Қазақстандағы минералды тыңайтқыштар өндірісін дамыту

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

I. ӘДЕБИЕТТІК ШОЛУ
I.1 Гуминді заттарға жалпы сипаттама және биосферадағы қызметі ... ... ... ... ... .8
I.2. Гуминді заттардың физикалық және химиялық қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... 11
I.3.Гуминдік беттік .активті заттарды алудың мәселесі жайында ... ... ... ... ... ...15
I.4. Гуминді беттік . активті заттарды қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
I.5. Тыңайтқыш қолдануға байланысты топырақ қасиеттерінің өзгеруі ... ... ... ..22

II. ЭКСПЕРИМЕНТТІК БӨЛІМ
II.1.Гуматтар алу үшін көмірді зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
II.2.ИҚ спектроскопия әдісімен көмірдің функционалды топтарын анықтау ... .42
II.3.Көмір өндірісінің қалдықтары негізінде кешенді гуминді тыңайтқыш алу. 43
II.4. Алынған гелтектес кешенді гуминді препаратын визкозиметрлік зерттеу.45
II.5. Препараттың беттік және көлемдік қасиеттерін зерттеу ... ... ... ... ... ..., ... .. 48
II.6.Кешенді гуминді препаратының сутектік көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
II.7. Кешенді гуминді препаратының электрөткізгіштігін зерттеу ... ... ... ... ... ...50

III. НӘТИЖЕЛЕРДІ ТАЛДАУ
III.1.Көмірді ауылшаруашылығында қолдану мақсатында оның активті.сорбциялық қасиеттерін бағамдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
III.2.Зерттелуші кешенді гуминді препараты ерітіндісімен топырақ
агрегаттарын өңдеу кезінде олардағы суғаберіктік өзгерісін анықтау ... ... ... ... 55
III.3.Полимерлік препараттар қатысында топырақ сынамасының сүзу жылдамдығының өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
III.4.Ауыл шаруашылығы дақылдарына тыңайтқыш қолданудың экономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
III.5. Тыңайтқыш қолдану және қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...70

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75
КІРІСПЕ
Минералды тыңайтқыштар және фосфор элементін алудың Қазақстандағы шикізат көзі – Қаратау фосфориттері. Бұл фосфаттардың химиялық және минералдық құрамы күрделі және ауыспалы. Соңғы жылдары сапасы жоғары шикізат (26-28% Р2О5) мөлшерінің азаюы байқалуда және оларды техноло-гиялық жолмен өңдеу нәтижесінде әр түрлі қалдықтар түзілуде. Сонымен бірге республикада тыңайтқыштарды өндіру және пайдалану күрт төмендеп кетті. Алайда ауыл шаруашылығында негізінен минералды тыңайтқыштар (жай және қос суперфосфат, аммофос) және органикалық тыңайтқыштардан көң қолда-нылды. Осылардың әсерінен топырақтың құрылымы өзгеріп, оның құнарлылығы нашарлап, ондағы гумустың мөлшері азайды. Ал өсімдіктің дұрыс өсіп-өнуі үшін азот, фосфор, калий, макро-, микроэлементтер мен органикалық заттар – гуминді қосылыстар қажет. Көңдегі гуминді заттардың мөлшері өсімдік дамуы үшін жеткіліксіз.
Гуминді қосылыстар дегеніміз – құрамында әр түрлі функционалды топтары бар жоғары молекулалы окси - және оксикарбон қышқылдары. Олар топырақ гумусының құрамына кіреді. Көміртегі, сутегі, оттегі, азоттан, макро- және кальций, магний, темір, бор, марганец, мырыш, мыс, молибден, кобальт, иод, т.б. микроэлементтерден тұрады.
Жұмыстың актуальдылығы: Қазақстандағы минералды тыңайтқыштар өндірісін дамытуда құрамына негізінен қоректік элементтер мен микроэлементтер кіретін, ұзақ әсер етуші кешенді тыңайтқыштар шығару көзделген. Осы міндеттер шеңберінде адсорбциялық қасиетті көмірді қолдану үлкен көңіл аудартады. Гуминді қосылыстар - қоңыр көмірдің құрамды бөлігі, осыған орай болашақта көмір өндіру өнеркәсібіндегі қалдықтарды пайдалану мен химиялық түрлендіру арқылы аймақтардағы тыңайтқыштардың түрлерін көбейтуге және экологиялық мәселелерді шешуге болады.
Гуминді қосылыстар-қоңыр көмірдің құрамды бөлігі, ал еліміздің облыс-тарында (Қарағандыда–Шұбаркөл, Павлодарда–Екібастұз, Майкөбе, Алматыда Ойқарағай және т.б.) бұл көмірдің бай кен орындары бар. Алайда Қазақстанда
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Батюк В.П. Применение полимеров и ПАВ в почвах.– М.: Наука.–1978.-241с.
2. Благовещенский А. Предисловие к статье Прозоровской «Влияние гуминовой кислоты и ее производных на поступление в растения азота, фосфора, калия и железа». Сб.НИУИФ, вып. 127., 1936.
3. Власюк П.А. Улучшения условий питания растений отходами бурых углей. –В сб.: Гуминовые удобрения. Теория и практика их применения. –Харьков. Изд-во Харьковского университета,1957, с.127-144.
4. Горовая А.И., Грановский Н.М., Кравцова Л.В. и др. Влияние физически активных гуминовых веществ на радиорезистентность клеток млеко-питающих и микроорганизмов. В сб. «Гуминовые удобрения. Теория и практика их применения. T.V. -Днепропетровск, издание Днепропетровского сельхозинститута, 1975, с.224 - 234.
5. Гуминовые вещества в биосфере / Под ред. Д.С. Орлова.- М.: Наука, 1993. - 238 с.
6. Гуминовые удобрения. Теория и практика их применения / Отв. ред. В.П. Попов. – Киев: Гос.изд. с/х лит., 1962. – 649с.
7. Ғ.Б.Н. Қазақстан Республикасының орталық ғылыми кітапханасы www.libraly.ru.

8. Иванов Н.Г. и Трушкина Н.И. Бурый уголь как удобрение. Труды НИУИФ, вып. 127, 1936. С.98-131.
9. Кистер Э.Г., Жванецкий Е.Ф. О рациональной технологии производства углещелочного реагента. - Нефтяное хозяйство № 2, 1959, с. 33-37.
10. Қазақстан Республикасының Ғылыми-техникалық кітапханасы www.rntb.kz
11. Қазақстан Республикасының патенттік орталығы www.kazpatent. kz
12. Қобланова О.Н., Қадырова Г.А. “Көміргуминқышқылдары негізінде алынған тыңайтқыштардың ауылшаруашылық дақылдарына әсерін байқау және көмірдің активті сорбциялық қасиеттерін зерттеу ”,
Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының еңбектері, Шымкент – 2008ж.
13. Қобланова О.Н., Дүйсебаев Ш.Е., Есенов Ч.К. “ Гумин қышқылы негізінде алынған тыңайтқыштарды ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыруда қолдану”, Халықаралық ғылыми-практикалық конференция-сының еңбектері, Шымкент – 2008ж.
14. Ларина В.А., Мирошниченко Л.А., Киструсская Т.В. Опыт применения углегуминовых удобрений в условиях Восточной Сибири. В сб. Гуминовые удобрения. Теория и практика их применения., ч.П. - Киев; Госсельхозиздат УССР, 1962, с. 405-421.
15. Лозановская И.Н. и др. Экология и охрана биосферы при химическом загрязнении. – М.: Высшая школа, 1998. – 287с.
16. Забрамный Д.Т., Победоносцева О.И., Победоносцева Н.И., Умаров Т.Ж. Углегуминовые кислоты и их использование.-Ташкент, Изд-во «Фан» Узбекской ССР, 1980. 153 с.
17. Орлов Д.С. Гумусовые кислоты почв и общая теория гумификации. М.: Изд-во МГУ, 1990. 325 с.
18. Орлов Д.С., Безуглова О.С. Биогеохимия. Учебник. – Р-н-Д.: ФЕНИКС, 2000. – 317с.
19. Орлов Д.С., Гришина Л.А. Практикум по химии гумуса. - М.: Изд-во МГУ, 1981. - 272 с.
20. Орлов Д.С. Гуминовые вещества в биосфере //Статьи Соровского Образовательного журнала в текстовом формате. Химия. – МГУ им. М.В. Ломоносова, 1997 // Интернет-сайт http//www.
21. Орлов Д.С. Гумусовые кислоты почв и общая теория гумификации. - М.: Изд-во МГУ, 1990. - 325 с.
22. Орлов Д.С. Химия почв. – М.: МГУ, 1992. – 400с.
23. Патент № JAP 02336. UZ - Способ получения удобрений, приоритет изобретений 14.01.1999. 2003 .
        
        РЕФЕРАТ
Магистрлік жұмыстың көлемі 97 беттен, 17 кестеден, 8 суреттен,
кіріспеден, қорытындыдан, қосымшалардан, 35 ... ... ... ... ... гумус, гуминді заттар, гумин қышқылдары, гимато-
меланды қышқылы, фульвоқышқылы, кешенді ... ... ... топырақтың құрылым түзгіштігі, қасиеттер.
Магистрлік жұмысты зерттеудің мақсаты: ... ... ... ... ... негізінен қоректік элементтер мен
микроэлементтер кіретін, ұзақ әсер етуші кешенді ... ... Осы ... ... ... қасиетті көмірді қолдану
үлкен көңіл аудартады.
Зерттеу объектісі: зерттеу объектісі ретінде Ленгір, Шұбаркөл ... ... ... ... ... ... ... негізінде кешенді
гуминді препарат алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: көмір өндіру өнеркәсібіндегі қалдықтарды
пайдалану мен ... жаңа ... ... ... ... ... ... химиялық түрлендіру арқылы ауыл шаруашылығы
дақылдарының өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Микроэлементтер ... ... ... мен ... ... ... суларының
кейбір қалдықтарын қолданылу ұсынылады.
Магистрлік жұмысты зерттеудің әдістері: зерттеу барысында аналитикалық
(экстракциялау, шаймалау) электрохимиялық ... ... ... ... ... керілу активтілігі), ИҚ-
спектроскопия әдістері қолданылды.
Алынған нәтижелер: көмірді химиялық өңдеу ... ... ... ... қасиеттері жақсарып, ондағы гумин қышқылдарының құрамы
жоғарылайды, сондай-ақ бұл ... ... үшін ... ... ... ШОЛУ
I.1 Гуминді заттарға жалпы сипаттама және ... ... ... ... және ... беттік –активті заттарды ... ... ... ... - ... ... ... ... байланысты топырақ қасиеттерінің
өзгеруі..............22
II. ЭКСПЕРИМЕНТТІК БӨЛІМ
II.1.Гуматтар алу үшін ... ... ... ... ... ... өндірісінің қалдықтары негізінде кешенді гуминді тыңайтқыш
алу. 43
II.4. Алынған гелтектес ... ... ... визкозиметрлік
зерттеу.45
II.5. Препараттың беттік және ... ... ... ... препаратының ... ... ... ... ... электрөткізгіштігін
зерттеу.......................50
III. НӘТИЖЕЛЕРДІ ТАЛДАУ
III.1.Көмірді ауылшаруашылығында ... ... оның ... ... ... ... ... топырақ
агрегаттарын өңдеу кезінде олардағы суғаберіктік ... ... ... ... ... сүзу
жылдамдығының
өзгеруі.....................................................................
.....................59
III.4.Ауыл шаруашылығы дақылдарына тыңайтқыш ... ... ... ... және қоршаған ... ... - ... заттар
ГҚ – гумин қышқылы
ГМҚ – гиматомеланды қышқылы
ФҚ – фульвоқышқылы
ГБАЗ - гуминдік беттік – активті заттар
КСР - ... ... - ... ... тыңайтқыштар және фосфор элементін алудың Қазақстандағы
шикізат көзі – Қаратау фосфориттері. Бұл ... ... ... ... күрделі және ауыспалы. ... ... ... ... (26-28% Р2О5) ... ... ... және оларды техноло-гиялық
жолмен өңдеу нәтижесінде әр түрлі қалдықтар түзілуде. Сонымен ... ... ... және ... күрт ... ... ауыл шаруашылығында негізінен минералды тыңайтқыштар (жай және қос
суперфосфат, аммофос) және ... ... көң ... ... ... ... өзгеріп, оның құнарлылығы нашарлап,
ондағы гумустың мөлшері азайды. Ал өсімдіктің дұрыс ... үшін ... ... ... ... мен органикалық заттар – гуминді
қосылыстар қажет. Көңдегі ... ... ... ... ... үшін
жеткіліксіз.
Гуминді қосылыстар дегеніміз – құрамында әр түрлі ... бар ... ... окси - және ... ... ... гумусының құрамына кіреді. Көміртегі, ... ... ... және ... магний, темір, бор, марганец, мырыш, мыс, молибден,
кобальт, иод, т.б. микроэлементтерден тұрады.
Жұмыстың актуальдылығы: ... ... ... ... ... ... ... элементтер мен
микроэлементтер ... ұзақ әсер ... ... ... ... Осы міндеттер шеңберінде адсорбциялық қасиетті көмірді қолдану
үлкен көңіл аудартады. Гуминді қосылыстар - қоңыр көмірдің ... ... орай ... көмір өндіру өнеркәсібіндегі қалдықтарды ... ... ... ... ... ... түрлерін
көбейтуге және экологиялық мәселелерді шешуге болады.
Гуминді қосылыстар-қоңыр көмірдің құрамды бөлігі, ал еліміздің ... ... ... Майкөбе, Алматыда
Ойқарағай және т.б.) бұл көмірдің бай кен ... бар. ... ... тыңайтқыштар мен гуминді заттар алу бағытында зерттеулер
жүргізілмеген, оларды алудың технологиясы жасалмаған және ... ... ... ... мен міндеттері:
• бастапқы шикізат пен гуматтарды алудың қолайлы жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... жаңа функционалдық топтарды енгізу мен олардың құрамын
өзгерту жолымен химиялық түрлендіру. ... көзі ... ... мен ... ... ... суларының
кейбір қалдықтары қолданылуы мүмкін.
... ... ... және ... ... жаңалығы: көмір өндіру өнеркәсібіндегі қалдықтарды пайдалану
мен гуматтарға жаңа функционалдық ... ... ... ... ... химиялық түрлендіру арқылы ауыл ... ... ... мүмкіндік береді. Микроэлементтер көзі ретінде түсті
металлургия мен ... ... ... ... кейбір
қалдықтарын қолданылу ұсынылады.
Жұмыстың практикалық манызы:
• құрамында гумин қышқылдары бар кен ... ... ... беткі қабаттарын жаңаша пайдалануға;
• қоңыр көмірдегі гуминді қышқыл тұздарының сапасын жоғарылатуға;
• көмірді химиялық өңдеу өзіндік артықшылықтарға ие: көмірдің сорбциялық
қасиеттері жақсарып, ... ... ... ... ... бұл ... ... үшін сіңірілетін формаға өтеді.
Тақырыпты ашуға өз бетінше келу: ғылыми жұмыстың тақырыбын ашу
барысында, ... ... ... ... ... ... қасиеттері
және олардың қолданылуы, әсіресе ауыл шаруашылығы дақылдарына әсері туралы
мәліметтер жан-жақты (интернет, патент, статьялар, реферативтік ... ... және ... ... ... ... жоғарылату мақсатында біз гуматты
реагенттердің құрамын өзгерту және жаңа ... ... ... ... ... ... ... негізінде орнатылған кешенді гуминді тыңайтқыш
алудың қолайлы жағдайы ... ... ... ... ... ... : ... : NH4OH : Na2SO3 ... ... 5 ... уақыт бойы реакцияны жүргізу болып
табылады. Кешенді ... ... ... ... ... шаю ... топырақ басқа құрылымдық жағдай – суға берік түйіршікті күйге
өтеді.
А.В.Петербургскийдің мәліметтері ... ... рН-ы ... қолдану кейбір өсімдіктердің өсу жағдайын ... ... ... ... тек катализдеуші әсер ғана емес, сондай-ақ
топырақтағы кейбір улы ... ... ... ... ... де ... минералды тыңайтқыштар өндірісін дамытуда құрамына
негізінен қоректік ... мен ... ... ұзақ әсер ... тыңайтқыштар шығару көзделген. Осы міндеттер ... ... ... ... үлкен көңіл аудартады.
I. ӘДЕБИЕТТІК ШОЛУ
I.1. Гуминді заттарға жалпы сипаттама және биосферадағы қызметі
Гуминді заттарды ... ... ... ... ... және биосфераны қорғау, өсімдіктердің минералды
қоректенуінің ... ... ... ... ашудың бастамасы XVIIIғ. басталады. ... ... ... және торфқа сілтімен әсер ету арқылы қара-қоңыр
түсті ерітінді алған Ф.Ахардтың жұмыстарымен байланысты. 10 ... ... ескі ... ... сондай зат бөліп алады. Т.Томсон
1807 жылы бұл затты ульмин (Ulmus ... ... ulmus -вяз) деп ... ... швед ... ... та көп көңіл бөлген.
Соңғы жарты ғасырдан бастап, гуминді заттарды зерттеуге көптеген орыс
және ТМД елдері ... өз ... ... Атап ... топырақтанушы
ғалымдар: И.В.Тюрин, М.М.Кононова, С.С.Драгунов, Л.Н.Александрова, шет ел
ғалымдары В.Фляйг(ФРГ), Ф.Дюшофур (Франция), Т.Хаяси ... ... ... ... М.Х.Хейес, (Англия) т.б. 1981 жылы гуминді
заттарды зерттеудің Халықаралық қоғамдастығы ... ... ... Humic ... Society - IUSS) ... уақытта гуминді заттарды әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... анықтау, барлық маңызды
қасиеттері ... ... ... ... ... Өнеркәсіп орындарында және ауылшаруашылығында гуминді
заттарды пайдаланудың мүмкіндіктері анықталған. Гуминді тыңайтқыштар ... ... ... ... ... т.б. ... маңызды бөлігі топырақ жабындысы болып табылады.
Топырақтың құрамына кіретін топтардың өте көп ... ... ... ... ... ... шығу ... қасиеттеріне және
қызметтеріне қарай 2 үлкен ... ... ... қалдықтар және
гумус. Біріншісін өзіндік анатомиялық құрылымын әлі де ... ... ... Бұл ... ... ... ұшырап, құрғаудың
нәтижесінде гуминді заттардың ерекше ... ...... болатын бүкіл органикалық қосындылардың жиынтығы,
бірақ тірі организмдердің құрамына кірмейді.
Гуминді заттар гумустың құрамында болады. Бұл – ... ... және ... да ... ... ... ашық не ... түсті құрамында
азот болатын жоғары молекулалы қосылыс. Олар қоректік элементтерді ... ... ... ... ... улы ... кері
әсерін төмендетеді, организмдердің дамуына және ... жылу ... ... ықпал жасайды. Олар тұрақты, жоғары молекулалы,
полидисперсті, ... ... ... аминқышқылдарын,
полисахаридтерді, бензойн бөліктерін құрамында ұстап тұра алады.
Гуминді заттар гумин қышқылы, гумус түрінде көрсетілген.
Гумус қышқылдары – ... ... ... ... ... оксикарбон қышқылдары.
Гумин қышқылдары - табиғи органикалық қосылыстардың ... ... ... ... және олардың гумификация-лануының
(микроорганизмдердің, ылғалдың және атмосферадағы қышқылдар-дың ... ... ... ... айналымға түсуі) нәтижесінде
түзіледі.
Жер шарында биосферадағы органикалық көміртегінің жалпы мөлшері 2-3 ... т ... ... ... ... ... құрғақ күйінде және 1-
ші кезекте топырақ гумусының құрамына ... ... ... атмосферадағы 50·109т көміртегі байланысады. Гуминді заттардың
түзілуі жай ғана ... ... ... ... ... ... осыдан тірі организмдерде болмайтын табиғи қосылыстардың жаңа
кластың пайда ... ... ... өмір сүру формаларында түзілу мен
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... заттар биосферадағы келесі маңызды ... ... тірі ... ... ... элементтердің және энергияның
жинақталуын қамтамасыз етеді. Гуминді заттардың құрамынан 40-60%-ке дейінгі
С,3-5% N, 30-40% O, сол сияқты Н, S, P және ... деп ... ... ... ... ... және қара ... топырақты
халықтың құнарлы деп санауы кездейсоқ емес, топыраққа мұндай түсті гуминді
заттар береді. Гуминді заттар тірі ... ... ... ... ... ... ... осы элементтердің қажеттілігін
сақтай отырып, береді. Осы ... олар ... ... ... яғни ... қоректік элементтермен
қамтамасыз етеді және топыраққа тез тарайтын жеңіл ерітіндіге айналатын
түрде болады. ... және ... ... су ортасының қатысында
гумин қышқылдарының металл ... және ... ... ... қалыптасуында маңызды роль атқарады.
I.2. Гуминді заттардың физикалық және химиялық қасиеттері
Химиялық құрылымы жағынан гуминдік ...... ... ...... фенолдық, карбоксильдік және
ацетотоптары, жай эфирлі ... бар ... ... қосылыс.
Ф.Ахард өз заманында торфтан гумин ... ... алу ... Бұл әдіс әлі ... ... гумин қышқылын кез-келген табиғи заттан
бөліп алудың әдісі ... ... ... , ... ... + NaOH → ГҚ - COONa + ГМҚ – COONa + ... Т – ... немесе басқа құрамында гуминді заты бар табиғи
қосылыс;
ГҚ – гумин қышқылы ...... ...... ... ... ... рН 1-2–дейінгі қандай да бір қышқыл
қосса, гумин және гиматомеланды ... ... ... ал ... ... өтеді.
ГҚ COONa + ГМҚ COONa + ФҚ COONa + 3НСl →
ГҚ COOН + ГМҚ COOН + ФҚ COOН + ... және ... ... ... оңай ... ... нәтижесінде қара-қоңыр немесе тіпті қара түстегі ұнтақ ... ... таза ... алу ... ... ерітіндісін
белсендендірілген көмір үстінен өткізеді, сумен және ацетонмен ... ... тағы да ... ... ... ... немесе Н+ катионы арқылы өткізген соң, кептірудің нәтижесінде әдемі
қанық ... ... ... ... ... құрамында әртүрлі химиялық элементтер кездесетіні
жақсы зерттелген. Гуминді заттардың түзілуіне және ... ... ... 40-60% аралығында болады. Азот әрқашан болады, мұны орыс
ғалымы Р.Герман ... ... ... 3-5% ... ... 3-6%, ал
қышқыл – 33-37% болады. Міндетті түрде күкірт – 0,7-1,2 және ... ... ... ... ... ... қиын ... да, әрқашан түрлі металдар
болады.
Табиғи гуминді заттардың құрамы тұрақты емес. Гуминді ... ...... ... ... тек қана ... ғана емес функционалдық топтарының және де басқа да қасиеттерінің
сан алуандығында.
Гуминді қышқылдар әртүрлі шикізат ... ... ... сапрофельден және т.б.) алынуына қарай бір-бірінен қасиеттері
бойынша ерекшелінеді.Торф ... ... ... көмір гумин
қышқылының молекуласына қарағанда ... ... ... мен
ассимметриялық пішінге ие. Бұл айырмашылық көмір түзілудің ... ... ... ... тұтқырлық шамасында
көрініс береді.
Гумин қышқылы - әртүрлі молекулалық құрылымдағы өнім ... ... ... 3 ... ... ... –су мен ... ериді;
гиматамеландылар-суда ерімейді, бірақ спиртте ериді; ... ... - ... ... ... ... ... әсерлесуі
|ФРАКЦИЯ |СІЛТІ ... ... ... ... ... |- ... ... ... ... ... | | | ... ... ... ... |ерімейді ... ... ... ... ... заттар–молекулалық салмақтары (массалары) 4000-8000 болатын
қоюлатылған ароматты ядролы ... ... ... ... ... ... ... қосылыстар болып табылады.
Химиялық әдістермен осы қосылыстардың табиғатын өзгерту ... ... ... ... әсер етуі ... Осымен байланысты,
гуминді заттардың құрылысы мен физика-химиясын зерттеуге ... ... ... ... қарастырайық. Гуминді жүйелердің құрылысы ... ... ... өзіндік жұмыстары С.С.Драгунов,
Д.Т.Забрамный, ... ... ... ... және ... ... гуминді заттардың құрамында функционалды топтардың үлкен
жиынтығы болады, олар полифункционалды. Автор ... ... ... ... ... метоксильді және иондық функционалдық топтардың бар
екендігін мақұлдап, қос ... және ... ... бар ... ... ұйғарды. Оның құрамы мына ... ... ... ... ... ... мен ... шатастырады. /17/ бойынша,
фульвоқышқылдар суда, спиртпен сілтіде еркін еритін, ... ... бар ... молекулалық қосылыстар. Мәліметтер бойынша,
фульвоқышқылдар мен ... ... ... ... фульвоқышқылдар түзе ыдырайтын күрделі эфирлер типіндегі
қосылыстар түрінде болады. Бұл қышқылдар ... ... мен ... ... ... ... қышқыл фракциялары электролиттердің
ұйыту әрекеттеріне әртүрлі тұрақтылық көрсетеді: әсіресе ... ... ... ... тұрақтылыққа ие.
Гумин қышқылдары катиондық алмасу реакцияларына қабілетті. Гумин
қышқылдарының ... ... ... 300-400 ... ... гуматтардың алмасу сыйымдылығы (гумин қышқылдарының натрий тұзы) рН-
тың жоғарылауымен өседі. рН ... ... ... ... ... сыртқы
қабықшалы симметриялық құрылымды ірі мицеллаларға бірігеді. ... сулы ... ... ... ... төмендеп,
беттік керілу буы кезінде жоғарылайды. /11/
В.Ю. Гретенник және басқалар карбоксильдік топты сутегінің Na+, Са 2+,
Mg2+ катионды гумин ... ... ... сумен қатынасы бойынша
адсорбциялық қасиетке әсерін зерттей келе, алмасу дәрежесінің өсуімен
жұтылатын су ... ... ... ... ... көп ... магний
гуматымен адсорбцияланатынын анықтады.
Қазіргі көзқарастар бойынша гумин қышқылдары құрамында функционалдық
топтары бар, ... ... мен ... ... ... ... массалы кең диапазонды төмен және жоғары молекулалық
қосылыстардың қоспасы болып табылады.
Химиялық табиғаты жағынан гуминді ...... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, гуминді заттардың ... ... ... ... және ... ... протеидтер
фрагменттерінен тұрады.
Коллоидты химия тұрғысынан гуминді заттар – эластикалы, ... ... ... және ... кезіндегі қасиеттерін
сақтай отырып барынша сығылады. Кептіруден соң ... ... ... ... ... ... заттардың коллоидты қасиеттеріне оның
үштік ... ... ... ... және т.б. шет ... ... ... ... ... ... кеңістіктік құрылымы жүзім сабағының формасын еске түсіреді.
Гуминді заттар оң ... ... ... аминотоптары, амидтер,
пептидтер, имидтер), сондай-ақ теріс функционалды ... ... ... ... ... гидроксо-хинондар,
карбонилді – альдегидті, кетонды және хинонды ) топтардан құрылған /14/.
I.3. Гуминдік беттік – активті заттарды алудың мәселесі жайында
Бұл реагенттерді ... үшін ... ... ретінде қоңыр көмір,
торф немесе құрамында гумусы бар тас ... мен ... ... ... ... ... ... ретінде натрий
гидроксиді ерітіндісімен қоңыр көмірді немесе торфты өңдеу процесінде
бөлініп ... ... ... ... ... ... ... заттарды қолдануды В.С.
Баранов пен З.П. Букус 1938 жылы ... ... ... ... мен
материалдардың жеткіліктілігі себебінен гумин қышқылы негізіндегі гуматты
БАЗ-дың кең таралуына жылдам жол ашылды. Гумин ... ... ... ... ... (КСР) пен ... реагент кіріп, олардың
негізгі бастамалық әрекет заттары гуминқышқылының ... ... ... беттік активті заттар ГБАЗ дайындау үшін негізінен ылғалдылығы 12%
және құрамындағы гуминді заттары 47% болатын ... кен ... ... ... ... гумин қышқылының мөлшері шамамен ... ... ... ... ... қалдықтарын сілтілеу мен ерімейтін
бос жыныстық шын және коллойдты жағдайдағы ... ... ... ... ... КСР дайындауда қолданылатын қоңыр көмірдің
техникалық талаптары ... ... ... ... кем ... золь мен ... ... кетпеуін қадағалайды.
Құрамы бір қалыптағы натрий ... ... ... ... қоспадағы гуминді заттардың мөлшері ерітіндіде өседі, ең
жоғары шекке барады да, ... ... ... ... бір ... NaOH қоюлығын өсіре қосар ... ... ... ... бір ... ... өседі де, содан кейін төмендейді. Гуминді заттар
ең жоғары шектер үшін (шамамен 74 %) көмір мен ... натр ... ... 15:3 ... ... ... ... 15% болған кезде
ерітінді тұтқырлығы баяу өсетіндігі, ал ... ... ... ... ... ... ... сонша, ерітінді ақпайтын күйге
көшеді.
Көптеген ғалымдар өз ... ... ... ... әрқилы
тотықтырғыштармен өзара әсерлесуі күрделілігі төмен заттардың түзілуіне
алып ... ... және ... да ... ... ... және басқалар). Гуминді заттардың құрамын қарапайымдандырудан
электролиттердің ұйыту әрекетіне олардың тұрақтылығы жоғарылайды. ... ... ... ... ... ... мен тұрақтандырғыш
қабілеті әлі де түбегейлі зерттеліп, анықталған жоқ. Сухарев С.С. қоңыр
көмірдің келесі ... ... азот ... ... перманганаты және сутегі асқын тотығымен өзара әрекеттесу өнімдерін
зерттей келе, нитрогуминді зат қышқыл қоспасының ... ... ал ... ... тұрақтандыратындығы көрсетілген.
Қазіргі кезде гуматтарды қолдану облысын ... мен ... ... ... ... ... ... біріншісі - бастапқы шикізат пен гумат дайындау технологиясын
жақсарту.
2. ... ... - ... ... ... ... жатады.
