Топырақты қорғау жайлы


Жер байлығыныа негізі — құнарлы топырақ. «Байлықтын атасы — еңбек, анасы — жер» деген аталы сөз бар қазақта. Өсімдіктер де, су да, жан-жануар мен адам баласы. бәрі де осы жер үстінде өмір сүруде. Қандай керемет, нендек кұдірет болса, бәрі де осы жерден табылады. Жер бізді асырайды, қуат береді, пана болады.
Ал топырақ — жер қабатының сыртқы бөлігі. Ол өзінің кұндылығымен, мол өнім беруге бейімділігімен бағаланады. Топырақ егіншінің жұмыс істейтін негізгі объектісі болып табылады. Топырақ негізгі екі міндетті атқарады: ауыл шаруашылық өнімдерін өсіру және өлген органикалық қалдықтарды минералдандыру. Қоғамның қазіргі даму сатысыада ол өнеркәсіп пен коммунальды тұрмыстық қалдықтарды тазартатын биологиялық сүзгішке айналып отыр жел эрозиясынын әсерімен азғындайды.
Топырақтык эрозиясы дегеніміз оның сыртқы қабатының бұзылуы, бөлшектерінің су ағысымен жылжуы (су эрозиясы) немесе желдің күшімен үрленуі (жел эрозиясы).
Көптеген капиталистік елдерде, әсіресе АҚШ-та. Әсіресе топырақты жаппай жырту кезеңінен бастап (бұдан 150—170 жыл бұрын) эрозия процесі кең етек алды.
Топырақтың ағын сулармен жуылып кету нәтнжесінде су көздері тайыздайды, өзеңдер шөгіп қалады, жер суару жүйелері кірленеді. Балық шаруашылығына, транспортка, энергия шаруашылығына, тұрғын және өндірістік үйлерге көптеген шығын келеді, жануарлар мен өсімдіктер зардап шегеді. Осы айтылғандардың ішінен топыраққа шамадан тыс су беруден балық шаруашылығына келетін зиянды айта кетейік. Оның бірнеше бағыгтары бар: балық қоры суды дұрыс пайдаланбаудан, су қорын шаруашылыктын әр саласына бөлгенде, оның мұктажын есептемеуден зардап шегеді. Мысалы, теңіздердің көлдердің, өзендердің денгейі төмендеп кетеді. Екіншіден, егістік далаларға су жібергенде оның ішінде балық тұқымдары бірге ағып кетеді де. оның қорының сақталуына нұқсан келеді. Тек қана Балкаш көлінің денгейінің төмендеуінен балық қорына келген зиян 43 мың тонна болып отыр. Ал Жайық өзенінің суын ауыл ша-руашылығына молынан пайдалану оның қорынын азая беруіне, бекіре шоқыр сияқты балықтарынын есуіне зор зиян келтіреді. Сырдария мен Амудария суларына мақта өсіру, ауыл шаруашылығының салаларына сыңаржақты пайдалану бұл бассейннің балық шаруашылықтык маңызын түгелдей жойды.
Топырақ эрозиясынан ауыл шаруашылығына келетін зиян ұшан теңіз. Оның мөлшері құрғақшылыктан, аурулар мен ауыл шаруашылығы зиянкестерінен келетін шығыннан әлдеқайда көп. Себеп, топырақтың алғашқы түрінің 2—3 см түзілуі үшін 200-ден 500-жылға дейін уақыт өтеді. Сондықтан да, топырақ эрозиясымен күресу егіншіліктін өте жоғары мәдениеттілігін керек етеді.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ТОПЫРАҚТЫ ҚОРҒАУ

Жер байлығыныа негізі — құнарлы топырақ. Байлықтын атасы — еңбек,
анасы — жер деген аталы сөз бар қазақта. Өсімдіктер де, су да, жан-жануар
мен адам баласы. бәрі де осы жер үстінде өмір сүруде. Қандай керемет,
нендек кұдірет болса, бәрі де осы жерден табылады. Жер бізді асырайды, қуат
береді, пана болады.
Ал топырақ — жер қабатының сыртқы бөлігі. Ол өзінің кұндылығымен, мол
өнім беруге бейімділігімен бағаланады. Топырақ егіншінің жұмыс істейтін
негізгі объектісі болып табылады. Топырақ негізгі екі міндетті атқарады:
ауыл шаруашылық өнімдерін өсіру және өлген органикалық қалдықтарды
минералдандыру. Қоғамның қазіргі даму сатысыада ол өнеркәсіп пен
коммунальды тұрмыстық қалдықтарды тазартатын биологиялық сүзгішке айналып
отыр жел эрозиясынын әсерімен азғындайды.
Топырақтык эрозиясы дегеніміз оның сыртқы қабатының бұзылуы,
бөлшектерінің су ағысымен жылжуы (су эрозиясы) немесе желдің күшімен
үрленуі (жел эрозиясы).
Көптеген капиталистік елдерде, әсіресе АҚШ-та. Әсіресе топырақты
жаппай жырту кезеңінен бастап (бұдан 150—170 жыл бұрын) эрозия процесі кең
етек алды.
Топырақтың ағын сулармен жуылып кету нәтнжесінде су көздері
тайыздайды, өзеңдер шөгіп қалады, жер суару жүйелері кірленеді. Балық
шаруашылығына, транспортка, энергия шаруашылығына, тұрғын және
өндірістік үйлерге көптеген шығын келеді, жануарлар мен өсімдіктер зардап
шегеді. Осы айтылғандардың ішінен топыраққа шамадан тыс су беруден
балық шаруашылығына келетін зиянды айта кетейік. Оның бірнеше бағыгтары
бар: балық қоры суды дұрыс пайдаланбаудан, су қорын шаруашылыктын әр
саласына бөлгенде, оның мұктажын есептемеуден зардап шегеді. Мысалы,
теңіздердің көлдердің, өзендердің денгейі төмендеп кетеді. Екіншіден,
егістік далаларға су жібергенде оның ішінде балық тұқымдары бірге
ағып кетеді де. оның қорының сақталуына нұқсан келеді. Тек қана Балкаш
көлінің денгейінің төмендеуінен балық қорына келген зиян 43 мың тонна
болып отыр. Ал Жайық өзенінің суын ауыл ша-руашылығына молынан пайдалану
оның қорынын азая беруіне, бекіре шоқыр сияқты балықтарынын есуіне зор зиян
келтіреді. Сырдария мен Амудария суларына мақта өсіру, ауыл шаруашылығының
салаларына сыңаржақты пайдалану бұл бассейннің балық шаруашылықтык маңызын
түгелдей жойды.
Топырақ эрозиясынан ауыл шаруашылығына келетін зиян ұшан теңіз. Оның
мөлшері құрғақшылыктан, аурулар мен ауыл шаруашылығы зиянкестерінен келетін
шығыннан әлдеқайда көп. Себеп, топырақтың алғашқы түрінің 2—3 см түзілуі
үшін 200-ден 500-жылға дейін уақыт өтеді. Сондықтан да, топырақ эрозиясымен
күресу егіншіліктін өте жоғары мәдениеттілігін керек етеді.
Топырақтың сумен шайылуы еріген қар суынан, жаңбырдан т. б. болады.
Әсіресе нөсер жаңбырдан топырақ көп жуылады, құрамы өзгереді, ондағы
пайдалы элементтер шайылып кетеді.
Қатты су ағыстарының әсерінен үлкен сайлар пайда болып, топырақтың
беті жырымдалады (сызаттанады).
Бұл сияқты эрозиялық процестерді болдырмас үшін барлық ылғалды
топырақта сақтай білу керек оның топырақты жуып кетуіне жол бермеген жөн.
Ол үшін қыстыгуні далаларда қар тоқтату, ал жазда ағаш, тамырлы шөптерді
егу жұмыстарын үзбей жүргізу керек.
Жердің жоғарғы бетіндегі кұнарлы қабаты жойылып кететін болса, оны
қайтадан орнына келтіру оңайлыққа түспейді. Мысалы, атам заманнан бері
тақыр жерлер бар. Бірақ оларды егін егіп, жеміс беретікден жақсы жағданға
келтіру ешбір ұрпақтың қолынан әлі келген емес. Жерді жыл сайын жырту,
үкемі бір дақылды еге беру, тыңайтқышты молынан пайдалану, экологиялык
жағынан тиімді емес. Соңғы 100 жыл ішінде АҚШ-тағы осындай тозған жерлер
120 миллион гектарға жетті. Бір ғана 1956 жылы АҚШ-та топырақ эрозиясынан
болған шығын 40 миллиард доллар болды. Бұл Үндістан, Қытай, Жапония т. б.
елдерде де кездеседі.
Біздің елімсізде де, жаңадан салынып жатқан қалалар мен селолар,
өндіріс орындары, темір жол. тас жол, жоғары вольтты электр тогын
жеткізетін сым жолдары, газ кұбырлары, кен алынатын ашық карьерлер т. б.
кұрылыс жұмыстары кеңінен етек алуда.
Индустриялы елдерде мұндай жұмыстармен құрылыстардың дамытыла беретіні
қоғамның әлеуметтік зиядарының бірі болып саналады. Мұндағы мақсат та жерді
неғұрлым тиімді пайдаға асыру боп табылған.
Жер жүзінде 1,5 миллиард гектардан астам егістік бар. Жан басына 0,5
гектардың егістік келеді. Осы жерлер адам баласына қажет азық-түліктің 90%-
тен мөлшерін, ал дүние жүзі мұхиттары 10%-ке жуығын береді. Демек тіршілік
үшін құрлықтын, оның кұнарлы топырағының алатын орны орасан зор деген сөз.

Топырақтың пайда болуында әр түрлі тірі организмдер маңызды роль
атқарады. Олар топырақтың шығымдылығын көтереді. Құнарлылық дегеніміз —
топырақтың өсімдіктерді керекті мөлшерде сумен, ауамен, тамақтың
элементтермен өамтамасыз етіп тұру қабілеті.
Топырақтың кұнарлылығы әр түрлі жағдайларға әсіресе адамдардың оған
бапты қарауына байланысты өзгеріп отырады.
Топырақ көптеген жануарлардың өмір сүретін орталығы. Топырақ және оның
кұнарлылығы — адамзат үшін ол ең басты байлық, біздің өміріміз соған
байланысты. К. Маркс топырақты улы лаборатория — онда еңбек құралдары да,
еңбек заты да бар, онда қоныстануға болады. Сондықтан да, топыракқа
қамқорлык жасау, оны келесі ұрпаққа қүнарлы күйінде қалдыру — біздің басты
борышымыз деп көрсетті.
Кұрылыктың барлық ауданы шамамен 14800 млн га. Оның 28%-ін өнделмелі
жерлер, 45%-ін — шөл далалар мен жартылай шөл далалар, мұздар, мәңгілік
қарлар алады.
Әрине құнарсыз жерді пайдаға асыру адам баласының өзіне байланысты.
Топыраққа адам баласының әсер ету жолдары мен әдістері әр түрлі болып
келеді және ол өндіргіш күштердің даму дәрежесімен тікелей байланысты.
Өңделген жерлер тек қана күрделі табиғи процестердің нәтижесі емес, ол
көп жағдайда адам баласының ұзақ жылдар бойы топырақты меңгеру
жөніндегі енбегінін нәтижесі.
Мысалы, алдыңғы қатардағы агротехниканы қолдану негізінде бидайдың
кейбір сорттарынын әр гектарынан 70—80 центнерден, күріштен 90—100
центнерден өнім алуға мүмкіндік туады.
Бір кезде күнбағыстын әр гектарынан 10—12 центнер өнім, олан 2,5—3,5
центнер май алынған болса, казіргі кезде біздің еліміз бойынша күнбағыс
өнімі гектарына 20—15 центнерге жеткізілді, ал онан алынатын мак 10—11
центнерден асып барады. Адам еңбегінің нәтижесінде топырақ негізінен
өзгерді. Бұл өзгеріс барлық жағдайда жағымды бағытта емес, жағымсыз бағытта
да болуы мүмкін. Топырақтың түбірінен өзгеруі оларда ағаштарды отау, мал
жаю, су қорларын пайдалану, табиғи ортаны ластау т. б. нәтижесінде болады.
Бұл жұмыстар топыраққа екі бағытта әсер етуі мүмкін. Егер дұрыс
жүргізілмесе аталған шаралардан табиғаттың құндылығы төмендейді.
Жерді мал жайылымы есебінде дұрыс пайдаланбаудың өзі оның құнарлылығын
кенет төмендетеді. Мысалы, бұдан 20—25 жылдар бұрын көгалы мол, жері қияқ
пен қымаршыққа толы Нарын кұмында қазір көбінесе қара шағыр, адыраспан
өседі. Топырағының құнарлылығы төмендеді. Мұның басты себебі, жайылымдарды
тиімді пайдаланбау, оған демалыс бермеу, шыққан шөпті тұқымын қалдырмай
(будандасуға жол бермей) шауып алу.
Егер ғылыми негізінде дұрыс ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Топырақты қорғау
Топырақты эрозиядан қорғау
Егіншілік жүйесін қолдану және топырақты эрозиядан қорғау
Топырақты өңдеу
Қоршаған ортаны қорғау жайлы
Топырақты зерттеу
Егеншіліктің ауыспалы жүйесін қолдану және топырақты эрозиядан қорғау
Еңбекті қорғау шаралары жайлы
Құқық қорғау органдары жайлы
Топырақты сақтау шаралары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь