Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу

Адамның ішкі әлемінің рахаты мен тыныштығы, былайша айтқанда, жан сақтауы өте-мөте әділет сезіміне тәуелді. Соның айғағы - әділеттілікті жанындай көріп аңсамайтын адам, көксемейтін халық болмайды. Оның осынау шоқтығын, қастерлі биігін ғұлама Шәкәрім былайша өрнектейді:
Нысап пен мейірім, әділетті,
Жаныңдай көріп жан сақта.
Ол жолда өлсек, неміз кетті,
Мақсұтқа жетпей қалсақ та.
(«Анадан алғаш туғанымда», 1929).
Әділет – қиянаттың дұшпаны. Олардың арасында өтетін талас-тартыс күллі адамзат көшінің тағдырына, тарихы мен мәдениетіне сәулесін түсіреді және небір ғажайып шедевр, классикалық туындыны дүниеге әкеледі. Күллі көркем әдебиет классиктері шығармашылығының алтын өзегі - әділет пен қиянаттың мәңгі айқасы, бітіспес майданы. Көркем әдебиеттегі деймін-ау, күнделікті өмірдегі шындық өзегі де осы тартыс емес пе.
Сонымен, әділет - жан сақтау құралының бірі, қастерлі категория. Бірақ әділеттілік туралы басқадай не білеміз, ол жайлы біліміміз толық па?
Сірә да жоқ, қазақ философиясы тұра тұрсын, әлемдік философия тарапынан да әділеттілік туралы пайымдар бір ізге түскен емес, яғни өз алдына дербес жүйелі ілім боп қалыптасты деуге әлі күнге ертерек. Себеп - феномен ұғымның күрделі табиғатында және түп тегі - генезисінің тереңдігінде десек қате бола қоймас. Төменде осы күрделі тақырыпты сөз етпекпіз. Ондағы мақсатымыз - жаңағы олқылықтың орнын толтырған данышпан біздің қазақтың Абайы екенін дәйектеуге саяды.
Біреу біледі, біреу білмейді, «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деген өлеңі және 45-ші сөзі хакім Абайдың сарқынды шығармалары. Алдыңғы туындысында данышпан:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй «бауырым» деп,
Және «Хақ жолы осы» деп әділетті, -
дейді. Ал, соңғыны: «Құдай табарака уатағаланың барлығының үлкен дәлелі – неше мың жылдан бері... һәм неше мың түрлі діннің бәрі де ғаделет, махаббат Құдайға лайықты дегендігі» деп бастайды.
Сөйтіп, Абайдың ақтық өсиет-толғаулары қос феномен сезім: махаббат
        
        Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу
 
       Адамның ішкі әлемінің рахаты мен ... ... ... ... өте-мөте әділет сезіміне тәуелді. Соның айғағы - ... ... ... адам, көксемейтін  халық болмайды.  Оның осынау
шоқтығын, қастерлі биігін ғұлама Шәкәрім былайша өрнектейді:
                                      ... пен ... ... ... ... жан ...               Ол жолда өлсек, неміз кетті,
                                            Мақсұтқа жетпей қалсақ та.
                                                             («Анадан алғаш
туғанымда», 1929).
       Әділет – қиянаттың дұшпаны. ... ... ... ... ... көшінің тағдырына, тарихы мен мәдениетіне сәулесін түсіреді
және небір ... ... ... туындыны дүниеге әкеледі. Күллі
көркем әдебиет классиктері шығармашылығының алтын өзегі - ... ... ... ... ... майданы. Көркем әдебиеттегі деймін-ау,
күнделікті өмірдегі шындық өзегі де осы тартыс емес пе. 
        Сонымен, әділет - жан ... ... ... ... ... әділеттілік туралы басқадай не білеміз, ол жайлы біліміміз толық па? 
        Сірә да жоқ, қазақ философиясы тұра ... ... ... да әділеттілік туралы пайымдар бір ізге түскен емес, яғни ... ... ... ілім боп қалыптасты деуге әлі күнге ертерек. ... ... ... ... ... және түп тегі - ... десек қате бола қоймас. Төменде осы күрделі тақырыпты ... ... ... - ... ... ... толтырған данышпан
біздің қазақтың Абайы екенін дәйектеуге саяды.
        Біреу біледі, біреу ... ... өзі де рас, сөзі де ... ... және 45-ші сөзі ... ... сарқынды шығармалары. Алдыңғы
туындысында данышпан:
                              Махаббатпен жаратқан адамзатты,
                              Сен де сүй ол ... ... ... ... бәрін сүй «бауырым» деп,
                              Және «Хақ жолы осы» деп ... ... Ал, ... ... ... уатағаланың барлығының үлкен дәлелі –
неше мың ... ... һәм неше мың ... ... бәрі де ғаделет, махаббат
Құдайға лайықты дегендігі» деп бастайды.
       Сөйтіп, Абайдың ақтық өсиет-толғаулары қос ... ... ... әділетке бағытталғанына көз жеткіземіз.  Маңызды ерекшелік - хакім Абай
махаббат, ғаделетті қосақтап айтады. ... сыры ... Гәп ... ... - ... әлемге нұрын, шуағын төккен қуат, ал
әділет - тұтастай ғалам ... ... ... Қос ... ғарыштық күрделі қатынастар ғажайып үйлесімін табады. 
       Міне хакім Абай ... ... осы ... ... ... 45-ші қарасөзінде мынадай даналық тұжырымын ... ... пен ... ... емес жері жоқ, ... да жері жоқ. Ол
- жаратқан Тәңірінің ісі».
        «Ол – жаратқан Тәңірінің ісі» ... ... ауыз ... ... үшін аса ... ... Абай бізге он сегіз мың ғаламның
махаббат-әділет ... ... ... ... беріп отыр. Бұл,
сөз жоқ, тек әлем ойы алыбының ғана сыбағасы.
        Махаббат - Жаратушының бір ... ... ... ... Барлық әлемдік діндер осыны діттейді, айталық, исламдық сопылық ағым
«махаббат діні» ... Ал, ... ше? Ол ... ... ... ... Ең ... Абай екі ұғымды неге қосақтаған? Жаңағы тезис міне
осының жауабын беруімен құнды.
       Біле білсек, ... ... мың ... ... бәрі де ғаделет,
махаббат Құдайға лайықты деген» деп ... өз ... ... ... бұл арада хақиқат заңды күллі қасиетті кітаптардан ... ... ... ... ... ... ... түсініктерін бөлмей-жармай
қолдану сыры  киелі кітаптар мазмұнында екенін көреміз.
        Қорыта айтқанда, махаббат, ғадалет ... бір ... ісі» ... ... заңы ... ... да ... деп
ғаламдық деңгейде бағамдау, екіншіден, олардың түп ... мен ... ... ашып беру - Абайдың керемет жаңалықтары. 
       Бұл пайым артық айтқандық боп ... үшін ... ... Сөз ... әділет-жан тыныштығының кепілі, оны аңсау адам
баласына Тәңіріден ... ... ... ... орасан қаржылық
дағдарысқа да әділеттілік заңының бұзылуы «кінәлі» ... ... ... ... ... алаң ... ... және Шығыс делінетін осы
заманғы орасан үлкен өркениеттілік қарым-қатынас пен ... ... да ... ... ... Ол ол ма, күллі материалдық
әлем Ньютон ашқан заңдармен реттелетіні ... ... ... ... Абай ... әділет-махаббат заңымен реттеледі.
        Ендігі кезекте Абайдың әділеттілік ілімін барлауға ойысалық.  Бізше
бұл ілімнің қалыптасуы кемеңгердің ... ... ... ... тұрғыдан келгенде мынадай екі айшықты кезең бар: бірі - 1891-1897, ... ... ... аралығы. 