З.Үшінші бағытқа - гуматтарға жаңа функционалдық топтарды енгізу мен
олардың құрамын өзгерту жолымен химиялық түрлендіру. Түрлендірудің ... ... ... ... ... ... Түрлендірудің
бірқатар-әдістері ұсынылған. Олардың көпшілігі натрий бисульфиті және ... ... ... ... ... ... алу
кезіндегідей жаңа функциональдық топтарды енгізумен бірігетін немесе
жекелей жүретін ... ... ... ... ... ... өнім қымбаттауы мен өндіріс курделенуін
ақтайтындай соншалықты жоғары ... БАЗ (КСР, TCP) ... ... ... ... үлкен және гуматтарды сұйық әрі құрғақ түрде алудың бірнеше ... ... (КСР) ... ... немесе орталықтандырылған
сазбалшық зауыттарында дайындайды. Келесі әдіс ең кең таралған әдіс ... ... ... су мөлшерінің жартысын құяды
да, онда бүкіл сілтіні ерітеді. Осыдан кейін қоңыр көмірдің ұнтақ ... ... ... араластырады. Осындағы ... ... ... қоңыр көмір бөлшектерінің дисперстелуі ... ... ... ... ... ... болғаннан кейін бетіне дейін су
қосып, КСР артық ыдысқа ... ... ... /16/, ... КСР ... ... ... тигізеді. Температураны едәуір мөлшерде
жоғарылатқан кезде гумин қышқылдарының толық бөлінуі жүзеге асады. ... ... үшін суды ... ... ... жабдықталған сазбалшық
зауыттарында болады.
Дегенмен көрсетілген кәсіпорындардың алғашқы ... 50-60% ... ... ... ... мен ... дейінгі тасымалдау кезіндегі
жоғары сілтілі құрғақ гуматтардың ... мен NaOH ... =5:1 ... ... ... жағдайларына қолданылды /25/. Көміртау көмірбрикет зауытында
өнімді шығару кезінде құрамы 5:1 жоғары сілтілі құрғақ гуматтардың өзіндік
тұтану ... орын ... ... барлығы, зауыттың жобалау негізінде
гуматтардың өзіндік тұтану мүмкіндіктерін есептемегендігімен түсіндіріледі.
Қарабұлақ ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша «ылғалды әдіспен» шығарады: КСР
көбігі сорғыштармен форсункалық типті тіккептіргіш тозаңдандырғы-шына
беріледі. ... ... ... 923К ... ... ... ... газдар қоспасы, су, ауа буларымен кептірілген
КСР кептіргіштен 2-сатылы циклонға сорылып алынады. Ұнтақтектес КСР ... ... ... ... ... ... КСР алу үшін ... ылғалды қоңыр көмір
сілтімен араласуға түсіп, содан кейін реттелінген масса кептіргішке түсіп,
ұсақталып, крафтқаптарға салынады.
Шайма ... ... үшін ... ... ... 5:1
құрамдағы жоғары сілтілі құрғақ гуматтың тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... бойынша құрамы 7:1
төмен сілтілі құрғақ гуматтар шығарады /12/. ... бұл ... 7:1 ... ... ... ... 5:1 ... сілтілі құрғақ
гуматқа қарағанда олардың өзіндіктұтану мүмкіндігінің төмен болу фактысымен
себептендіріледі. Өзіндіктұтану жағдайы құрамы 7:l төмен ... ... ... де орын ... Дегенмен, оның себептері талданбады .
Алу технологиясымен байланысты, құрғақ гуматтардың өзіндікқызу мен
өзіндіктұтануын себептендіретін мәселелерді зерттеу бойынша ... ... БАЗ ... ... мен ҒЗИ ... жұмыстарда айтылып
өтілген жағдайларды шешу тұрғысында жүргізілуде.
Дегенмен, бұл ... ... ... ... сынақтан өткенімен
еңбекті көп қажет етіп, зауыттың өнім өндірушілігін ... ... ... кең ... ие ... жоқ. Жұмыста зауытта шығарылған
құрғақ гуматтың (жоғары сілтілі, құрамы 5:2, 4:1) өзіндіктұтануының алдын-
алу үшін көлемді сульфидті кендер мен ... ... ... ... ... ... және есептелетіндей болып, ... ... ... ... ... көрсетілген.
Сілті ерітіндісімен көмірді өңдеу жолымен гуминді препараттарды
алып, ... ... ... ... ... мен ... ... сілтілік реагенттермен өзара әсерлесуін зерттемей
және оның химиялық қүрылуының есебінсіз ... ... ... ... ... ертіндісінің 14:1 және 8,5:1 қатынасында көмірді ... ... ... ... 20-30 ... бойы жүргізумен
қамтылады, сондықтан сілтінің көмірге қатынасында алынған 3-12% ... ... ... ... толық айналуын қамтамасыз ете
алмады.
Көміргуминді тыңайтқыштарды алудың технологиясын ... ... ... ... ... ... бірге ұсынған болатын. Олар
аммиак мөлшерін гумин қышқылдары ... ... ... ... гуминді тыңайтқыштарды алудың ... ... ... ... ... ... 25-тен 200%-ға дейінгі дәрежедегі
препараттарды дайындап, нәтижесінде ол торфтан ... ... 75-100 % , ... ... алу ... 100-125% ... керек деген қорытындыға келді. Ең
төменгі қанығу кезінде гумин қышқылдарының төмен ... ... жылу ... ... ... 70-80% ... гумин
қышқылдарының ерітінді күйге келуіне жеткілікті деп есептейді. Ол ұсынған
технология көмірді аммиак суымен өңдеу болып ... ... алу ... ... ... ... қоңыр және тас
көмір бастапқы ... ... ... ... ... үшін ... гидрототығы мен натрий гидрототығы шығынының есебін И.И.Ярчук
жүргізді. Сонымен, қоңыр көмірдегі ... 53-59% ... ... мен ... мөлшердегі аммиак ұсынылады. Құрамында 50,9-73,6% гумин ... ... ... гидрототығы шығыны - 3,2-3,6%, аммиак шығыны ... . ... ... ... ... қышқылдарының тек жартысын ғана
қайнату кезінде ерітіндіге өтетіні тәжірибемен расталып, аммиак ... ... ... 200% ... ие ... ... бірқайтара бөліп алу ... ... ... ... ... бөліп алу кезінде де жалпы гумин қышқылы
құрамындағы ... 69% -дан ... жоқ. ... ... ... ... көрсеткіштерін автор натрий гуматы деп аталған гуминды тыңайтқыштарды
сақтаудың ... ... ... ... жұмысында келтірді. Тіпті
шикізаттың сілтімен 200% қанығуы кезінде суда еритін өнімдер шығыны 6,8-
11,9%-дан асқан жоқ. ... ... ... алу ... ... сілтімен
өңдеп, оны қолдануды басқа да зерттеушілер қарастырды.
Хатунцев-Пушкин конструкциясы диспергаторында сілті ерітіндісімен
шикізатты өңдеу жолымен ... пен ... ... ... натрий гуматын өндіру тәсілі ең жетілдірілген әдіске жатады, әрі
шикізатты сілті ерітіндісімен өңдеудегі уақытты едәуір ... ... ... ... ... ... ... /14/. Бірақ қарастырылған
кұрғақ шикізаттағы сілті мөлшері гумин ... ... ... ... ете ... ... да оларды шикізаттан бөліп ... ... мен ... ұсынған аккумуляторлық өнеркәсіп үшін
гумин қышқылдарын өндірудің технологиялық сызбасында процесс жылдамдығына
әсер ... ... ... ... ... ... реагентті алу технологиясын жасау кезінде натрий
гидрототығын өзімен ... құны ... ... ... ... ... ... маңызы үлкен.
I.4. Гуминді беттік - активті заттарды колдану
Құрамында гумин ... көп торф пен ... ... ... ... ... мен қордың қыруар шикізаттық базасы гуматгы
реагенттер алу үшін ... ... ... ... техникасы мен
құрылыста кең қолданудың мүмкіндіктерін ашады.
Гуминді қышқылдардың әртүрлі топырақты-климаттық ... ... ... дақылдарына әсерін мұқият зерттеу 1960 жылдары
жүргізілді. ... ... ... ... ... , ... біршама дәрежеде темірдің қозғалысы ... ... мен ... ... ... ... . Гуминді кышқылдың ... мен ... ... ... ... әдістерінің болмауынан оң
нәтижелермен бірге теріс нәтижелер де аз болған жоқ.
Көміргуминді ... ... ... дейін енгізілді.
Көміргуминді тыңайтқыштарды алудағы зерттеушілер ... ... ... ... ... аммоний гуматы деп атаған көміргуминді
тыңайтқыштар түрлерін көп ... олар ... ... ... ... өңделген көмір тектес түрінде болды . Олар алған сілтілі
реагент мөлшері төмен болғандықтан ... ... ... ... өтуін қамти алмай, нәтижесінде дайын өнім құрамындагы еріген гумат
төмен пайыздық үлесті ғана құрады.
Көміргуминді тыңайтқыштардың ... ... ... де зерттелді.
В.М.Мукальянц пен М.А.Панков көміргуминді ... ... ... тек ... ... ... ашып ... Дәл осындай қорытындыға В.Б.Гуссан мен оның
ізбасарлары да тоқтаған болатын. ... мен ... ... ... ... физикалық қасиеттеріне
тигізер әсерін зерттей келе /18,13/, оның оң әсер ... тек ... ... ... ... ал ... мөлшер өсімдікке теріс ... ... ... мен ... ... қышқылдар молекуласының
күрделілігін атап көрсете отырып, олармен өсімдікті тікелей ... ... ... мен ... ... ... ... айтты. П.А.Власюк қоңыр көмір қалдықтарын ... ... ... ... ... келе, топырақ пен микрофлораның
биологиялық белсенділігі жоғарылап, ... ... ... ... өнім ... ... ... тоқтамға келді /13/. Дәл осындай
пікірде Н.А.Красильников пен С.Гуминский /13/, Л.З.Колесник жүзім сабағына
гумин ... ... ... ... ... ... физиологиялық
белсенділігіне: тамыр мен сабақтың өсу құнының едәуір жоғарылауына, ... ... ... мен ... ... ... өсуіне тоқталып өтеді. Гуминді ... ... ... келіп түсуі бірден аңғарылады.
Қоңыр көмірдің гуминді қышқылдарынан алынатын гуматты беттік-активті
заттар тек ... ... ғана ... ... қатар бұрғылық
байланыстырушы, қоспа, пептизатор және құрылым ... ... де ... және ... ... түрінде ауылшаруашылығында, керамика
өндірісінде, құрылыс материалдар технологиясында, ... ... ... үшін ... ... Қазақстанның құрылымсыз
тақыр топырақтарын құрылымдандыру мен агротехникалық дақылдандыру кезінде
маңызды роль атқарады.
Әдеби ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері көрініп тұр. Осыған байланысты, қолға
түспейтін, зәру ... ... ... кезге дейінгі
қолданылған түрлерін ... ... ... ... оларды
пайдаланудың мүмкін болатын облысын іздеп, олардың табиғатын, химиялық
құрылысын, ... ... ... тану ... ... жалғастыруда.
'¥ .г
I.5. Өсімдіктің қоректенуі мен тыңайтқыш қолдануға байланысты ... ... ... ... ... ... байланысты үш бөліктен
(фазадан) тұрады: газ ... ... ... , сұйық немесе топрырақ
ерітіндісі және қатты ... ... осы үш ... оның механикалық ,
химиялық құрамдары мен агрохимиялық қасиеттеріне жақсы әсер ... ... ... ... және оның ... ... ... алуы үшін маңызды роль атқарады. Топырақ ауасының
құрамы атмосфера ауасымен салыстырғанда ... ... Атап ... ауасының құрамында көмірқышқыл газы көп (проценттің ... ... 2-3 ... ... оттегі азырақ болады. Топырақ ауасында
көмірқышқыл газының мөлшерінің жоғары болуына, оны ... ... ... ... ... бұл газды бөліп шығару мен
органикалық заттардың ыдырауы, атмосфера мен топырақ арасындағы газ ... ... ... шамадан тыс жоғары болуы ... ... өзі ... ... ... үшін су мен ... бір қатынаста
болуы керек екенін көрсетеді.
Топырақ ерітіндісі топырақтың жалпы массасының 20 процентін құрайтын
оның ең жылжымалы, ... және ... ... ... ... ... органикалық заттар мен еріген газдар (оттек, аммиак,
көмірқышқыл газы) енеді. Топырақ ... ... мен ... ... ол ... ... , химиялық физика-химиялық құбылыстардың
әсерінен өзгеріп тұрады. Мәселен, тыңайтқыш қолдану, топырақтағы ылғалдың
азаюы, органикалық заттардың ... ... ... оның
құрамындағы тұздардың мөлшерінің көбеюіне, ал өсімдіктің топырақтың
қоректік ... ... ... ... ... ... шайылуы немесе суда еритін қосылыстардың ерімейтін күйге ауысуы,
топырақ ерітіндісіндегі тұздардың концентрациясының төмендеуіне ... ... ... К+, Са2+, Mg2+, NH4+ , NO3 -, SO42- , H2PO4-
иондарының ... ... ... ... роль атқарады. Бұл иондар
тұздарының жиналуы топырақ құрамындағы минералдың ... ... ... ... ... ... ... Көпшілік
жағдайда топырақта тұздардың концентрациясы 0,05% шамасында ... ... ... 0,2 % -тен көп болса, өсімдікке зиянды әсер етеді.
Сондықтан топырақ ерітіндісінің құрамын зерттеудің өндірістік маңызы ... ... ... ... ... (49%) ... үлесіне, үштен
бірі кремний, 10 проценті темір мен ... ... 7 ... ... элементтердің үлесіне тиеді.
3-кесте
Топырақтың қатты фазасының элементтік құрамы.
(А.П. Виноградов бойынша)
|Элемент |% ... |% ... |% ... |49,0 | |0,05 ... |10-3 ... |33,0 ... |0,03 |Қалайы |10-3 ... |7,10 ... |0,03 ... |8·10-4 ... |3,70 ... |0,02 ... |6·10-4 ... |2,00 ... |0,02 ... |5·10-4 |
|Кальций |1,30 ... |0,01 |Иод |5·10-4 ... |1,30 ... |0,01 ... |5·10-4 ... |0,60 ... |6 ·10-3 ... |3·10-4 ... |0,60 ... |5·10-3 |Уран |1·10-4 ... |0,50 ... |5·10-3 ... |·10-4 ... |0,46 ... |4·10-3 ... |·10-4 ... |0,10 |Литий |3·10-3 ... |5·10-5 ... |0,08 |Мыс |2·10-3 ... |1·10 ... |0,08 |Бор |1·10-3 ... |10 ... |0,08 ... |1·10-3 |Радий |8·10 ... ... ... ... ... ... минералдық
бөлігінде минералық қосылыстар түрінде кездеседі. ... ... ... ... және органикалық, ал азот дерлік тұтас органикалық
бөлігінде болады.
Топырақтың минералдық ... ... ... ... 90-99 ... ... ... Оның минералогиялық және химиялық құрамы өте
күрделі болып келеді. Топырақтағы минералдар шығу ... ... екі ... алғашқы және екінші қатардағы ... ... ... топырақта калийлі және натрий – калийлі далалық ... ... ... ... кварцтар кеңінен таралған. Алғашқы минералдар
топырақ түзуші аналық жыныстардың құрамында болады. Химиялық құбылыстардың,
топырақты мекендейтін ... ... ... ... ... ... кремнезем гидраттары, әртүрлі тұздар және екінші
қатардағы минералдар пайда болады.
Екінші ... ... ... ... ... үш топқа
бөлінеді:
1. Монтмориллониттер (монтмориллонит, бейделлит т.б.). Бұл минералдардың
ісінуі, жабысқақтығы, тұтқырлығы ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен жабысқақтығы азырақ болады.
3. Гидрослюдалар (гидромусковит, гидробиотит, ... ... ... тұрақты емес.Топырақтың минералдық бөлігінің құрамына
аморфты заттар да кіреді.
Сонымен қатар топырақта әртүрлі тұздар: карбонаттар, ... ... және ... ... ... ... фосфаттары
кездеседі. Олардың көпшілігі суда жақсы ериді.
Топырақтың механикалық құрамы физикалық, физика-химиялық, химиялық
қасиеттерін анықтайды. Саз, ... ... ... құм, ... ... кальций, магний, калий т.б. элементтер көп болады.
Топырақтың органикалық бөлігі. ... ... ... оның
маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Оларды негізінен екі топқа
жіктейді:
1. Табиғи жағынан ерекше органикалық ... – қара ... ... ... Қара шіріндіге айналмаған өсімдік және жан-жануар тектес органикалық
заттар /өсімдік қалдықтары, құрттар, насекомдар, ... ... ... құрамында азот болатын жоғары молекулалы, ... ... ... Ол ... қалдықтарының биохимиялық жолмен ыдырауынан
түзіледі. Қара шірінді мөлшері ... ... ... ... ... ... егіс ... тағы басқа факторларға байланысты
өзгереді.
Қара шірінді – ... ... ... ... ... ... гумин қышқылдары, фульвоқышқылдар және гуминдер атты топтар
кіреді. Гумин қышқылдары ... ... ... ... қымыздық қышқыл натрийде жақсы ериді де тұздар – ... ... ... ... 52-62% ... 2,8-5,8% ... ... оттек, 1,7-5% азот болады. Гумин қышқылдарындағы осы ... ... ... ... ... ... химиялық құрамы
және олардың ыдырауы әсер етеді.
Фульвоқышқылдар су мен ... ... ... ... азот ... молекулалы органикалық қышқылдар, олардың құрамында шамамен 40-52%
көміртек, 4-6% сутек, 42-52% оттек, 2-6% азот болады. ... ... әрі суда ... ... ... топырақтың
минералдық бөлігін ыдырату қабілеті жоғары болады.
Топырақ қара шіріндісінің гуминдері гумин және ... , ... ... бағаланады.
Топырақтың қара шіріндісі өсімдіктің қоректенуі мен топырақ құнарлылығы
үшін маңызды роль атқарады:
• Органикалық зат ... үшін ... ... көзі ... ... оның ... ... жалпы азоттың 98-99%-ті,
фосфордың 30-40%-ті, күкірттің 90%-ті енеді.
• Гумин қышқылдары, ... ... ... ыдырауынан
пайда болған көмір қышқылы силикаттар мен ... ... ... ... және ... магний карбонаттарын, фосфаттарды,
тағы – басқа тұздарды ерітіп олардың құрамындағы ... ... ... ауыстырады.
• Органикалық заттар микроорганизмдер үшін қорек көзі болып есептеледі.
• Органикалық заттар адсорбция процесіне ... ... ... мен ... ... ... ... қасиеттерін
(ылғал сиымдылығы, су, ауа өткізгіштігі, жылу режимі ) жақсартады.
Әр ... ... ... ... заттардың мөлшері
Топырақтар бір-бірінен механикалық бөлігінің құрамы және органикалық
заттардың ... мен ... ... ... ... ... топырақта
негізгі қоректік элементтердің мөлшері бірдей болмайды. ... ... ... бай ... оның ... азот пен ... ... қоры көп
болады. Ал калийдің жалпы мөлшері ... ... ... Атап ... құм, ... топырақтарда саз саздық топырақтарға
қарағанда калий мөлшері аз. Топырақта қоректік заттардың көпшілік ... ... ... ... ... Азот негізінен күрделі
органикалық заттардың (қара шірінді , белок т.б.), ... көп ... ... ... және ... ... ... басты
бөлігі ерімейтін алюмосиликат минералдардың құрамында болады.
Топырақтың құнарлылығын қоректік заттардың жалпы қоры анықтайды.
Өсімдіктің қоректенуіне топырақтағы қоректік элементтердің жылжымалы
түрлерінің ... яғни ... ... ... ... роль
атқарады. Элементтердің жылжымалы түріне олардың суда, әлсіз қышқылдарда
еритін қосылыстары мен ... ... ... ... Қиын ... және
ерімейтін қосылыстар микроорганизмдердің, физика-химиялық, химиялық
қосылыстардың әсерінен өсімдікке сіңімді түрге ауысады. ... ... ... ... ... қосылыс түріне, климат жағдайларына, топырақ
түріне, агротехника деңгейіне байланысты. Сондықтан ... ... ... органикалық және минералдық тыңайтқыштар қолданудың
маңызы зор. Тыңайтқыш қолдануда агрохимиялық картограмманы пайдалану керек.
Агрохимиялық ... ... ... заттармен қамтамасыз ету
дәрежесін, тыңайтқышты қаншалықты қажет ететінін көрсетеді.
Картограмма аймақтың топырақ-климат жағдайына сәйкес ... ... ... ... ... және оңтүстік – шығыс аудандары үшін
топырақтағы қоректік элементтердің түрлері мен ... , ... ... ... ... ... эрозияға ұшырағаны туралы мәлімет
беретін картограмма керек.
4-кесте
Қазақстан топырағын қоректік заттардың жылжымалы түрлерінің мөлшеріне қарай
топтастыру(мг/кг)
|Мөлшерінің ... ... ... ... ... |фосфор | ... етуі |
| | | |н азот | |
| ... ... ... ... | | |
| ... ... |бой/ша |бой/ша | | ... ... |140 ... емес ... сіңіру қабілеті. Өсімдікке қажетті қоректік заттардың
топырақта жиналуы, оның ... ... ... ... болады.
Топырақтың сіңіру қабілеті деп, оның ... ... ... мен иондарын өз бойына сіңіріп, және оларды ... ... бұл ... ертеден белгілі болған. 1850-1854 жылдар Д.
Уэй өзінің зерттеу ... ... ... ... ... тек оның
негіздік тобын ғана қабылдайтынын дәлелдеді.
Топырақтың сіңіру қабілетін зерттеуге ... ... ... ... ғалымдар көп үлес ... ... ... ... топырақ – климат аймақтарында тыңайтқышты
қолданудың теориялық және ... ... ... ... ... өсімдіктің қоректенуі туралы ілімнің дамуына ... ... ... ... ... механикалық, физикалық,
химиялық және физика-химиялық түрлері болатынын ашты. Механикалық сіңіру
қабілеті деп ... ... қуыс ... ... ... өткен судың
құрамындағы заттарды (құм, лай т.б.) ұстап ... ... ... ... ... оның ... құрамы мен түйіртпектігіне байланысты
болады. Мәселен, саздақ , саз ... ... ... қабілеті
құм, құмдақ топырақтарға қарағанда жоғары болады. Механикалық сіңіру
қабілеті топырақтың ... ... ... ... роль ... пен ... іс-әрекеттерінің арқасында, топырақтың
құрамында азот және күл элементтері бар органикалық ... ... ... ... қабілеті дейді. Топырақты мекендейтін әрбір
организм қоректік элементтерді ... ... ... ... өсімдік тамыры мен микроорганизмдер топырақтан тек қана өздеріне
қажетті элементтерді сіңіреді.
Топырақтағы түйнек және еркін ... ... ... ... ... құбылысы да биологиялық сіңіру болып
саналады.
Сыртқы ... ... ... ... бөлшектерінің әртүрлі
заттардың молекулаларын сіңіріп, өз бойында ұстап тұру қабілетін физикалық
сіңіру деп айтады. ... ... ... ... ... ... ... сыртқы тарту күші үдейді. Бұл тұрғыдан, майда дисперсті коллойдты
бөлшектердің тарту күші зор, ... ... ... ... ... ... оның ... сіңіру қабілеті жоғары болады. Егер топырақ
бөлшектеріне еріген заттардың молекулалары су ... ... ... онда бөлшек бетіндегі заттың концентрациясы жоғары
болады да, мұны оң ... ... ... ... ... ... бөлшектерімен әрекеттескенде ... ... ... күштірек тартылады. Мұны теріс молекулалық адсорбция дейді.
Теріс физикалық сіңіру құбылысын топырақ ... және ... ... ... ... ... сіңіру қабілеті тыңайтқыштарды қолданудың мерзімін белгілеуге
көмектеседі. Мысалы, хлор ионы бар ... ... ал ... ... ... ... ... үстеп қоректендіруде берген жөн.
Себебі хлор ... ... ... көп ... ... ... ... тыңайтқыштарды күні бұрын қолдану хлор ионының топырақтың
астыңғы қабатына шайылуына әкеп соғады.
Топырақтағы физикалық сіңіруді ... ... өте ... Ол ... және физика-химиялық сіңіру құбылыстарымен өзара тығыз байланыста
болады.
Химиялық реакциялар нәтижесінде пайда болған, суда қиын еритін ... ... ... ... ... оның химиялық сіңіруі деп
атайды.
К.К.Гедройц физика-химиялық сіңіру құбылысының бірнеше заңды-
лықтарын ... ... ... ... катиондары мен ерітінді катиондарының
өзара алмасуы эквивалентті болады. Мұнда топырақ пен ... ... ... ... Катиондардың алмасуы қайтымды реакция. Сондықтан кадтиондардың
алмасу реакциясын мынадай түрде ... Са + 2 КСl ↔ ... + ... ... ... ... ... жағдайда топырақтың сіңіру
комплексіндегі катиондардың ерітіндіге ауысуы ерітінді көлеміне байланысты.
Яғни, ерітінді көлемі ... ... ... оған ... ... өтеді.
Ерітінді көлемі өзгермеген жағдайда, концентрациясы жоғары ... ... ... ... ... реакциясы өте жоғары жылдамдықпен жүреді де,
реакцияға майда дисперсті коллоидты ... ... ... қатысады.
5. Катиондардың сіңірілу энергиясы бірдей емес. Неғұрлым
элементтің ... ... мен ... ... ... болса, соғұрлым ол
күштірек сіңіріледі және топырақтан оларды басқа ... ... ... ... ... сіңірілу энергиясы валенттілігі өскен
сайын жоғарылайды. Екі және үш валентті ... бір ... ... ... коллоидтарына күштірек тартылады. Ал, катиондар
валенттілігі бірдей ... ... ... ... ... ... артады. Мысалы, бір валентті катиондар сіңірілу энергиясының өсуіне
қарай мынадай ... ... Li+ < Na+ < NH4+ < K+ < Pb+ . Екі ... Mg2+ < Ca2+ < Co2+, үш ... ... Al3+ < Fe3+ ... ... бірге жеке катионның өзі топыраққа әртүрлі дәрежеде
сіңіріледі. Н.И.Горбунов зерттеуі бойынша ... ... ... % -ті ... ... болса, 15-20% -ті топыраққа берік сіңірілген
күйінде сақталады.
Құрамындағы алмасу реакциясына ... ... ... ... ... ... деп атайды. Топырақтың сіңіру сиымдылығының
мөлшері оның механикалық құрамына, майда дисперсті ... ... мен ... ... және минералогиялық құрамына, топырақ
реакциясына байланысты. Топырақта майда дисперсті ... көп ... оның ... ... ... ... Сол сияқты саз топырақтың
сіңіру сиымдылығы құмдақ топырақпен салыстырғанда жоғары. ... ... ... ең ... сіңіру сиымдылығымен ерекшеленеді. Қара
шіріндіге бай ... да ... ... ... ... ... (рН) көтерілген сайын оның сіңіру сиымдылығы артады. Сонымен
бірге топырақтардағы сіңірілген катиондар ... ... ... ... ... сіңірілген катиодар арасында кальций мен магний мөлшері
көп болады. Мысалы, кәдімгі қара ... ... ... 80-90 ... ... мен ... ... келеді. Оңтүстік
қара, қара қоңыр, боз топырақтарда аз мөлшерде сіңірілген натрий ... ... ... ... болмайды. Сор, сортаң топырақтарда
кальций , ... ... ... ... көп ... Калий және аммонй
катиондары барлық ... аз ... ... ... ... ... Қазақстан топырағы
құрамы мен түрі жағынан сан алуан. Ауыл шаруашылығында ... ... үшін ... ... ... ... жете білу
керек. Ол ауыл шаруашылығы дақылдарынан мол өнім жинауға кепілдік береді.
Топырақтың агрохимиялық қасиеттеріне оның ... қара ... ... ... және ... түрінің мөлшері, реакциясы, сіңіру
сиымдылығы, негізбен қанығу дәрежесі , механикалық құрамы жатады.
Қара ... - бұл ... ... ... ... ... жоғары болады.
Кәдімгі қара топырақ ең құнарлы ... ... Оның қара ... ... 45-85 см-ге жетеді. Карбонат тұздары 40-50 см-ден
басталады. Бұл ... ... ... бай . ... ... 1 ... т. Қара ... 8-10 т. азот қоры бар екендігі анықталып отыр. Кәдімгі
қара топырақта жалпы және алмаспалы ... ... ... ал ... қоры ... мол болғанымен жылжымалы түрі аз. Сондықтан оған фосфор
тыңайтқышарын қолданудың маңызы орасан зор.
Оңтүстік қара топырақта қара шірінді мөлшері ... ... да, ... ... қалыңдығы 40-50 см-ден аспайды.
5 - кесте
Қара топырақтың агрохимиялық сипаттамасы.
|Топырақ |Қара ... ... ... ... ... ... |жалпы мөлшері, % |рН ... |
| |% | | ... |
| | ... ... ... | | ... ... |6,8-7,1 |45-50 ... | |56 | | | | ... қара |5-6 | ... |7,1-7,4 |30,37 ... қара |4,5-5,0 ... |6,8-7,0 |27-30 ... | |28 | | | | |
| | ... | | | |
| | |25 | | | | ... ... ... қара ... ... ... төмен болып
келеді. Қара шірінді қабатының қалыңдығы 40-50 см аспайды, ал құрамындағы
қара шірінді 3-4% ... ... Қара ... ... да ... қара
қоңыр, ашық қара қоңыр сияқты түрлері кездеседі. Бұл аталған қара қоңыр
топырақ түрлері агрохимиялық қасиеттері ... ... ... ... Күңгірт қара қоңыр топырақтың қара шірінді қабатының қалыңдығы ... см, оның ... ... ... ... ... қара ... Карбонаттар негізінен 45-50см тереңдікке орналасқан.
100г топырақта 30-35 мг/экв ... ... ... ... орта
есеппен 0,2-0,3% азот, 0,1-0,2%фосфор болады.
Қара қоңыр топырақ өзінің барлық қасиеттері жағынан күңгірт ... ... ... сәл төмендеу болып келеді. ... ... ... және оның қалыңдығы 25-30см-ден аспайды. Механикалық құрамы
жағынан әртүрлі болып келеді. Әсіресе құм, ... қара ... ... ... нашар қамтамасыз етілген. Сондықтан мол өнім алу ... ... ... және тыңайтқыш қолдану шараларын ... ... ... - ...... топырақтардың агрохимиялық сипаттамасы
|Топырақ |Қара ... ... ... ... |
|типшелері |шірінді,|мөлшері, % |рН ... |
| |% | | ... |
| | ... ... ... | | ... |4-5 ... |2,9-3,8 |7,0-7,2 |18-20 ... қоңыр | |5 | | | | ... ... | | | | | | ... қара |3-4 ... |1,8-3,4 |7,1-7,5 |17-24 ... | |0 | | | | |
| |2-3 ... |7,2-7,5 |17-20 |
| | |5 | | | | |
7 - ... топырақтардың агрохимиялық сипаттамасы
|Топырақ |Қара |Қоректік элементтердің жалпы|Реакциясы, |Сіңіру ... ... % |рН ... |
| |% | | ... |
| | ... ... ... | | ... ... ... -7,7 |15-18 ... боз| |2 | ... | ... боз |1,1-1,8 ... |7,0-7,4 |16-18 |
| | |8 | | | | |
| |0,6-1,0 ... | |7,2-7,4 |11-13 ... қоңыр топырақ территориясының оңтүстігіне қарай, үлкен ... ... ... алып ... Боз ... қара ... ... процент болады, қабатының қалыңдығы 10-12см-ден аспайды. Бұл
топырақтың механикалық құрамы көбінесе орташа және ауыр саз ... ... Боз ... ... ... тау ... ... және майда саз
балшықтардан тұратындықтан, олар көбінесе карбонатты ... ... ... ... ерекшелігі – калий элементіне бай, ал азот
өте аз ... Бұл ... ... ... ... қамтамасыз етілген.
Сондықтан бұл жерлерде егіншілікке азот және ... ... ... ... және ... ... ... болып келеді, қара шірінді мөлшері аз,
әрі оның қабаты жұқа, өсімдіктер үшін ... ... ... ... ... олар кейде жер бетіне шығып қар сияқты ағарып жатады.
Сор және сортаң топырақтарды ... өте ... ... жүзеге асыруды талап етеді.
Өсімдіктің әр түрлі өсу ... ... ... ... Тыңайтқыш қолдану жүйесін (тыңайтқыштың мөлшері, беру
мерзімі, әдісі) ауыспалы егістегі жеке ... әр ... өсу және ... ... ... ... отырып жасайды. Өйткені
өсімдіктер қоректік заттарды бүкіл вегетациялық дәуірінің барысында бірдей
мөлшерде пайдаланбайды. Жалпы өсімдік қоректенуінде ... ... ... ... ... көп пайдаланатын кезең болады. ... ... ... ... аз ... ... ... ортада олардың жетіспеушілігі немесе тапшылығы оның өсіп-дамуына
теріс әсер етеді. Бұл кезеңде өсімдіктің қоректік ... ... ... құрғақ заттың түзілуінен қарқынды жүреді. Әрбір дақыл үшін жеке
қоректік элементтермен қамтамасыз ... ... ... Азот үшін ... ... ... кешірек басталады және ұзаққа созылады.
Мысалы, астық дақылдарында 3-4 жапырақ ... ... ... азоттың
жетіспеушілігі, масақта дәннің толық қалыптаспаушылығына әкеп соғады.
Егістікте өсімдіктің қоректенуінің ... ... ... ерте ... орта ... мен ... органикалық заттарды ыдырататын
(минерализация) микроорганизмдердің ... ... ... ... ... ... ... оны фосформен қамтамасыз
ету керек. Өйткені фосфор өсімдіктің тамыр жүйесінің дамуында шешуші роль
атқарады.
Өсімдіктің қоректік заттарды ... көп ... ... оның өсуі
мен денесінде құрғақ заттардың қорлануы және қоректік заттарды қабылдау
қарқыны шұғыл жоғарылайды. Бұл ... ... ... ... ... Н.С.Авдонин (1954) көпшілік ауыл ... ... ... ... көп ... ... тәжірибе жүзінде
дәлелдеді. Мысалы, асбұршақ үшін 15-40 күн аралығы, жаздық бидай үшін 20-45
күн аралығы ... ... ... тары үшін 30-45 күн ... әр ... даму ... қоректік заттарды сіңіру
қарқыны және оларды қабылдау ұзақтығы бірдей емес. Жоңышқа, қант қызылшасы,
жүгері дақылдары ... ... ... мен ... ... ... ... Капуста қаудан түзу кезеңінде қоректік заттарды
барынша көп пайдаланады. Жеке қоректік элементтерді өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... заттар жетіспесе, бұл
оның тіршілігіне елеулі зиян келтіреді. Мәселен, мақта ... ... ... азот ... ... жетіспегендіктен зардап шексе, кейін
минералдық қоректік зат мол ... де ол ... кете ... ... ... ... дейін тезірек өсуі үшін азотты молырақ қажет ... екі ... ... ... ... азоттың жетіспеуі мақта өнімін күрт
кемітеді. Гүлдеу кезеңінен бастап, пісіп-жетілгенге дейін фосфор мен ... ... ... Қант ... ... өсу ... (көктеу)
фосфорды көбірек, азот пен калийді орташа талап етеді. ... ... қант ... ... ... ... мол болуын ұнатады, ал
вегетативтік кезеңінің соңғы мерзімінде азотты қажетсінуі біраз кемиді.
Астық дақылдарының ішінде қоректік заттарға көбірек ... ... пен ... ... жатады. Жалпы астық дақылдары, әсіресе, түптену
кезеңінде минералдық тыңайтқышты көбірек қажет етеді.
А.В.Соколов топырақтағы қоректік ... ... ... ... үшін оның қай ... ... әсер ... анықтады. Мәселен, азот
пен фосфор жер бетіндегі және топырақтағы бөліктеріне (мүшелеріне) әртүрлі
әсер етеді. Фосфордың әсерінен өсімдіктің жер ... ... ... ... ... ... артса, азот берілгенде өсімдіктің ... ... ... гөрі ... ... ... дақылдарының топырақтағы қоректік заттардың
концентрациясына қатынасы бірдей емес. Мысалы, қияр ... ... ... концентрациясына шыдамайды, ... ... ... ... төзеді. Қант қызылшасы, керісінше,
топырақтағы минералдық заттардың жоғарғы ... ... ... ... ... 1. ... алу үшін ... зерттеу
Зерттеу объектісі ретінде өнеркәсіп үшін қызығушылық туғызатын Ленгір
кенорнының қоңыр көмірі, Шұбаркөл кенорнының жел қаққан фюзен – ... ... және ... ... ... жер түстес көмірлерінің
өнеркәсіптік үлгілері таңдалынып ... ... ... ... ... ... ... 9517-76
бойынша; битумдар МЕМСТ 10969-74 бойынша; зольдер МЕМСТ 11022-75 ... ... 11014-70 ... ... ... К.И.Сысков пен
Т.А.Кухаренко бойынша; органикалық күкірт жалпы және ... ... ... ... арасындағы айырма бойынша (МЕМСТ 8606-86);
көміртегі мен сутегі МЕМСТ 2408-49 бойынша жүргізіледі.
Анализ жасау кезінде ... ... ... ... ... қалқанша
арқылы 1г шамада аламыз. Егер күткендегі 25% - да гумин қышқылының ... ... онда ... ... ... массасын 2 г-ға арттырамыз.
Анализге дайындық жасау кезінде барлық заттарды таразыда ... ... 0,2 ... ... ... ... тиіс.
Гумин қышқылын экстракциялағанда көмірді 250см3 колбаға салып, оған 100
см3 пирофосфорлы натрий қышқылының сілтілік ерітіндісін ... 1 ... ... қосындыны минутына 2000 рет айналатын центри-фугада
15 мин. айналдырады. Ерітілместен қалған бөлігін 1-2 рет 100 см3 ... ... ... ... тағы да ... айналдырады. Оның
экстрактысын және шайылған суын бір ыдысқа жинап отырады. Көмірдің шайылған
қалдығын сиымдылығы 250 см3 конустық колбаға ... оған 100 см3 ... ... ... ... су моншасында 2 сағат ... ... ... центрифугада айналдырып жоғарыдағы ... ... ... алу. ... алынған экстракт сығынды сүзіледі
және алынған сығындының көлемін өлшейді. ... ... ... үшін
пипетка арқылы 100 см3 сілті ерітіндісін ... оны ... ... ... ... ... ерітіндіден центрифуга арқылы бөліп алады және
оны жуып ... Жуып ... ... ... ... болғанға дейін
жалғастырады. Гумин қышқылының тұнбасын алу үшін коллоидтық ерітіндіге 5%
-дық, 5 см3 тұз ... ... ... ... ... ... ... базальды сүзгіден сүзіп өткізу арқылы бөлініп алынады. Алдын-
ала 800 С ... ... ... ... бюксінде ол тұрақты
массаға келгенше кептіріледі. Кейін гумин қышқылын сүзгімен қосып өлшеуіш
бюкске орналастырады да сол ... ... ... ... ... кептіреді. Кептіруді сол уақыттқа дейін ең жақын өлшенген массадан
соңғы өлшенген массаның ... 1 ... ... ... ... қышқылын зольдеу. Кептірілген зольді сүзгімен алып алдын-ала
қыздырылған және өлшенген, тұрақты массаға келтірілген ... ... 600 0С ... 1 ... ... ... салып, қыздырады. Бұдан
кейін тигельді зольді қалдықтарымен муфельді пештен алып, оны 5 мин. ... ал одан соң оны ... ... температурасына дейін суытып
барып, массасын өлшейді. Зольді қалдықты да сондай температурада 15 мин.
уақыт ... ... сол ... ... ... ... ... массалар айырмашылығы соңғы екі ... 1 ... ... тиіс.
7-кестеде көрініп тұрғандай, гумин қышқылдарының ең аз мөлшері Ленгір
көмірінде Екібастұз бен Шұбаркөл көмірлеріндегі гумин қышқылдарының ... ... бен ... ... ... ... МЕМСТ
9517-76 бойынша бөлінген химиялық сипаттамаларында олардың құрамындағы
қызметтік ... ... (8,045 және 8,06Мг – ... шамамен
бірдей екендігі көрсетілген.Мұндағы айырмашылық Ленгір көміріндегі ... ... ... 1,74 ... – ды құрап көп болса, ал
Екібастұз гумин қышқылдарында ... ... 1,78 ... ... (8 - ... ... ... шығымы немесе “Еркін” гумин қышқылын МЕМСТ 9517-
76 бойынша (х) құрғақ көмірдің базальдық массасын процентпен мына ... ... m1 – ... ... ... ... ... - гумин қышқылының зольдік шөгінді (тұнба) массасы.
V –сілтілі ерітіндісінің жалпы көлемі, см3
V1 -сілтілік ерітіндінің аликвоттық бөлігі, см3
m–қалқадағы көмірдің ... ... ... ... ... = m 3 ·
Мұндағы: m3 – қалқадағы көмір ... ... ... ...... ... көмірдің құрамындағы ылғалдылық, %
есебінде;
Aa – аналитикалық сынамадағы көмірдің зольділігі, % есебінде.
7 - ... ... ... ... % |
| |W a, % |Aa, % ... 9517-76 ... |
| | | ... гуминды|10969-74 |
| | | ... ... ... |
|Шұбаркөл |9 ,2 |22,0 |30,4 |1,05 ... ... |8,7 |18, 3 |29,3 |0,85 ... ... |9,6 |21,8 |33, 5 |1,077 |
8 - ... қышқылдарының химиялық сипаттамалары
|Көмірлік |Ылғал- |Золь, |Органикалық массаның ... ... ... |( ... ... ( (масс) |арақатынасы |
|қышқыл- |( | | | ... | | | | |
| | |
| |NаОН |КОН ... ... |70,7 |75, 8 |32,7 ... |67,4 |68,3 |37,9 ... |72,6 |77, 5 |36,4 ... ортадағы көмір затына гидродинамикалық әсер ету кезінде
қалдықтық көмір молекулаларының іріленуі ... ... ... ... ... ... ары қарай тотығу реакциясына көмірдің
органикалық массасының ... орын ... ... ИҚ ... әдісімен қоңыр көмірдің функционалды топтарын
анықтау
Қоңыр көмірдің құрамында қандай функционалды топтардың барын анықтау
екі сәулелі Spekord 75 IR ... ... ... ... ... ... ... тербелісін негізінен валентті және
деформациялы деп екіге бөлінеді.
Валентті тербеліс – химиялық ... ... осы ... ... ... қозғалыс. Деформациялы тербеліс–химиялық ... ... ... орын ... және ... ... ... деп қабылданады.
Кешенді гуминді препараттың құрамында қандай функционалдық тобы барын
келесі толқын жиіліктері анықтайды:
1360 см-1 – СН3 ... ... ... тербелісі;
1480 см-1 – СН3 валентті антисимметриялы тербелісі;
1520 см-1 – NН3+ деформациялы симметриялы тербелісі;
1600 см-1 – N- Н ... ... см-1 –O – N = O ... ... ... ... ... тербелісі;
1750,1820 см-1 - Х-тегі функционалды топтардың тербелісі
2340, 2350см-1– С-Н байланысының симметриялы және антисимметриялы
валентті тербелістері;
2850, 2980 см-1 - ... ... ... , 3640 ,3800 ,3850 , 3950 см-1 – бос ... деформациялы
тербелістері;
1340 см-1 – N – N O2 тобының симметриялы валентті тербелісі;
1400, 1410см-1 -С-Н байланысындағы –С=С–Н жазық ... см-1 - N –Н ... ... ... см-1 – Аr – N = O ... ... ... тербелісі;
1640 см-1 – NН2 тобының деформациялы қайшы тәрізді тербелісі;
1720 см-1 – ... ... - СН2 – СН2 – ... (Х: ОН, NH2 , NH)
2300 см-1 – C-Н алкандар және алкильді топтар үшін;
2850, 2900см-1 –алифатикалық қосылыстардың ... ... см-1 – NН2 ... ... ... тербелісі;
3650, 3720 см-1 – ОН тобының тербелісі;
3340 және 1680 см-1 ... ... ... ... ... амидтер, ал
1570-1582 және 1600 см-1 карбоксилат тобының бар екенін ... см-1 ... ... СН2 – ... көптігін көрсетеді.
1240 см-1 жай жұтылған жолақтар Аr – O – R және күрделі эфирлердің
барлығын білдіреді.
II.3. Көмір өндірісінің қалдықтары негізінде ... ... ... ... тыңайтқыш алу үшін Ленгір кен орны ... ... ... ... қышқылдары негіз болып табылады. Гуматтардың тиімді
әрекетін жоғарылату мақсатында біз гуматты реагенттердің құрамын ... жаңа ... ... ... ... ... ... ұсынамыз.
Термостатқа тиісті деңгейіне дейін су ... және үш ... ... ... ... бекітіп, термостатқа орналастырады.
Колбаның ортаңғы мойынына магнитті ... ... ... ал ... ... воронканы орналастырады. Термостаттағы
суды тиісті температураға дейін көтеріп ары қарай алу ... ... ... ... ... ... көмір ұнтақтары немесе гуматтар
(0,25 мм төмен) біртекті мөлшер етіп ... Одан ... ... және ... воронкамен жабдықталған үшмойынды колбаға
салынады да сілті NH4OH құйылады, оған калий дегидрофосфаты және формалин
қосылып, 1,5 сағ 75-780С ... ... ... - ... ... ... Na2 SO3 ... 2,5 сағ
сульфирлеу реакциясы жүргізіледі. Қоспаны 15 минут сайын ұдайы араластырып
одан кейін 90-980С дейін қыздырылды. Гидролиз ... ... ... ... – пен ... ... ... кезеңі 50 мл Н2О – ды алып тастау,
яғни ваккумдау ... 1,0 сағ ... ... суда ... ... ... аздап иісі бар
қою қара біртектес сықпа тәрізді өнім алынды.
Алынған препаратты біз шартты ... ... ... ... деп
атадық . Өйткені өсімдік үшін басты қоректік элементтер болып табылатын N,
P, K ... ... ... адсорбциялық қасиеттеріне ... ... ... бұл ... ... ... ... жақсы қорек бола алады.
Тәжірибелер сериясы негізінде орнатылған кешенді ... ... ... ... ... қатынасы (салмағы,%) : көмір
өндірісінің қалдықтары : калий дегидрофосфаты : ... : NH4OH : Na2SO3 ... ... 5 ... уақыт бойы реакцияны жүргізу болып
табылады.
II.4. Алынған гелтектес кешенді гуминді препаратты визкозиметрлік
зерттеу
Тұтқырлықты өлшеу - ... ... ... қарапайым
және тиімді әдісі. Оның бағалылығы, полимерлердің молекулалық массасын (ММ)
анықтауға мүмкіндік береді. Полимердің молекулалық ... ... ... ... ... ... молекулалық массасы жоғары болған сайын
макромолекула ерітіндісінің тұтқырлығының өсу қасиетіне негізделген.
Ерітінді тұтқырлығының сипаттамасы ретінде ... ... ... ... ... сал =
Мұнда η – ерітінді тұтқырлығы; η 0 - ... ... (d=d0) ... ... ерітіндісі мен ерткіштің
тығыздықтары ... ... сол ... - ... ... ... ағу ... - еріткіштің сондай көлемінің ағып өту уақыты (сек).
- 1 =
Келтірілген тұтқырлық η келт = η меніш / ... с – ... ... еріткіштің 100 см3 көлеміндегі граммен
алғандағы концентрациясы. Мұнда басқа сипаттамалық тұтқырлық деген ... Ол ... ... ... концентрациясының нольге
ұмтылғандағы шекті мәніне тең. Белгіленуі:
[η] = lim η келт = lim (η меніш / С)
Кешенді ... ... ... ... Суда ... ... ... зерттелген және оңай анықталатын қасиеті.
Тұтқырлық суда еритін полимердің – жағдайын, макромолекуланың ... ... ... ... ... ... ... бұл әдіс полимерлі тізбек пен ... ... ... ... ... ... ... үшін
қайта тұндырылып, мұқият кептірілген полимерлерден әртүрлі концентрациядағы
ерітінділер дайындалады. Полиэлектролит ... ... ... ... ішкі ... 0,73 мм ВПЖ -2 шыны ... ... Вискозиметрді термостатқа орналастырып,
температураны ... ... ... ... ηмен.,
келтірілген ηкел. тұтқырлықтар келесі формулалармен есептелінеді:
η = τρ /τ0: η = η –1: η = η / ... τρ - ... ағу ... с ... ... ағу уақыты, с;
Өлшеу нәтижелерін кестеге толтырдық. Ертінділердің әртүрлі рН мәндері
үшін полимердің салыстырмалы, ... ... мына ... бойынша
есептедік:
η = τρ/η0: η = τρ-τ0/τ0;
Мұндағы: τρ - ... ағу ... ... ... ағу ... ... ... кинетикалық бірліктер санының артуы ... ... ... ... алып ... сулы ерітіндісінің концентрациясына меншікті тұтқырлықтың
тәуелділігі
10-кесте
Кешенді гуминді препаратының меншікті тұтқырлығы
|Концентрациясы С% |0,2 |0,4 |0,6 |0,8 |1 |1,5 ... ... |5,24 |7,4 |9,6 |11,56 |14,56 |16,55 ... ... | | | | | | ... гуминді препараты үшін меншікті тұтқырлық мәні бірдей
концентрациядағы ... мен ... күші ... әртүрлі болуынан
ерітіндінің макромолекулалық бөлшектері көлеміндегі молекулалық ... ... ... ... бірігу дәрежелері әртүрлі болады деп
ұйғаруға болады.
Бұл көрсеткіштердің ... ... ... ... ... және ... функционалдық құрамға, ерітіндінің иондық
күші мен рН-ына ... ... ... ... ... келтірілген тұтқырлық тәуелділігі көрсетілген, мұндағы
төмен концентрация кезінде ертіндінің ұлғаюы полимер табиғатын көрсетеді
Бұл ... ... ... ... және ... ... ... байланысты. Ерітінді концентрациясын
жоғарылатудан төмен молекулалы ... ... ... ... ... күші ұлғаяды. Бұл кезде макромолекулалар мен
төменмолекулалы ... ... ... ... ... бейнеленуі жүреді.
II.5. Алынған препараттың сулы ертіндісінің беттік және көлемдік
қасиеттерін зерттеу
Дисперсті фаза бетіне қоспа ... ... ... ... ... ... ... жүйе
қасиеттерінің өзгеруі жайында көптеген эксперименттік материалдар
жинақталды. Ол тек сулы ... ЖМ БАЗ ... ... ... ... әрекеттесуімен және лиофильді-гидрофильді
балансымен анықталатын ерітіндідегі қоспаның молекулалық ... ... ... ... бірге қоспа концентрациясының, оның физикалы-
химиялық және коллоидты-химиялық ... ... ... болып
табылады.
Осыған байланысты, алынған судаерігіш ұнтақтектес беттік-активті
заттардың сулы ерітінділерінің ... және ... ... ... ... сол ... құбылыстарда үлкен мөлшерде маңызды рөл
атқарады. Беттік құбылыс дене ... ... ... басқаша болатын молекулалардың беттік қабатта ... ... ... Дене ... ... ... ... біркелкі қоршалған, сондықтан олардың күштік ... ... ... ... бір фаза молекулалары секілді, екінші фаза
молекулаларымен де өзара әрекеттесіп, ... ... ... ... ... ... күштер нөлге теңелмей, өзара әрекеттесуі жоғары сол
фаза ... ... ... ... ... ... беттік тартылыс
туындайды. Беттік тартылысты беттегі дене көлемінен молекулаларды тартып
алатын энергия немесе бет бірлігін ... ... ... ... ... Кешенді гуминді препараттың сутектік көрсеткіші.
Кешенді гуминді препараттың ерітіндісі сілтілік ... ... ... ... ... рН мәні ... ... - кесте
Кешенді гуминді препараттың сутектік көрсеткіші
|Концентрациясы С% |0,2 |0,4 |0,6 |0,8 |1 |1,5 ... ... |10,45 |11,10 |11,25 |11,35 |11,75 |12,50 ... ... | | | | | | ... | | | | | | | ... гуминді препараттың сутектік көрсеткіштерінің концентрацияға
тәуелділігі ( 10-1Ом-1гэкв-1м2
2-сурет. Кешенді гуминді препарат
II. 7. Гуминді препараттың электрөткізгіштігі
Полимерлерге электр кернеуін түсіргендегі ток ... ... ... дейді. Электр өткізгіштіктің сандық сипаттамасы меншікті
дифференциалдық электр өкізгіштікпен (χ) және оған кері шама ... ... ... (Р=l / χ ) ... ... ... (χV) және меншікті беттік (χ S) болып бөлінеді. Соған
орай электр ... де ... ... (РV) және ... кедергі (РS)
болып ажыратылады. Меншікті көлемдік ... ... См/м – мен, ... ... электр өткізгіштік См-м-мен (1 См – 1 Ом--1) ... ... ... ... кедергі Ом.м.–мен, ал меншікті беттік
кедергі-Ом–мен беріледі. Диэлек-триктердің меншікті ... ... 10 - 8 см\м – ден кем ... полимерлі жартылай
өткізгіштердікі – 10 -5 - 10-8 См / м, ал электр өткізгіш материалдыкі - ... 106 См / ... ... ... ... бос зарядарының саны мен және
олардың қозғалығыштығымен сипатталады. Тасымалданушы зарядтардың ... ... ... ... өткізгіштігі иондық, моль- иондық
және ... ... ... яғни ... зарядтары, моль- иондар деп
аталатын бөлек зарядталған макромолекулалар мен олардың ассоциаттары ... ... ... ... ... ... тән. Заряд тасымалдаушы иондар ... ... ... ... ... ... және полимерлерге электродтардың инжектрленуінен (зарядтың
енуінен) ... ... ... ... ... қосылыстардың
қоспалары да иондар көзі бола алады. Иондық өткізгіштік қос байланысы жоқ
полимерлерге және ... ... ... ... ... ... ... кристалдану дәрежесіне
байланысты, әдетте кристалданғанда электрондық өткізігіштік ... ... ... ... өткізгіштіктің табиғаты негізінен
иондық ... ... ... дәрежесі болса, соғұрлым
өткізгіштік көбірек төмендейді /30/.
Электр өткізгіштік полимерлі ... ... ... мен ... бар ... байланысты.
Диэлектриктерді электр өткізгіш толтырғыштармен өңдесе, оның ... ... ... ... ... ... ... электр өткізігштігін төмендетеді.
3-суретте көрсетілген полимер ... ... ... ... ... гуминді препараты
ерітіндісі концентрациясының жоғарылауымен белгілі бір ... ... ... ... содан соң бұл тәуелділіктің
экспоненциалды сипатқа ие болатындығы көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... олар алып жүруші
электрлікке қандай-да бір факторлардың кедергі келтіруімен түсіндіріледі.
Гуминді препарат ерітіндісінің меншікті электрөткігішігінің оның
концентрациясына ... ... ... ... ... ... олардың элекрөткізгіштігінің төмендеуіне алып келетін әсер етуші
элекростатикалық ... ... ... ... ... ... ... байланыстар есебінен иондық жұптардың, ... ... ... ТАЛДАУ
III.1. Көмірді ауылшаруашылығында қолдану мақсатында оның активті-
сорбциялық қасиеттерін бағамдау
Қазақстандағы минералды тыңайтқыштар ... ... ... ... ... мен микроэлементтер кіретін, ұзағынан ... ... ... ... көзделген. Осы міндеттер шеңберінде
адсорбциялық қасиетті көмірді қолдану үлкен маңызға ие.
П.А.Власюк пен А.В.Петербургскийдің /1/ ... және ... ... тәжірибелері қазбалық көмірдің N, P және K ... ... ... ... ... күйдегі бұл элементтер
топырақтан шайылып кетпей, өсімдіктерге жақсы қорек бола алады. Бұл құбылыс
П.А.Власюк пікірінше, ... ... ... ... ... вегетациялық кезеңінде пайдалануға дайын түрде болуымен; осы
жағдайдағы элементтердің игерілуі биологиялық қажеттілікке сай жүзеге асып,
өсімдіктің ... ... ... ... ... ... Авторлар минералды тыңайтқышпен бірге
қоңыр көмірдің азғана мөлшерін (20-30 кг/га) ... ... ... ... қосу кезінде осы тыңайтқыштың әсерінің анағұрлым
жоғарылайтынын анықтады.
А.В.Петербургскийдің мәліметтері бойынша көмірді рН-ы ... ... ... ... өсу ... ... ... тек катализдеуші әсер ғана емес, сондай-ақ топырақтағы
кейбір улы ... ... ... ... залалсыздандыру
әсерін де көрсетеді.
Өсімдіктерге негізгі – азот, фосфор және ... ... ... де (мыс, бор, ... ... йод, кобальт және тағы
басқалар) қажет екендігі ... ... ... тікелей топыраққа ендіру
кезінде элементтердің жекелеген шайылуы, оларды өсімдіктің ... орын ... бұл ... ... ... ... ... тамыр жүйесіне жетпей қалады. Бұл жетіспеушіліктің оң нәтижесіне
элементтер сорбцияланған формада болғанда ғана жетуге болады.
Микроэлементтерді сорбциялау үшін ... ... ... өте аз ... болса да қажетті болуынан үлкен эффект
беруі тиіс болып, тиісінше мұнда олар ... ... ... ... ... 20-30 ... ... көмір қосу П.А.Власюк
көрсеткендей, минералды ... ... тек ... мөлшері ғана
сорбцияланып, олардың негізгі ... ... ... ... ... әсер ... Осы ... /1/ мәліметтері бойынша, гектарына
есептегенде (автор ұсынған көмір мөлшері кезінде) максимум 0,3 кг азот ... кг ... ... 1г көмір 5-тен 9 мг-ға дейін азот пен 4,3-тен
14,1 мг-ға дейін фосфор қышқылын жұтуға ... ... ... көмір ортасы кезінде
элементтермен өсімдіктің қоректену механизмі мен ... ... ... ... себептерінің түсіндірілмей қалғандығы көрініп тұр.
Біз жүргізген қоңыр көмірдегі кейбір сирек элементтердің табиғи
жағдайындағы ... ... ... ... ... ... ортаның сорбциялық қасиеті мен рН-ы атқаратындығын ... ... ... ... көмірмен қарқынды түрде сорбцияланып, ал
қышқыл ортада көмірден миграцияланып, десорбцияланады. ... ... ... ... сорбент ретінде көмірді пайдалану
кезінде есептеуге тура келеді.
Қазба көмірлерге көптеген сорбциялық қасиеттердің тән екендігі белгілі.
И.Л.Эттингер ... ... ... ... ... тас ... ... беттік оттекті құрамды топтардың көп болуымен ... аз ... ... ең ... ... ... ... ие.
Қоңыр көмірлер ішінде Оңтүстік Қазақстан (Ленгір, Таскөмірсай) қоңыр
көмірлерінің ішіндегі ең кеңінен ... ...... ... ... сай қолданысқа ие. Көрсетілген ... үшін ... ... отын ... шектеулі қолданысқа ие көмір ұсақтарын
пайдалануға болады.
500-6000С ... ... ... ... ... немесе
термиялық өңдеудегі көмірдің беттік құрылымның өзгерісі оның ... ... ... ... химиялық өңдеу өзіндік
артықшылықтарға ие: көмірдің сорбциялық қасиеттері жақсарып, ондағы ... ... ... ... бұл ... ... ... формаға өтеді. В.А.Реутов ... ... ... ... ... онда мұндағы ионоактивті формадағы гумин ... ... ... көрсете алмайтындығын ашып көрсетті.
Айтылғандарға байланысты Батюк В.П. /2/, онда гумин ... ... ... ... оң ... ... жеткілікті негіздемелер
бермейді деп ұйғарады.
Микроэлементтер көзі ретінде ... ... мен ... ... ... ... қалдықтары қолданылуы мүмкін.
Элементтерді топыраққа ендіруге арналған құрал ретінде ... ... ... ... мәселелер бірқатар зерттеулер жүргізуді
қажет етеді. Жоғарыда көрсетілген әдістермен ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі рН-орта мәндері
кезіндегі олардың элементтерді сорбциялау дәрежесін, ... ... ... ... ... ... ендіру жағдайларын
зерттеу қажет. Бұдан басқа, өсімдік үшін мүмкін болатын формадағы, ... ... ... ... ... ... ... Зерттелуші кешенді гуминді тыңайтқышпен топырақ агрегаттарын
өңдеу кезінде олардағы суға беріктік өзгерісін анықтау
Топырақтың құрылымдық жағдайының сипаттамасы болып топырақ агрегаттарына
сополимер сулы ... ... ... ... – бұл өте кіші механикалық және басқа да физика-химиялық
әрекеттер әсерінен ... ... ... ... ыдырау
мүмкіндігі.
Топырақ құрылымының агрономиялық құнды, түйіршікті бөлігі деп мөлшерлері
0,00025-тен 0,0010 м-ге дейінгі болатын ... ... ... ... ... болып түйіртпекті бөлігі, ал ең ... ... ... ... шаңы ... дисперсті жүйесіне сополимер ерітінділерінің әсерін анықтаушы
болып құрылымтүзгіш ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл жұмыста топырақтың
агрегаттық құрамына ... ... ... ... үшін ... ... /14/ қолданылды: күрекпен алынған 0,5-2,0 кг сынаманы биіктігі
жартыметрлік қандай да бір тығыз тақташаға тастайды. 0,0015 м ... ... ... ... кетеді. Топырақ үлгісін ауалы-құрғақ жағдайға
дейін жеткізеді де, саңылаулары 15; 10; 7; 5: 3; 2; 1; 0,5; ... ... тор ... арқылы електен өткізеді, шаң мен ... ... ... ... ... ... үшін алынған сынама салмағының
пайызында көрсетіледі. Алынған ... ... ... ... ... ... ... үшін топырақтың түйіршік аралық
кеуектілігін ондағы 35 пайыз шаңмен ... ... ... ... ... бойынша толықтай тозаңды топыраққа жақын келетіндігі Вильянс
В.Р. көрсеткішінде көрсетілген /12/.
Топырақтың құрылымының ... өте ... ... ... ... – судың шаю әрекетіне қарсытұру қабілеті табылады.
12-кесте
Зерттелуші топырақ ... ... ... құрамы (%)
| | ... ... 10-3м ... ... |
| ... жекелеген фракциялардың пайыздық құрамын анықтағаннан
кейін топырақ құрылымының суға беріктік сипаттамасы үшін бүкіл сынама ... ... ... ... ... топырақ үлгісіндегі осы
фракцияның пайыздық құрамының жартысына тең грамм ... ... ... Бұл ... шаң ... ... ... топырақ үлгілері өлшеуіш цилиндрге (150-
200.10-6м-3) салынады. Топырақ агрегатының суға ... ... ... ... ... үшін ... ... әртүрлі
концентрациядағы сополимер ерітінділерімен (30.10-3м3) өңдейді. Ары қарай
өлшеуіш цилиндрге су 200.10-6м3 белгісіне дейін ... ... ... ... Бұл ұзақ ... топырақпен бірнеше минут емес, бірнеше
тәулік өзара әрекеттесуі кезінде табиғи жағдайға біршама ... ... ... ... суды ... сақтықпен толықтай суға батырылған
елек жинағына (0,0010-нан 0,00025 м-ге ... ... ... ... ... үшін ... елек арқылы жайменен елейді. Бұл
үшін елек жинағы суда баяу көтеріліп, жылдам ... ... ... ... ... ... елек саңылаулары мөлшерімен салыстырғанда
мөлшері үлкен агрегаттар електе қалғанға дейін жалғасады. Електе ... ... ... ... ... ... қозғалмасының нөмірі,
алынған сынама тереңдігі, суғаберік агрегаттар мөлшері мен ... ... ... ... ... ... агрегатты сүзгілер
воронкада біршама кептіріліп, содан соң бір үлгінің бүкіл фракциялары ... ... кебу үшін ... ... дейін) ілініп қойылады. Ары
қарай сүзгілерді өлшеу мен суғаберік топырақ агрегаттарының ... ... ... ... ... препараттың кәдімгі суғармалы сұр-топырағының
(1), жылыжайлық топырағының (2) механикалы құрамы
|1 ... |СЕП ... ... (%) ... мм |1 мг ... ... |
| |0 |0,010 |0,025 |0,050 |0,100 |0,250 |0,500 |
| | |0,06 |0,15 |0,30 |0,60 |1,50 |3,00 ... |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ ... |_ |_ |_ |_ |1,5 |1,7 |1,3 ... |2,3 |2,6 |2,8 |4,4 |5,0 |6,4 |6,2 ... |5,5 |8,1 |8,3 |9,5 |9,7 |10,4 |11,9 ... |45,8 |57,0 |60,6 |59,4 |61,5 |64,3 |61,0 |
|2 ... |СЕП ... ... (%) ... мм |1 мг ... ... |
| |0 |0,010 |0,025 |0,050 |0,100 |0,250 |0,500 |
| | |0,06 |0,15 |0,30 |0,60 |1,50 |3,00 ... |_ |_ |_ |0,5 |0,9 |1,5 |1,7 ... |1,3 |2,6 |2,5 |3,0 |4,1 |4,2 |4,6 ... |4,1 |7,1 |9,3 |10,2 |11,7 |12,5 |14,2 ... |10,6 |12,5 |13,5 |14,9 |14,3 |20,4 |21,9 ... |44,2 |47,5 |50,2 |47,5 |50,0 |50,4 |49,5 ... ... ... мына ... ... шаңдар 75 % -
аса тозаңданған (АТз) топырақ деп бағалайды.
Топырақ құрылымдылығының үшбұрышы
4-cурет
Судың шаю әрекеті кезінде ауалы-құрғақ ... бір ... ... ... ... жағдайға өтуіне орай топырақ құрылымдылығының
он түрін ажыратуға болады. Жақшада топырақтың ... ... ... ... түйіртпекті (С-Тп);
2. Ұсақталған түйіртпекті (Ұ-Тп);
3. Жүзгіш түйіртпекті (Ж-Тп);
4. Аса жүзгіш түйіртпекті (АЖ-Тп);
5. ... ... ... ... ... ... Аса жүзгіш түйіршікті (АЖ-Тш);
8. Суғаберік тозаңданған (С-Тз);
9. Жүзгіш тозаңданған (Ж-Тз);
10. Аса тозаңданған (АТз).
ОҚО, ... ... ... ... суғармалы сұртопырағы мен
жылыжайлық топырақ келтірілген жіктеме бойынша жүзгіш түйіршікті топыраққа
(Ж-Тш) жатқанымен, дисперстік құрамы бойынша ерекшелінеді.
Кешенді гуминді тыңайтқышпен ... ... ... шаю ... ... басқа құрылымдық жағдай – суғаберік түйіршікті (С-Тш) күйге өтеді.
III.3. Полимерлік препараттар қатысында топырақ сынамасының сүзу
жылдамдығының ... жер ісі ... ... ... ... ... су
режимін жасауда үлкен маңызға ие. ... ... ... судың сүзілу
жылдамдығы топырақтың дисперстілігіне, механикалық құрамы мен ... ... ... ... мүмкін [1]. Сүзілу жылдамдығын
анықтауда біз Оңтүстік Қазақстанның кәдімгі ... ... ... мен ... ... ең көп ... ... топырақтарына
Кешенді гуминді тыңайтқышпен әсер ете ... ... ... ... ... ... ... препараттардан – ... ... ал ... ... Жоғарыда көрсетілген
препараттардың барлығы да суда ... ... ... сулы ерітінді түрінде
құрғақ топырақ сынамасына қостық.
Топырақты талдауға дайындадық. Тәжірибе жүргізу үшін 4г. ... 40 см3 ... ... адсорбциялық тепе-теңдік орнауы үшін ... ... ... соң ... ... ... аппаратында
сүздік.
Кәдімгі суғармалы сұртопырақтағы сүзілуді жоғарыда аталған барлық
полимерлі ... ... ... ... ... кәдімгі суғармалы сұртопырақта ... ... ең ... ... Кешенді гуминді тыңайтқыш қосу
кезінде, екінші ... гафс ... ... ... ... сүзу ... ... Кешенді гуминді препарат > гафс-17
түрінде орналастыруға болады.
Полимерді қосу ... ... ... ... сүзілу
жылдамдығының ұлғаюы полимер мен топырақ бөлшектерінің өзара әрекеттесу
процесіндегі олардың агрегаттану салдарынан ... ... ... ... ... ... үшін судаерігіш
тұздарының мөлшері бойынша әртүрлі екі ... ... ... (14-кесте).
Қоспа ретінде топырақ сынамасына 0,0006-дан 0,15%-ға ... ... ... ... қолданылды. Полимер мен топырақ бөлшектерінің
өзара әрекеттесуі әртүрлі өлшемдегі агрегаттардың түзілуімен түсіндіріледі.
Кешенді гуминді ... ... тың ... ашық сұртопырағының сүзу
жылдамдығы сорланбаған ашық сұртопыраққа қарағанда жоғары мәнде болуымен
суреттеледі (6-сурет).
14-кесте
0-25 мм тереңдіктегі бастапқы топырақтың ... ... мен ... ... ... ... ... алынған |Бөлшектер мөлшері, мм ... ... ... | ... |
| ... | ... |
| |атауы | ... |
| | |1-0,25 ... ... |
|1 ... ауданының |1,90 |жоқ |12,98 |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
|2 ... ... ашық |1,07 |0,15 |8,81 |
| ... | | | ... ... ... ... арналған топырақ майдаланып,
саңылаулары 1 мм ... елек ... ... дайындалады. Полимер
қосылған, бұзылмаған құрылымды ... ... ... ... ... түсіндіру қызықты. Бұл үшін ашық ... ... ... ... ... ... 4 см, ... 25 см-лік шыны түтікке құрылымы ... ... Үш күн бойы ... 3,5 л суды ... ... ... беті ... суды жібермеді. Топырақ сынамасында 0,06% мөлшердегі
кешенді гуминді препаратымен құрылымдалған топырақ сол жағдайда сазданбай,
25л суды өткізетін мүмкіндікке ие ... ... ... ... су ... ... оның құрылымы шаю процесінде сақталып қалды.
Осылайша, жазық жер топырағында сүзілу жылдамдығының өсуін топырақ
сынамасындағы 0,06% ... ... ... ... ... ... ... /3/. Айтылып өтілгендей, жазық жер топырағының сүзу ... ... ... гуминді препараты препаратымен өңдеу кезінде мүмкін
болады. Осылайша, полимер қосылған топырақтың сүзу мүмкіндігінің ... ... ... ... препарат түрі мен судаерігіш тұздар
мөлшеріне тәуелді.
III.4. Ауыл шаруашылығы дақылдарына тыңайтқыш қолданудың экономикалық
тиімділігі
Минералдық және органикалық ... ... ... ... ... жартысынан астамын қамтамасыз ететіндігін көптеген ғылыми-
практикалық жұмыстардың нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштардың орташа
мөлшерін қолданғанда, олардың бір кг әсерлі заты күздік және жаздық дәнді
дақылдарынан 2,7-5,4 кг, ... ... - 4,7-7,1; ... -20-32, қант ... -26-52, ... 2,3-5,6 кг ... ... қамтамасыз етеді. Бірақ мұндай жағдайда олардың экономикалық
тиімділігі әртүрлі болатынын ескеру керек.
Көптеген жағдайда ... бір ... әр ... ... ... ... өнім алынады. Алайда түскен таза пайда ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады.
Минералдық және органикалық тыңайтқыштарды қолданудың шаруашы-лыққа
пайдасын ... үшін ... ... ... әр ... ... ... әр килограмына келетін қосымша өнімді, тыңайтқыш
қолданудан ... ... ... ... ... дәрежесін
(процент есебімен), дақылдар өнімінің өзіндік құнының төмендеуін және ... ... ... алу ... Тыңайтқыш қолданудан алынған өнімді
есептегенде дақылдардың негізгі өніміне қоса (мысалы, ... ... ... ... ... сабан, жапырақ, т.б.) және өнім сапасын да
есепке алған жөн. Тыңайтқыш қолданудан алынған таза табысты мына формуламен
анықтайды:
Т= (Қ+қ) – Е ... Т - таза ... ... ... ... негізгі қосымша өнім құны;
қ- тыңайтқыш қолданудан алынған қосалқы қосымша өнім құны;
Е- тыңайтқыш қолдануға байланысты барлық шығынның жиынтығы;
Шығынның жиынтығы мына ... ... - ... сатып алуға жұмсалған қаржы;
- тыңайтқышты тасымалдауға жұмсалған қаржы;
-тыңайтқышты сақтауға, дайындауға жұмсалған қаржы;
- ... ... ... ... ... өнімді жинауға, өңдеуге жұмсалған қаржы;
- қосымша өнімді өткізу үшін жұмсалған қаржы;
- қосымша шығын;
Тыңайтқыш қолданудың рентабельділігін мынадай ... ... ... ... ... қаржының қайтымын мына формуламен
анықтайды:
Көң, фосфор және калий тыңайтқыштарының әсері бір жылмен ғана
шектелмейді. Олардың әсері 2-3, тіпті одан да көп ... ... ... ... ... ... қаржы жұмсалмайтындықтан, олардың
рентабельділігі одан сайын арта түседі.
Республикада тыңайтқыштарды пайдаланудан ... ... мен ... ... ... болсақ, солтүстік облыстар жағдайында, әсіресе
жаздық бидайға қолданылған фосфор тыңайтқыштарының ... ... ... ... ... ... жылжы-малы фосфор мөлшері
аз. Сондықтан, парға және пардан кейінгі бірінші дақылға берілген фосфор
тыңайтқышы мол ... өнім ... ... ... мекемелердің
тәжірибесіне қарағанда, суперфосфаттың бір кг әсерлі затынан 10-15 кг
мөлшерінде бидай ... ... ... ... ... ... ... әсіресе қатар аралықтарға
қолданғанда экономикалық жағынан аса ... Ол үшін ... ... 10-15 кг қолдану керек. Зерттеулерге қарағанда мұндай әдіспен
қолданылған ... ... ... ... 2-2,5 ... арттырады,
жұмсалған қаржы 4-7 есе таза пайда түрінде қайтарылады.
Оңтүстік ... ... ... ... ... және күздік
бидайға қолданылған тыңайтқыштардың экономикалық тиімділігі де аса ... ... ... тиімділігі суармалы аймақтарда
өсірілетін техникалық және көкөніс дақылдарында ... ... ... - ... және ... ... ... жоғары. Көптеген зерттеулердің ... ... және ... ... ... ... қолдану
әсерінен жоғары мөлшерде таза пайда алынатындығы белгілі болып отыр.
Сонымен,шаруашылықта минералдық және органикалық тыңайтқыш-тарды ... ғана ... ... ... болады. Сондықтан тыңайту
жүйесін дұрыс ұйымдастыру аса маңызды агротехника-лық шаралардың қатарына
жатады.
III.5. Тыңайтқыш қолдану және ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштың маңызды
роль атқаратындығы белгілі. Мәселен, минералдық тыңайтқыштарды пайдаланудан
көпшілік дақылдардың түсімі орта ... 50-80% ке ... ... ... ... түбегейлі түрде бас тарту өнім ... ... әкеп ... Алайда тыңайтқыш қолдану технологиясын
сақтамау, оның құрамында өсімдікке зиянды әсер ... улы ... ... ... ... ... топырақтың, атмосфераның, жер
асты суларының тағы басқа бізді қошаған ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау мәселесіне ерекше
көңіл бөлінуі тиіс.
Табиғи ортаның тыңайтқыштардың әсерінен ластануына мына ... ... ... ... ... ... дайындау және топыраққа
енгізу технологиясын сақтамау. Зауытта өндірілген тыңайтқыштардың
егістікке жеткенше 10-15 ... ... ... ... концентрлі
тыңайтқышты пайдалануда егістікке біркелкі шашпаса өнім төмендейді.
2. Ғылыми жағынан негізделген ... ... ... ... ... ... беру мерзімін,
мөлшерін, әдісін дұрыс орындауға жете көңіл аудару ... ... ... ... ... және ... ... төмендетеді.
3. Қоршаған ортаның ластануына эрозия құбылысы да ... ... ... бейім жерлер көлемі 70 млн. Гектардан астам. Оның
52 млн. гектардан астамы жел эрозиясына, ал 17 млн. ... ... ... ... (Р. ... ... жүзі бойынша 100-200
гектар жер эрозияға ұшырайды. Эрозияның тигізетін ... ... ... ... ... бір ... ... жел эрозиясына
ұшырағанда ол 600 кг жалпы азот, 108 кг жылжымалы фосфор және 105 ... ... ... Ал су ... ... ... болған
жердің әрбір гектары 2 тоннаға дейін жалпы азоттан, 230 кг фосфор мен
215 кг калийден айырылады. ... Д.Я. ... ... жер ... ... 1,5-2 ... жағдайда су эрозиясына
ұшыраған әрбір гектар жер 400-800 кг азоттан, 100-150 фосфордан, ... ... және 10-12 ... ... ... ... ... арқылы эрозияның әсерінен топырақтағы қоректік
заттардың ... ... ... ... топырақ құрамындағы қоректік заттардың шайылуы,
кг/га.(А.Д. Фокин, 1986).
|Қоректік заттар |Тыңайтқыш берілген танап|N60P60K60 ... ... ... |4730 |3500 ... |260 |128 ... |17,1 |12,0 ... |14,1 |128 ... |93,0 |69,0 ... ... ... ... өсімдігінің тамыр жүйесі өсіп-жетіледі
топырақтың физикалық қасиеті жақсарады, ... ... ... ... Тыңайтқыш құрамында кездесетін ілеспе (бөгде) қосылыстар элементтер
қоршаған ортаға зиянды әсер етеді. Көпшілік минералдық тыңайтқыштар
құрамында ... ... ... және улы ауыр ... ... ... т.б.) болады. Әрине бұл элементтедің біразы аз ... ... Ал ... ... ... мөлшерін қолданғанда
топыраққа улы заттар мен бөгде қоспалар көп мөлшерде шоғырланады. Олар
топырақ қасиеті мен құнарлылығына, дақылдың өнімі мен ... ... ... және жер асты ... ... нашарлайды.
Минералдық тыңайтқыштар құрамындағы улы заттар, оларды өндіру барысында
шикі заттардан (мысалы, апатит, фосфорит, калий рудалары) ... ... руда ... ... ... тыңайт-қышта қалады. Сондықтан
егістікке 1-тонна фосфор бергенде онымен бірге шамамен 160 кг фтор ... ... ... мен ... ... ... баяу өтуіне, өсімдіктегі биохимиялық процестердің бұзылуына
әкеп соғады. Фтор фотосинтез және ... ... ... ... ферменттерінің қызметін баяулатады. ... ... ауыр ... ... ... ... элементтерді бірдей дәрежеде сіңірмейді.Көкөністер техникалық және
дәнді ... ... ауыр ... ... ... Өсімдік
кадмий, мырыш металдарын қорғасын, хром және сынапқа қарағанда көбірек
қабылдайды. Мыс пен ... ... ... ... болып саналады.
Ауыл шаруашылығы дақылдарына көң, қорда, түрлі өндіріс қалдықтарын ... ... ... ... ... микроэлементтердің (оның ішінде
ауыр металдар) шектен тыс көп ... әкеп ... ... ... өте жоғарылауы тірі организмдердің улануына себепші
болады.
Топырақ пен өсімдіктің ауыр металдармен ластануын төмендетудің және ... ... ... улы заттардың мөлшерін реттеудің басты
жолы – органикалық және минералдық тыңайтқыштарды ғылыми негізде қолдану.
Азотты ... ... ... ... ... ... және
фульвоқышқылдары мен кальций, магний катиондарының топырақтың төменгі
қабатына жылжуы ... ... ... ... қоректенуі
нашарлайды.
Ауыл шаруашылығы өнімінің құрамындағы нитраттың шектен тыс артуы адамдар
мен малдардың организмін уландырады. Мал ... үшін ... ... ... 0,2%. ... құрамында 0,2% немесе одан жоғары
нитратты азоты бар азықты малға беруге болмайды. Адам өз ... ... 5 мг ... ... ... ... ... нитрат мөлшерін азотты тыңайтқыштардың ... ... рет ... ... ... және органикалық тыңайтқыштарды
бірге пайдалану, ингибиторларды тыңайтқышқа қосып беру, ... ... ... және басқа да агротехникалық шараларды қатаң сақтау арқылы
реттеуге болады.
Фосфор тыңайтқыштарының экологиялық зардабы көбінесе олардың құрамындағы
ауыр ... ... ... ... ... ... ... фосфор оксидтерінің арақатынасына тәуелді. Егер CaO мен ... 1:1 ... 1: 1,5 ... ... адам ... ... ... тыңайтқыштарының шикі заттарын өңдеуді жетілдіру есебінен және
эрозияға қарсы шараларды жүзеге асыру арқылы қоршаған ортаның
фосфор элементімен ластануын ... ... ... ... ортаны аз дәрежеде ластайды. Топыраққа
енгізілген калий ... ... ... картоп, темекі,
жүзім, талшықты дақылдар көп зардап шегеді. Шөп ... ... ... оны ... мал ... ... улы заттармен ластануын төмендету үшін шараларды жүзеге
асыру керек:
1. Өнер табысының арқасында сумен ... ... ... ... ... ... ... жүйе түзетін, тұтқыр-
созылмалы немесе бөлшек түйіршіктер күйдегі ... ... ... ... ... саласы мен өзінің қасиеті бойынша
уникальді өнім – бос суда еритін ... ... ... Өсімдіктердің биологиялық талаптарына, топырақ – ... , ... ... және ... ... ... тыңайтқыштардың қолайлы мөлшері, түрі топыраққа
ендіру әдісі көрсетілген ... ... ... қатаң орындау.
2. Қышқыл және кебірленген топырақты хмиялық жолмен мелиорациялау үшін
әк, гипс тыңайтқыштарын қолдану.
3. Органикалық ... ... ... пайдалану үшін
агрономиялық ережелерді орындау және минералдық тыңайтқыштармен
тиімді ұштастырып қолдану.
4. Ғылыми жағынан ... ... ... игеру.
5. Топыраққа су және жел эрозияларынан сақтауға арналған шараларды
пайдалану.
6. Түрлі аурулар мен зиянкестерге төзімділігі жоғары ауыл ... ... ... жұмыста Ленгір, Шұбаркөл және Екібастұз көмірлерінің құрамы
зеттеліп ... ... аз және ... ... мөлшері көп
болғандықтан) тәжірибелер жүргізілді. Көмірді сілтілермен экстракциялау
арқылы гуминді қосылыстар алу ... ... ... мен олардың
механизмі зерттелді. Экстракция үрдісіне сілтінің табиғаты мен концен-
трациясының, температураның, ... ... ... (қ:с) ... ... ... анықталды.
Біз жүргізген қоңыр көмірдегі кейбір сирек элементтердің ... ... ... ... ... ... ... ортаның сорбциялық қасиеті мен рН-ы атқаратындығын көрсетті.
Кейбір элементтер сілтілі ортада ... ... ... сорбцияланып, ал
қышқыл ортада ... ... ... ... ... қасиеттердің тәуелділігін сорбент ретінде көмірді пайдалану
кезінде ... тура ... әр ... және кең ... бар ... активті заттар болып
есептеледі.
1. Концентрациясы өте ... ... ... ... өсімдіктің
өсіп-өнуін жылдамдатып, олардың ... ... ... 8-10 ... кемітеді.
2. Гуминиді заттар өсімдік тамырының өсуін тездетеді, соның әсерінен
тамыр ұзарады және тармақталады. ... ... ... ... ... ... ... артады және фотосинтез
үрдісі жылдам-дайды да, өсімдік тез гүлдеп, тез піседі.
3. Гуматтар зат және тыныс ... ... ... ... ... ... ... баруын реттейді. Өсімдіктің
қоректенуіне фосфаттардың тиімсіз түрін тиімді түрге айналдырады.
4. Алынатын өсімдіктердің сапасын жақсартады, мысалы, ... ... ... ... ... көкөністер мен жеміс-
жидектерде қанттың және С дәруменінің мөлшерін ... ... ... Өнімдердің сақталу мерзімін ұзартады.
5. Гуматтар өсімдіктің әр ... ... ... ... ... т.б.) мен ауа ... ... жағдайларына (құрғақшылық, үсік,
т.б.) төзімділігін арттырады, радиация мен улы ... ... ... ... ... ... мен ... өңдеу, үстемелеп
қоректендіру, суару және бүрку үшін қолдануға болады.
Гуминді заттарды тек тыңайтқыш және өсімдіктің өсіп-өнуін ... ғана ... ... мен ... ... ... , ... құрылыс,
темір өңдеу, косметика, медицина және т.б. өндірістерде ... ... ... ... ... қалдықтарды пайдалану мен
гуматтарға жаңа функционалдық топтарды енгізу, олардың ... ... ... ... ... ... ... экологиялық
мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызуға болады. Микроэлементтер көзі ... ... мен ... ... ... ... кейбір
қалдықтары қолданылуы ... ... ... ... арқылы
тыңайтқыштардың түрлерін көбейтуге және экологиялық ... ... Бұл ... химия ғылымы мен өндірісіне қосылатын зор үлес
болмақ ... ... ... Батюк В.П. Применение полимеров и ПАВ в почвах.– М.: ... ... А. ... к ... Прозоровской «Влияние гуминовой
кислоты и ее производных на ... в ... ... ... ... ... ... вып. 127., 1936.
3. Власюк П.А. Улучшения условий питания растений отходами бурых углей. –В
сб.: ... ... ... и ... их применения. –Харьков. Изд-
во Харьковского университета,1957, с.127-144.
4. Горовая А.И., Грановский Н.М., ... Л.В. и др. ... ... гуминовых веществ на радиорезистентность клеток млеко-питающих и
микроорганизмов. В сб. «Гуминовые удобрения. Теория и ... ... T.V. ... ... ... 1975, с.224 - 234.
5. Гуминовые вещества в биосфере / Под ред. Д.С. Орлова.- М.: Наука, 1993.
- 238 ... ... ... ... и практика их применения / Отв. ред. В.П.
Попов. – Киев: Гос.изд. с/х лит., 1962. – 649с.
7. ... ... ... ... ... ... Иванов Н.Г. и Трушкина Н.И. Бурый уголь как удобрение. Труды НИУИФ, вып.
127, 1936. С.98-131.
9. Кистер Э.Г., ... Е.Ф. О ... ... ... ... - ... ... № 2, 1959, с. 33-37.
10. Қазақстан Республикасының Ғылыми-техникалық кітапханасы www.rntb.kz
11. Қазақстан Республикасының патенттік орталығы www.kazpatent. kz
12. Қобланова О.Н., Қадырова Г.А. ... ... ... ... ... ... байқау және көмірдің
активті сорбциялық қасиеттерін зерттеу ”,
Халықаралық ғылыми-практикалық ... ... ... ... Қобланова О.Н., Дүйсебаев Ш.Е., Есенов Ч.К. “ Гумин қышқылы негізінде
алынған тыңайтқыштарды ауыл ... ... ... ... ... ... конференция-сының
еңбектері, Шымкент – 2008ж.
14. Ларина В.А., Мирошниченко Л.А., ... Т.В. Опыт ... ... в ... ... ... В сб. Гуминовые
удобрения. Теория и практика их применения., ч.П. - ... ... 1962, с. ... ... И.Н. и др. ... и охрана биосферы при химическом
загрязнении. – М.: Высшая школа, 1998. – ... ... Д.Т., ... О.И., ... Н.И., ... Т.Ж.
Углегуминовые кислоты и их использование.-Ташкент, Изд-во «Фан» Узбекской
ССР, 1980. 153 с.
17. Орлов Д.С. ... ... почв и ... ... ... М.: ... МГУ, 1990. 325 ... Орлов Д.С., Безуглова О.С. Биогеохимия. Учебник. – Р-н-Д.: ФЕНИКС,
2000. – ... ... Д.С., ... Л.А. ... по ... ... - М.: Изд-во МГУ,
1981. - 272 с.
20. ... Д.С. ... ... в биосфере //Статьи ... ... в ... формате. Химия. – МГУ им. М.В.
Ломоносова, 1997 // Интернет-сайт ... ... Д.С. ... ... почв и общая теория гумификации. - М.:
Изд-во МГУ, 1990. - 325 ... ... Д.С. ... ... – М.: МГУ, 1992. – ... ... № JAP 02336. UZ - ... получения удобрений, приоритет
изобретений 14.01.1999. 2003 ... ... B.C., ... С.И., Юсупходжаев М. Сохранение и восстановление
содержаний гумуса в ... // ... ... ... ... базы ... Узбекистан /Тез.науч.практ. конф. (2 октября
2001 г.) -Ташкент; ИМР, 2001. ... ... B.C. ... ... производства бактериальных гуминовых
удобрений - веление времени / Тез.науч.-практ. конф.мин.водн. и сельск.
хоз-ва. - ... 2000. ... А.И., ... Д.С., ... ... ... - ... Наук. думка, 1995.-304 с.
26. Пивоваров Л.Р. О ... ... ... в ... с ... Сб. ... удобрения. Теория и практика их применения».,
ч.П, Киев: Госсельхозиздат ... 1962, ... ... редакторов Н.В. Милетенко и М.А.Комарова к совместному
проекту стран СНГ ... руды и ... ... в
обеспечении продовольственной безопасности» /Материалы к V сессии
Межправительственного ... по ... ... и охраны недр. -
Москва - Жанатас. 2001.
28. ... В.А. ... ... ... ... бассейна в качестве
сырья для производства гуминовых удобрений в степной зоне ... ... ... Теория и практика их применения», ч.2. - ... 1962, ... ... Л.К. и др. ... и ... ... при ... – М.: Высшая школа, 2002. – 334с.
30. Тейт Р. Органическое вещество почвы. - М.: Мир, 1991. - 400 ... ... А.Л., ... Л.Ф., ... Л.А. и др. О ... гумусовых
веществ в клетки растений,т.V - Днепропетровск, Изд-во ... ... 1975, с. ... ... Л.А. Роль гуминовых кислот в питании ... ... ... ... т.38, 1951.
33. Христева Л.А., Ярчук И.И., Кузько М.А. ... ... ... ... В сб. ... ... Теория и
практика их применения.-Харьков, Изд-во ... ... ... ... ... энциклопедия в 5 томах. Т.1. – М.: ... ...... ... И.И. ... к технологии получения гуминовых ... ... ... ... ... Теория и практика их
применения. Кн.2.- Киев: Госсельхозиздат УССР, 1962, с.433-443.
-----------------------
Органо-минеральды ... ... ... ... ... ... - ... даланың
кәдімгі сұртопырағы,
2-Сайрам ауданының кәдімгі суғармалы сұртопырағы
Топырақ
Уақыт, мин.
5-сурет
1-Кешенді гуминді препараты;
2-Гафс-17;
Кешенді гуминді препаратының 10%-дық топырақ сынамасының сүзу жылдамдығына
әсері: топырақ ... ... ... - ... ... кәдімгі суғармалы сұртопырағын-дағы 10%-дық ... ... ... ... препараттар әсерінен
өзгеру графигі:
Гумус
Анатомиялық құрылымын жоғалтпаған қалдықтар
Гуминді заттар
Гумус қышқылы
Ыдырау ж/е гумификация аралық өнімдері
Гуминді емес ... ... ... ... ... ... қышқылдары
Фульвоқышқылы
Гиматомеланды қышқылы
Қара (сұр)
Қоңыр

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қола дәуірінің тарихнамасы51 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь