудиттің айырықша маңызы – аудитордың немесе аудиторлық
фирмалар өз беделін жоғалту және клиенттен айырылып қалудың ықтималдығында
ғана емес, сонымен бірге, аудиторлық компаниялардың арасындағы қатаң
бәсекелестікте, ірі айып-пұл мен моральдық зиянда, осы аталған қателерге
ұрынып қалудың ықтималдығында болып тұр. Мәселен, мұндай жағдай үшінші бір
тұлғаға немесе клиентке елеулі материалдық зиян шектіруге себеп болатын
аудитордың ықылассыз және бұрыс қорытынды шығаруынан болады. Кәсіби
беделден айырылу қаупі нақты аудитордың немесе аудиторлық компанияның толық
күйреуімен бірдей десе де болады. Сондықтан да ШЖС-дің қызметін жан-жақты
кешенді тексеруді жүргізуге мұқият дайындалып, басты назарды кадрларды
іріктеуге бағдармаларды жасауға, алдағы жұмысты жоспарлауға және т.б.
аудару қажет. [11, 46б]
Аудитор орындайтын функциялар жүйесі ұдайы даму үстінде болады, оған
жаңа бағыттар, атап айтқанда, К.Ш. Дүйсембаевтің еңбегінде келтірілген
функциялар мен қосалқы функциялар тізбесі қосылады. Кәсіби аудиттің осы
заманғы даму кезеңінде оның бақылаушылық, басқарушылық, ақпараттық,
тәрбиелік және әлеуметтік функциялары көкейкесті мәселеге айналып отыр.
Оның үстіне, халықаралық стандарттар талабы мен оның даму тенденциясына
сәйкес аудиттің жекелеген функциялары мен қосалқы функцияларының атауларын
нақтылау ұсынылып отыр.
Аудит ауытқудың, артық шығындар мен ысыраптың алдын алу үшін оңтайлы
басқарушылық шешімдерді уақтылы анықтауы қажет. Бұл субъектілер қызметінің
қаржылық жағдайы мен қаржылық нәтижелерін, іскер белсенділігін болжау
ретіндегі аудиттің жаңа қосалқы функцияларының пайда болуымен шарттасылған.
Тәуелсіз қаржылық бақылау қабылданған этикалық және құқықтық нормаларды
сақтау арқылы тәрбиелік және әлеуметтік функцияларды орындайтын. Оған қоса,
нарықтық қатынастардың даму жағдайындағы кәсіби аудит кемшіліктерді
анықтаудың, резервтерді ашудың және ұлттық экономиканың нақты секторларында
шаруашылық жүргізудің тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстарды негіздеудің
маңызды құралына айналып отыр.
Аудиторлық қызмет тәуелсіз аудиторлар немесе аудиторлық ұйымдар
жүргізетін сыртқы аудит түрінде, сонымен қатар қызметі аудиторлық бақылауға
алынатын ұйымның мамандандырылған бөлімшесі жүргізетін ішкі аудит түрінде
жүзеге асырылады. Аудиттің екі түрінің де жалпы түпкі мақсаттары көбінесе
сәйкес келеді – ол бақылау.
Сыртқы аудиттің басты міндеті – тексеру жүргізілген ұйымның дайындап
тапсырған қаржылық қорытынды есебінің шындыққа сәйкестігін айқындау, оның
белгілі бір кезеңдегі қызметінің нәтижесін және қаржылық жағдайын бағалау.
Сыртқы аудит кезең сайын сырттан шақырылатын аудиторлар немесе әр түрлі
аудиторлық ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Аудиторлық қорытынды есеп
негізінен жоғарғы тұрған ұйымдарға, акционерлерге, кредиторларға және тағы
басқаларға арналған. Бұл қорытынды есепті ішкі аудиторлар да өз жұмысында
қолданады.
Ішкі аудитті сыртқы аудитпен салыстырғанда табиғаты, мән-мағынасы,
тағайындалуы мен ұйымдастырылуы өзгеше болып келеді. Ең алдымен
ескерілетіні, ішкі аудит қызметі (немесе, оны кейде ішкі ревизия қызметі,
ішкі бақылау қызметі деп те атайды) ұйым ішінде құрылған бөлімше бола
отырып, оның қызметін бағалау және тексеру бойынша жүйелі әрі күнделікті,
жұмысты атқарады. Ішкі аудиттің басты мақсаты – басқару мақсаттарына қол
жеткізуді қамтамасыз ету. Бұл үшін ішкі аудит кәсіпорын басшылығын дұрыс
басқару шешімдерін қабылдау үшін жасалған талдаудың нәтижелерімен, белгілі
бір бөлімшенің қызметіне баға берумен, ұсынастармен және уақтылы дұрыс
ақпаратпен қамтамасыз етеді.
Ішкі аудит – кәсіпорынға қызмет көрсету аясында жүргізілетін ішкі
бақылау жүйесін талдау үшін менеджмент арқылы анықталатын қызмет. Ішкі
аудиттің көмегімен бақылау және талдау іске асырылады, сонымен қатар
жүйелерді жақсартуға, жетілдіруге ұсыныстар беріледі. Оларға қызметтердің
мынадай түрлері тән:
1. Қаржылық және операциялық ақпараттарды тексеру. Бұл сыртқы аудитордың
жұмысымен сәйкес келетін үнемі жалғасатын процесс;
2. Операциялардың үнемділігін, тиімділігін талдау, оның ішінде қаржылық
емес бақылау да бар. Кейде оны ақша құнының аудиті деп те атайды;
3. Заңдар мен ережелерге, менеджменттің әр түрлі сыртқы талаптары мен
саясатына және басқа да ішкі талаптарға сәйкестікті талдау.
Бұл үшін:
1. Активтердің қабылдануы мен есептен шығарылуының заңды болғанына және
осы активтердің тиімді түрде пайдаланылуы мен сақталуы қамтамасыз
етілгеніне көз жеткізу керек;
2. Міндеттемелердің ұйымның тек құқықтық операцияларына ғана қатысты бар
екендігін растау.
Ішкі аудитор ұйымның жүзеге асырып жатқан операцияларының барлық
типтері жайлы мәліметті білуі қажет. Бұл оның жүзеге асырылған
операциялардың бірде-біреуіне сәйкес келмейтін міндеттемені тез танып
білуіне мүмкіндік береді. Ол ақпараттың барлық түріне қол жеткізе алуы
керек, бұған өзгеше келісім-шарттарда растап алатын хаттамалар да кіреді.
Ішкі аудит қызметінің жұмысы кәсіпорынның жоғарғы басшылығы бекіткен
Ереже деп аталатын фирмаішілік актінің шеңберінде біліктілік, өз бетінше
жұмысын іске асыра алушылық және жауапкершілік қағидаларының негізінде
құрылады.
Қазіргі кезде ішкі аудиторлардың өзінің айналысатын қызметін
бухгалтерлік есеп саласы ретінде тану тенденциясы байқалуда. Өзінің жұмыс
көлемі оларға үлкен болып көрінетіндіктен, олар өз кезегінде аудиторлық
жұмыспен байланысты қызметпен қатар басқа да әр түрлі қызметпен айналысады.
Ішкі және сыртқы аудиттің мақсаттарының әр түрлілігіне қарамастан,
оларға жету жолдары көп жағдайда ұқсас келеді. Ішкі аудитордың жұмысы
сыртқы аудиторлық процедуралардың мерзімі мен дәрежесіне, сипатына
өзгерістер енгізу үшін қолданылуы мүмкін. Әрине, сыртқы аудитор өзінің
аудиторлық пікірі үшін толық жауапкершілікті ішкі аудиторда сондай
дәрежедегі тәуелсіздік бола алмайтындықтан ғана мойындамайды.

2 кесте.Ішкі және сыртқы аудиттің негізгі айырмашылықтары

Айырмашылық салаларыІшкі аудитор Сыртқы аудитор
Масштабы Менеджмент анықтайды Заңдар анықтайды
Жолдары Бухгалтерлік жүйенің Акционерлерге ұсынылатын
тиімділігіне және қар-жылық қорытынды есеп
менеджментті нақты және әділетті әрі дұрыс
маңызды ақпаратпен қамтамасызкөзқарасты
ететіндігіне кепілдеме бередібілдіретін-дігіне
сенімді қамтамасыз етеді
Жауапкершілігі Менеджменттің алдында Тапсырыс берушілердің
алдында

Ішкі аудиторлардың тәуелсіздігі сыртқы аудиторлардың тәуелсіздігінен
өзгеше болып келеді. Ішкі аудиторлардың тәуелсіздігі олардың ұйым ішіндегі
беделімен, яғни атқаратын қызметімен және бағынуымен, сонымен қатар
әділеттілігімен анықталады. Сыртқы аудиторлар үшін тәуелсіздік клиент-
фирманың, оның басшылығы мен иелерінің алдында қандай да бір
міндеттемелердің немесе оларға бағытталған қаржылық қызығушылықтың
жоқтығымен анықталады.
Ішкі аудитті жүргізу әдістемесі. Аудит процесі бірнеше негізгі
кезеңдерге бөлінуі мүмкін. Төменде аталған кезеңдер кез-келген аудиторлық
тексеруге, оның ішінде ішкі аудитке де (оның ерекшеліктерін есепке ала
отырып) тән:
– алдын-ала жоспарлау;
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Құжат айналымы. Құжат айналымын ұйымдастыруға қойылатын талаптар. Құжат айналымының көлемі
Жоспарлау процесінің мақсаты мен сипаты
Басқарудың ғылыми мектебі
Менеджментте ұйымдастыру және жоспарлау функциялары
Менеджменттің (негізгі) жалпы негіздері
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің қазіргі кезеңдегі сипаттамасы және даму деңгейі
Әкімшілік менеджменттің теориялық негіздері
Еңбекке ақы төлеу бойынша есеп айырысу есебін ұйымдастыру
Ұйымдағы басқару құжаттарының міндеттері
Ішкі аудит маңызы мен түсінігі. Оның ролі мен ұйымды басқару жүйесіндегі жалпы маңызы
Пәндер