       1891 жыл Абай ... ... жыл ... Осыған дейін
Чернышевский, Добролюбов бастатқан орыс ойшылдарының қоғамдық ортаны ... ... ... ... әлеуметтік идеяларына  құлай беріле отырып,
мәдени-ағартушылықпен қатты ... ... енді бұл ... ... ... ... да ... кінәні өзінің мінезі мен болмысынан
емес, тек қоршаған ортадан ғана іздестіретіні несі? Бұл дұрыстық па? ... ... ... білімі сай болып толысқан ... ... ... ... ... айналған Абайды осы мәселенің толғандырғаны
хақ.  Бірінші қарасөзінде: «Ал енді ... ... ... не қылып
өткіземіз? Соны таба алмай өзім де қайранмын» деуі ... ... Бір ... Абай ... көзін ашқан» Михаэлистің өзі пір тұтқан
Чернышевский, Добролюбов сынды төңкерісшіл-демократтарды еш жерде атамайды,
аузына да алмайды. Семей ... жер ... ... ... ... ... ... басына көтергені жақсы мәлім ғой. Осы ғылыми ортада он-
он бес жылдай үлгі-өнеге ... ... ... ... ... өзгертуге негізделген, төңкеріс исі аңқыған ... ... таң ... ... жоқ. Ол ол ма, ... ... тек ... имандылық тәрбие негізінде ғана өзгерту қажеттігіне сенімі кәміл:
«Берекеңді қашырма, Ел тыныш болса, жақсы сол» (1889) дейді.
        Сөйтіп, Абай ... ой ... ... ... ... яғни ... ... іздестіруге кіріседі.  Тың өрісте тапқаны -
«Менсінбеуші ем наданды» (1891) ... ... өзі ... ... ... ... деген парадигма (мұны ... ... ... өтуі де де қой) ... Ол ... ... түзелуі үшін әр
адамның іштегі кірден тазаруы, рухы жетілуі мен иманы нығаюы ... ... жеке ... ... кірді қашырса», яғни әр адамның жан тәрбиесі жолға
қойылса, мұндай ... ... ... ... ... ... тыныштығы мен рухани жетілуінің  өзгедей амалы, жолы жоқ. 
        Осынау алыс ... ... ... ақынның 1891 жылдан былайғы
өмірінде басты шығармашылық жұмысы - екі проза кітабы болғаны, оларға күш-
қуатын ... ... ... бірі - 40 ... ... «Ғақлия» атты
(1891-97 жылдар арасында жазылды) кітабы, бірі – «Ғақлиат-тасдиқат»
(қазіргіше 38-ші ... атты ... ... - ... халқына жөн-жоба
сілтеген арнау өсиеттері, ал 1898-1902 жылдар ... ... - ... ... ... ... адамзатқа арналған даналық
трактат екені талассыз. 
       Төменде Абайдың әділдік ілімі қалыптасуының ... ... ... ... ой ... ... «Ғақлия»-ның үшінші сөзінде ойшыл қойған кесек мәселелерден
қазақ өмірі ... ... ... ... ... ... болады деген сұрақ
жазбай танылады. Айнала дүниенің қиянатшыл болуы  - ... ... ... «Осы қазақ халқының осындай бұзықшылыққа тартып, жылдан
жылға төмендеп бара жатқанын көрген соң ... ... ... дей ... ... ... ... хақында ой-пікірлерін ортаға салады. 
        Бесінші қарасөзінде: «Мағлұм ... ... ... ... ғылым
үшін, білім үшін, әділет үшін қам жемейді екен, мал үшін қам жейді екен...»
деп ... ... бар. Бұл ... әрине, «әділет үшін» деген
тіркеске бола ... 90-шы ... ...... ... ... үшін ең ... Осы кездерде «Ұстаздық қылған жалықпас» деп өзі ... ... ... ... ... өлең ... де, ... өсиет, ұзақ
мәжілістерімен де үлгі-өнеге шашу сүйікті ісіне, дағдысына ... Бұл ... ... ... да, сөз ұғатын ынталы, талапты жастардың
бәрі ... ... ... 1894-95 ... ... жазылған  «Әсемпаз болма әрнеге» деген
өлеңінен осы кездің тынысы айқын сезіледі:
                          Қайрат пен ақыл жол ... ... да ... Әділет-шапқат кімде бар,
                          Сол жарасар туғанға.
                                 Бастапқы екеу соңғысыз,
                                 Біте қалса қазаққа.
                                 Алдың – жалын, артың – ... ... едің қай ... ... ... Абай ... жай ғана ... демеген, «әділет-шапқат»
(«шапағатты әділет» деген мағынада) ... ... ... ... ... болмысты басқарушы күш Тәңірінің әділет-махаббат заңы екеніне
Абай алғаш рет меңзейді.
       Егерде жеке адам ... ... ... тек ... пен ... ... ... болса - «алдың – жалын, артың - мұз». Ақынның ... ... - ... ... ал ... ... ... өмірің
мағынасыз, баянсыз дән шықпайтын, дәнеңе өнбейтін ... ... ... ... Демек, адамға бақыт қонуының  басты шарты, ойшылдың
білуінше,  әділет-шапқат иесі болу.
        Абай осы түбегейлі идеясын ... ... ... ... ... өзек
етіп, дамыта береді.  Тағы бірер мысал алайық.
       «Ауруды жаратқан - Құдай, ауыртқан Құдай емес, байлықты, кедейлікті
жаратқан – ... бай ... ... ... ... емес деп, нанып ұқсаң
болар, әйтпесе жоқ» (28-сөз) дейді Абай. Бұл ... де ... ... ... данышпан Тәңірінің әділет заңын орындау я
орындамау, яғни ... ... әр ... өз ырқы екенін білдіреді. 
                                       Әділеттік, арлылық, махаббат пен –
                                       Үй жолдасың қабірден әрі ... ... ... Ғадәләт пен мархамат - көп азығы,
                                        Қайда көрсең, болып бақ ... ... ... ... келер
заман» 1897 жыл).
деп түйін түйеді Абай. Келер жылы тағы бір әйгілі өлеңінде:       
                                Махаббат ғадауатпен майдандасқан,
                                Қайран менің ... мұз ... ма? ... ... ... қара жер сыз болмай ма»
1898 жыл).
деуінде не сыр бар? Ақын ... ... ... ... ... сезімі не
үшін майдандасты? Әділет үшін. Мұны осы кездерде жазылған «Жүрегім менің ... ... ... ... ... – қырық жамау,
                                 Қиянатшыл дүниеден, -
деп ойшылдың өзі паш етеді («қиянатшыл» сөзі ... ... ... ... ... ... әсіресе, кітап «Ғақлия» атты
мұрасында  «қалың елі, ... өзге ... ... ... яғни ... ... ... қоғамда әділдікті орнықтыру  ... ... көз ... Бұл ... ... ... бізге былайша
білдіреді: «...Ылғи ғана таза ... ... ... Әділдік,
шыншылдық, махаббатты – бауырмалды арлылық, ойшылдық, сыншылдық ... адам ... жан ... барлық негізін қолданады».
        Енді Абайдың екінші қолжазба кітабы - «Ғақлиат-тасдиқат» (қазіргіше
38-ші қарасөз) ... ... ... ... яғни ... мен ... ... қадау-қадау
көрінген әділет-мархамат концепциясы 1898 жылдан беріде жүйелі ... жаңа ... ... ... Абайдың екінші кітабы - «Ғақлиат-
тасдиқат» міне осының асқақ айғағы. Бұл ... ... ... үш ... бірінші - Алланы тану (мұсылманша мағрифатулла), екінші - әділет,
махаббат Тәңірінің ісі, ... ... ... ... өз ... ... ... пенделеріне салған жолы қайсы?» екенін ... - ... ... жету ... немесе «ғадалетті адам» идеалын
сомдау.
       Біз алдарыңыздағы мақалада қойылған міндетке орай, ойшылдың әділет-
махаббат Тәңірінің заңы ... ... ... ғана ... «Адам баласынан махшарда сұрау алатұғын қылып жаратқандығында һәм
ғаделет, һәм махаббат бар» дейді Абай ... ... ... тұсында. 
        Осыдан соң, ғұлама Алла тағаланың адам баласының ... ... ... түгелдей тізбелеп айтып: «Бұл хикметтерінің һәммасында
мархамат һәм ғаделет заһир тұр екен» деп түйін ... Он ... ... бір ... бағынып, аса күрделі зор мәшина сияқты таңғажайып
үйлесімділікпен жұмыс жасауы енді ... ... ... бәрі ... көрінісі екен. 
        Әрі қарай Абай ғаламдық көріністерден адам баласының іс-әрекеттері
қалайша мархамат-ғаделетті болмақ деген мәселеге ... ... ... иман құр инанышпенен болмайды, ғаделет уә
рафғатпенен ... - ... ... - ... ... ... мархаматты болмақ. Күллі тәнмен қылған құлшылықтарың ешбір
ғаделетті мархаматты ... ... ... ... намаз оқушы, ораза
тұтушылардың не хәлетте екендіктерін, оған дәлел керек емес». Демек, ... ... ... шарты –көпке пайдасы тиетін ізгілікті істер - ғамалус-
салихтерді атқару, қысқасы, «мархамат-ғаделетті иманның ... ... ... ... ... ... жолы қайсы?» деген бүкіләлемдік
сұраққа ұлы Абайдың берер жауабы міне осы.  
        Даналық трактат - ... ... 38-ші ... ... ілімі жайлы сөзіміз осымен тәмам. 
        Төрткүл дүниені төңкеріп өткен ... ұлы ... ... ... ... ... оны желбіреген туына жазбағаны ... бұл ... пен ... ... ... жер мен ... алшақ.
Алдыңғысы бір қоғамды ... ... ... ... орнатуға
бағытталса, Абайдікі Тәңірінің ісі, заңы сапасында болғандықтан жұртшылықты
тыныштыққа, береке-бірлікке ұйыстыруға қызмет етеді. Кемеңгердің жай ... ... оған ... ... ... ... ... ұғымдарын
қосақтауының мәнісі осы арада, осылайша жаңа сападағы категорияны, кеңірек
алғанда ... ... ... керек.
       Абайдың әділет, махаббат іліміне Шәкәрімнің «ар ілімі» сабақтасады.
Мысалға Абайдың әйгілі концепциясы «үш сүю» - дің бірі - ... Яғни ... сүй, ... бәрін сүй дей келе, үшінші әділетті атайды:
                             Және хақ жолы осы деп ... ... ... бұл ... ... жолы – ақ ... ... деген – қиянат.
                                 Ақ жүректі ертерек,
                                 Ескер-дағы қыл ... ... ... ... «Бұл ... махаббат сезім кімде көбірек болса,
ол кісі - ғалым, сол - ғақыл» деп түйіндесе, Шәкәрім:
                                  Ар ... бір ... ... Зұлымдықты жалғанда әділ жеңбес, -
деп шегелейді.
         Соңғы айтар жай, Абай ашқан әділеттілік ілімі, заңы сияқты рухани
компас бола ... тың ... ... идеяға адамзат көші аса зәру.
Адамзаттың  тыныштығы ғаделет-мархаматпен ... ... ... ... ... ғана жан ... Таяу күндерде елордамыз - Астана төрінде өтетін әлемдік діндердің
ІІІ форумында береке, тыныштық іздеген ғұламалар игі ... үшін ... ... ... ... ... ... идеяның бірі боларына сенімдіміз.
 

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
JSP, PHP, ASP Web программалау тілдеріне шолу. Сайт құру кезеңдері5 бет
Word терезесін шолу25 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь