Өндіріс факторларының арақатынасы теориясы


1 Өндіріс факторларының арақатынасы
2 Өндірістік факторлармен қамтамасыз етілудің әр түрліпігі
3. Өндіріс факторларына бағалардың теңестірілуі
XIX ғасырда еңбек теориясы әр түрлі өндіріс факторлар теорияларымен ығыстырыла бастағаннан бері, классикалық мектептің негізін қалаушылардың ізбасарлары - экономист-неоклассиктер халықаралық сауданы да өндіріс факторлар теориясы арқылы түсіндіре бастады. Бірақ халықаралық сауда теориясында шынайы жаңалықты тек XX ғ. 20-жылдары ортасында экономист-неоклассиктер - швед экономисі Эли Хекшер мен оның шәкірті Бертил Олин енгізді. Ол кейін Хекшер-Олин теориясы деп аталған, халықаралық сауданың тізбектелген теориясын қурды.
Өндіріс факторларының арақатынасы өндіріс факторларына,рынок, өндіріс және тауарлар сипатына қатысты көптеген жорамалдарға негізделген. Оның басым бөлігі абсолютті және салыстырмалы теориялардағы жорамалдарға ұқсас. Айырмашылығы мынада: өндіріс факторларының арақатынасы, бүрынғыдай, тек қана 2 елдің (1 ел және 2 ел) және тек қана 2 таңардың (бірі -еңбекті, екіншісі - капиталды көп қажет етеді), бір емес екі өндіріс факторының (еңбек -I, капитал К) емір сұруінен пайда болады. Одан кейін әрбір ел түрлі дәрежеде өндіріс факторларына ие болды. Еңбек теориясы бұл жерде жоққа шығарылмайды, қайта қүнды қалыптастыруға еңбектен басқа да өндірістің факторлары қатысады деген оймен толықтырылады. Елдердің бір тауарға мамандануы мүмкін емес және елдердің технологиялары бірдей деп алынған. Сөйтіп, өндіріс факторларының арақатынасы теориясының маңызды шарттары болып жекелеген тауарлардың түрлі фактор интенсивтілігі ( бір тауар - еңбекті, екіншісі - капиталды көп қажет етеді) және фактор толықтылығы ( бір елде салыстырмалы түрде капитал көп, екіншісінде - аз) енді.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Өндіріс факторларының арақатынасы теориясы

XIX ғасырда еңбек теориясы әр түрлі өндіріс факторлар теорияларымен
ығыстырыла бастағаннан бері, классикалық мектептің негізін қалаушылардың
ізбасарлары - экономист-неоклассиктер халықаралық сауданы да өндіріс
факторлар теориясы арқылы түсіндіре бастады. Бірақ халықаралық сауда
теориясында шынайы жаңалықты тек XX ғ. 20-жылдары ортасында экономист-
неоклассиктер - швед экономисі Эли Хекшер мен оның шәкірті Бертил Олин
енгізді. Ол кейін Хекшер-Олин теориясы деп аталған, халықаралық сауданың
тізбектелген теориясын қурды.
Өндіріс факторларының арақатынасы өндіріс факторларына,рынок, өндіріс
және тауарлар сипатына қатысты көптеген жорамалдарға негізделген. Оның
басым бөлігі абсолютті және салыстырмалы теориялардағы жорамалдарға ұқсас.
Айырмашылығы мынада: өндіріс факторларының арақатынасы, бүрынғыдай, тек
қана 2 елдің (1 ел және 2 ел) және тек қана 2 таңардың (бірі -еңбекті,
екіншісі - капиталды көп қажет етеді), бір емес екі өндіріс факторының
(еңбек -I, капитал К) емір сұруінен пайда болады. Одан кейін әрбір ел түрлі
дәрежеде өндіріс факторларына ие болды. Еңбек теориясы бұл жерде жоққа
шығарылмайды, қайта қүнды қалыптастыруға еңбектен басқа да өндірістің
факторлары қатысады деген оймен толықтырылады. Елдердің бір тауарға
мамандануы мүмкін емес және елдердің технологиялары бірдей деп алынған.
Сөйтіп, өндіріс факторларының арақатынасы теориясының маңызды шарттары
болып жекелеген тауарлардың түрлі фактор интенсивтілігі ( бір тауар -
еңбекті, екіншісі - капиталды көп қажет етеді) және фактор толықтылығы (
бір елде салыстырмалы түрде капитал көп, екіншісінде - аз) енді.
Факторинтенсивтілік дегеніміз - белгілі бір тауар өндіріс
шығынындағы әр түрлі факторлардың салыстырмалы шығындары.
Егерде белгілі бір тауардың бір данасын өндіруге екінші тауарға
қарағанда капитал көбірек жүмсалатын болса, бірінші тауар капитал
сыйымды болып саналады.
Факггортолықтылыққа - елдің өндіріс факторларымен салыстыр-малы
қамтамасыз етілгендігін анықтайтын көрсеткіш жатады.
Фактортолықтылық екі әдіспен анықталады: әрбір фактордың салыстырмалы
бағасы және өндіріс факторларының абсолютті көрсеткіші. 2-і ел капиталмен
салыстырмалы түрде қамтамасыз етілген, өйткені онда капитал бағасы мен
еңбек бағасының арақатынасы 1-і елге қарағанда төмен, яғни 2-і елде 1-і
елге қарағанда капитал арзанырақ болды.
Әдетте, капиталдың бағасы - пайыз қойылымы, ал еңбектің бағасы -
жалақы болып саналады. Әңгіме, факторинтенсивтілігін-дегідей, ендірістің
абсолютті емес, салыстырмалы көрсеткіштері туралы болып отыр.
Егер фактортолықтылықты ендіріс факторларының абсолютті көлемі арқылы
анықтасақ, онда 2-і елдегі капиталдың (Т) жалпы көлемінің жүмыс күшінің
жалпы келеміне қатынасы 1-і елдегіге қарағанда жоғары болатын жағдайда, 2-і
ел капиталға бай болып
есептеледі.
Фактортолықтылықтың бірінші анықтамасы рынок тепе-теңдігінің

Сөйтіп, айтылып жатқан тәсілге сәйкес, 2-і елдің капиталы көп, ал 2-і
тауар капиталды көп қажет ететін болғандықтан, 2-і ел 1-і елге қарағанда 2-
і тауарды салыстырмалы түрде көп шығара апады. Ал 1-і елдің еңбек кұші
көп, ал 1-і тауар еңбекті көп қажет еткендіктен, 1-і ел 2-і елге қарағанда
1-і тауарды көбірек шығара алады. Сондыктан екі елдін 1-і және 2-і тауар
бойынша өндірістік мүмкіндіктер шекарасы графигі 2.2 суретінде көрсетілген.
Графиктен көріп отырғанымыздай, 1-і елдін еңбек күші көп, ал 1-і тауар
еңбекті көп қажет еткендіктен өндірістік мүмкіндіктер шекарасы 1 -і тауар
келденең осьқа жақын орналасады. Бұл жағдай осы 2-і ел мен 2-1 тауар үшін
де әділ болады. 2-і тауардың өндірістік мүмкіндіктер шекарасы тік осіне
жақын орналасады.
2.5. Өндірістік факторлармен қамтамасыз етілудің әр тгрліпігі
Халықаралық сауданың негізі ретінде өндірістік факторлармен түрлі
қамтамасыз етілу теориясын бір-бірімен байланысқан екі теорема: Хекшер-Олин
және өндіріс факторларына бағаның теңесу теориясы арқылы көрсетуге болады.
Хекшер-Олин теоремасы бойынша - әрбір ел салыстырмалы мол мөлшердегі
өндірістік факторды қолданып өндірген тауарды экспортқа шығарып, өндіру
үшін ендірістік факгорлар жетіспеушілігі байқалған тауарларды импорттайды.
Жоғарыда көрсетілген арақатынастарға сүйеніп, 1-і ел салыстырмалы
түрде енбекті көп қажет ететін 1-і тауарды өндіреді және экспорттайды, ал 2-
і ел капитал молдығына байланысты көп капиталды қажет ететін 2-і тауарды
өндіріп, экспорттайды.
Сөйтіп, Хекшер-Олин теориясы классикалық салыстырмалы артықшылықтар
теориясынан бір қадам алға басты. Ол сауданың салыстырмалы артықшылықтарға
негізделгенін мойындап қана қоймай, оның себебі - елдердің өндірістік
факторлармен әр түрлі деңгейде қамтамасыз етілгендігінен екенін анықтады.
Тауарларға әр түрлі елдердегі салыстырмалы бағалар айырмашылығы және
олардың арасындағы сауда әр елдің өндіріс факторларымен әр түрлі деңгейде
қамтамасыз етілгендігімен түсіндіріледі.
Теореманы керсету мен дәлелдеу үшін графиктерге зер салайық ( 2.3
сурет, а,б). Жасалған шарттарға сәйкес теорема екі елде де тұтынушылар
талғамы бірдей немесе үқсас деп алынды.

Бірақ теорияда әрбір ел түтынушылар талғамы қатты ерек-шеленіп,
талғаусыздық қисықтары ешқашан жанаспайтын жағдай болуы мүмкін. Ол кезде
Хекшер-Олин теоремасы іске аспайды. Ол екі елдегі түтынушылар талғамы
абсолютті бірдей болып, бір талғаусыздық қисығына жатуын талап етпейді. Ол
тек бүл талғам-дардың қатты өзгешеленбей бір-бірінен толық оңашаланып,
өзара саудаға ынтасы жойылып қалмауын болжамдайды. Сонда да түтынушылар
талғамы екі елде бірдей болып, түтынушыға бірдей пайдалылық деңгейін
қамтамасыз ететін екі тауардың тапғаусыздық қисығын аныктайтын арақатынасы
екі елге де бірдей болады деп болжам жасайық (2.3 сурет).
Ол 1-і елдін А нүктесінде, 2-і елдің А' нүктесінде өндірістік
МУМКІНДІК қисығымен шектеседі. Сөйтіп I талғаусыздық қисығы және А, А'
нүктелері әрбір елдің сауда жоқ кезіндегі максималды мүмкін өндіріс пен
тұтыну көлемдерін көрсетеді. Ал жанама тік сызықтар 1-і және 2-1 елдегі 1-
і, 2-і тауардың салыстырмалы бағаларын анықтайды, өйткені, графиктен көріп
отырғанымыздай, Р Р' болып, 1-і ел 1-і тауарды ендіруде екінші ел 2-і
тауарды ендіруде салыстырмалы артықшылыққа ие болады.
Сауданы дамыту барысында, еңбек күші мол 1-і ел еңбекті көп қажет
ететін 1-і тауарға, ал капиталы мол 2-і ел - капиталды көп қажет ететін 2-і
тауарға мамаиданады. (2.3 сурет). Бұл жерде өндіру мен түтыну көлемдерін
көрсететін нүктелер, 1-і елде А дан В-ға, 2-і елде А' дан В'-ға жылжиды.
Елдердіч мамандануы елдер салыстырмалы әлемдік баға Р-ның жалпы денгейіне
жеткенге дейін жүреді. Салыстырмалы әлемдік баға Р екі елдін сауда жүргенге
дейінгі ішкі салыстрмалы бағалары арасында орналасады РРтР'. График
жүзінде ол екі елдің өндірістік мүмкіндіктер шекараларына және жана
талғаусыздық қысығы П жанама болады да, ол талғаусыздык қисығы 1-ші жоғары
тұрған түтынудың жалпы есуін көрсетеді. 1-і ел 1-і тауарды ВС келемінде
экспорттап, СЕ келемінде 2-і елдің 2-і тауарын импорттайды да, УСЫНЫС пен
сүраныстың тендігі Б нүктесінде болады. 2-і ел В'С' көлемінде 2-і тауарды
экспорттап, С'Е' келемінде 1-і елдің 1-і тауарын импорттап, Е нүктесінде
үсыныс пен сұраныстың тепе-теңдігіне келеді. Осыдан көріп отырғанымыздай,
1-і елдің 1-і тауардың экспорты 2-і ел импортымен тенеседі.
Е нүктесі А нүктесімен салыстырғанда "өзінің" 1-і тауарды азырақ, ал
"бөтен" 2-і тауарды көбірек түтынуды көрсеткенге қарамастан, сауда
нәтижесінде оның жаңа талғаусыздық қисығы жоғары көтеріліп, тұтынудың
үлғайғанын көрсетеді. Сондай жағдай екінші елде де қалыптасады. Екі ел де
саудадан пайда тапты. Өйткені талғамсыздық қисықтары (П) графикте жоғары
көтеріледі. Сөйтіп ендіріс факторларының салыстырмалы қүңцылығыңцағы
айырмашылық, сауда жоқ жағдайдағы салыстырмалы бағаларын-дағы
айырмашылықтың себебі болады. Ол өз кезегінде сыртқы сауданың алғышарты
болады. Сыртқы сауда басталысымен мемлекет өндіру үшін салыстырмалы мол
өндіріс факторлы факторинтенсивті тауарларды экспорттап, ендіріс факторлы
салыстырмалы жетіспеушілігі бар тауарларды импорттайды. Еңбек күші мол 1-і
елдің еңбекті көп қажет ететін 1-і тауарды экспорттауы мен капиталы мол 2-і
елдің капиталды кеп қажет ететін 2-і тауарды импорттауы нәтижесінде екі ел
де екі тауардың тұтынуының жоғарылауын қамтамасыз етті.
Осы түтынудың есуі екі елде де мол ендіріс факторлар иелеріне
бағытталып, саудадан пайда алуына әкелді. Ал жетіспейтін факторлар иелері
ез елдерінде үтылысқа ие болды.
2.6. Өндіріс факторларына бағалардың теңестірілуі
Сауда нәтижесінде саудаланатын тауарлардың салыстырмалы бағаларының
жақындау тенденциясы байқалады. Бұл жерде мынандай сұрақ туындайды: егер де
еңбекті көп қажет ететін тауардың бағасы өзгерсе, осы тауарды өндіретін
еңбек күші мол елде еңбектің бағасы езгере ме? Егер сауда нәтижесінде
капиталы мол елдегі капиталды көп қажет ететін тауар бағасы өзгерсе,
капитал бағасы қалай езгереді?
Бұл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Халықаралық сауданың классикалық теориялары
Халықаралық сауда классикалық теориясы
Халықаралық экономика пәнінен оқу-әдістемелік кешені
Шығындар және өнімділік
ҚР-ғы экономикалық өсу және өндірістің тиімділігін арттырудың негіздері
Негізгі өндіріс факторларынан алынатын табыс: мәні және формалары
Қазақстан Республикасының экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыру жолдары
Өндіріс факторлары арақатынасы теориясы
Экономикалық өсу қоғамның әл-ауқаты мен өндірістің тиімділігін арттыру ретінде
Экономикалық өсу факторлары
Пәндер