Бағалы қағаздар нарығының туынды қаржылық құралдары

ЖОСПАР:

1. МЕНШІКТІ МЕМЛЕКЕТ ИЕЛІГІНЕН АЛУДЫҢ ЖӘНЕ ЖЕКЕШЕЛЕНДІРУДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ НЕГІЗІ РЕТІНДЕ
2. БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ МӘНІ, ФУНКЦИЯЛАРЫ ЖӘНЕ ҚАТЫСУШЫЛАРЫ
3. БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҚАРЖЫЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІ
4. БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ ТУЫНДЫ ҚАРЖЫЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ
БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫ, ОНЫҢ ФУНКЦИЯЛАРЫ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ
1. Жекешелендіру — елдегі бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру мен экономиканы қайта құрылымдау процестерінің орталық компоненті болып табылады. Қазақстан Республикасында 1991 жылы әзірленген бағдарламаға сәйкес мемлекеттік және колхоздық-корпоративтік кәсіпорындар мен ұйымдарды жекеше немесе аралас мемлекеттік жеке акционерлік компаниялар мен серіктестіктерге айналдырумен оларды жекешелендіру қолға алынды.
Жекешелендіруді ҚР Мемлекеттік мүлік бойынша мемлекеттік комитеті және министрліктердің, ведомстволардың, жергілікті әкімшіліктердің қатысуымен аталмыш комитеттің аумақтық органдары жүзеге асырады.
Қазақстан жекешелендіру процесін реттейтін құқықтық актілердің тұтас жүйесіне ие. Ол 1995 жылдың 23 желтоқсанындағы “Жекешелендіру туралы” заңды, 1996 жылдың 27 ақпанында қабылданған “1996-1998 жылдарына арналған Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік меншікті қайта құрылымдау және жекешелендіру бағдарламасын”, сондай-ақ, Министрлер Кабинеті, Мемлекеттік мүлікті басқару бойынша мемлекеттік комитет және Жекешелендіру жөніндегі мемлекеттік комитет қабылдаған көптеген нормативті актілерді қамтиды.
ҚР-да Жекешелендіру бағдарламасына сәйкес республиканың барлық кәсіпорын қызметкерлерінің саны мен саласына қарай төрт топқа бөлінді. Олардың әрбіреуі үшін жекешелендірудің әр түрлі тәсілдері қарастырылады:
• жергілікті аукциондар арқылы ұсақ кәсіпорындарды сату;
• орта және ірі кәсіпорындарды жаппай жекешелендіру;
• жеке жобалар бойынша аса ірі кәсіпорындарды жекешелендіру;
• ауыл шаруашылық салаларындағы және ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу секторындағы жекешелендіру.
Қазақстанда меншік реформасы негізгі үш кезеңнен өтті. Бірінші кезең (кіші жекешелендіру) 1991 жылдан 1992 жылға дейінгі уақытты қамтыды және негізінен сауда объектілері мен қызмет көрсету салаларын сату, сондай-ақ мемлекеттік меншікті еңбек ұжымына беру қолға алынды. Осы уақыт ішінде 2500-ден аса ірі және шамамен алғанда 4000 шағын кәсіпорын экономиканың мемлекеттік емес секторына өтті.
Бұл арада тек әрбір бесінші кәсіпорын ғана мемлекет иелігінен алынып, жеке меншікке өтті, негізінен ауыл шаруашылығы, сауда, қоғамдық тамақтандыру және тұрмыстық қызмет көрсету салаларындағы кәсіпорындар жекешелендірілді. Кіші жекешелендірудің аясында 11 мың нысан сатылды, бұл көрсеткіш оның шамамен 2/3 бөлігін құрады. Сондай-ақ, бір мезгілде сауда, қоғамдық тамақтандыру және қызмет көрсету салаларындағы халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыруда маңызды орын алатын кәсіпорындардың 84%-ы жекешелендірілді.
Реформаның екінші кезеңі 1993 жылдан 1996 жылдың басына дейінгі уақытты қамтыды. Бұл кезеңдегі жекешелендірудің қағидасы жекешелендіру купонын халыққа таратып беруге негізделді. Халық бұл купонды арнайы инвестициялық қорға салу құқығына ие болды. Купондар, сонымен қатар, мемлекеттік кәсіпорындардың акцияларын сатып алу үшін пайдаланылды.
Қазақстанның барлық азаматтары (балаларды қоса алғанда) купон кітапшаларын алды. Бұл арада халықтың материалдық жағдайындағы айырмашылықтарды ішінара өтеу мақсатында қала халқына 100 купон бойынша, ал ауыл тұрғындары үшін 120 купон бойынша есептелді. Ұлттық банктің желілері арқылы купон кітапшаларын таратып беру 1993 жылдың соңында аяқталды. Тұтастай алғанда 15,5 млн-нан аса купон кітапшалары таратылып, халықтың шамамен 90%-ы қамтылды.
Инвестициялық купондар жеке иелерінің атына тіркелді және Чехия Республикасында пайдаланылған ваучерлік жекешелендіру сызбасындағы секілді жеке иелерінің атына тіркелген инвестициялық купондар сатуға немесе сатып алуға жатпады. Купондар тек оның (купон) орнына өз акцияларын шығаратын жекешелендірудің инвестициялық қорына (ЖЖҚ) ғана салынатын болды. ЖЖҚ, өз кезегінде, купондық аукционда мемлекеттік кәсіпорындардың акцияларын сатып алды. Оған шамамен 170 лицензияланған ЖЖҚ қатыса алады (5-кесте).
5. Қазақстанда купондық аукциондарда сатылған АҚ-ының салалық құрылымы
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Ысқақов У.М., Боқаев Д.Т., Рузиева Э.А.
Қаржы нарығы және делдалдары: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2006. – 298 бет.
        
        ЖОСПАР:
1. Меншікті мемлекет иелігінен алуДЫҢ жӘне жекешелендіруДІҢ ҚазаҚстандаҒЫ
баҒалы ... ... ... ... ... ... ҚаҒаздар нарыҒыныҢ мӘні, функциЯлары жӘне Қатысушылары
3. БАҒАЛЫ ҚаҒаздар нарыҒыныҢ негізгі ҚаржылыҚ ... жӘне ... ... ... нарыҒыныҢ туынды ҚаржылыҚ ҚҰРАЛДары
БАҒАЛЫ қағаздар нарығы, оның функциялары мен ... ...... ... ... ... ... мен
экономиканы қайта құрылымдау процестерінің орталық компоненті болып
табылады. ... ... 1991 жылы ... бағдарламаға
сәйкес мемлекеттік және колхоздық-корпоративтік кәсіпорындар мен ұйымдарды
жекеше немесе аралас мемлекеттік жеке ... ... ... ... ... ... қолға алынды.
Жекешелендіруді ҚР Мемлекеттік мүлік бойынша мемлекеттік комитеті ... ... ... ... қатысуымен
аталмыш комитеттің аумақтық органдары жүзеге асырады.
Қазақстан жекешелендіру процесін реттейтін құқықтық актілердің тұтас
жүйесіне ие. Ол 1995 ... 23 ... ... ... 1996 ... 27 ... қабылданған “1996-1998 жылдарына арналған
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Кабинеті, Мемлекеттік
мүлікті басқару бойынша мемлекеттік комитет және Жекешелендіру жөніндегі
мемлекеттік комитет қабылдаған көптеген ... ... ... ... ... ... ... барлық кәсіпорын
қызметкерлерінің саны мен саласына ... төрт ... ... ... үшін ... әр ... тәсілдері қарастырылады:
• жергілікті аукциондар арқылы ұсақ кәсіпорындарды сату;
• орта және ірі кәсіпорындарды жаппай жекешелендіру;
• жеке жобалар ... аса ірі ... ... ауыл шаруашылық салаларындағы және ауыл шаруашылық өнімдерін қайта
өңдеу секторындағы жекешелендіру.
Қазақстанда меншік реформасы негізгі үш ... ... ... ... ... 1991 ... 1992 ... дейінгі уақытты қамтыды ... ... ... мен қызмет көрсету салаларын ... ... ... ... ... беру ... ... Осы уақыт ішінде 2500-
ден аса ірі және шамамен алғанда 4000 ... ... ... емес ... ... ... тек әрбір бесінші кәсіпорын ғана мемлекет иелігінен алынып,
жеке меншікке өтті, ... ауыл ... ... ... және тұрмыстық қызмет көрсету салаларындағы кәсіпорындар
жекешелендірілді. Кіші жекешелендірудің аясында 11 мың ... ... ... оның ... 2/3 ... құрады. Сондай-ақ, бір мезгілде сауда,
қоғамдық тамақтандыру және ... ... ... халықтың
қажеттіліктерін қанағаттандыруда маңызды орын алатын кәсіпорындардың 84%-ы
жекешелендірілді.
Реформаның екінші кезеңі 1993 жылдан 1996 жылдың басына дейінгі ... Бұл ... ... ... ... купонын
халыққа таратып беруге негізделді. Халық бұл ... ... ... салу ... ие болды. Купондар, сонымен қатар, мемлекеттік
кәсіпорындардың акцияларын сатып алу үшін пайдаланылды.
Қазақстанның ... ... ... қоса ... ... ... Бұл ... халықтың материалдық жағдайындағы
айырмашылықтарды ішінара өтеу мақсатында қала халқына 100 ... ... ... ... үшін 120 купон бойынша есептелді. Ұлттық банктің желілері
арқылы ... ... ... беру 1993 ... ... ... ... 15,5 млн-нан аса купон кітапшалары таратылып, халықтың
шамамен 90%-ы қамтылды.
Инвестициялық купондар жеке иелерінің ... ... және ... ... ... ... сызбасындағы секілді
жеке иелерінің атына тіркелген инвестициялық купондар сатуға немесе сатып
алуға жатпады. Купондар тек оның ... ... өз ... ... инвестициялық қорына (ЖЖҚ) ғана салынатын болды. ЖЖҚ, өз
кезегінде, ... ... ... ... ... сатып
алды. Оған шамамен 170 лицензияланған ЖЖҚ қатыса алады (5-кесте).
5. Қазақстанда купондық аукциондарда сатылған АҚ-ының салалық құрылымы
|Салалар ... ... |
| ... ... ... өнеркәсібі |1 ... |4 ... ... ... кәсіпорны |12 ... және ... |13 ... | ... |1 ... ... |1 ... ... |3 ... секторы |14 ... |15 ... және ... ... өнеркәсібі |2 ... |1 ... ... |17 ... ... ... ... ... жүргізуші
субъектілер алдымен 100% акциясы мемлекетке тиесілі акционерлік қоғам болып
қайта ... ... ... 10%-ға ... ... ... ... түрінде берілді. Осыдан кейін 51% немесе одан да көп
акция ЖЖҚ үшін ... ... ... ... ... бұл ... максимум 39%-ы қалуы тиіс болды.
1994 жылдың мамырынан 1996 жылдың ақпан айына ... ... ... ... ... аса ... сатуға ұсынылды. Онда номинал
құны 1261,5 млн теңгені құрайтын кәсіпорынның жарғылық қорын ... ... ... ... купондардың жалпы саны – 1,5 млрд, оның
1131,5 млн-нын халық ЖЖҚ-ға табыс етті. ... ... ... ... ... жылдың басында жекешелендірілген кәсіпорындардың шамамен 60%
жарғылық қоры жеке меншік ... ... ... ... ... Фармацевтикалық компаниялардың жекешелендіру
процесінің нәтижесінде республикадағы барлық дәріханың 57%-ы жеке ... 1997 жылы ... ... ... беру, мәдениет, туризм және спорт
салаларындағы 2900-дан да көп ... ... ... ... ... 17 ... да көп ... мен ұйымдар меншік ... ... ... – жеке ... ... жекешелендіру. 5000-нан асатын адам
жұмыс істейтін аса ірі кәсіпорындар мен айрықша маңызы бар ... ... кең ... өнеркәсіптер немесе табиғи монополиялар
Жеке жобалар бойынша жекешелендіру бағдарламасы ... ... ... ... ... бұл ... шамамен 170 кәсіпорын кірді.
Мұндай тәсілдердің мақсаты – әрбір кәсіпорынның жағдайына барынша назар
аударатын шешім қабылдау. ... ... ... ... мемлекет үлесін және инвестордың жеке ... ... ... ... жоқ. ... ... ... әдістері де бір-бірінен
өзгеше болды, алайда олардың басқарылуы үшін халықаралық тендер мен келісім-
шарттарды жүзеге асыру көзделді.
Ауыл шаруашылық ... мен ауыл ... ... ... ... да ... аз жүргізілген жоқ. Мемлекеттік ауыл шаруашылық
кәсіпорындары мен ауыл ... ... ... ... ... саны ... 4000 болды. Мемлекеттік ... ... ... ... жер берілді.
Агросервис пен ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу ... ... да осы ... ... ... ұжымға, жеке
қызметкерлерге және ауыл ... ... ... ... баға ... ... ... қолайлы деңгейде
белгіленді. Бірнеше ірі қайта өңдеу кәсіпорындары Жеке жобалар ... ... ... ... Даму ... ... ... біріне
республикадағы агроөнеркәсіп кешеніндегі кәсіпорындардың, орта және шағын
кәсіпорындардың, ... ... ... ... ... аяқтау
жатады.
1999-2000 жылдарға арналған меншікті ... және ... ... ... ... кен өндіру, көлік, мұнай өңдеу,
темір жол және әуе көлігі, ... ... уран ... ... маңызы жоғары экономика салаларындағы нысандардың меншіктік
құқығын мемлекет өзінде қалдырады. Үкімет ... ... ... иелігінен алудың негізгі бағыттарын анықтап, реттеуші заңдық және
әкімшілік базаларды дамытудың стратегиясын жасады (6-кесте).
6. Жекешелендірілген объектілердің саны*
|Жылд|Кіші ... ... ... ... |жекеше-л|жекеше-л|шаруашы-|жобалар |ы |
| ... ... ... | |
| | | |ы ... | |
| | | ... | |
| | | ... | | ... |– |918 |– |4147 ... |147 |513 |5 |3142 ... |497 |138 |28 |4056 ... |1122 |18 |47 ... | | | | |77 ... |514 |9 |11 |3073 ... |161 |4 |0 |2318 ... |129 |11 |3 |1724 |
* ҚР ... жөніндегі агенттігінің мәліметі бойынша.
Кәсіпорындарды жекешелендіру олардың қызметіне оң әсерін тигізді. 15%
жекешелендірілген ... ... ... ... ... & Touche ... жүргізді). Онда мына мәселелер қозғалды: жұмыс
істеудің ... мен ... ... ... ... ... ... салық салудың ережесі, үкімет органдарының
араласуы және т.б. Сауалнаманың нәтижелері мыналарды көрсетіп берді:
• компаниялардағы жұмыспен қамтылудың ... орта ... ... ... жаңа ... ... тарапынан қаржылық инвестицияның көлемі артқан;
• жекешелендірілген кәсіпорындардың пайда көлемі өскен;
• мемлекеттік сектормен ... жеке ... ... ... ... жоғары;
• жекешелендірілген кәсіпорындар ұсынған тауарлардың ассортименті бай;
• баға деңгейі кеміген.
Қызмет көрсету саласының, атап ... ... ... және жарнама ісінің дамуы мен клиенттерді қанағаттандыруда
жоғары деңгейге жеткенін қоса ... ... ... ... ... ... айта ... болады.
Қазақстандағы жекешелендіру процесінде шетелдік инвесторларды
толғандырған мәселелердің бірі – ... ... ... етілуі болды.
ҚР заңдарына сәйкес шетелдік ... ... ... инвесторлардың
құқығымен бірдей, олар өз мүдделерін сотта және басқа да кез ... ... ... ... ... 1995 ... 30 ... қабылданған
“Шетелдік инвестициялар туралы” заң шетелдік ... ... ... ... мен заң ... ... әрі зиян ... жағдайда (әрине, еліміздегі белгілі бір өзгерістердің салдарынан)
оларға ... ... ... ... ... береді. Аталмыш заңға
сәйкес шетелдік инвесторлар халықаралық ... ... ... ... өз
мүдделерін қорғауға құқылы.
Қазақстан жекешелендіру процесінде USAІD ... ... ... мен ... берушілердің көмегін және шетелдік компаниялардың
жәрдемін пайдаланды. Бұл шетелдік ... үшін ... анық ... етті.
Жекешелендіру Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын қалыптастырудың негізі
болып ... ... ... ... акциялардың шығарылуына жол
ашты. Бұл акциялар ... тек ... ... ғана ... яғни
олардың алғашқы орналасуы ғана ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңдағы Қазақстан бағалы
қағаздар нарығын ... ... ... ... ... нарығын олардың шығуы мен бағалы қағаздар нарығына
қатысушылар арасындағы экономикалық ... ... ... болады. Бұл тұрғыдан алғанда ол кез келген басқа тауар нарығының
анықтамасынан ерекшеленбейді. Зерттелетін нарық нысанын жеке ... ... ... болады. Бағалы қағаздар нарығының номенклатурасы
қандай да бір жеке тауар нарығына емес, тұтас ... ... ... ... кез ... ... қаржы нарығының құрамдық бөлігі болып табылады. Бағалы
қағаздар нарығының негізін тауар нарығы, ақша және ақшалай капитал құрайды.
Бұл нарық түрлерінің жіктелінуі ... ... ... ... және ... ... халықаралық және ұлттық бағалы қағаздар нарығы;
• ұлттық және аймақтық ... ... ... бағалы қағаз түрлерінің нарықтары (акция, облигация және т.б.);
• мемлекеттік және корпорациялық (мемлекеттік емес) бағалы ... ... және ... ... ... ... ... нарығының функциясын шартты түрде екі ... ... ... ... және ... ... бар функция. Функцияның
бірінші тобына мыналарды жатқызуға болады:
• коммерциялық – осы нарықтағы операциялардан пайда табу ... ...... ... ... ... ... ұдайы
қозғалысын және т.б. қамтамасыз етеді.
• ақпараттық – яғни, ... өз ... ... нысандары мен оның
қатысушылары туралы нарықтық ақпараттарды ... ...... ... ... және оған қатысудың ... ... ... ... ... жасайтын болса,
артықшылықтарды, бақылау органын немесе басқару органын және т.б.
белгілейді.
Өзіндік ерекшелігі бар бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... баға және ... ... сақтандыратын функция.
Қайта бөліну функциясы қосалқы үш функцияға бөлінеді:
• нарық қызметінің салаларына ақша қаражаттарын қайта бөлу;
• ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... инфляциялық емес негізде, яғни айналысқа қосымша ақшалай қаражатты
шығармай, мемлекеттік бюджет тапшылығын қаржыландыру.
Ал, баға және ... ... ... ... ... ... ... ол туынды бағалы қағаздар фьючерстік және
опциондық ... ... ... ... ... ене ... ... нарығындағы сауда тәсілдерінің ұстанымы тұрғысынан
мыналарды бөліп көрсету қажет:
• алғашқы және қайталамалы;
... және ... ... және ... ... дәстүрлі және компьютерлендірілген;
• кассалық және мерзімді нарықтар.
Бағалы қағаздар нарығы ... және ... ... ... ... ... болды. Олар алғашқы бағалы ... ... мен ... ... болуына себепкер болды. Ал, олар одан
әрі мемлекеттің эмиссиялық ... мен ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздарға кең ауқымды
инвестициялануы XІX ғасырдың ортасында басталды. Бұл ... ... ... нарығы айтарлықтай дамыған болатын. Оның қатысушы
топтары да ... ... Оның ... ... – банк ... ... трейдерлер ретінде алға шыққан жеке тұлғалар, ... ... ... ... таңда бір мезгілде эмитент және трейдер болып табылатын
бағалы қағаздар нарығының қатысушыларын бірнеше ... ... ... ... ... бар ... ... аса ірі ұлттық және
халықаралық компаниялар. Олардың бағалы қағаздарды шығаруы және оны ... көп ... ... ... ... ... ... қабылдай
беруге болады. Бұл мемлекеттік және муниципалдық бағалы қағаздар жоғары
табысты әрдайым қамтамасыз ете ... ... ... ... ... Сол ... де халықтың кейбір ... ... ... асыраушысынан айрылған немесе қамқоршысы жоқ отбасылар және т.б.)
қатерге бастарын тікпей-ақ, өз қаражаттарын осындай ... ... ... ... ... ... ... асыратын қаржылық
институттары (коммерциялық және ... ... ... ... ... және т.б.). Олардың көбісі әр түрлі
инвесторлардың (заңды және жеке ... ... ... және
олардың қаражатын табыс түсіретін бағалы қағаздарға салудың мүмкіндіктерін
іздестіреді. Олар акцияның бақылау пакеттерін ... ... ... қашып, өз капиталдарын ... әр ... ... Жеке ... – жеке ... оның ... венчурлық бизнестегі
шағын кәсіпорындардың иелері.
4. Бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары. Олар ... ... ... ... ... ... ... оңайлатады. Бір немесе бірнеше қызмет түрлерімен ... ... ... алуы үшін ... нарығының кәсіби қатысушыларына
бірқатар талаптар қойылады:
... ... ... ... ... айналысу құқығына
біліктілік куәлігі бар мамандар қажет болған жағдайда қойылатын
біліктілік талабы. Бұл ... ... ... ... отыр. Нарықтық экономикасы дамыған барлық елдерде арнайы
білімі бар тұлғалар ғана қаржы ... ... ... ... ... ... ... кез келген кәсіби қатысушысы заңға
сәйкес ... ... ... ... жағдайда оның ұйымдастырушылық-құқықтық формасына
қойылатын талап;
• қаржылық талап – бұл кәсіби ... ... ... болу деңгейі. Таза өзіндік капитал – бұл кәсіпорынның
міндеттемелерінен тыс ... ... ...... ... ... ... қатыстыру арқылы
істі ұйымдастыру үшін салым ақша ретінде ... ... ... ... ... емес, өзіндік капиталдың
жеткілікті болу деңгейін белгілейді.
Кәсіби қатысушыға өз қаражатын сеніп тапсырған инвестор өз ... ... ... ... ... Инвесторды кәсіби қатысушының
мәселелері толғандырмайды. Сондықтан да ... ... ... есеп ... ... болуы қажет, содан кейін ғана өз
уәдесінде ... ... ... және т.б. байланысты
туындаған проблемаларын өзі шешеді.
Бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушыларына мыналар жатады:
1. Сауда ... ... ... ... ... өз қызметін 1997 жылы бастаған қор
биржасы (KASE) ғана әрекет етеді;
• биржадан тыс.
2. Сауда агенттері:
• брокерлер – бұл ... ... және ... есебінен операцияларды
жүзеге асыратын делдалдар;
• дилерлер – бұлар операцияны өз атынан және өз ... ... ... ... ... лицензиясы қандай да бір
мәмілені өз атынан және өз ... ... ... ... өз ... ... делдалдарға ғана беріледі. Оған қоса, әлемдік тәжірибеде
заңды тұлғалар да, жеке ... да ... және ... бола ... ал,
Қазақстанда брокер-дилерлік қызметпен тек заңды ... ғана ... Қор ... ... ... ... Оған мыналар жатады:
1) депозитарий – клирингтің, номинал ұстаушының, төлем агенттігінің және
т.б. функцияларын ... ... ... нарығының кәсіби қатысушысы.
Қазақстанда 1997 жылдың 16 мамыр айында құрылтай шешімімен құрылған, әрі
1997 жылдың 18 ... ... ... ... ... ... заңды тұлға ретінде тіркелген «Бағалы қағаздардың
орталық депозитарийң атты ... ... бар. ... «Акционерлік қоғам
туралың ҚР-ның заңына сәйкес 1999 жылдың 28 ... және 2002 ... ... ... ... ... емес ... орталық депозитарий
болып табылады және олар мынадай негізгі функцияларды орындайды:
• номинал ұстаушыны ... ... ... бағалы қағаздар мен басқа да ... ... ... ... және мәмілелерді тіркеу;
• номинал ұстаушыға қаржылық құралдар мен мәмілелер бойынша және оның
табыс төлемі ... ... ... ... қаржылық құралдар мен мәмілелер бойынша клиринг;
• ҚР-ның заңдарына қайшы келмейтін кеңес беру, ақпараттық және ... ... ... тіркеушілер. ҚР-ның заңдарына сәйкес құрылған әрбір акционерлік қоғам
бағалы қағаздар эмиссиясы мемлекеттік тіркеуден өткен сәттен бастап, бір ... ... ... ұстаушыларының тізілімін енгізуді және сақтауды
қамтамасыз етуі ... ... ... мүліктік құқығын және мүдделерін қорғау
мақсатында бағалы қағаздар ұстаушыларының ... ... ... ... сондай-ақ АҚ-мен мәмілелерді тіркейтін ... ... ... ... мен ... ұстаушылары) бағалы
қағаздар құқығының бірінші тұлғадан ... ... ... орындаудың фактілерін бекітуге міндетті.
Номиналды ұстаушылар клиенттердің бағалы қағаздарымен болатын
мәмілелерді және ... ... ... ... тіркеу бойынша
функцияларды орындайды. Олардың иелік ету құқығын растайды, клиенттерде
бағалы қағаздардың ... және ... ... жасаудың мүмкіндіктерін
қамтамасыз етеді, төлем агенттігінің функциясын орындайды, клиенттерді
бағалы қағаздардың номинал ... ... ... ... ... Сондай-ақ, номинал ұстаушыларымен жасасқан келісім-шартқа
сәйкес басқа да функцияларды орындайды. Номинал ұстаушылардың ... ... ... мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау жөніндегі
Агенттігі ... ... ... ... ... ... ... меншік иелерінің құқығын жүзеге асыру үшін
тіркеушілердің талап етуі бойынша ... ... ... ... ... ... ... бір күнде беруге міндетті. Номинал ұстаушыларға
аталмыш ақпаратты ашу құқығын бермеген бағалы қағаз иелері кірмейді.
Тіркеушінің функциялық ... ... ... ... ... ... ... арқылы меншік құқығын тіркеу
және аталмыш тіркеуді растайтын жазбаша немесе электрондық құжаттарды
рәсімдеу;
• бағалы қағаз иелерінің тізілімін енгізу және ... ... ... беру жолымен бағалы қағаз иелерінің құқығын растау;
• бағалы қағаздардың ... ... ... ... тізілімдегі тиісті
жазуды өзгерту жолымен тіркеу;
• дауыс құқығын және бағалы қағаздар меншік ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін және оның тіркелген мөлшерге
сәйкес келуін бақылау;
• құжаттамалық формада шығарылған бағалы ... ... беру және ... ... ... ... жүзеге асыру;
• тіркеуші эмитентке оны жалпы жиналысқа дайындау, сондай-ақ дивиденттік
есеп ... ... ... беру ... ... ... ... белгіленген жағдайларды ескермегенде тізімді немесе оның
бөлігін жүргізу бойынша өз өкілеттілігін басқа тұлғаға жүктей алмайды. Оның
тізімін өзі жүргізсе де ... ... ... ... меншік
құқығын тіркеушінің сатып алуға құқығы болмайды;
3) клирингтік ұйымдар – ... ... ... ... ... ... мен міндеттемелерін өзара есепке жатқызатын
қаржы нарығының кәсіби қатысушылары;
4) кастодиандар – клиенттердің ... ... мен ... ... олардың есебін жүргізетін, оларды сақтау міндеттемесін өз мойындарына
алумен қаржы құралдары мен ... ... ... ... ... нарығының кәсіби қатысушылары. ҚР-да ... ... ... ... айналысуға лицензиясы бар банктер ғана кастодиан
бола алады;
5) ... ... ... ...... ... және ... тұрғысынан азаматтық құқықтың объектілерін ... ... өз ... ... ... ... нарығының кәсіби қатысушылары.
Олардың негізгі функциялары:
• ақшаны қаржылық құралдарға ... ... ... орындалатын мәмілелердің есебін жүргізу;
• өздеріне жүктелген қаржылық құралдарды пайдалану, әрі оған ... ... ... ... ... ... қандай да бір басқа
түрлерімен қатар қолданылмайтын айырықша түрлеріне ... ... ... қағаз иелерінің тізімін жүргізу;
• депозиттік қызмет – тек клирингтік қызметпен ғана ... ... ... ... ... ... ... басқару;
• қор биржалары;
• биржадан тыс нарықтың баға белгілеу жүйесі;
Айрықша қызмет ... ... ... ... ... ... ... қызмет қатар қолданыла алады, ал, бағалы қағаздар
портфелін басқару ... ... және ... ... түрлерімен
қатар қолданыла алады.
Бағалы қағаздар нарығындағы кез-келген қызметтің міндетті шартына ... үшін ... ... алуы ... жеке ... үшін – ... ... мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау ... ... ... қажет.
2004 жылы Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығында ... ... аса ... ... ... ... 38-і бұл ... 1996
жылдың басында ие болды. Кәсіби қатысушылардың құрамына екінші деңгейлі 23
акционерлік банк кіреді.
3. ... ... ... ... бағалы қағаздар жатады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... құқықты куәландыратын құжат бағалы қағаз
болып табылады. Бұл ... ... ... ... мен ... тек ... ғана ... болады. Бұл оның заңды анықтамасы болып табылады. Ал,
оның экономикалық ... ... ... ... ... бөлінетініне
байланысты анықталады: тауарлар (материалдық игіліктер, өндіріс құралдары,
қызмет көрсетулер) және ақшалар. Ақша жай және жаңа ақшаны әкелетін ... боп ... ... ... ... жеке бір ... екіншісіне ақша
берудің қажеттілігі ұдайы ... ... ... ... ... ... ақша ... екі негізгі тәсілін – несиелеу процесін және бағалы
қағаздарды айналасқа шығаруды – таңдап алды. ... ... да ... ... ... тауарды табыс ету сәтінде оның әлі жеткізілмегеніне
немесе өндірмегеніне ... ... ... ... ... осындай жағдай
орын алады. Алайда, бағалы қағаз – ақша емес және ... ... ... ... — өз ... ... да бір қажеттілігін қанағаттандыруына
мүмкіндік беретін құқықта. ... ... ... ... ... бағалы
қағаздарға айырбастай алады. Бұл арада оның меншік құқығы, ... ... ... капиталдың пайыздары немесе дивидендтері түрінде нақты
жүйелі табысты алу құқығы сақталады.
Ақша да, тауар да осы заманғы ... ... әр ... ... ... ... тұрғыдан алғанда, бағалы қағаздар – бұл
тауарлық, өндірушілік және ... ... ... ... болатын
капитал формасы. Оның өзгешелігі – оны басқа капитал формаларының орнына
беруге болады әрі ... ... ... ... ... ... әкеледі
(немесе табыс әкелуі ықтимал).
Бағалы қағаздар – бағалы қағаздар нарығында ... ... ... ... ол ... ... ... қызмет немесе ақша болып табылмайды.
Оны ақшаға жақындататын бірқатар өз ерекшеліктері бар. Олардың ішіндегі ... ... – оны әр ... формадағы ақшаға айырбастауға (өтеу, сату-
сатып алу, эмитентті қайтару, құқықты қайта табыстау және т.б. жолдармен)
болады. Ол есеп ... ... ... кепіл де бола алады, оны
бірнеше жыл ... да ... мұра ... ... ... де ... ... ретінде біреуге ұсынуға да болады.
Осылайша, бағалы қағаз өз иесіне біршама табыс әкелетін, ... ... ... ... жаңа ... ... ... қатаң
тәртіппен белгіленетін құжатты білдіреді. Оның құқығы мен міндетін жаңа
келісім-шартсыз ... ... ... ете аласың – міне, бағалы қағаздардың
негізгі ерекшелігі, ... ... ... ... бар ... ... тұлғаға құқық пен міндеттерді табыс ету үшін жаңа келісім-
шартты әзірлеу керек. Ал, ... ... ... ... ... ... ... отырудың қажеті болмайды. Бұл, бір жағынан, қолайлы, екінші
жағынан, трансакциялық шығындарды азайтады.
Бағалы қағаздар қоғамдық маңызы бар бірқатар функцияларды орындайды:
... ... ... мен елді ... халыққа,
мемлекетке, т.б. ақшалай қаражатты (капиталды) қайта бөледі;
• өз иесіне мынадай нақты қосымша құқықтар береді: капиталға, ... ... ... бір жағдайларға сәйкес ... ... ... ... ... ... және (немесе) капиталдың өзін қайтаруды
қамтамасыз етеді.
7. Қазақстандағы бағалы ... ... ... ... түрлері |
|1 |2 ... ... ... |
| ... |
| ... |
| ... |
|Эмитент ... ... ... |
| ... иелену құжаты |
|Айналыс ... ... ... ... ... ... жүзеге |атаулы ... ... ... ... ... ... ... ... ... |құжаттандырылмаған |
|Айналыс мерзімі |мерзімсіз ... ... |
| |– ... ... (1 ... |
| ... |
| |– орта ... (1 ... |
| |10 ... дейін) |
| |– ұзақ ... (10 ... ... ... активі |негізгі ... ... ... соңы
|1 |2 ... ... ... ... ... ... бойынша |бір жолғы төлеммен |
| ... % |
| ... |
| ... % |
| ... ... алу ... ... ... ... ... ... |эмиссиялық ... ... емес ... ... ... валютаның номинал |
|номинал ... |
| ... ... ... ... |
| |қос ... ... |
| ... ... ... ... |қайтарымды ... ... ... ... ... ... ... қағаздар мынадай
санаттарға бөлінеді:
Негізгі бағалы қағаз. Олардың негізіне қандай да бір активке, әдетте,
тауарларға, ақшаға, капиталға, мүлікке әр ... ... т.б. ... ... ... ... қағаз – бұл қандай да бір базиске арналған бағалы қағаз:
базистік активтер бағаларына, пайыздық мөлшермелерге, ... ... ... ... (мұнай, алтын, астық және т.б.), негізгі
бағалы ... ... ... және т.б.) ... ... ... мыналар жатады: фьючерстік келісім-шарттар (тауарлық, валюталық,
пайыздық, индекстік және т.б.), ... ... және ... ... ... ... ... кәсіпорын таратылғанда өз иесінің мүліктің бір
бөлігіне ие болу құқығын бекітіп береді, өз ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігін алуға және
кәсіпорынды басқаруға қатысуына құқық береді. ... ... ... ... түрлері, инвестициялық пайлар жатады.
Борыштық бағалы қағаз — ... ... мен ... ... ... ... Олар оны ... алу міндетін және белгілі бір пайыз
төлеу міндетін өз ... ... ... ... ... үлгілеріне
облигацияларды, ипотекалық куәліктерді, қазынашылық міндеттемелерді, ҚР
Ұлттық банктің ноталарын жатқызуға болады.
Бағалы қағаздардың ... ... ... ... формалар бойынша
мыналар бөліп көрсетіледі:
Атаулы бағалы қағаз олардың барлық иелеріне сәйкестендіруді қарастырады.
Иелері туралы ... ... ... ал осы ... қағаздармен
бекітілген меншік құқығының ... өтуі ... ... ... ... ... Ол бойынша құқық бағалы қағазда аталған
тұлғаға тиесілі болады және осы ... ... ... ... ... ... беріледі. Оның үлгілеріне ... ... ... ... ... – осы ... ... құқық оны ұсынатын
адамға тиесілі болады. Осы бағалы ... ... ... ... ... үшін ... бағалы қағазды ұсынса жетіп жатыр.
Құжаттандырылған – қағазбен тасымалдаушыға эмитенттеледі.
Құжаттандырылмаған – шотқа жазу жолымен эмитенттеледі.
Нарықтық бағалы ...... ... ... одан табыс алуға
мүмкіндік береді.
Инвестициялық бағалы ...... ... ... ... осы
бағалы қағаз бойынша ағымдағы табысты алу мақсатында ұзақ ... ... ... ... – мерзімнен бұрын өтелуі мүмкін.
Қайтарылымсыз – айналыс мерзімі біткенше айналыстан алынбайтын бағалы
қағаз.
Қазақстан ... ... ... ... қағаздың мынадай түрлері
айналысқа түседі:
• мемлекеттік бағалы қағаздар;
• акциялар;
• облигациялар;
... ... ... ... ... ... жай қоймалық куәліктер;
• қосарлы қоймалық куәліктер (қоймалық + кепілдікті куәлік);
... ... ... шетелдік эмитенттің бағалы қағазы;
• Заң актілерімен белгіленген тәртіпте бағалы қағаздардың қатарына
жатқызылған ... да ... ... ... нарығындағы қаржылық құралдарына қарай оның
құрылымын былайша көрсетуге болады:
17-сурет. Қазақстан бағалы қағаздар нарығының негізгі сегменттері*.
Акция. Оны ... ... ... ... қоғамға түскен
пайданың бір бөлігін дивиденттер түрінде алу құқығын, оның істерін және
мүліктің бір бөлігін ... ... ... ... ... ... ... куәландыратын бағалы қағаз болып табылады.
Акция – акционерлік қоғамның капиталына ... ... ... ... Оны ... органдар емес, тек акционерлік қоғамдар ғана
шығарады. Бұл арада корпорациялар қалыптастыратын ... ... ... ... ... (оның ішінде облигация ретіндегі)
міндеттемелер төленбегеннен кейін ... ... орны ... ... ... ... ... табылады. Акционерлер өздері салған акция
сомасының мөлшерінде ғана қоғам ... ... ... Сондықтан
эмитент банкротқа ұшыраған жағдайда акцияға ... ... ... кепілдігі болмайды.
Акцияларды былайша жіктеуге болады:
1. акция бір акционерден екіншісіне берілу тәсілі ... ... ... ... ... – оның (атаулы акцияның) иелері міндетті түрде
акционерлердің тізіліміне ... ... ... ... ... ... АҚ олардың
иелерін білмейді. Бұл акцияның нақты иесі ғана акционердің меншік құқығын
растай алады.
2. Табысты ... ... ... ... ... негізгі айырмашылық мынада: артықшылықты акциялар
бойынша дивиденттер АҚ-ның таза табысының мөлшеріне ... ... ... ... ... ... акция ұстаушылар басқа
акционерлерге қарағанда өздеріне тиесіліні алдымен алады, алайда номинал
құнының ... ... ... ... дивиденттерді толық алмайды.
Сондай-ақ, компания таратылғанда да артықшылықты акция ... ... ... ... ... ... ... жай акция ұстаушыларының талаптары қанағаттандырылмастан
бұрын ескеріледі.
Өз кезегінде артықшылықты акцияларды мыналарға жіктеуге болады:
• кумулятивті – егер ... ... ... онда ... ... ... көлемде төленуі мүмкін;
• қайтымды басқа акцияларға қарағанда олар өздеріне тән ... ... ... ... эмитенттермен өтелуі мүмкін;
• айырбасталымды – осы эмитенттің жай ... ... бір ... мүмкін;
• дауыс құқығы бар және ең аз шамадағы нақты дивиденттердің мөлшеріне ие
акциялар;
• дауыс құқығы болмайтын, ең аз ... ... ... ... ... бұл ... олар дивиденттерге қатысты артықшылықты
құқықтарға ие болады және ... ... ... ... ... бір ... ... мүмкіндік тудыратын артықшылықты ... Егер ... ... ... ... 3 ... ... онда бұл акцияның иесіне АҚ-ды қайта құруға және таратуға,
акционерлердің құқығын шектейтін Жарғыға өзгерістер ... ... ... дауыс құқығы беріледі.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... формадағы атаулы акцияны ғана шығара алады. Ал,
артықшылықты акцияларға ... ... оның екі түрі бар: ... ... ең аз ... ... нақты мөлшеріне ие акциялар және
дауыс ... бар, ең аз ... ... ... мөлшеріне ие
акциялар.
Облигация – бұл оны, номинал құны ... ... ... ... ... осыларды өз иесінің алу құқығын куәландыратын бағалы
қағаз. Облигация, сонымен ... өз ... оған ... ... ... ... ... құқықтан пайызды алуына мүмкіндік береді.
Қосымша қаражатты тарту үшін ... оны ... ... ... бастап
үшінші жылынан кешіктірмей оларды толық төлеу шартымен және ... осы ... ... ... ... ... ... мөлшерінен
аспайтын сомада шығаруға құқылы.
Облигация – бұл эмитенттің қарыздық міндетемесін ... ... ... ... ... ... Оның көмегімен жұмылдырылған капитал
акционерлік капитал болмайды. Облигацияны шығару – ... ... ... қарыздық міндеттеме ретінде облигацияны өтеудің кепілдігіне
эмитент тарапынан берілетін жалпылама кепілдік жатады. Ол ...... ... ұшыраған жағдайда өз міндеттемесін орындамаса
мүліктің бір бөлігін ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі корпорацияға ... ... көзі ... ... ... ... бұл ... бір-бірінен көп айырмашылығы бар:
1. Облигациялардың иесі несие беруші болып табылады, ал ... ... ... ... ... Облигациялардың иесі эмитенттің табысына қарамастан облигация бойынша
пайыз алады. Акционерлер дивиденттерді алуы мүмкін, ... олар ... ... үшін ... әрі ... ... ... төленбейді.
3. Облигация иелерінің дауыс құқығы болмайды, олар акционерлердің
жиналысына қатыспайды және корпорацияны басқаруға қатыстырылмайды. ... ... ... ... ... ... ... дауыс құқығына
ие болады.
4. Облигация бойынша төленген пайыздық төлемдер ... ... және ... ... табысты кемітеді. Сонымен қатар салық
салынғаннан кейін корпорацияның алатын таза табысы дивидендтердің ... ... ... ... бір ... шығарылады, ал, акциялар
мерзімсіз бағалы қағаз ... ... ... ... ... ... Эмитентке байланысты:
• мемлекеттік;
• муниципалдық;
• корпорациялық;
• шетелдік.
2. Облигациялық қарыздың мерзіміне ... өтеу күні ... ... ... – 1 жылға дейін;
– орта ... – 1 ... 3 ... ... ұзақ ... – 3 ... 25 жылға дейін.
• өтеу мерзімі тіркелмейтін облигациялық ... ... ... ... ... жазу ... ... облигация;
• қолма-қол облигация;
4. Иелену тәртібіне қарай:
• ұсынбалы ... ... ... алу ... қарай:
• табыстық, ол бойынша пайыз компанияда осыған ... ... ғана ... ... ... ... яғни номинал құнынан арзан;
• өзгермелі пайызды бар облигация, мұнда облигация ... ... ... мөлшермесіне тіркелсе, онда ол нақты шамадан төмен
немесе жоғары болмауы керек.
6. Өтеу әдісіне қарай:
• сериалды;
• бір ... ... ... ... ... ... Қамтамасыз етілуіне қарай:
• кепілмен қамтамасыз етілген;
• үшінші тұлғаның кепілдігімен ... ... ... ... ... ... еркін айналыста болады;
• айналыс шеңбері шектеулі.
Мемлекеттік бағалы қағаздар (МБҚ) – орталық және жергілікті ... ... ... ... ... Олар ішкі және сыртқы
мемлекеттік ... ... ... ... МБҚ ... қатынасында оның ұстаушының мүліктік құқығын айғақтайды.
Оның қарыз алушыларына ҚР ... ҚР ... ... ... атқару
органдары жатады. Сыртқы нарықта мемлекеттің еурооблигациясы айналыста
болады.
Қазақстан Республикасында олардың алғашқы ... ... ҚР ... немесе ҚР Ұлттық банкісі арқылы ... ... ... ... шығарылады.
МБҚ әр түрлі әдістермен (аукцион, сауда-саттық, ашық сату, жасырын
тарату және т.б.) ... ... ... және жеке ... ... ... де оның сатып алушылары болуы мүмкін. Негізгі
инвесторларына тұрғындар, екінші ... ... ... ... ... ... ... жатады.
8. Қазақстанда мемлекеттік бағалы қағаздардың жіктелінуі*
|Сипаттамалары |Түрлері ... түрі ... ... ... |
| |ҚР ... банкісі ... ... ... ... (1 ... дейін)|
|бойынша |Ұзақ ... (1 ... |
| ... ... |нарықтық ... ... емес ... | ... алу |пайыздық ... ... ... |құрамдастырылған |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... пайыз мөлшерлемесі |
|бойынша | ... ... ... ... ... валютада |
Нарықтық МБҚ ... ... ... ... сатылып-алынады.
Нарықтық емес – сатылып-алынбайтын, белгілі бір мерзім өткеннен ... ... ... ... бағалы қағазы.
Дисконттық МБҚ номинал құнынан төмен бағамен шығарылады, бірақ номинал
құны ... ... ... және номинал құндардың ... осы ... ... ... ... ... белгілі бір пайызды есептеумен номинал құны бойынша шығарылады
әрі өтеледі.
Құрамдастырылған номинал құнынан төмен бағамен ... ... ... ... құны ... өтеледі.
Бағалы қағаздар нарығында басқа елдің мемлекеттік және мемлекеттік емес
облигациялары айналыста болуы мүмкін. Еурооблигация – бұл ... ... ұзақ ... ... алу барысында шығаратын қарыздық
міндеттемесі. Оның мазмұнында борыш ... оны ... күні мен ... ... ... және ... мерзімде пайызды алуға құқық
беретін купондар болады.
Еурооблигация эмиссияларының ерекшеліктері:
• бірнеше ... ... ... қарыз валютасы несие беруші үшін шетелдік болып табылады;
• орналастыру мен кепілдендіру бірнеше елдің банктері беретін ... ... ... ... ... ... ... тарапынан реттеледі, онда валюта
қарыз валютасы ретінде ... ... жай ... ... ... ... пайыз толық сомада
төленеді, оның иесіне «табыс көзіненң салық ұсталынбайды.
Тәуелсіздік жылдары ішінде Қазақстан Республикасы сырттан ... ... ... нарықтарына орналастырылған егеменді еурооблигацияны төрт
мәрте шығарды.
Алғашқы эмиссия 20 желтоқсанда ... оның ... ...... 20 ... Бұл ... ... мерзімі – үш жыл, купонның
табыстылығы жылына – 9,25%, купон бойынша ... ... екі ...... және 20 желтоқсанда жүзеге асырылады. Еурооблигацияның екінші
эмиссиясы 1997 ... 2 ... ... ол 5 жылдан кейін, яғни ... 2 ... ... Купонның табыстылығы – 8,375%, оның иесі табысты
2002 жылға дейін жыл сайын 2 ... және 2 ... ... отырады.
Қазақстандық еурооблигацияның үшінші эмиссиясы Еуропада қабылданған есеп
айырысу базасымен (бір айда 30 күн және бір ... 360 ...... ... 13,625% жарты жылдық купонның тіркелген мөлшермесімен және
98,870% дисконтпен 5 ... 200 млн АҚШ ... ... Лондонда 1999
жылдың 27 қыркүйегінде орналастырылды. Оның төленетін күні (ол – қайталама
нарықта ... ... ... ... 1999 жылдың 18 қазанына
белгіленді, ал ... ... ... ... және ... күні – ... 18 қазаны. Аталмыш ... ... ... қағаздың
табыстылығына сәйкеседі, оның үстіне инвесторлар купондық сыйақы алады.
Коносамент – тауар иесінің құжаты. Ол оның ... онда ... ... ... және оны ... ... ... құқығын
айғақтайды. Ол ұсынбалы, ордерлік немесе атаулы болуы мүмкін және бірнеше
түпнұсқа ... ... Жүк ... ұсынылған коносамент бойынша
берілгеннен кейін басқа коносамент даналары өз күшін жояды.
Тауар ... да ... ... ... ... ... оның ... мүліктік
құқын айғақтайды, яғни оның белгілі бір тауарға (мүлікке) құқығы барлығын
білдіреді. Коносаментке жүктің ... ... ... ... ... оған ... ... оны сақтауға әрі кедендік рәсімді рәсімдеуге
және т.б. қажетті әр түрлі ... ... ... – ешқандай өзгеріс енгізілмейтін және бағалы ... ... ... нарықта айналысқа түсетін құжат.
Консоменттің негізгі ... ... ... жүк ... ... ... қабылданатын орны, жүкті жөнелтушінің атауы, оны
алушының атауы, ... ... және оның ... ... ... ... мен орны.
Тұрғын үй сертификаттары – жалпы алаң бірлігіне нөмірленген, құны ақша
түрінде индекстелетін кез келген бағалы қағаз ... ... Ол ... ... ... ... қағазды немесе міндеттемені
орналастырудан алынған ... ... ... ... ... ... беру жолымен, оларды өтеуді эмитенттен талап ... ... ... және ... ... құқығы бар заңды тұлғалар
мен азаматтарға орналастырылады.
Тұрғын үй ...... ... қағаз. Ол құжаттандырылған немесе
құжаттандырылмаған формада шығарылуы ... ... ... ... ететін
мерзімі болады. Ол мерзім қаражатты тартатын құрылыс нысанының ... екі ... ... ... ... үй ... иесінің құқығы пәтер жалпы ауданынның 100%-на
сәйкес келетін облигацияны сатып ... ... ғана ... асады. Тек
осыдан кейін ғана пәтердің қалған құнын белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бекіте алады.
4.Туынды БҚ – болашақта базистік активтің баға ауытқуынан пайда алуды
көздейтін БҚ ... ... ... ... ... ... актив негізіндегі бағаға құрылатын басқа БҚ ... және ... ... ... ... ... негізгі БҚ-дың формасынан сырттай
айырмашылығы болмайды;
• базистік активпен (акциялар – мерзімсіз, облигациялар – ... ... ... ... салыстырғанда өмірлік кезеңі шектеулі
болады;
• эмиссиялық емес бағалы қағаз болып табылады.
Туындыларға мыналар жатады: ... ... ... ... ... ... және ... өз иесіне компания шығарған бағалы ... ... ... ... ... ... ... мерзім ішінде сатып алуына құқық
береді. Варранттың эмитенті – негізгі бағалы қағаздарды шығаратын компания.
Қоғам оны ... ... ... ... ... шығаруға құқылы.
Варранттар шығарылғаннан кейін бағалы қағаздардан ... және ... ... қағаздар сатылғанға дейін бағалы қағаздар нарығында
дербес айналыста болады. Варрант бөліп алынғаннан ... ... ... құны ... ... ... ... оны сатып алудың құқығын ғана бейнелейді әрі ... құн мен ... ... арасындағы айырмашылыққа тәуелді болады.
Оның айналыс мерзімін, өтеу тәртібін және бағасын оны шығару ... өзі ... ... ету механзмі жағынан және өзінің экономикалық мазмұны
жағынан құқықтарға ұқсас. Алайда, әрекет ету кезеңі ... ... бар: ... – нарықта 3-4 апта жұмыс істейтін қысқа мерзімді
бағалы қағаз, ал, ... ... ... мерзімі – 3-5 жыл немесе одан да
көп.
Құқықтар бағалы қағаздарды инвесторларға тартымды етіп көрсету ... және ... ... ... ... ... ... ретінде шығарылады әрі оны өзі тіркелген акциядан немесе ... ... және ... ... болады және ол қосымша акцияны сатып алуға
құқық береді. Алайда, ол ... ... ... ... ... ... жеңілдетілген облигацияларды, алтынды және т.б. алуға
мүмкіндік береді.
Фьючерс – тараптардың ... ... ... ... ... ... және сатып алынатын биржалық (базистік) активтің
стандартты биржалық ... ... ... ... ... ... көптеген елеулі ерекшеліктерімен
айрықшаланады. Ең алдымен оның әрбір нақты актив ... ... ... ... ... ... ғана бекітілетінін атап айту керек. Бұл
шарт фьючерстердің өтімділігін жоғары ... ... ... ... ... ... ол өзінің шарты бойынша барлық инвесторларға бірдей.
Бұл арада биржа қайталамалы нарықты тиісті келісім-шарт ... ... ... ... ... ... алуды немесе сатуды ұйғаратын дилерлер
институты негізінде ... ... ... ... ... ... сатуға немесе сатып алуға және кейін өз ұстанымын
офсеттік ... ... ... ... ... ... көмегімен
оңай жоюға сенімді болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шарттың стандартты
сипаты конртагенттер үшін қолайсыз ... ... ... олар ... келісім-шарттарта онда қарастырылғандардан ... ... ... ... және ... ... ... жеткізілуін қажет етеді.
Оның үстіне, биржада контрагенттер қызығушылық танытатын активке ... ... ... болмай қалуы да ықтимал. Демек, фьючерстік
мәміледе нақты жеткізудің (активті қабылдаудың) мақсаты көзделмейді, ... ... ... ... баға айырмашылығынан ұту
көзделеді. Фьючерстік келісім-шарттар бойынша ... ... ... ... ету ... ... жояды.
Опцион — опциондық шарттың бекітілгенін айғақтайтын туынды бағалы қағаз.
Онда қатысушылардың бірі айтылған баға бойынша біршама уақыт ... ... сату ... ... ... алу ... ие ... ал, басқа
қатысушы ақшалай сыйақы (опцион бойынша сыйақы) үшін қажет болған ... ... ... ... ... ... ... немесе
сатып алуға міндеттенеді.
Опционның иесі оны сатып алуға ... ... одан бас ... ... опцион бойынша сыйлықақы төлеуден басқа міндеттемесі ... да ... ... ... ... ... ... оның
әрекеті мақсатқа қаншалықты лайықты болатынын анықтайды.
Опционды сатып алушы өзі сатып алған ... ... ... ... ... ... ... өткізетіні (немесе
өткізбейтіні) жөнінде шешім қабылдайды. Сатып алушы мен сатушы ... ... ... ... бір-біріне қарама-қайшы болады, Сол
себепті де олар табыс алуды ... ... үшін ... ... төлеген төлем
сомасы опцион өткізілмеген жағдайда сатушының табысын құрайды.
Опциондар «коллң және ... деп ... ... типіндегі опцион бұрын
келісілген баға бойынша ... ... ... ... ... ал, табыс
ағымдағы биржа бағамы опционда айтылған бағамнан ... ... ... болады, сол себепті де оны өткізу тиімді (пайдалы), яғни опционды
сатушыдан акцияны сатып алу ... ... ... типі – ...... ... ... Мұндағы табыс ағымдағы биржа бағамы опционда айтылған
бағамнан ... ... ... болады, сол себепті де биржада акцияны сатып
алған тиімді болады, содан кейін ... сату ... яғни ... ... ... айтылған бағам бойынша сатып алуға міндеттеу керек.
Америкалық депозитарлық қолхаттар (АДҚ) 50-ші ... ... ... нарыққа шығу жолдарын іздестірудің нәтижесінде
пайда болды. Олардың пайда болуына мәмілелер инвестор ... ... ... ... ... биржасында емес, Америка биржасында жасалғанда
ғана қатер деңгейінің ... ең ... ... ... ... ... ... 1920 жылдың соңында «Селфриджизң
атты белгілі британ әмбебап дүкенінің шығарған жария ... ... ... оңайлату үшін ойлап тапты. «Морган Гарантииң
компаниясы әлі күнге дейін ... ... ... бойынша аса ірі
агентінің бірі болып табылады.
Депозитарлық қолхат – жергілікті нарыққа депозиттелген ... ... ... ... ... куәлік; жергілікті нарыққа қатысы жоқ
адам бағалы қағаздың иесі ... ... ... бағалы қағаз шетелдерде
депозитарлық қолхаттар арқылы орналасады.
АДҚ-тан басқа ғаламдық депозитарлық (GDR) және ... ... (ІDR) ... Бас ... ... ... ... америкалық, ғаламдық және интернационалдық қолхаттар
айналысқа түсетін нарықтың ... ... ... барлық түрі
құжаттандырылған және құжаттандырылмаған формада шығарылады.
Басқа мемлекеттің бағалы ... ... ... ... ... ... өз ... жергілікті брокерге өтініш ... ... ... ... ... Ал, ... брокер қажетті
бағалы қағаздарды жергілікті нарықтан іздейді. Бағалы ... ... ... ол ... ... ... кастодиан банкісіне
тіркеледі. АДҚ жағдайында халықаралық брокер халықаралық нарыққа жүгінеді.
Бағалы қағаздар американ депозитарий банкісінің ... ... ... Ол бұл ... ... қолхат береді. Депозитарийлік
қолхаттар жай бағалы ... ... ... Олар ... ... ... ... америка нарығында басқа елдердің бағалы
қағаздарымен алмастырылады. ... бір ... 50 ... ... ... 50 қолхат шығарылуы мүмкін.
Американ депозитарий-банкісі мен кастодион-банкісі жасалған келісімге
сәйкес жұмыс істейді. ... ... ... ... ... ... бұл шығындарды американ депозитарий-банкісіне өтейді.
Кастодиан-банктің шотына бағалы қағаздар, ал, ... ... ... ... ... ... ... (атаулы
иесімен) немесе орталық депозитариймен орын алмастыруы мүмкін.
Егер ... ... ... ... ... онда ол ... өтініш жасайды. Ол (халықаралық брокер) оны халықаралық нарықта
сатудың міндеттемесін өз мойнына алады. ... ... бұл ... ... есеп-айрысу жүйесіне (ДЕЖ) өтеді, ал, ... ... ол ... ... кастодион банкте депозитарлық қолхаттар
берілген акция шоттан алынады. Бұл арада ... ... ... ... ... сатуға құқылы, жергілікті нарықта акцияны
сатуы ... ... көп ... мүдделерін жүзеге асыратын құрал ретінде
пайда болды, ... ол ... ... ... ... гөрі
қатерді азайтады.
АДҚ-ның мына түрлері бөліп көрсетіледі:
• демеушілік көрсетілмейтін – инвесторлардың, брокерлердің, депозитарлық
банктің жергілікті ... ... ... бойынша құрылды;
• демеушілік көрсетілетін – эмитенттің, депозитарлық банктің, брокердің
бастамасы бойынша ... ... ... осы ... ... ... өз мойнына алады.
Демеушілік көрсетілетіні І, ІІ, ІІІ, ІV деңгейлерге бөлінеді:
І деңгей – ең әлсіз талап, ... ... ... ... тіркеудің рәсімдері қарапайым, қаржылық есеп берулер мен
талаптардың орындалуын ... ... мен ... ... ... ... ... болмайды.
ІІ деңгей – листингтен өту қажет, бағалы қағаздар жөніндегі ... ... ... ... ... аудитор тексерген қаржылық
есеп берулер бірнеше жылдың ... ...... нарықтың шегінен тыс жерлерге капитал тартқысы
келген ... ... ... ... нарық ұйымдастырылады,
қолхаттарды тіркеудің рәсімдеріне өте ... ... ... ... ІІІ
деңгейдің бағалы қағаздары америкалық және еуропалық ... ... ... өздері тіркелген биржаның ережесі мен нормаларын сақтауы
қажет.
ІV деңгей – жаңа эмиссияларды жеке ... ... ... ... ... ... қаржылық есеп берулер алдыңғы екі
деңгейдегі ... ... Бұл ... ... қолхаттары
америкалық жеке инвесторға берілмейді, аса ірі институционалдық инвесторлар
қол жеткізе алады. Еуропалық қор ... ... ... бәрі негізгі бағалы қағаздардың активтілігі мен өтімділігін
арттыруға мүмкіндік береді, ... ... жол ... ... ... ІV ... ... тартуға мүмкінідік береді.
Әдетте, депозитарлық қолхаттар негізінен жай акцияға шығарылады, алайда
жергілікті атқарушы органдардың ... ... ... ... ... да ... ... қазақстандық депозитарлық қолхаттар (ҚДҚ) бар. Олар ... ... ... ... ... ... табылмайтын
эмитенттердің эмиссиялық бағалы қағаздарының ... бір ... ... айғақтайтын туынды эмиссиялық бағалы қағазды білдіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Ысқақов У.М., ... Д.Т., ... ... ... және делдалдары: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2006. – 298
бет.
* Автор құрастырған.
* Автор ... ... ... ... ... ... ... нарығы
Акциялар нарығы
Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы
Облигациялар нарығы
ôüþ÷åðñòер мен опциондар нарығы
Депозитарлық қолхаттар нарығы

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық ұғымдар168 бет
Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері23 бет
Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері. Бағалы қағаздар нарығы16 бет
Қазіргі несие және қағаз ақшалардың айналымынан туындайтын проблемалар15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Бағалы қағаз түрлері мен жіктелуі34 бет
Бағалы қағаздар - қарыз міндеттемесі4 бет
Бағалы қағаздар нарығы, оның мәні мен негізгі түсініктері30 бет
Бағалы қағаздар нарығының объектілері21 бет
Бағалы қағаздар туралы36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь