Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендету жолдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. НАРЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН ТӨМЕНДЕТУДІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... 7

1.1 Өнімнің өзіндік құны, оның мазмұны және құрылымы ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Өзіндік құнның жіктемелік белгілері, олардың ерекшеліктері ... ... ... 14
1.3 Өзіндік құнды есептеудің шетелдік тәжірибедегі әдістері ... ... ... ... ...22

2. «АДАЛ» АҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӘЛЕУЕТІН ЖӘНЕ ӨНІМІНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31

2.1 «Адал» АҚ қаржылық.экономикалық белсенділігін талдау ... ... ... ... 31
2.2 Кәсіпорын өнімдерінің өзіндік құн құрылымын талдау ... ... ... ... ... ...42
2.3 «Адал» АҚ өндірістік шығындарының қалыптасуын талдау ... ... ... ..46

3. БӘСЕКЕ ЖАҒДАЙЫНДА ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН ТӨМЕНДЕТУ ТЕТІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52

3.1 Кәсіпорында өнімнің өзіндік құнын төмендету резервтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
3.2 Қазақстан Республикасындағы сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорындарды дамыту бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..75

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79
КІРІСПЕ

Кез келген кәсіпорын өзінің атқарған жұмысынан неғұрлым көп пайда алуға тырысады. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын тек жоғарғы тиімді бағамен сатып қана қоймай, сонымен қатар оны өндіруге және өткізуге кететін шығындарды қысқартуға тырысады. Кәсіпорын табысының ұлғаюының қайнар көзі, ең біріншіден, оның сыртқы жағдайына байланысты болса, екіншіден, кәсіпорынның ұйымдастырылған өндіріс үрдісінің тиімділігіне және өндірілетін тауардың кезекті өткізілуіне байланысты болады.
Өндірістік шығындар, өнімнің өзіндік құны экономикалық сатының басты элементтері болып табылады. Олардың деңгейі, көбінесе, пайда көлемін, кәсіпорын рентабельділігін және шаруашылық қызметінің тиімділігін анықтайды. Сонымен қатар, кәсіпорынның бәсеке қабілеттілігін, беріктілігін, қаржылық тұрақтылығын анықтай отырып, оның өндірістік шығындарын қысқартып, оптималды экономикалық жетілдірудің негізгі бағыты болып табылады.
«Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» деген ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауында (Астана, 2005 жылғы 18 ақпан):
«Экономиканы түпкілікті реформалауға бағыт ұстап, біз қысқа мерзімнің ішінде нарықтық реформаларды жүргізе білдік, тиісті заңнамамызды жасауға қол жеткіздік. Бүгінгі таңда Қазақстанда нақтылы жұмыс істеп тұрған нарықтық экономика бар.
Егер осыдан он жыл бұрын жан басына шаққандағы жалпы ішкі өніміміз жеті жүз доллардан сәл ғана асса, 2004 жылдың соңында ол екі мың жеті жүз долларға жетті, ендеше 2005 жылы біздің жан басына шаққандағы жалпы ішкі өніміміз енді үш мың доллардай болады деген болжамымыз бар.
Мен 2010 жылы жан басына шаққанда жалпы ішкі өнімді 5 800 АҚШ долларынан асатын мөлшерге, яғни Чехия, Венгрия, Польша, Малайзия сияқты елдердің бүгінгі деңгейіне, 2015 жылы шамамен 9 000 АҚШ доллары мөлшеріне жеткізуге күшіміз жетеді деп санаймын. Жалпы, сатып алу қабілетінің шамасы жағынан бұл цифрларға біз қазірдің өзінде жақынбыз.
Біз еліміздің жалпы ішкі өнімін 2000 жылмен салыстырғанда 2010 жылы екі есе ұлғайтуды жоспарласақ та, бұл көрсеткішке 2008 жылы-ақ жететінімізге сеніміміз мол,» - деп жазған. [1]
Осыған орай, біз ұлттық табысты арттыруымыз қажет. Ал ол үшін, ең алдымен, табыс, пайда әкелетін кәсіпкерлікті, әсіресе шағын және орта бизнесті, олардың субъектілерін одан әрі дамытып, өнім сапасы мен өндіріс тиімділігін арттырып, табысын көбейту керек. Яғни, кез келген өндірістік кәсіпорын өзінің өндірістік шығындарын қысқартқаны, төмендеткені жөн. Бұл пайданы арттырудың негізгі кепілі болып табылады. Сондықтан, осы дипломдық жұмыстың тақырыбы «Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендету жолдары» - қазіргі кездегі өндірістік кәсіпорындар үшін өзекті мәселе болып отыр.
Жалпы, өнімнің өзіндік құны дегеніміз – кәсіпорынның өнім өндіруге және өткізуге жұмсаған шығындарының ақшалай тұлғалануы. [16]
Ол кәсіпорынның жалпы өндірістік тиімділігін анықтайды. Өзіндік құнды, яғни өндірістік шығындарды жүйелі түрде төмендету – кәсіпорындардың жұмыс істеу тиімділігін арттырудың негізгі құралы болып табылады. Нарықтық экономика жағдайында залалды кәсіпорындарды қаржылай қолдау қағидаға жатпайды.
Ұлттық экономиканың барлық салаларында өндіріс шығындарын төмендетудің мына негізгі бағыттарын айтуға болады:
- ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін пайдалану;
- өндіріс және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру;
- экономикалық үрдістерді мемлекет тарапынан реттеу.
Ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін іске асыру – бұл, бір жағынан, өндіріс қуатын, шикізат және материалдар, оның ішінде отын-
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, Астана, 2005 жылғы 18 ақпан. – Алматы: Жеті жарғы, 2005.
2. Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында: ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, Астана, 2006 жылғы 1 наурыз. – Егемен Қазақстан, 2 наурыз 2006.
3. Қазақстанның бәсеке қабілеттілігі, экономиканың бәсеке қабілеттілігі, ұлттың бәсеке қабілеттілігі: ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Егемен Қазақстан, 19 наурыз 2004.
4. Назарбаев Н. Ә. Жаңа заман – жаңа экономика. – Егемен Қазақстан, 16 желтоқсан, 2004.
5. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі дамуының стратегиялық жоспары: ҚР Президентінің бұйрығымен бекітілген, 2001 жылғы 4 желтоқсан, № 735. - Астана, 2001.
6. Қазақстан Республикасының 2003-2015 жылдарға арналған индустриалды - инновациялық даму стратегиясы. – ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер жинағы, № 30, 2002.
7. Мейірбеков А. Қ., Әлімбетов Қ. Ә. Кәсіпорын экономикасы. – Алматы: Экономика, 2003.
8. Волков О. И. редак. Экономика предприятия. – Москва: Инфра-М, 1998.
9. Палий В.Ф. Основы калькулирования. - М.: Финансы и статистика, 2004.
10. Горфинкель В. Я., Швандар В. А. редак. Экономика предприятия. – Москва: Юнити, 2001.
11. Сергеев И. В. Экономика предприятия. – Москва: Финансы и статистика, 1997.
12. Дүйсенбаев К. Ш., Төлегенов Э. Т., Жұмағалиева Ж. Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау. – Алматы: Экономика, 2001.
13. Шим Джей, Сигел Джоэл. Методы управления стоимостью и анализ затрат. Пер. с англ. М.: Филин, 2002.
14. Балашов В. Можно ли управлять себестоимостью? // Азия: экономика и жизнь.-2000, №45.
15. Брызгалин А.В., Берник В.Р. Себестоимость и проценты за пользование кредитом. // Бухгалтерский учет.-2003, №6, с.31-34.
16. Насырова М. Р., Токсанбай С. Р., Кулпыбаев С. К., Гуляева С. П. Қазіргі экономикалық орысша-қазақша түсіндірме сөздік-анықтамалық. – Алматы: 2003.
17. Сергеева О.А. Учет затрат на производство и калькулирование продукции себестоимости продукции, работ и услуг.//Библиотека бухгалтера и предпринимателя, №4, апрель, 2003 г.
18. Джумагазина А.К. Учет и аудит затрат и калькулирование себестоимости молочной продукции. Автореферат дис. К.э.н. 08.00.12., Алматы, 2000.
19. Бисенғазиев М. Б., Хамитов А. Ш. Кәсіпкерлік негіздері. – Орал, 2001.
20. Горбашко Е.А. Конкурентоспособность промышленной продукции: Учебное пособие /Миннауки, высш. Школа техн. политики РФ. С.-Пб. Ун-т экономики и финансов, - Санкт-Петербург. – 1998.
21. Методические рекомендации к стандарту бухгалтерского учета 7 «Учет товарно-материальных запасов» в части формирования состава и классификации затрат, включаемых в себестоимость продукции (работ, услуг). - Бюллетень бухгалтера, 2003, № 30, с.2.
22. Бланк И.А. Управление прибылью. Киев, «Ника-Центр», 1998.
Брызгалин А.В., Берник В.Р., Головкин А.Н. Профессиональный комментарий к Положению о составе затрат по производству и реализации продукции (работ, услуг), включаемых в себестоимость продукции (работ, услуг) и о порядке формирования финансовых
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
«ЭКОНОМИКА» факультеті
«Экономика» кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
«Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендету жолдары»
тақырыбына жазылған
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...................................................................
...........................................3
1. НАРЫҚ ... ... ... ... ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ
МАҢЫЗЫ................................7
1. Өнімнің өзіндік ... оның ... ... ... ... ... ... олардың
ерекшеліктері............14
3. Өзіндік ... ... ... ... ... АҚ ... ... ЖӘНЕ ӨНІМІНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН
ТАЛДАУ................................................................
....31
1. ... АҚ ... ... Кәсіпорын ... ... құн ... ... АҚ ... шығындарының қалыптасуын талдау..............46
3. БӘСЕКЕ ЖАҒДАЙЫНДА ... ... ... ТӨМЕНДЕТУ
ТЕТІКТЕРІ.............................................................
..........52
1. Кәсіпорында ... ... ... ... ... ... сүт өнімдерін ... ... ... ... ... өзінің атқарған жұмысынан неғұрлым көп пайда алуға
тырысады. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын тек ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар оны ... және ... ... ... ... ... ... ұлғаюының қайнар көзі,
ең біріншіден, оның сыртқы жағдайына ... ... ... ... өндіріс үрдісінің тиімділігіне және
өндірілетін ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құны экономикалық сатының басты
элементтері болып табылады. Олардың ... ... ... ... рентабельділігін және ... ... ... ... ... кәсіпорынның бәсеке қабілеттілігін, беріктілігін,
қаржылық тұрақтылығын анықтай отырып, оның өндірістік шығындарын қысқартып,
оптималды экономикалық жетілдірудің негізгі бағыты ... ... ... әлеуметтік және саяси жедел ... ... ҚР ... ... ... ... (Астана, 2005 жылғы 18
ақпан):
«Экономиканы түпкілікті реформалауға бағыт ... біз ... ... ... ... ... білдік, тиісті заңнамамызды жасауға
қол жеткіздік. ... ... ... ... ... істеп тұрған
нарықтық экономика бар.
Егер осыдан он жыл ... жан ... ... ... ішкі өніміміз жеті
жүз доллардан сәл ғана асса, 2004 жылдың соңында ол екі мың жеті ... ... ... 2005 жылы ... жан ... ... жалпы ішкі
өніміміз енді үш мың ... ... ... болжамымыз бар.
Мен 2010 жылы жан басына шаққанда жалпы ішкі өнімді 5 800 АҚШ ... ... яғни ... ... Польша, Малайзия сияқты елдердің
бүгінгі деңгейіне, 2015 жылы шамамен 9 000 АҚШ ... ... ... ... деп санаймын. Жалпы, сатып алу қабілетінің шамасы жағынан
бұл цифрларға біз ... ... ... ... жалпы ішкі өнімін 2000 жылмен салыстырғанда 2010 жылы ... ... ... та, бұл көрсеткішке 2008 жылы-ақ жететінімізге
сеніміміз мол,» - деп жазған. [1]
Осыған орай, біз ... ... ... ... Ал ол үшін, ең
алдымен, табыс, пайда ... ... ... ... және ... ... ... одан әрі дамытып, өнім сапасы мен өндіріс
тиімділігін арттырып, табысын көбейту керек. Яғни, кез ... ... ... өндірістік шығындарын қысқартқаны, төмендеткені жөн. Бұл
пайданы арттырудың негізгі кепілі болып табылады. Сондықтан, осы дипломдық
жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... -
қазіргі кездегі өндірістік кәсіпорындар үшін өзекті мәселе болып отыр.
Жалпы, өнімнің өзіндік құны дегеніміз – кәсіпорынның өнім өндіруге ... ... ... ... ... [16]
Ол кәсіпорынның жалпы өндірістік тиімділігін анықтайды. ... ... ... ... ... түрде төмендету – кәсіпорындардың жұмыс
істеу ... ... ... ... болып табылады. Нарықтық
экономика жағдайында залалды кәсіпорындарды қаржылай қолдау ... ... ... ... ... шығындарын төмендетудің
мына негізгі бағыттарын айтуға ... ... ... ... пайдалану;
- өндіріс және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру;
- экономикалық үрдістерді мемлекет тарапынан реттеу.
Ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін іске асыру – бұл, бір жағынан,
өндіріс ... ... және ... оның ... отын-энергия
ресурстарын көптен-көп пайдалану, ал екінші жағынан, тиімді ... жаңа ... ... іске асыру.
Шығынның белгілі бір мөлшерін ... ... ету – ... әр ... ... ... келгендегі басты талап болып отыр.
Тек қанша өнім өндірілгендігінің ғана емес, оны ... ... ... да ... зор. ... ... қойылуы мынаны аңғартады:
шикізат пен материалдарды жұмсай отырып немесе машиналар мен ... ... ... ... бөлігінен неғұрлым көп өнім алуға,
әрбір станок пен технологиялық ... ... ... шығындарын,
бұйымдардың өзіндік құнын төмендетіп, кәсіпорындардың пайдасын көбейтуге,
өндірістің тиімділігін арттыруға жету керек.
Егер кәсіпорын ... ішкі ... ... ... ... ... ... талпыныс жасалса, онда
оларды үш топқа бөлуге болады. ... ... ... ... ... пайдалануын жақсартудың, екіншіден, айнымалы өндіріс
қорларын неғұрлым тиімді пайдаланудың және ... ... ... ... жақсартудың есебінен арттыру.
Өндірісті және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіруге келсек, онда бұл процесс
- ысырапты қысқарту есебі мен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қазіргі кезеңде нақты еңбекті
үнемдеудің ... ... ... еңбекті үнемдеумен салыстырғанда,
едәуір салмақты нәтиже береді. ... ... ... ұйымдастыруды
жетілдірудің екі негізгі мектебі бар: американдық және ... Бұл ... ... ... ... ету, ... ... ынталандыру және тағы басқа көптеген жүйелер.
Сонымен қатар, өндіріс ... ... ... ... ... жөніндегі бағдарламалары мен мемлекеттік стандарттар
елеулі орын алады. [7]
Дипломдық жұмыстың мақсаттары – ... ... ... ... өндіруге кеткен шығындарын, яғни өнімнің өзіндік
құнын төмендету жолдарын анықтау, олардың теориялық ... ... ... ... ... таңдау болып табылады.
Ал дипломдық жұмыстың міндеттері – ... ... ... сай
келтірілген кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық, қаржылық құжаттарын өз
бетінше қолданып, оған талдау жасау, кәсіпорынға іс ... ... ... ... идеялар ұсыну.
Дипломдық жұмыс негізгі 3 тараудан тұрады:
Бірінші тарауда тақырыпқа қатысты теориялық ... ... ... ... ... оқу ... қолдана
отырып, өнімнің өзіндік құны дегеніміз не, өндірістік шығындар, олардың
мазмұны, құрылымы, ... ... ... құнды төмендету
резервтері, тағы басқа мәселелерді теориялық тұрғыда сипаттау.
Екінші тарауда таңдап алынған тақырыпқа ... ... ... ... АҚ ... мәліметтерімен жасалады. Бұл тарау кәсіпорынның
экономикалық белсенділігін, өнімдерінің өзіндік құн құрылымын, ... ... ... ... ... – бұл тарауда осы дипломдық жұмыстың авторының
өз пікірі мен ұсыныстары жазылады. Ол тақырыпқа ... ... ... әр ... ұсыныстар жасап, осы өндірістік салаға өз үлесін ... ... ... ... ... ҚҰНЫН ТӨМЕНДЕТУДІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
МАҢЫЗЫ
1.1 Өнімнің өзіндік құны, оның мазмұны және құрылымы
Көп экономистер шығындарды анықтау үшін айтарлықтай өз үлестерін қосқан.
К. ... 2 ... ... ... ... өндірістік шығындар,
айналым шығындары.
Өндірістік шығындар түсінігінде жолақыға, шикізатқа, материалдарға кеткен
шығындар кіреді, сонымен қатар мұның ішіне еңбек құралдарының ... ... Тағы ... ... ... ... ... шығару
мақсатында кәсіпорын ұйымдастырушыларының жұмсаған шығындары ... ... ... ... бір бөлігін өндірістік шығындар құрайды.
Айналым шығындарының жіктелуі сол тауарды өткізу үрдісімен байланысты. Ол
өндірістік инфрақұрылымға жақынырақ болып келеді және ... ... ... ... ... шығындар тауар сатылғаннан кейін түскен ақшадан
ғана төленеді. Таза айналым ... – сату ... ... және тағы ... ... ... сұранысын анықтау),
жарнама, штаб-пәтер персоналының жолақысы және тағы басқа. Таза ... ... ... ... ... ... ... сатылғаннан түскен
пайдамен төленеді.
Қазіргі кездегі шығындар концепциясын Шығыс ... ... ... ... ... ... екі кезді де қамтиды. Жалпы теорияда
экономикалық және бухгалтерлік шығындар ... ... ақша ... көрсетілгенімен, белгілі бір өнім
өндіруге, ... ... ... ... және ... кеткен шығындар
жатады. Сонымен қатар, олар өзіне өндіріс құралдарына жұмсаған ... ... ... ... ... май, ... энергиясы
және тағы басқа) және өндіріс қызметкерлерінің жалақысын жатқызады. ... ... ... кәсіпкерге қаншаға айналатынын көруге болады.
Берілген анықтама бухгалтерлік шығындарды ... ... ... төлемі ретінде тек нақты шығындарды қосады. Осылайша,
бухгалтерлік шығындар ... ... ... Ал ... шығындар болса, өнім өндіру үшін нақты емес ... ... емес ... – бұл өнім ... ... ... ... ол белсенді емес. Оған фирманы басқаратын адамдардың өзіндік еңбегін,
оның өнім ... ... ... ... ... жерді жатқызуға
болады, бірақ ол кәсіпорын меншігінде болуы керек. Нақты емес шығындарды
фирманың экономикалық шығындарына қосу үшін ... ... ... баға беру
керек. Ал егер ресурстарды сатып алмаса, оны қалай істеуге болады? Ол ... ... ... ... ... ... ... белгісіз бір кәсіпкер өндіріске өзінің қаржысын салды дейік.
Бұл ... ... ... нұсқауы ретінде машиналарды
жатқызуға болады. Кез келген ... ... ... ... ... байланысты ол дивиденд алады және коммерциялық банктің депозитіне
ақша салып, процент алады. Берілген ... ... ... ... ... қарағандағы ақша салымының альтернативті құнын
бағаласақ, кәсіпкердің өз өндірісіне салғаны тиімді болады, әрі ... ... Егер ... ... ... альтернативті жағынан пайдаланатын
болсақ, онда өз өндірісіне салынған ... ... ... ... альтернативті құнын құрайды, яғни нақты емес шығындар көлемі
бухгалтерлік шығындармен қосқандағы ... ... ... ... ... ... жалпы шығындарының көлемі емес, орташа шығындар
көлемі – бір ... ... үшін орта ... неше ... ... маңызды
болып табылады. Орташа шығындарды есептеу үшін жалпы шығындарды ... ... бөлу ... ... ... тауар бағасымен салыстыра отырып,
бұл өнімді ... ... ... ... ... бір өнім данасын артық шығарса, қаншалықты өсім болатынын
анықтайды. Бұл ... бір дана ... ... шығарғанда қаншалықты табысты
болатынын көрсетеді.
Шығындар ұзақ және қысқа мерзімді болып ажыратылады. Қысқа ... ... ... Ал ұзақ ... ауыспалы шығындар
көрсетіледі.
Өнімді өндіруге кететін ... яғни ... ... келесідей
факторларға байланысты болады:
1. Өнімді өндіру үшін қажетті технологиялардың жұмсалуы және өндірістің
дұрыс ұйымдастырылуы;
2. Табиғи шикізаттардың пайдаланылуы;
3. Өндіріске ... болу және оны ... ... ... жаңарту және оны ұйымдастыру, сонымен қатар өнім ... оған ... ... ... және тағы сол ... Өнімді өндірер алдында оған алдын-ала жоба ... яғни ... ... ... ... ... немесе үлгілер жасау, эксперимент
жұмыстарын жүргізу және осы ... ... ... ... ... ... беру;
6. Өндірістік процесті қамтамасыз ету, яғни өндіріске қажетті шикізат,
материалдар, ... ... ... және ... да ... ... жарамды негізгі өндірістік қорлар, санитарлы-
гигиеналық жұмыстарын жүргізу және осылармен қамтамасыз ету;
7. Жұмысшыларға еңбек ету үшін ... ... ... және ... ... ... ... басқару, яғни фирма немесе кәсіпорында қанша адам жұмыс
істейді, ол фирманың құрылымы қандай және ... ... ... отыр, осы фирмаға кеткен ақпаратты, консультациялық, аудиторлық
қызметтерге кеткен шығындарды есептеу;
9. Кадрлар дайындау және ... ... ... ... кететін шығындарды есептеу, яғни әлеуметтік
сақтандыруды мемлекеттік және мемлекеттік емес деп ... ... ету, ... ... белгілі мөлшерде ақша-қаражат беру;
11. Медициналық сақтандырумен және тағы басқаларымен қамтамасыз ету.
Әрине, кәсіпорын қызметінің нәтижесі оның ... ... ... көрсетілгенінен) көрінеді. Ал оның ақырғы нәтижесі
сатылған өнім көлемі мен сол ... ... ... ... ... ... экономика жағдайларында жақсы нәтиже беретін шығындарды
қалыптастыру ... ... ... ... аса ... ... Кез ... объектінің басқарушылығына сәйкес, кәсіпорын
шығындарын басқару - оның ... ... ... болжау қажет.
Шығындарды басқару қызметі басқару элементтерінің циклы арқылы жүзеге
асады: ... ... ... және реттеу, ынталандырушы
және активизация, есеп және талдау.
Шығындарды жоспарлаудың негізгі ...... ... ... және айналым процесіндегі еңбек және басқа ресурстарды ... ... ... ... ... Кәсіпорын шығындарын жоспарлау
үшін әр түрлі көрсеткіштер қолданылады. Олардың ішіндегі ең ... ... бір дана ... ... ... ... және бір ... шығыны. Сонымен қатар, өткізген өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... өнімге кеткен өзіндік
құнды құрайтын шығындар сметасы жасалынады.
Өндірістік шығындар сметасы – ... ... ... ... кесіп алғандағы, оның барлық шығындарының
соммасы көрсетілген жалпылама көрсеткіш. Онда, біріншіден, ... ... ... ... ... негізгі және қосымша өндірістің барлық
шығындары; екіншіден, өндірістік емес қызмет ... және ... ... ... жері мен ... ... байланыссыз жаңа өндірісті
қабылдауға кеткен шығындар көрсетілген. Бұл шығындар ережесі ... ... ... ... ... шығындарының сметасын жасау үрдісін келесі кезеңдерге бөлуге
болады:
1) ... бір ... ... болатын тікелей шығындар есебі және шыққан
орнында жойылатын шығындар;
2) Бастапқы шығын есебі, бірақ ол ... ... алып ... ... ол 2 ... ... ... болған орнында жойылатын тікелей жойылу шығындары;
- шығындардың пайда болған орнына тікелей қатысты емес шығындар.
Басшылар сметаның көмегімен, өздерінен ... ... ... ... ... хабарлайды. Оны дайындау үрдісі басқарушылық
шешімдерді қабылдауға, үлкен ... ... ... ... ... Егер ... ... үлкен көлемдегі жұмысшылардың қатысуымен
жасалса, онда ол ... ... өте ... ... ... баға ... және кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық
қызметін басқару үшін тек кәсіпорын бойынша ғана емес, оның бөлімшелерінің,
өнім түрінің ... ғана ... ... ... бір ... ... ... керек, яғни өзіндік құнның калькуляциясын, өнімнің калькуляциясын –
бір бұйымның немесе жартылай фабрикаттың бір данасын анықтап ... ... ... басты көрсеткіштердің бірі - өнімнің өзіндік
құны болып табылады. Ол - ... ... және оны ... ақшалай
нысанында көрсетілетін шығындардың жиынтығы. Өзіндік ... ...... ... орнын толтыру және соның есебінен
өндірілетін барлық элементтердегі жай, ұдайы өндірісті, ... ... ... күштерін қамтамасыз ету. Осы арада, кәсіпорын өнімінің ... ... ... амортизация, жұмсалған ... ... ... ақы – бұл ... ... ... Сонымен
қатар, кәсіпорын бір уақытта ... да ... іске ... ... сый ақы, банктік несиеге пайыз төлеу, әлеуметтік
объектілерді ... ... тыс ... ... ... ...... кәсіпорынның қосымша шығындарын құрайды. Бірақ, өнімнің өзіндік
құнына шаруашылықтың әлеуметтік шығындары ... ... ... ... ... тағы ... ... өзіндік құнына қосымша қосылатын шығындар:
• Әлеуметтік сақтандыруға жалақы қорынан 37 ... Банк ... ... ... ... ... қамту қорына жалақы қорынан 1%;
• Міндетті медициналық сақтандыруға;
• Негізгі капиталды жұмысқа жарамды ... ... ... ... Айыптар, тағы басқа ескерілмеген өндірістік шығындар;
• Тәуекелділікке, мамандар ұстауға қосымша шығындар.
Өзіндік құн өндіру сатыларына байланысты: цехтық, фабрика-зауыттық немесе
өндірістік және ... ... құн ... бөлінеді.
Өнімнің цехтық өзіндік құны – өндірілген өнімге цехта, учаскілерде,
бригадаларда шыққан ... ... ... ... құн – бұл ... ... жалпы өндірістік шығындар немесе:
ӨӨҚ = ЦӨҚ * (1 + Әж.ө.ш.). (1)
Мұнда жалпы өндірістік шығын ... ... ... беріледі.
Мысалы, цехтық шығынға щаққандағы жалпы ... ... ... ... онда ӨӨҚ = ЦӨҚ * (1 + 0,5) =1,5 ЦӨҚ ... толық өзіндік құны - өндірістік өзіндік құн және өнімді ... ... ... шығындары):
ТӨҚ = ӨӨҚ * (1 + 0,03). (2)
Мұндағы 0,03 коэффициенті өндіріспен байланысы жоқ шығындар мөлшері болып
табылады.
Сонымен қатар, өнімнің өзіндік құнын ... ... ... оны ... ... ... жоспарлы, болжамды (есеп) және нақтылы.
Жоспарлы өзіндік құн – ғылым мен техника жетістігіне және ұйымдастыру
жағдайына ... ... ... өзіндік құны – технико-экономикалық есептерді ескере отырып,
жаңа енгізілген ғылыми жетістіктерге кеткен шығындар.
Нақтылы өзіндік құн – ... ... ... ... ... және өнім
бірлігіне шаққандағы өзіндік құн. [19]
Өзіндік құн тиімділіктің мынадай маңызды көрсеткіштері – ... ... ... мен серпінін анықтайды. Өзіндік құнның маңызы оның
орындалу функцияларымен анықталады:
1. Өзіндік құн өнім ... кең ... ... ... Мұның мәні -
өнімнің өзіндік құны арқылы өндіріс қаражаттарын жұмсауды қамтамасыз
етеді.
2. Өзіндік құн ... ... ... қалыптастырудың негізі болып
табылады, оның есепсіз жүргізілуі бағаның құрылуына ... ... ... ... ... ... кейбір бұйымдардың пайдалылығын,
яғни оларды шығарудың ... сай ... ... [7]
1.2 Өзіндік құнның жіктемелік белгілері, олардың ерекшеліктері
Кәсіпорын өзінің қызмет ету барысында жай және ... ... ... және ... ... ... мысалы: негізгі қор және
айнымалы құралдарға, ... ... ... ... ... және тағы ... кететін шығындар. Ал кәсіпорынның ең ... ... ... – ол өнім ... кететін шығындар болып
табылады.
Кәсіпорынның еңбек қабілеттілігін ұстап тұру үшін, ... ... ... ... ... ... мақсатындағы шығындардың құны ақшалай
көрсеткішпен бағаланады. ... ... ... өнімнің өндірістік
өзіндік құнын құрайды. Өнімнің өзіндік құны өнім ... ... ... ресурстардың, шикізаттың, материалдардың, жанар майдың,
энергияның, негізгі ... ... ... және тағы ... ... өнімді өткізуге кеткен шығындарды көрсетеді.
Өндірістік шығындар - өзіндік құн ... ... ... ... ... ... көбінесе, пайданың көлемін, кәсіпорынның
рентабельділігін, оның шаруашылық қызметінің ... ... ... ... және ... - әр кәсіпорынның бәсеке
қабілеттілігін, беріктілігін, қаржылық ... ... ... негізгі бағыты.
Жалпы, шығындарды жақсы ... үшін ... ... қарастырайық.
Біріншіден, мынаған көңіл бөлген жөн: экономист өндірістік шығындарды
қысқартуды ... ал ... ... ... балансы
қызықтырады. Бухгалтер фирманың бұрынғы қызметінің тиімділігін ... мен ... ... және ... қаржысына ретроперспективті
көзқараспен қарайды. Экономистер мен басқарушылар, керісінше, ... ... ... Олар болашақ шығындарды қалайша
азайтамын және рентабельділікті қайтіп көбейтемін деп қам жейді.
Сонымен, шығындар ... және ... деп ... ... ... қолдану үшін ... ... ... шығындары жатады. Олар сыртқы шығындардан
тұрады, яғни жабдықтаушыларға, ресурстарға, ... ... ... ... ... және тағы ... ... ақшалай төлемдер.
Сонымен қатар, экономикалық шығындарға ішкі ... да ... ... ... ... ресурстарды қолданғаны үшін төлейтін шығындар.
Ішкі шығындар кәсіпорынның қосымша ресурстарын және ... ... ... ... ... ... жоспарлы есепте,
құрылымдық талдауда, шығындарды қысқарту резервтерін шығаруда, өнімнің
құнын белгілегенде және тағы ... ... ... Ал ... ... ... ... шығарғанда, шығынның нақты соммасын
есептегенде, салық салынатын пайданы ... және тағы ... ... ... жалпы бухгалтерлердің өнім ... ... ... ... Өнімнің өзіндік құнының құрамына кіруіне байланысты шығындар:
- тікелей шығындар, олар ... ... ... ... кіретін, өнімнің
жеке түрлерінің өндірісімен байланысты болады;
- жанама шығындар, олар бөлінгеннен кейін ғана өнімнің өзіндік ... ... өнім ... ... ... ... ... өзгеру деңгейіне байланысты шығындар:
- пропорционалды шығындар, олардың соммасы тікелей өнім өндірісіне
байланысты ... ... емес ... олар өнім ... ... ... ... айтарлықтай көрінбейді (жанар май, ғимараттың
амортизациясы, тағы басқа).
Бұл классификация бір өнім ... ... ... минималды
болып, оптималды өнім көлемін анықтауға мүмкіндік береді.
3) Шығындардың шығу орнына байланысты шығындар:
- негізгі ... ... ... ... ... ... ... элементті шығындар (шикізатқа, негізгі материалдарға, негізгі қордың
амортизациясына кететін шығындар), оларды құрамдық бөліктерге бөлуге
болмайды;
- кешенді ... ... ... және оларды
сақтаудағы жалпы өндірістік ... олар ... ... ... ... ... байланысты шығындар:
- негізгі шығындар, олар өнім өндірісіне тікелей қажетті, ... ... ... ... ... ... ... олар өндіріс үрдісін басқаруға, қызмет көрсетуге,
координациялауға, еңбек етуге жағымды жағдай жасауға қажет.
6) ... ... ... және ... болу ... ... шығындар:
- ағымдағы шығындар, олар ағымдағы уақытқа қатысты болып, сол кезеңнің
өзіндік құнына кіреді;
- болашақ кезең шығындары, олар ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына белгілі бір мөлшерде кіреді;
- алдағы күтілетін ... ... ... ... ... ... және тағы басқа), бұл әлі ... ... ... ... ... ... Бастапқы элементтер бойынша шығындар:
- «Материалды шығындар» элементі бойынша. Бұған шикізаттың құны,
транспортты дайындау ... ... ... ... ... ... ... жартылай фабрикаттар, қосымша
материалдар, сонымен ... ... ... және ... ... ... шығындар жатады;
- «Еңбек ақы» элементі бойынша. Олар: негізгі өндірістік персоналдың
жалақысы, оның ішінде өндіріс ... ... ... ... ынталандырушы және орнын толтыратын төлемдер, соның ішінде
пайданың индексациясына және бағалардың ... ... ... ... ... мөлшердегі әйелдерге баланы
қарағаны үшін жартылай төленетін төлем;
- «Сақтандыруға берілетін төлемдер» элементі бойынша. Заң шеңберінде
бекітілген ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қордан және жұмысшылардың жалақысынан алынатын
медициналық сақтандыру шығындары;
- «Қосымша шығындар» ... ... ... ... ... және ... көрсетумен байланысты шығындар, яғни
шығындардың құрамына барлық экономикалық элементтегі шығындар ... бір ... ... ... ... бір ... бұл
шығындар нақты сол өнімге қатысты болмай, дайын өнім ... ... ... ... ... ... арасында бөлінеді.
Бұл элемент өзіне келесілерді кіргізеді: өндірісті еңбек құралдарымен
және құрал-жабдықтармен қамтамасыз ететін шығындар, негізгі өндірістік
қорды жұмыс жағдайында ұстап ... ... ... ... оның ... ... нәтижесінде берілетін жұмысшылардың сый
ақысы, ынталандырушы және орнын толтыратын төлемдер, өндіріс ... ... ... ... ... ... шығындар,
өнімді жөндеуге және жоғарыда көрсетілген шығындар элементтерінің
біреуіне де қатысты емес ... да ... ... ... ... бірдей элементтер өзінің сипаты бойынша
сапалы біртекті, өндірістік бағытталуға және ... ... ... ... элементтердің классификациясы
кәсіпорынның өнім ... ... ... ... жатыр.
8) Калькуляциялау статьялары бойынша шығындар классификациясы өндірістік
бағытта, өндіріс ... ... болу ... ... және ... ... бөлулерді көрсетеді. Халықаралық бухгалтерлік есеп
стандарттарының классификациясына сәйкес, шығындар ... ... ... Тауарлы-материалдық корларды бағалауға мүмкіндік беретін және өндірген
өнімнің өзіндік құнын есептейтін ... өтіп ... ... – болашақта пайда әкелмейтін және жұмсалып болған
қаржылар, бұрын сатып алынып, қазір қолда бар және ... ... ... ... және өндірістік емес шығындар;
2. Басқарушылық шешімдерді қабылдауға мүмкіндік беретін шығындар:
- тұрақты және ауыспалы шығындар;
- шығындарды есептегенде қабылдайтын және қабылдамайтын ... ... ... ... және ... ... ... алып тастауға болатын шығындар, ... ... ... ... ... ... алып тастауға болмайтын шығындар;
- альтернативті шығындар – белгілі бір альтернативті бағытты таңдағанда,
басқа біреуінен бас тартуға тура келеді;
- ... ...... өнім ... ... ... ... болатын қосымша шығындар (маржиналды шығындар ... бір өнім ... ... ... шығындар);
Берілген классификация шекті шығындар және шекті пайда теңдеуінің
ережесіне негізделе ... ... ... және бағаны анықтауға
мүмкіндік береді.
3. ... ... ... және ... отырумен байланысты
шығындар:
- бағытталатын шығындар;
- бағытталмайтын шығындар.
Сонымен, өндірістік шығындардың теоретикалық бөлімін жалғастырайық.
Тұрақты шығындар ... ... ... және ... өнім ... ... береді. Бұл - кәсіпорынның алдындағы міндеттемелер (қарыздар бойынша
проценттер және тағы басқалары), ... ... ... күзет
қызметіне төлемдер, жал төлемі, нөлдік өнім көлеміндегі құралдарға қызмет
ету ... ... ... ... тағы ... ... өнім көлемінің санына байланысты болып келеді. Олар материалға,
шикізатқа, жұмысшылардың ... және тағы ... ... ... және ... ... соммалары жиынтық шығынды құрайды, ол
дегеніміз – белгілі бір өнім ... ... ... ... ... бір данасына кеткен шығынның мөлшерін білу үшін ... ... және ... ... ... категориялары қолданылады. Ортақ
шығындар жеке жиынтық шығынды өндірген өнім ... ... тең. ... ... ... шығындарды өндірген өнім көлеміне бөлгенге тең. ... ... ... ... ... ... өнім ... бөлгенге
тең.
Максималды пайдаға жету үшін қажетті өнім өндірісін анықтау ... ... ... ... ... ... категориясы
есептеледі. Шекті шығындар берілген өнім көлемімен ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Нақты тәжірибеде Ресей және Батыс елдерінде кәсіпорынның шығындарына
талдау жасағанда ... ... мен ... байқалады. Ал
Қазақстанда өнім өндірісіне және өнім өткізуге ... ... ... ... құн ... ... ... өнімнің өзіндік құнына
нормативті өндірістік шығындар кіруі керек, бірақ практикада ... ... ... және тағы ... кететін шығындар
жатады. Сонымен қатар, өзіндік құнды экономикалық элементтерді қосу ... ... мәні ... ... ... Ал ... ... құнның калькуляциясын шығару үшін тікелей немесе жанама шығындардың
классификациясы қолданылады. Тікелей шығындар – бұл ... бір ... ... ... ... шығындар – бұл кәсіпорындағы берілген өнім
түрін шығару үрдісіне байланысты шығындар.
Жалпы көзқарас кейбір ... ... ... ... жоққа шығармайды. Батыс елдерінде жоғарыда айтылып кеткен
шығындар бөлінісі қолданылады. Олар, ... ... ... және ... ... ... ... жатқызады, ал жанама шығындардың
екінші жартысын ... ... ... ... ... шығындарға
жатқызады. Жартылай ауыспалы шығындар болып ... ... ... бөлігі жеке топ болып көрсетіледі, себебі бұл шығындар ... ... ... ... болып, өзінің көлемі бойынша
өзгереді. Шығындарды ... және ... деп бөлу ... құн ... алуға мүмкіндік береді. Ол кәсіпорынның жалпы ... ... алып ... ... ... Бұл ... өндірістің
жалпы тиімділігін және өнімді өткізудегі ауыспалы шығындардың өндіріс
көлемінің санына тікелей байланыссыздығын ... ... ... ... шығындарды шартты-тұрақты және шартты-ауыспалы деп бөлу
экономикалық элементтер бойынша ... де, ... ... ... ... ... ... есептері қолда
бар фактілік өзіндік құнға негізделе отырып, өнімнің жоспарлы өзіндік ... ... де ... ... ... ... ... емес,
себебі, егер шартты-тұрақты шығындар өнім ... ... ... ... ... ғана олар ... ... көрсетеді.
Нақты өндіріс қызметінде тек фактілік ақша шығындарын есептемей, сонымен
қатар альтернативті шығындарды да есепке алу қажет. ... осы ... ... ... ... байланысты болады. Альтернативті
шығындарды өлшеу тек нарықтық ... ғана ... ... сонымен қатар
тауар болып табылмайтын объектілерге де керек. Реттелмейтін тауар нарығында
альтернативті шығындар сол ... ... ... бағаға тең болады.
Егер нарықта бірнеше әр ... баға ... онда ... ... ... әрине, сатушының тұтынушыға ұсынған ең жоғарғы бағасы
қалған ұсынылған ... тең ... ... ... өндірістік қызметке тікелей қажетті.
Шекті шығын деңгейі ресурстарды бөлу тиімділігін анықтағанда және өнім
өндірісі көлемінде максималды пайда ... ... ... ... бәсекелестік жағдайында (біртекті өнім шығаратын нарық бағасына
әсер етпейтін көптеген ұсақ өндірушілер) қосымша сатылған бір дана ... осы ... ... ... көп ... да, ... пайдасы
өседі. Кез келген кәсіпорынға шекті шығындардың және қосымша табыстың
арасында ... ... ... өнім көлемін сол көлемде өткізу
пайдалылырақ болады. Сатылған тауар ... бір дана ... ... ... ... еселейді, себебі қосымша көлемдегі өнімді сату қосымша пайда
әкелмейді. Кәсіпорын максималды пайда табуға тырысады, егер ... ... ... ... кем ... ал егер ол ... ... көп болса,
онда ол өз өндірісін тоқтатады.
Әр кәсіпорын қолда бар ... ... кең ... ... ... ... санымен және сапасымен қанағаттандыратын ... ... ... Бұл ... ... зерттеуге В. Паретто
айтарлықтай өз үлесін ... В. ... ... ... толық
бәсекелестік жағдайында бір кәсіпорынның ... ... үшін ... ... ... салада шекті пайдалылық пен шекті шығынның арасындағы сәйкестіліктің
болуы қоғамдық жағымды жағдайдың болуына және ... ... ... тиімді бөлу баға мен ... ... тең ... ... Ол ... ... ... пайдалылыққа пропорционалды
болады. Жалпы тиімді бөлу кез ... ... өнім ... жоғарылауына
әкеледі. Егер шекті шығын және нарықтық баға тең болса, онда өнім минималды
жиынтық шығынмен өндіріледі.
Жалпы, өнімнің өзіндік құнын құрайтын ... екі ... ... ... бастапқы элементтерімен;
2. Пайда болу және міндет жүктеу сипатымен.
1.3 Өзіндік ... ... ... ... ... ... әр өнім ... өнімнің өзіндік құнын есептеп,
өндірістік шығындарды төмендетуге талпынуы қажет. ... ... ... ... да жағдайлар тұрақты болғанда, өнім бірлігіне қажетті шығындарды
қысқарту табыс көлемін ұлғайтады.
Әр мемлекетте өндірістік ... ... әр ... ... ... ... ... етіп біріктіруге болады:
1. Өндірістік-техникалық деңгейін жоғарылату шаралары:
- өндірістік үрдістерді механизациялау мен автоматизациялауды басқарудың
автоматизацияланған жүйелері мен жаңа технологияларды енгізу;
- қолданылатын техника мен ... ... өнім ... жоғарылату, өнімдердің техникалық сипаты мен ... ... ... ... яғни ... ... ... шикізат пен материалдарды ұтымды пайдалану;
- өндірістің техникалық деңгейін жоғарылатушы басқа да факторлар;
- амортизациялық аударымдарды көбейту ... ... ... ... ... мен ресурстарды үнемдеудің түрлі жолдары бар, олардың
негізгілері төмендегідей:
1) Материал, шикізат, отын, электроэнергияны рационалды пайдалану;
2) Бұрыс өнімді жою;
3) ... ... жаңа ... ... ... пен ... кешенді пайдалану.
2. Өндіріс пен еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру шаралары:
- ... ... ... ... ... ... ... қамсыздандыруды жетілдіру;
- өндірістік емес шығындарды жою;
- өндірісті ... ... ... ... уақытын нәтижелі пайдалану;
- өндірісті ұйымдастыруды жетілдірудің басқа да факторлары.
3. ... ... ... мен құрылымын өзгерту шаралары:
- амортизациядан басқа, тұрақты шығындарды айтарлықтай қысқарту;
- өндірістік қорларды ... ... ... байланысты
амортизациялық аударымдарды айтарлықтай қысқарту;
- өндірілетін өнімнің құнын өзгерту.
4. ... ... мен ... да ... ... ... мен табиғи
жағдайларды өзгерту.
Ескеретін жайт, өнімнің өзіндік құнын қысқарту – бір ... ... ол ... ... ... алдындағы міндет болып табылады.
Өзіндік құнды төмендету дегеніміз – жүйелі әдіс-тәсілдерді және жалпы
басқаруды талап ететін көп жоспарлы ... 34-40 ... ... ... мемлекеттер өндірілген өнімге кеткен
шығындарды ескергенде, қысқартылған калькуляция әдісін қолданып келеді. Бұл
әдіс тұрақты, ... ... және ... ... ... ... ... өзіндік құнын жоспарлағанда және
бақылағанда, оның ішінде ауыспалы ... ... ... ... Бұл ... ... қаржылық көрсеткіш ретінде маржиналды
табыс және табыстың өзі алынады. Ол келесі кестеде көрсетілген:
1-кесте - «Директ-костинг» жүйесі бойынша ... ... есеп ... ... ... ... |
|1 |Өнімді сатудан түскен ...... |
|2 ... ... ... |
|3 ... ... |Пм = В – Зпер |
|4 ... ... ... |
|5 ... |П = Пм - ... ... ... ... авторлардың көрсетуі бойынша «директ-костинг» әдісі
өндіріс көлемі мен оған кеткен шығындар арасында, өндіріс көлемі бойынша ол
өндіріс ... ... ... ма, әлде ... жатыр ма, өндіріс көлемін
ұлғайтқанда немесе төмендеткенде өнімнің өзіндік құны ... ... ... көрсеткіштер арасында байланыс орнатуға мүмкіндік береді.
Осы калькуляциялық әдісте ... ... ... ... ... ... ... соммасына қаншалықты көлемде әсер ететінін ... ... ... ... ... ... ассортиментіне
өзгерістер енгізуге мүмкіндік береді.
Қорытындылап айтатын болсақ, «директ-костинг» әдісі ... ... және ... ... ... ... ... өнім
құрылымының әсерінен табыс көлемінің ауытқуын, ... ... ... ... ... ... ... мен шығындарды
басқарудың керекті шараларын қабылдауға болады. ... ... ... ... нарықтық экономикасын жақсы білу үшін ... ... ... өсуі – ... негізгі мақсатымыз болып
табылатындықтан, оған жету үшін өнімнің ... ... ... ... ... жоғары емес бағаны қоя отырып, оны ... өнім ... ... ... ... қатар, нарықты жаулап алу
үшін және оны ... қалу үшін ... ... төмендету негізінде арзан
әрі сапалы өнім сатуымыз қажет. Яғни, сату көлемін ұлғайта отырып, жоғарғы
табысқа ... ... ... ... ... ... көрсеткіш болып
«шығынсыздық нүктесі» саналады. Оның негізі мынада – ... ... ... ... да ұшырамайды.
Шетел кәсіпорындары мен фирмаларында «бәсекелестердің ... ... ... ... ... ... ... өндірістік шығындарын бәсекелес кәсіпорынның өндірістік шығындарымен
салыстыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, олардың артықшылықтарын ... ... ... ... ... таныса аламыз. Олардың
қателіктерін ескере отырып, өзіміздің өндіріс шығындарының құрылымын
жақсартамыз және ... ... - ... графигі
Бізге белгілі болғандай, жоғарғы сапалы өнім өндірісі жоғарғы ... ... ... ... 70 ... аяғы және 80 жылдардың басында
бұл пастулат іс ... ... ... ... ... толық жоққа
шығарылды. Себебі, жоғарғы сапалы өнімдерді шығаратын кәсіпорындарда еңбек
өндірісі жоғары болып, ... ... ... ... ... және электронды өндіріспен айналысатын кәсіпорындардың еңбек
өндірісі сол өндіріспен айналысатын АҚШ ... 2 - 2,5 есе ... Бұл ... «дәл ... ... ... үшін ғана пайда болып
тұр.
«Дәл уақыт» әдісі Жапониядағы «Тойота» атты автомобиль шығаратын фирманың
басты басқару жүйесі болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... табылады. Шығындарды қысқарту үшін ... ... ... ... ... бұйымдармен қамтамасыз
етілуін, қызығушылықтың өсуін, жұмыскерлердің жұмыс ... ... ... және өнім ... ... ... ... керек. «Дәл уақыт» әдісінің негізгі қағидасы болып ... ... ... ... ... ... ... Бұл әдіс өндірісте
қажет емес ... ... емес ... және ... емес көлемде талап етеді.
Автономизация деген сөз ахуалды өз ... ... ... ... ... ... ... бар бұйымдарды болдырмау. Персоналды
икемді пайдалану дегеніміз – ол өнімге ... ... ... жұмысшылар көлемінің тербелісі, сонымен қатар серіктестікті
марапаттау және ойларды ... ... ... әр өнім ... ... және өнім сапасын жоғарылату туралы әр түрлі ойлар ұсына ... ... ... түрде марапатталады.
«Тойота» фирмасының негізгі артықшылығы неде? «Дәл уақыт» әдісімен жұмыс
істегенде ... бір ... ... келісілген нақты уақытта қажетті
бұйымдар жеткізіледі. Келесі кезең ... ... ... ... суырып алған сияқты болады. Ал біздің немесе басқа ... ... ... ... ... алдағы аймаққа өткен
аймақ алдын-ала болжамдалған және ... ... ... ... ... ... күнделікті шығаратын өнім көлемінің өзгеруін, яғни
ұлғайғанын немесе қысқарғанын қарайды. Жалпы, бұл жүйе ... ... ... ... ... ... ... қысқартады. Нарық сұранысының
құбылмалылығын әрқашан бақылап отыру ... ... және ... ... ... ... ... жағдайында бұндай жүйені қолдану
тиімді емес, себебі онда дамыған маркетинг ... ... ... ... ... ... үшін шығындарды басқарудың жапондық тәжірибесі қызықты. Оның
үшбұрышты құраушы тастарына: «таргет-костинг», «кайдзен» және қалыптасқан
өзіндік құнды ... ... ... ... жобаны жоспарлау мен жобалау кезінде
қолданылса, ... ... ... ... ... ... жапондық менеджерлер дәстүрлі басқару функциясын мүлдем
өзгертті:
Өзіндік құн + Пайда = Баға (3) болса, «таргет-костинг» ... ... ... баға – ... пайда = Мақсатты өзіндік құн. (4)
Ең алдымен, маркетингтік зерттеу арқылы өнімді өткізудің мүмкін ... ... ... өзіндік құнды анықтау үшін жобаны жүзеге асырудан
кәсіпорынның көздеген табыс көлемі есептелінеді, ары ... ... ... ... ... ... өзіндік құнға
сәйкес, өнімді жобалау мен жүзеге асыру жұмыстарын жүргізеді.
«Кайдзен» сөзі жапон тілінен аударғанда «кішкентай қадаммен ... ... ... ... ...... кәсіпорындардан
инвестиция тартпай, кәсіпорындардың ішкі резервтерінің ... ... Бұл жүйе өте ... және көптеген элементтерден тұрады:
- Тұтынушыларға бағыттану;
- Өнім сапасын бақылау;
- Автоматизация;
- Сапаны жақсарту ... ... ... ... Жұмыс орнындағы тәртіп пен қарым-қатынас;
- Көп станокты жұмыс ... ... ... «Дәл ... ... Ахуалдардың болмауы;
- Шағын топтардың қызметі;
- Өнімділікті жоғарылату;
- Капитал мен еңбектің қатынасы;
- Жаңа өнімді құрастыру;
- Жалпы ... ... ... бағыты – шығындарды минимализациялау. Ол
шығындар кәсіпорын қызметі барысында, ... ... ... ... ... яғни ... ... пайда болады.
Қайта өндіріс жоғалтулары Тұтынушыға бағыттану
Қор жинаумен және
тасымалдаумен байланысты «Дәл ... ... ... ... ... ... эксплуатация жүйесі
жоғалтулар ... ... ... ... ... ... - ... түрлері және оларды минимализациялау жүйелері
Осы жоғалтуларды төмендету жүйелерін қарастырайық. ... ... ... өндірумен және дайын өнімді қоймалаумен ... ... Олар ... ... ... ... кіші
сериялы өндіріске көшті.
Сонымен қатар, «Дәл уақыт» жүйесі іске асады. Бұл жүйеде ... ... ... ... ... тура уақытысында жеткізіледі.
«Дәл уақыт» жүйесі жұмыс істеу үшін 100 % сапалы өнім жеткізілуі қажет.
Сондықтан, бұл жүйе ... ... оның ... сапа ... ... ... ... болады. Бұл автоматизация
деп аталады.
Қазіргі кезде өндірісті автоматизациялау кең тараған. Ол ... ... ... ... ... және өнім сапасын жоғарылатады. Бірақ,
құрал-жабдықтардың сынып қалуынан оларды қайта жөндеуге ... ... ... ... ғана өнім ... ... беруге
болады. Құрал-жабдықпен жұмыс істеу үшін жалпы эксплуатациялық жүйе іске
асырылады. Оның ерекшелігі – операторлар өз ... ... ... басқарады, сонымен қатар ОЭС ... ... ... ... ... көп жақты қолданыс табады. Қазақстанда бұл
жүйені жүзеге асыру үшін, алдымен, ... ... өту ... ... ... ... жоғарылату. Қазақстандық кәсіпорындарда әр жұмысшы
өзінің жеке мақсаттарына жетуге ынталы, ол бір ... онда ... ... жоқ.
2. Кәсіпкердің ерекше менталитеті. Кәсіпкерлер табысқа салынатын салық
мөлшерін азайту мақсатында әдейі ... ... бұл ... ... ... ... ... дамымауы, сонымен қатар транспорттық
коммуникацияның дамымай қалуы. Бұл маркетингтік жүйеге қатысты нақты
мәліметтердің жоқтығы, ол «таргет-костинг» ... ... ... ... өнім сапасына әсер ететін өндіріс деңгейінің техникалық
жағынан төмендігі.
5. Сапаны қадағалау үрдісінің төмендігі.
6. Келісім-шарттардың өз уақытында орындалмауы.
Біздің ... ... ... сай, «кайдзен» жүйесіне қарағанда,
«таргет-костинг» жүйесін енгізу жағымды болар еді.
2. «АДАЛ» АҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӘЛЕУЕТІН ЖӘНЕ ӨНІМІНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН ... ... АҚ ... ... ... сүт және сүт ... шығаратын кәсіпорындар үшін ... ... ... ... ... ... болып жүр, себебі осы арқылы нарықтағы қызметі дұрыс жүре алады.
Дүкендерде сүт ... кең ... ... ... және ... ... ... тұрарлықтай бәсекелестік білдіреді. Оны Батыс
өндірушілері өздеріне өзі дайындаған. Мысалы, «Альфа - ... ... қ.) ... ... ... ретінде қымбат
құрал–жабдықтар сатып алған болатын. Бұл компания қазіргі кезде ... ... орын ала ... ... ... Қордайда өздерінің
филиалдарымен жұмыс жасайды.
Сонымен ... ... ... ... ... жандануына
қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорындар қол ұшын ... ... ... қораптау материалдарын жеңілдік ... ... ... ... Техникамен қарулануы сүт өнімдерінің
ассортиментін қазіргі заман талаптарына сай жасауға тураланған. Мысалы, ... ... ұзақ ... бастап, оны әр түрлі майлылық деңгейіне бөлу.
Ол - жоғарғы ... ... ... ... ... қ.) ... және кең таңдаудағы йогурттар.
Бұл деңгейде қазақстандық өндірушілер үшін актуалды ... ... және ... ... ... себебі шетел өндірушілерімен
бәсекелестікке түсе алады, егер олар өз өндірісіне қазіргі кездегі ... ... ... ... ... бір позицияларға
байланысты отандық өндірушілер шетелдіктермен бекер салыстырылған жоқ.
Олардың ішінде асып ... де бар, ... ... ... ... ... салыстырғанда кең болып отыр. Оған себеп -
күнделікті тауарлар қорына ... ... сүт ... ... Өз
өнімдерін сол сияқты басқа ... ... ... ... ... ... тарту үшін және оларды тұрақты
тұтынушыларға айналдыру үшін ... бір ... ... ... ... ... «Адал», «Қайсар» және тағы басқа кәсіпорындар өз өнімдері
үшін тауарлық белгілер қолдана бастады, әдеттегідей, ол ... ... өз ... ... ассортиментке таратқан («Пеппи» йогурты,
«Деревенская» қаймағы және т.б.). Қазіргі ... сүт ... әр ... ... ... ... әлемде экологиялық таза өнімді шығару үшін көп жұмыстар
атқарылып отыр. Біздің республикамызда ... ... ... ... «Адал» АҚ, «Фудмастер» компаниясы қышқыл сүт өнімдерін және
диетикалық құрамы бар жаңа өнім ... ... ... «БФБ» (Биоридум
бактериясы), «Био-С», «Источник здоровья» айраны, ... толы ... және ... өнімдері ассортиментінің бәсеке қабілетті мәселесін шешу арқылы, бөлу
саясатын белсенді қолдану ... ... ... көп ... ... Көп ... ... нүктелеріне - орташа және орташадан жоғары
табысы бар сатып алушыларға арналған ... ... ... ... ... дала ... элементі ретінде және
бөлшек сауда нарығында орналасқан сауда нүктелері жатады.
Тұтынушылардың қалауын анықтау үшін олардың арасында маркетингтік зерттеу
жүргізілген. Ол ... ... ... ... ... өніммен
қанағаттану деңгейі, реквизитті бөлімі бойынша тұтынушылардың сүт ... ... ... ... ... ... ... элементі
бойынша сол өнім өндіруші кәсіпорынға бәсекелестік талдау жасалған. ... ... ... ... ... коэффициенті 73 % болды,
бұл жауаптар коэффициентіне сәйкес келеді (K > 50 %).
Тұтынушы сүт өнімдерін сатып ... ... ... ... сүттің
майлылығы, шығарылған мерзімі, қораптың дизайны, мөлшері, табиғилылығы ... ... ... ... ... 30 %-ы ... 26 %-ы оның майлылығына, 27 %-ы ... ... 20 %-ы ... 5 %-ы қораптың дизайнына және 8 %-ы мөлшеріне
қарайды. Сүт өнімдерінің қағидасының деңгейі неғұрлым ... ... ... ... ол оны ... ... кезде «Адал» АҚ мыңдаған сату нүктелерімен сауда жүргізеді, екі
делдалмен және ... ... ... алушылармен жұмыс жасайды,
мысалы, «Рахат» кондитерлік фабрикасының асханасы. «Адал» АҚ ... 15 % ... ... ... «ФудМастер» компаниясымен
салыстырғандағы нарықтағы үлесі 35 %, екінші жақын ... ... ... ... ... ... ... 10 % және басқа да
«Смак», ... ... ... сияқты нарықтағы қатысушылармен
салыстырғандағы оның үлесі 8 %.
Берілген жағдайды толығымен ашу үшін ... ... ... маркетингтік
зерттеу жұмысы жүргізілді. Маркетингтік қызметтің қорытындысы бойынша
«Адал» АҚ айтарлықтай бәсеке қабілетті ... ... ... ... ынталандыру механизмі жақсы ұйымдастырылған.
Өйткені, автокөлік жүргізуші–экспедиторлардікі секілді, өткізу ... ... ... ... көлеміне байланысты болып
келеді. Мысалы, бір айда жалпы соммасы 300 000 ... ... ... ... ... оның 10 %-ын ... яғни ... 30 000 теңге.
«Адал» АҚ 2000 жылдың 8 қаңтарында Октябрск совхозы негізінде құрылған.
Бұл ... ... ... 1998 жылғы 10 шілдесіндегі
«Акционерлік қоғам туралы» заңына сәйкес, құқықтық ұйым ... ... ... деп ... ... ... аты ... » Ашық
Акцонерлік Қоғам, қазіргі қысқартылған ... ... АҚ. ... ... Республикасы, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Космос ауылы,
Ленин ... ... ... ... капиталы 300 000 000 (үш жүз миллион)
теңге және олар 30 000 жай акцияға бөлінген, оның ... ... ... 000 теңге.
Қоғамның өз балансы және басқа да банктік есептері бар, өз ... ... орыс ... ... мөрі бар. ... тауарлық және символикалық
белгілері, олардың үлгілері жарғылық тәртіпте тіркеліп бекітілген. Қоғам
Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... ... Оның ... қызметі болып ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу және
өндіру табылады.
Кәсіпорынның жалпы жер ... – 5616 га, оның ... ... – 3968 га ... – 3253 га, ... – 715 га).
Техникалық қамсыздануы:
1) Комбайндар:
«Енисей» комбайндары - 7 ... іске ... ... 9 жыл;
К–700 А - 3 дана, іске жарамды мерзімдері 7-10 жыл;
К–701 - 3 дана, іске жарамды мерзімдері 10 жыл;
Т–150 - 3 ... іске ... ... 7-10 жыл.
2) Тракторлар:
Дөңгелекті тракторлар (МТЗ, ЮМЗ, Т-16) – 41 ... іске ... ... жыл, ... ... ... модефикациясында – 36 дана, іске жарамды мерзімдері 2-7 жыл;
ЮМЗ – 4 дана, іске ... ... 2-7 ... – 1 ... іске жарамды мерзімі 2-7 жыл.
КРАЗ негізіндегі дөңгелекті трактор – 1 дана.
Силос, ... ... - 6 ... ... ... - 3 ... жүретін «Ягуар» - 2 дана;
«Марал» - 1 дана.
Цептегі тракторлар – 7 дана, іске жарамды мерзімдері 7 ... ... ... 75 А – 5 ... іске ... ... 7 ... астам;
Т–170 - 2 дана, іске жарамды мерзімдері ... ... ... барлығы - 50 дана, іске жарамды ... 1-8 жыл, ... - 39 ... іске жарамды мерзімдері 1-8 жыл;
Ауыр жүкке арналғаны - 2 дана, іске жарамды мерзімдері 1-8 ... ... - 9 ... іске ... мерзімдері 1-8 жыл.
Кәсіпорында өнімді өткізу бөлімі бар, оның ең негізгі қызметі болып дайын
өнімді ... ... ... мен ... ... өткізу табылады.
Сонымен қатар, компанияның өзінің дистрибьютерлік жүйесі бар, ол ... тек ... ... ғана ... сонымен қатар оның шетіне де
өткізеді.
Өнімді өткізу үшін ... ... оның ... ... ... нарығында
қалыптасқан бағаға және бөлшек саудаға байланысты қойылады. Баға ... ... ... – бұл ... өнім ... ... оның ... өнімдері әр түрлі жағдайларда өткізіледі, олар:
- Еркін ... ... және ... қаласында;
- Облыстардағы сауда нүктелерінде;
- Сонымен қатар, жалақы есебінде және бартер түрінде.
«Адал» АҚ аймағында үш тұрғылықты жер бар: Базаргелді, Космос, Жанашар.
Кәсіпорында ... ... ... саны ... ... ... 552 ... оның ішінде: әкімшілік қызметкерлер – 58 ... ... – 145 ... ... – 5 ... ... – 72
адам, автокөлік жүргізушілер – 50 адам, мамандар - 59 адам, қайта ... ... – 73 ... ... – 42 ... ...... жөндеу жұмысшылары – 17 адам, тағы басқалары – 17 адам.
2005 жылы жалақының жалпы соммасы 90 756 мың теңгені ... ал 2004 ... 586 мың ... ... Осыдан шығарған қорытындыға сүйенсек, жалақының
жалпы өсімі 30 170 мың ... ... яғни ... ... ... ... ... өмір сүру сапасы жақсарған, ол бізге жағымды
тенденцияның ... ... ... ... және дайын өнімді дұрыс
өткізуге рационалды бөлу – ... ... ... болып табылады. Ақша-қаражаттары ішкі және сыртқы көздерден алынады.
Инвестиция тартымдылығының ең басты қайнар көздері болып мыналар табылады:
1. Несиелер;
2. Қарыздар;
3. ... ... және ... ... ... түскен пайда - ақша-қаражаттарының ішкі қайнар
көзі болып табылады. Дайын өнімнің бағасы өнім өндіруге және осы ... ... ... ... ... келеді. Сондықтан, өнімнің
өзіндік құнын есептегеннен кейін ғана өнімнің соңғы бағасы қалыптасады.
2-кесте - «Адал» АҚ-ның экономикалық жағдайын сипаттайтын ... ... ... ... ... |
| | ... | | |
| | | |2004 |2005 |+/- |% |
| ... ... |мың тг. |250633,0 |362648,0 |112015,0 |44,7 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... |мың тг. ... ... |104142,0 |56,5 |
| |өзіндік құны | | | | | |
| ... ... |мың тг. |66411,0 |74284,0 |7873,0 |11,9 |
| ... ... |мың тг. |47033,0 |51316,0 |4283,0 |9,1 |
| ... ... |мың тг. |19378,0 |22968,0 |3590,0 |18,5 |
| ... түсім | | | | | |
| ... ... |мың тг. |6012,0 |9602,0 |3590,0 |59,7 |
| ... ... | | | | | |
| ... салғанға |мың тг. |25390,0 |32570,0 |7180,0 |28,3 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... |мың тг. |17773,0 |22799,0 |5026,0 |28,3 |
| |1 тг. ... |теңге |0,92 |0,94 |0,02 |2,17 |
| ... ... ... | | | | | |
| ... ... |7,7 |6,7 |-1,0 |- |
| ... |% |7,1 |6,3 |-0,8 |- |
| ... | | | | | |
| ... |% |4,4 |5,3 |0,9 |- |
| ... | | | | | |
| ... саны ... |514 |552 |38 |7,4 |
| ... |мың тг. |487,6 |657,0 |169,4 |34,7 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... қоры |мың тг. |60586,0 |90756,0 |30170,0 |49,8 |
| |1 жұмысшының орт. ... |9822,6 |13701,1 |3878,5 |39,5 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... орт. |мың тг. ... ... |4261,0 |1,8 |
| ... құны | | | | | |
| ... ... тг. |173185,0 |195000,0 |21815,0 |12,6 |
| |орт. ... құны | | | | | |
| |Қор ... ... |0,92 |0,65 |-0,27 ... |Қор ... |теңге |1,08 |1,54 |0,46 |42,6 |
| ... ... |мың тг. |450,75 |427,44 |-23,31 ... ... ... өнімді өткізу ол кәсіпорынның шығарылған
өнімінің ең соңғы кезеңі деп айтсақ болады және ол ... үшін ... Бұл - ... ... ... эффектісі, оның цехтарынан түскен
табыстарының талдауында және тағы басқа қаржы ... ... ... өткізуден түскен табыс 2004 жылға қарағанда, 2005 жылы 362 648
мың теңге болып, 112 015 мың ... ... 44,7 %-ға ... ... ... өзіндік құны - кәсіпорын жұмысының қалай жүріп
жатқанын сипаттайтын көрсеткіш, яғни бұдан кәсіпорынның қаржылық ... ... ... шаруашылық субъектілерінің қаржылық ... ... ... ... ... ... құны 2005 жылы 2004 ... 104 142 мың теңгеге немесе 56,5 %-ға өсті деп айтсақ болады.
Жиынтық табыстың соммасы 2005 жылы 2004 ... ... 7 873 ... ... яғни 11,9 %-ға. Оны ... үшін:
Жиынтық табыс= Өткізілген өнімнен түскен түсім - Өткізілген өнімнің
өзіндік ... ... ... деген көрсеткіш жалпы шығындарды, өнімді өткізуге кеткен
шығындарды, пайыз шығындарын, ... ... ... ... қосындысы кезең шығындарын береді және оның 2005 ... 2004 жылы 4 283 мың ... ... 9,1 %-ға кем болғанын
көрсетеді.
Кәсіпорынның таза табыс соммасына жиынтық ... ... ... ... 2005 жылы таза ... 28,3 %-ға ... ... 5 026 мың теңгеге деп
айтсақ болады. Бұл көрсеткішті есептеу үшін:
Таза табыс = Салық ... ... ... – 30 %. ... ... өндіріс рентабельділігі - кәсіпорын өндірісінің
эффектілігін есептеуде ... ең ... ... болып табылады. Ол
өндірістегі 1 теңгеден алынған пайданы көрсетеді. ... ... жылы 0,9 %-ға ... Оны былай табады:
Өндіріс рентабельділігі = Таза табыс / (Негізгі қордың (орт) жылдық құны
+ Айнымалы құралдардың (орт) жылдық ... ... ... ... ... ... ... болып еңбек
өнімділігі табылады. Бұл көрсеткіш бір адамның орташа жылдық өндіру көлемін
сипаттайды. Ол 2005 жылы 2004 ... ... 169,4 мың ... Оны ... ... ... өнімділігі = Өткізілген өнімнен түскен түсім /
Жұмысшылар саны. ... ... ... орташа жылдық құнына кәсіпорынның
орналасқан жері, мекемесін тасымалдайтын транспорт, көліктері жатады. ... 2005 жылы 235 948 мың ... ... 2004 ... ... 4 261
мың теңгеге өсті.
Қор қайтарымдылығы негізгі өндірістік қорларды ... ... ... ... тиімділігін көрсетеді. Осы көрсеткіш 2004
жылмен салыстырғанда, 2005 жылы 42,6 %-ға ... Оны ... үшін ... қайтарымдылығы = Өнімді өткізуден түскен түсім / Негізгі қордың (орт)
жылдық құны. (9)
Ал қор сиымдылығы - қор қайтарымдылық ... кері ... ... Оның қасиеті мынада: оның алымын бірнеше бөлек цехтар ... ... ... ... ... Бұл ... деген жерді, қор пайдаланудағы жалпы көрсеткішті анықтауға
мүмкіндік береді. Қор сиымдылығы 2005 жылы 2004 ... ... ... кеміген немесе 29,3 %-ға. Осы көрсеткішті есептеу үшін біз:
Қор сиымдылығы = Негізгі қордың (орт) жылдық құны / ... ... ... ... ... ... 2005 жылы 2004 жылмен салыстырғанда 5,17 %-ға
қысқарған. Осы көрсеткішті есептеу үшін:
Қормен қарулану = ... ... (орт) ... құны / ... ... - «Адал» АҚ-ның еңбек өнімділігін сипаттайтын көрсеткіштер
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | ... | | |
| | | |2004 |2005 |+/- |% |
| ... ... |мың тг. ... ... ... |44,7 |
| ... ... | | | | | |
| ... саны ... |514 |552 |38 |7,4 |
| ... ... |мың тг. |487,6 |657,0 |169,4 |34,7 |
| ... | | | | | |
| ... күндік|мың тг. |1,8 |2,5 |0,7 |38,9 |
| ... ... | | | | | |
| ... |мың тг. |0,2 |0,3 |0,1 |50,0 |
| ... еңбек | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ... қоры |мың тг. |60586,0 |90756,0 |30170,0 |49,8 ... көрсеткіштеріне дәлірек тоқталсақ, 2005 жылы ... ... ... ... ... ... байқауға
болады, яғни ол 38,9 %- ға арқан. Оны анықтау үшін:
Жұмысшылардың күндік еңбек өнімділігі = Жұмысшылардың еңбек ... ... күн. ... ... ... еңбек өнімділігі 2004 жылмен салыстырғанда,
2005 жылы 50,0 %- ға ... ... Оны біз ... ... сағаттық еңбек өнімділігі = Жұмысшылардың күндік еңбек
өнімділігі / 8 сағ. ... АҚ ... ... ... көп ... ... ... осыған байланысты оларды келесі топтарға бөлуге болады:
1. Төлем қабілеттілігін сипаттайтын көрсеткіштер:
1) Толық икемділік коэффициенті.
2) ... жабу ... ... жабу ... ... ... ... көрсеткіштер:
1) Өзіндік коэффициенті.
2) Қарыз құралдарының үлесі.
3) Өзіндік және қарыз құралдарының қатынасы.
3. Іскерлік бәсекелестік көрсеткіштері:
1) Жалпы айналым ... ... ... ... ... ... Рентабельділік көрсеткіштері:
1) Кәсіпорын мүлігі.
2) Өзіндік құралдар.
3) Қысқа және ұзақ ... ... ... ... ... кәсіпорын төлем қабілетті болып
есептеледі, егер белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... ... ... жапса.
Қаржылық тұрақтылық көрсеткіші тартылған капиталдың ... ... ... ... ... елдерде келесі шекті нормалар
белгіленген:
Өзіндік коэффициенті 0,7-ден аз болмауы керек, яғни ... ... ... ... ... деп ... ... Себебі, 2004 жылы
ол көрсеткіш 0,91-ге тең, ал 2005 жылы 0,85-ке тең болып тұр.
Қарыз ... ... ... ... ... Бұл көрсеткішке де біз
толық қанағаттанарлық десек болады, өйткені ол 2004 жылы ... және ... ... ... және ... ... ... 0,1-ден көп болмауы керек,
біздің мысалымызда ол 2004 жылы 0,03-ке тең, ал 2005 жылы ол ... ...... ... ... жағдайын сипаттайтын көрсеткіштерді
талдау
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | ... | |+/- |
| | | |2004 |2005 | |
| ... ... |0,7 < |0,91 |0,85 |- 0,06 |
| ... ... ... |< 0,3 |0,03 |0,09 |0,06 |
| ... және қарыз |< 0,1 |0,03 |0,11 |0,08 |
| ... ... | | | | |
| ... айналым | |0,75 |0,98 |0,23 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | |0,82 |1,15 |0,33 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | |29,19 |60,96 |31,77 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | |12,50 |598,7 |586,2 |
| ... ... ... | | | | |
| ... ... активтерінің | |2,64 |3,20 |0,56 |
| ... ... | | | | |
| ... мүлігінің |% |19,74 |21,08 |1,34 |
| ... | | | | |
| ... ... |% |27,70 |24,07 |-3,63 |
| ... | | | | |
| ... ... |% |27,71 |30,85 |3,14 |
| ... ... | | | | |
| ... ... ... |мың тг. |26,5 |20,5 |-6 |
| ... ... ... |мың тг. |34,1 |30,3 |-3,8 ... Кәсіпорын өнімдерінің өзіндік құн құрылымын талдау
Жалпы, кәсіпорын өнімдерінің ... ... ... мына ... жүргізіледі:
- Өзіндік құнның құрылымы мен оның өзгерісін талдау;
- Жекелеген өнімдердің өзіндік құнын ... ... ... элементтерін талдау.
Төмендегі кестеде «Адал» АҚ шығаратын ауыл шаруашылық өнімдерінің ішінен
бір тонна сүттің ... ... ... ... ... құны 2005 жылы 2004 ... деңгейден біршама
жоғарылаған, оның себебі: материалдардың ... ... ... және ... еңбек ақысының артуына байланысты.
5-кесте – «Адал» АҚ өндіретін бір тонна сүттің өзіндік ... ... ... статьялары |Жылдар ... |
| | |2004 жыл |2005 жыл |+/- |% |
|1 ... және ... |30000,0 |35000,0 |5000,0 |16,7 |
| ... | | | | |
|2 | ... ... |8000,0 |8200,0 |200,0 |2,5 |
|3 ... ... |5000,0 |3000,0 |-2000,0 |-40,0 |
|4 ... ... ... |10000,0 |1000,0 |11,1 |
|5 ... ... ... |6000,0 |6800,0 |800,0 |13,3 |
|6 ... ... құн |58000,0 |63000,0 |5000,0 |8,6 |
|7 ... ... |22000,0 |22000,0 |- |- |
|8 ... ... құн |80000,0 |85000,0 |5000,0 |6,2 ... тонна сүттің өзіндік құн құрамында негізгі материалдар мен ... ... ең көп ... алып ... 2004 жылы оның мөлшері
30 000 теңге болса, 2005 жылы 35 000 ... ... яғни 16,7 %-ға ... ... үлес ... шығындарының есебінен болған. Тиісінше, оның
көрсеткіштері 2004 жылы 8 000 теңге, ал 2005 жылы 8 200 теңгеге, яғни ... ... ... ... ... қысқарды. 2005 жылы 2004 жылмен
салыстырғанда 40,0 %-ға кеміді.
Төмендегі ... ... сай, ... шаруашылығы бойынша ең
жоғары бағалы өнім соя болып отыр. Оның бір тоннаға өзіндік құны ... ... ... ... өте аз – 80 ... Ал ең ... өнім ... жасыл
жем-шөп табылады, оның құны тоннасына 1 000 теңге. Бидайдың толық ... ең көп – 15,8 млн. ... ... цехы бойынша сүт өндірісінің өзіндік құны жоғары әрі ... Оның ... ... құны 85 000 ... ал ... ... ... тг.
6-кесте – «Адал» АҚ-ның өзіндік құн бойынша ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... тонна |Бір тонна |Өнімнің толық|
| |өнімдерінің атауы | ... ... ... | | ... құны, |млн. тг. |
| | | |тг. | |
|1 ... |1970,0 |8000,0 |15,8 |
|2 ... |490,0 |7000,0 |3,4 |
|3 ... ... жүгері|3000,0 |3200,0 |9,6 |
|4 ... |200,0 |7000,0 |1,4 |
|5 ... ... ... |2000,0 |4,2 |
|6 |Шөп |3500,0 |2100,0 |7,4 |
|7 ... |3500,0 |1300,0 |4,6 |
|8 ... |11200,0 |1300,0 |14,6 |
|9 ... жем–шөп |13980,0 |1000,0 |14,0 ... |Соя |80,0 |20000,0 |1,6 ... ... шөп ... |10,0 |100000,0 |1,0 ... ... ... |- |- |77,6 |
| ... бойынша барлығы | | | ... |Ет ... |320,0 |80000,0 |25,6 ... |Сүт |4160,0 |85000,0 |353,6 ... ... ... |- |- |7,5 ... |Мал ... |- |- |386,7 |
| ... ... | | | ... ... өңдеу өнімдері |- |- |213,2 ... ... сүт ... |- |- |109,0 ... ... |- |- |786,5 ... ... ... ... ... мен дайын сүт өнімдерінің өзіндік
құны көрсетілген. Олар - қайта ... ... 213,2 млн. тг., ал ... ... 109 млн. ... ... өндіру цехтарына байланысты өнімдердің толық өзіндік
құндары 786,5 млн. тг. құрайды.
Бухгалтерлік ... жаңа ... сай, ... ... ... ... өзіндік құн құрамына кірмейді. Оларды кезең шығындары
деп атайды. Кәсіпорынның баға саясатын қалыптастырғанда, ... ... ... негізгі шарттың біріне жатады.
7-кесте мәліметтерінен 2005 жылы кәсіпорынның кезең ... 2004 ... 9,1 %-ға ... ... ... ішінде жалпы және әкімшілік
шығындар 23,5 %-ға, өткізу шығындары 9,1 %-ға ... ... ... ... ... 21,4 %-ға ... – «Адал» АҚ-ның кезең шығындарын сипаттайтын көрсеткіштер
|№ |Көрсеткіштер |2004 жыл |2005 жыл ... %|
| | |мың тг. |% |мың тг.|% | |
|1 ... ... |47033,0 |100,0 ... |9,1 |
| ... ішінде: | | | | | |
|2 ... және ... |17000,0 |36,1 ... |23,5 |
| ... | | | | | |
|3 ... ... |22000,0 |46,8 ... |9,1 |
|4 ... ... ... |8033,0 |17,1 |6316,0 |12,3 |-21,4 |
Әрбір ... ... ... ... ... үлес ... келетін
болсақ, онда 2005 жылы жалпы және ... ... ... 40,9 ... ... ... 46,8 % ... және пайызды төлеу бойынша
шығындар шамамен 12,3 % ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы күшіне жұмсалатын
шығындарды анықтаудың да өзіндік орны бар.
8-кесте – ... ... ... ... ... ... ... сипаттайтын көрсеткіштер
|№ |Көрсеткіштер |2004 жыл |2005 жыл ... | | | |% |
| | |мың тг. |% |мың тг. |% | |
|1 ... ... ... |69826,0 |100,0 |96902,0 |100,0 |38,8 |
| ... ... ... | | | | | |
|2 ... ақы ... |60586,0 |86,8 |90756,0 |93,7 |49,8 |
| ... ... | | | | | ... ... және |51498,1 |- |77142,6 |- |49,8 |
| ... да еңбек ақылар | | | | | ... |9087,9 |- |13613,4 |- |49,8 |
| ... ... | | | | | |
|3 ... ... ... |9240,0 |13,2 |6146,0 |6,3 |-33,5 |
| ... мен ... | | | | | ... 8-кестеде «Адал» АҚ-ның жұмысшы күшіне жұмсаған шығындарының
өзгерісін анықтаймыз. Кәсіпорынның 2005 ... ... ... ... ... 2004 ... көрсеткіштен 38,8 %-ға артып, 96 902 мың тг. теңелді.
Осы шығындардың ішінде жұмыскерлердің еңбек ақы қоры 2004 жылы 60 586 ... ... 2005 жылы 90 756 мың тг. ... ақы ... ... ... мерзімді және басқа да төлемдегі
еңбек ... ... ... ... ... 2004 жылы барлық
жұмысшы күші шығындарының ... 86,8 %-ға, 2005 жылы 93,7 %-ға ... ақы ... ... ... мен ... 2005 жылы ... жыл
көрсеткішінен 33,5 %-ға кеміді.
3. «Адал» АҚ өндірістік ... ... ... ... ... ... шығындарының сипатын анықтап,
оған талдау жасаймыз.
Жалпы алғанда, әрбір өндіріс өзінің қызмет етуі ... ... ... және ... баға ... арқылы табыс табады. Шығындылықтың
төмен болуы, оның тиімді жұмсалуы баға саясатына ықпал етеді.
Кәсіпорынның барлық шығындарын үш ... ... ... болады:
1. Өнім өндіруге және өткізуге жұмсалған шығындар;
2. Өндірісті кеңейтуге және жаңартуға жұмсалған шығындар;
3. Әлеуметтік-мәдени, ... және ... да ... тыс мақсаттарға
жұмсалған шығындар.
Тікелей шығындар - өнімнің өзіндік құнына тікелей кіретін, өнімнің жеке
түрлерінің ... ... ... болып табылады. Тікелей
материалдық ... ... ... ... ... кәсіпорын
бойынша әр бұйымның жеке ... ... бір ... кеткен
материалдық шығындардың көлеміне және материалдарға кеткен орташа деңгейлі
бағаның өзгеруіне себеп болады.
Келесі кестеден ... ... өнім ... ... әсер ... ең ... - шикізат. Бұл көрсеткіш сүт ... 50 %-дан ... ... алып ... ал қалған электр энергиясы
мен қораптаманың беделі онша жоғары ... - Өнім ... ... тікелей материалдық шығындардың
соммасына әсер ететін факторлардың есебі
| | ... ... ... ... | | |
| | |2004 |2005 |+/- ... ... түрі ... |
|1 ... ... ... |
|2 ... ... ... ... |
|3 |Электр ... ... ... |2 092,0 |
|4 |Жалпы өнім өндірісі ... ... ... ... ... түрі ... |
|1 ... ... ... |
|2 ... ... ... |
|3 ... ... |848 255,0 |850 360,0 ... |
|4 ... өнім ... ... ... ... |
|Қаймақтың барлық түрі бойынша |
|1 ... ... ... |
|2 ... ... ... |
|3 ... ... ... ... ... |
|4 |Жалпы өнім ... ... ... |4 1368,8 ... ... түрі ... |
|1 ... ... ... ... |
|2 ... ... ... |139 163,0 |
|3 |Электр энергиясы ... ... ... |
|4 |Жалпы өнім өндірісі |178 333,9 ... |1189,1 ... бір ... ... ... мен шикізаттардың шығыны өнімнің
сапасына, оны басқа материалдардың түрлерімен алмастыруға, шикізат түрінің
құрамын ... ... мен ... және ... ... квалификациясына, шикізаттар
қалдықтарына және тағы басқа факторларға ... ... ... ... осы ... ... ... әсерінен болатын ... ... білу ... ... кейін ғана, жоспарланған бағаны нақты
өнім көлеміне көбейту керек:
∆МЗхі = ∆УРхі × Ціпл × ... × ... ... ... ... шикізат нарығына, инфляциялық
факторларға, материалдық ресурстардың ... ... ... ... деңгейіне, шикізат сапасына және тағы басқаға
байланысты болады. Олардың ... ... ... ... ... ... білу үшін басқа түрдегі немесе басқа ... ... ... ... ... керек. Оны сәйкес түрдегі
қолданылған материалдардың ... ... ... ... = ∆Цх і× УПіф × ... × VВПіф.
Көп кәсіпорындарда жоспардан жоғары шикізат қалдықтары болады, бірақ
оларды өткізуге немесе ... ... ... ... Егер ... ... және бір шикізат құнымен бағаласа, онда өзіндік құнға кірген
өнімнің ... ... неше ... ... ... ... ... қайтарымсыз қалдықтар өнім бағасының қымбаттауына және
оның ... ... ... Материалдық емес шығындардың соммасы
нешеге өскенін анықтау үшін жоспардан ... ... ... ... ... ... ... көбейту керек.
Бір материалды екінші материалмен алмастыру өнімнің бір данасының,
тұтынушылық материалдарының көлемінің өзгерісіне ғана ... ... ... бағасына да әсер етеді. Оның өнімнің бір данасына кеткен материалдық
шығындарға байланысты өзгерісін ... үшін ... ... ... ... материалдар құнына көбейту керек,
ал материалдарды алмастыратын баға мен алмастырылған материалдар ... ... ... ... ... көбейтіп, шыққан
нәтижені қосу керек:
∆УМЗ = (УР1 - УР0) × Ц0 , ∆УМЗ = (Ц1 - Ц0) × УР1 ... және ... ... ... етуге
кететін шығындардың өзгеру факторлары және құрамы жеке және жалпы шығындар
статьяларына байланысты: цехтық және ... ... ... ... ... ... ... бойынша жоспарды орындау бағалары.
Жанама шығындар - өнімнің өзіндік құнында келесі баптарда кешенді түрде
берілген: құрал-жабдықтың ... және оны ... ... ... жалпы өндірістік және жалпы шаруашылық ... ... Бұл ... талдауы олардың нақты көлемінің 5-10 жылға арналған
тауарлық өнімнің бір өнімге шаққандағысын ... ... ... ... кезеңдегі жоспар деңгейімен жүзеге асады. Бұндай ... ... ... ... ... ... жоспармен
салыстырғанда қалай өзгергенін және оның ... ... ... көрсетеді.
Қолданудың келесі үрдісінде қосымша шығынның қатысты және ... ... ... ... ... құрамы бойынша олар -
кешенді баптар. ... ... олар ... ... ... ... және ... ұстауға және экспуатациялауға кеткен
шығындар, оған техникалық құрал–жабдықтар мен машиналардың амортизациялық
шығындары, ... ... ... ... ... ішінде тасымалдауға
кететін шығындар, МБП–ның ширауы және тағы ... ... ... ... өнім ... көлеміне байланыссыз және шартты-тұрақты
болады. Ал басқалары жалпылай және ... ... ... ... ... ... ... өнім көлеміне байланыстылық денгейі
коэффициент көмегімен анықталады. Олардың көлемі тәжірибелік жолмен ... ... ... және өнім ... ... ... жиынтығының
корелляциялық талдау көмегімен анықталады.
10-кесте - 2004-2005 жылдарға арналған «Адал» АҚ-ның ... ... ... ... ... |2004 жыл |2005 жыл ... |
| | |Жыл |Жыл |Жыл басы |Жыл |+/- |% |
| | ... |аяғы | ... | | |
|1 ... құны |263254 |302875 |302875 |353103 |50228 |16,6 |
|2 ... тозу |31567 |66927 |66927 |107453 |40526 |60,5 |
|3 ... құны |231687 |235948 |235948 |245650 |9702 |4,1 |
|4 ... ... құны ... |240799,0 ... ... ... ... ... құралдардың орташа жылдық құны
әлдеқайда жоғарылаған. 2004 жылмен салыстырғанда, 2005 жылы орташа жылдық
құны 6 981,5 мың тг. ... 3 %-ға ... Оны ... үшін ... құнының
жыл басындағысын жыл аяғындағысына қосып, 2-ге бөлеміз.
11-кесте - 2004- 2005 ... ... ... АҚ-ның ағымдағы
активтерінің айналым коэффициентін сипаттайтын көрсеткіштер
|№ |Көрсеткіштер ... ... |
| | | |+/- |
| | |2004 |2005 | |
|1 ... ... түскен түсім |250633,0 |362648,0 |112015,0 |
|2 ... ... ... ... |95106,5 |110676,5 |15570,0 |
|3 |Ағымдағы активтердің |2,64 |3,28 |0,64 |
| ... ... | | | |
|4 |1 ... ағымдағы активтердің |136,4 |109,8 |-26,6 |
| ... ... | | | |
|5 ... ... ... |0,38 |0,31 |-0,07 |
| ... | | | ... ... ... активтердің айналым коэффициенті өткізілген
өнімнен түскен түсімнің ағымдағы активтердің ... ... ... Ол 2004 жылы 2,64 ... 2005 жылы 3,28 ... ... ... кестелердегі көрсеткіштер жанама шығындарға өз
әсерін тигізеді.
Келесіде шығындардың әр бабы ... ... ... немесе шығындарды
артық төлеуге қатысты себептерді анықтау керек.
Амортизацияның жалпы соммасы машиналар мен құрал-жабдықтың санына, оның
құрылымына, ... және ... ... ... құны аса қымбат машиналарды сатып алуға және де
инфляцияның ... ... ... ... ... ... ... қор құрамында құрылымдық жылжуға байланысты өзгеруі
мүмкін:
∆ НА = (УР1 - УР0) × Ц0 , ... = (Ц1 - Ц0) × УР1 ... бір ... ... ... ... өнім ... де байланысты. Берілген өндірістік қуатта неғұрлым көп ... ... ... аз және де ... бір ... ... да
тұрақты шығындар аз келеді.
Эксплуатациялық шығындардың көлеміне эксплуатацияланған ... ... ... ... ... бір ... ... кететін шығындар
жатқызылады.
Толық, ағымдағы және профилактикалық жөндеуге ... ... ... ... ... негізгі қорлардың тозу деңгейіне,
қосымша бөлшектердің құнына және ... ... ... ... ... болады.
Тауарларды завод ішінде ... ... ... ... қор ... ... қолдану кеңдігі, өндірістік бағдарламаны
орындау деңгейі, эксплуатациялық және ... ... ... ... үнемді қолдануға әсерін тигізеді.
МБП тозу соммасына, өнім өндіріс көлеміне және ... бір ... ... байланысты өзгереді және ол, өз алдына, ... ... емес ... қаншалықты рационалды және үнемді
қолдануына байланысты. Сонымен қатар, оларды сақтау мен ... ... ... ... бақылауға да байланысты.
3. БӘСЕКЕ ЖАҒДАЙЫНДА ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН ТӨМЕНДЕТУ ... ... ... ... ... ... ... өндірістік–шаруашылық қызметін басқару үшін және бағаны
қалыптастыруда тек өндірістік шығындарын ғана емес, сонымен қатар ... ... бөлу ... яғни ... ... калькуляциялау керек.
Калькуляция - өнімнің бір бірлігін және жартылай фабрикаттардың өзіндік
құнын анықтау ... ... ... ... ... калькуляциялау өндірістік шығындарды есептеудің
бірнеше үрдісін ендірудің технологиясына және ... ... ... Жай әдіс – ... ... құн ... және өндірістік
шығындарды қарастырады, бірақ біртекті ... ... ... көп ... ... мұнай, және тағы басқа). Өндірістік
кәсіпорындардың ережесі бойынша ... ... және ... ... ... жоқ. ... әдістің мағынасы
келесіде: инвентарьлық жолмен, аяқталмаған өнімге кезең ... бөлу ... ... ... көлеміне жай әсер ету
жолымен есептеледі, кәсіпорын өндіретін өнімнің барлық шығындары
жатады ... өнім ... ... ... жолымен жүреді). Егер
өндірілген өнім көлемінің номенклатурасы аса да үлкен болмаса, ... ... ... ... ... ... болады
(материалдар, шығындардың әдісін анықтау қиынға соқпайтын, шартты
жалақы және басқа да тікелей ... ал ... ... ... құнына пропорционалды бөледі (өндірістік ... ... ... ... ... бойынша есептеу әдісі – барлық тікелей шығындар әр тапсырысқа
жеке–жеке есептеледі, ал өндірістің ... ... әр ... ... ... Сонымен қатар, қосымша шығындарды
аяқталмаған тапсырысқа орындалған денгейіне ... бөлу ... ... ... ... аз ... жеке ... жөндеу кәсіпорындарында және тәжірибелік цехтарда
қолданылады.
3. Қайта өңдеуді есептеу әдісі - өнім сатуға түспей ... ... ... ... ... өңдеуші деңгейлерден өтетін әдіс. Бұл ... деп ... ... егер әр ... деңгейде тауар болып
табылатын және оны өткізу үшін өзіндік құн ... ... ... ... ... ... отырса.
4. Нормативтік әдіс – ... бір ... ... ... ... ... және өнімнің бір данасына кететін
технологиясының негізделген нормаларды құрайтын, ... ... ... ... ... Бұл ... қолданғанда өндіріске
материалдарды жіберу алдын-ала шектеліп анықталған лимиттармен жүзеге
асады, ол ауытқуларды есептеп және ... ... ... ... ... шығарылады.
5. Стандарт-кост әдісі –– нормативтік әдістің шығыс нұсқауы, ... ... ... ... - ... ... басына дейін,
өндіріске кететін шығындар алдын-ала есептелінеді. Ол ... ... ... ... ... тұрады, көп
жағдайда олар несиелік сызықтағы немесе инвестициялық жобадағы арнайы
дайындалған бизнес-жоспармен байланысты болады. Инфляция жағдайында
ауытқуларды ... үшін ... ... ... тек натуралды көрсеткіште толығымен есептеледі немесе
аса тұрақты валюта курсында қайта есептеледі. Стандарт–кост ... ... және ... ... ... ... сапа негізінде берілген және технологиялық үрдіспен
байланысты), теоретикалық (оған жету үшін фирма ... ... ... ... ... белгілі бір мерзімге нақтыланады) болып
бөлінеді.
6. Директ–костинг әдісі бойынша шығындар тұрақты және ауыспалы ... ... ... ... - ... ... деңгейінде тұрып,
кәсіпорын қаншалықты максималды өнім шығара алатынын анықтау ... ... ... ... ... ... бір ... кәсіпкерге өнім көлемін ұлғайту тиімді, себебі
тұрақты ... ... ... шығындардың өзгеруіне
пропорционалды өссе, онда ол ... ... ... ... бір ... осы ... шығындарды қолдану ... ... яғни ... өнім ... ... ... ... түрінің дамуы үшін тұрақты шығындардың ... ... ... ... қосу ... мен директ–костинг
жүйесінің арасындағы негізгі айырмашылығы - бұндай жүйедегі өнімнің
өзіндік құны ауыспалы шығындар бойынша анықталады.
Отандық тәжірибеде ... ... есеп ... және ... ... ... түрге бөледі:
1. Өндірістің түріне байланысты: негізгі және қосалқы;
2. Өнім түріне байланысты: жеке бұйым, бірдей (біртекті) ... ... ... ... ... ... қызметтер;
3. Шығынның түріне байланысты: калькуляция баптары (өнімнің ... ... үшін және ... есепті ұйымдастыру үшін) және
шығын элементтері (шығынның проеткілік сметасын құру үшін және ... ... ... ... ... ... ... орнына байланысты: жер, участок, цех, өндіріс,
шаруашылық есеп бригадасы.
Өндірістік кәсіпорындарда өнімнің ... ... ... ... ... ... Тікелей есеп;
2. Нормативті есеп;
3. Аналитикалық есеп;
4. Параметрлік есеп.
Осылардың ішіндегі ең қарапайымы әрі нақтысы бұл – ... есеп ... ... Бұл әдіс ... ... өзіндік құнының бірлігі жалпы
шығын соммасы мен ... ... ... ... ... Бұл әдіс
біртекті өнім ғана өндіретін кәсіпорындар үшін қолайлы, ... ... әр ... ... ... анықтап бере алмайды.
Нормативті әдіс - әр ресурс ... ... ... өзгергенде оған
әрдайым есеп жүргізілуі қамтамасыз етілген ... үшін ... ... материалдарды және қаржылық ресурстарды қолданатын нормалар мен
нормативтік актілерге негізделген. Оның үстіне, осы ... ... мен ... актілер прогрессивті және ғылыми дәлелденген болуы
керек.
Ең нақты және жиі қолданылатын әдіс – аналитикалық есеп ... Бұл ... ... ... ... ... жан–жақты талдау, сонымен қатар ол
жерде болатын өзгерістерді қарастыру жүзеге асырылады. ... ... ... ... әсер ... және ол ... әсер ... деген сұрақтар
зерттеледі. Нормалар мен нормативтердің негізіне технико–экономикалық және
жұмыстың ұйымдастырылу ... ... ... ... сапа ... әр түрлі дайындалатын бұйымдарды
калькуляциялағанда параметрлік есептеу әдісі қолданылады. Оның ... ... ... ... байланысты өзгереді. Осылайша, кез келген
бұйымның өзіндік құнын ... ... яғни ол бір кг ... бір тоннамен
есептеліп сатылатыны анықталады. Осындай ... ... ... ... қолдануға болады және осы әдіс арқылы өнімнің сапасын
жақсартуға кеткен қосымша шығындарды ... ... ... нарық экономикасына көшуімізге байланысты көптеген кіші
және орта кәсіпорындар калькуляциялық ... ... ... ... өз ... ... қамтиды:
❖ Материалдық шығындар (шикізат, материалдар, техникалық мақсаттарға
арналған отын және ... ... ... ... шығындар;
❖ Басқа да тікелей шығындар;
❖ Өндірісті басқаруға және ... ... ... ... (жанама
шығындар);
Кез келген кәсіпорын алдында мына мақсат тұрады: өндірістік шығындар
туралы неғұрлым тез әрі ... ... алу. ... да, ... ... бір ұсыныстар арқылы шығындарға калькуляция беруі керек ... ... ... ... ... есептеп шығару да маңызды болып
табылады.
Өнімнің ... құны - ... ... ... ... ... ... еңбек ресурстарының және басқа да шығындардың бағасы. Оған
қоса, мынадай анықтама беруге болады:
Өнімнің ... құны – ... мен ... саласының өнім өндіруге
және оны сатуға кеткен ... ... ... ... қоғамдық
шығындардың бір бөлігі болып табылады.
Өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар тек қана калькуляция баптарында
ғана ... ... ... ... ... мазмұнына байланысты
топталады да, келесідей элементтерден тұрады:
- Материалдық шығындар;
- Еңбек ... ... ... ... ... ... ... Негізгі қорлардың амортизациясы;
- Басқа да шығындар;
Олардың құрылымы әр түрлі факторлардың әсер ... ... ... ... және ... ... ресурстарының
мінездемесінен;
2. Өндірістің технико–экономикалық негізінен;
3. Оның ұйымдасу және орналасу формасынан;
4. Өнімді сатудан және қамтамасыз ету жағдайынан және тағы сол ... - 2005 ... ... ... бойынша шағын
кәсіпкерліктің өнім өндіргендегі кеткен шығындарының құрылымы
|№ |Шығын түрлері ... ... қоса |
| | ... |
| | |ы | |
| | | ... ... ... ... |
| | | |ріс ... | ... |
| | | | ... | | ... |
| | | | | | | ... | | | | | | |і, |
| | | | | | | ... |
| | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | |ы |
|1 ... |46,2 |55,6 |59,1 |55,9 |27,6 |27,6 |
| ... | | | | | | |
|2 ... ... |11,6 |10,7 |13,4 |9,2 |9,9 |9,9 |
| ... шығындар| | | | | | |
|3 ... |2,7 |3,9 |4,3 |1,1 |2,5 |2,5 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
|4 ... да шығындар|39,5 |29,8 |23,2 |33,8 |60,0 |60,0 ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... көріп отырғанымыздай, ең көп шығынды материалдық ... ауыл ... 59,1 %, ... және ... ... 55,6-
55,9 %-ды құрап тұр. Еңбек ақыға орташа есеппен 10 % шығын ... ... ... 3 %, ал басқа да шығындар 30- 35 %, көлік және сауда
шығындары 60 %-ға ... ... ... ... ... тағы да көптеген салаларға байланысты шығындар
болады. Ол салалар:
• Материалды сиымдылық (азық–түлік өндірісі, ет өндірісі);
• Еңбек сиымдылығы (сауда);
• Қор сиымдылығы (көлік, ... ... ... ... ... ... ... тұрақты болып қалмайды, ол үнемі өзгеріп отырады.
Шығын құрылымының ... ... ... ... ... пен тауарларға
байланысты инфляцияның әр деңгейлі болуы салдарынан өзгерістің бірде болып,
бірде ... ... ... Ал экономикасы тұрақты дамыған мемлекеттерде
шығын құрылымы макро деңгейде өзгеріп отырады.
Материалдық шығындар – ұлттық шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... бөлігін құрайды. Материалдық шығындарға:
шикізат, негізгі материалдар, сатып алынған жартылай фабрикаттар, ... ... ... отын, энергия, ораушы ... ... ... ... киім және тағы ... ... мен ... материалдар құрамына шет ... ... құны ... Ол ... ... негізін құрайды, яғни «өнім
денесін» құрап, оның қажетті компоненті болады.
Жалпы, ел ... өнім ... ... шығын 27 % немесе
материалдық ... ... ... ... ... ауыл ... %, ... құрылым саласында 72 %-ды құрайды. Сатып алынған жартылай
фабрикаттар және ... ... ... ... өңдеуге
жіберіледі. Көмекші материалдар негізгі материалдарға қосылып, оның ... ... ... да жерін өзгерту үшін қолданылады, сонымен қатар
өндіріске қызмет ... ... ... ... ... Оның ... ... бөлігі 4–5 %.
Шет жақтан сатып ... отын ... ... газ ... ... ... ... (электрлік, жылулық, қысылған ауа, азықтар)
материалдық шығындар ішінен олардың ... ... ... байланысты
ерекше атап айту керек. Өйткені, жыл сайын энергия тасығыштардың бағасының
жоғарылауына байланысты ... ... ... да өсіп ... ... орташа есеппен 8–8,5 %, өндірісте 10 %-ға жуығы, қалған материалдық
шығындарды ... 5–6 %-ды ... ... ... ... тек қана ... алуға ғана шығын шығады. Егер де кәсіпорын сол ... ... ... ... ары ... ... өзі жүзеге асырса (мысалы,
жұмыс күші арқылы өздері материалдарды түсіріп алса, басқа да ... ары ... ... онда оларға деген шығын арнайы баптар бойынша
белгіленеді, яғни еңбек ақы, амортизация.
Төлем ақыға кеткен ...... ... ... ақы. Бұл
шығындар негізгі өндіріс персоналдарының еңбек ақыларынан тұрады, сонымен
қатар негізгі қызметке ... ... ... ... ... ... Төлем ақыға жататындар: кәсіпорында берілген ереже бойынша әр
жұмысшының міндетті окладтары және ... ... ... ... ... ... қосымша төленетін ақы, жұмыста жақсы ынтасымен ... ... ақы ... ... демалысқа төлем ақы, тегін көрсетілетін қызметтің
құны, көп жыл ... ... үшін сый ақы ... ... ... ... үшін қосымша ақша төлеу және басқа да ... ... ... ақы ... құнға кірмейді. Өйткені, ол ... ... ... ... яғни бұл ... ... ақының негізгі қайнар
көзі - арнайы қорлар, мақсатты түсімдер, кәсіподақ ұйымдарының қорлары және
тағы басқа.
Әлеуметтік қажеттіліктерге шығындарды ...... ... үшін ... байланыстағы қайта бөлу формасы болып ... ... ... ... ... ... еңбекке төленетін
шығындардың деңгейіне байланысты. Ол ... ... 5,8 %-ды ... 8,5 %, ал ... 11%-ды құрайды.
Ұйымда есептелген құралдардың барлығы бюджеттен тыс қорларға жіберіледі
де, заңмен көрсетілген мақсаттар үшін ... ... ... ... елде болатын мемлекеттік емес зейнетақы қорларына, ... ... ... ... ... және тағы сол ... ... шығындар құрамына кіретін негізгі қорлардың амортизациясы
экономика бойынша 8,4 %-ды құрайды, ауыл шаруашылығында 4,5 %, ... 13 ... жуық ... ... ... құрамындағы амортизация бөлігі реформа жылдары
тез өзгеріп кеткен. Мысалы, 1993 жылы өндіріс ... 0,9 % ғана ... ... бәрі ... қорларды қайта бағалау үшін ұйымдастыру
жұмыстарын жүргізу және баға ... ... ... ... ... ... ... кіреді және амортизациялық нормаларды
аударумен, қорлардың ... ... ... ... жеке ... мен ... берілген қорларға саналады. Сонымен
қатар, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарына және ... ... ... тегін берілетін жайлардың құнына саналады.
Басқа да шығындарға әр түрлі және сансыз жұмсалған шығындар жатады.
Өткен 10 жыл ... ... ... осы және басқа да шығындар
деңгейі қатты өсіп кетті. Экономиканың барлық секторларында да қатты өсіп,
еңбек ақының ... ... ... ... асып ... Ал ... тұрақты болып қалған. Басқа шығындардың негізін салықтар, алымдар,
төлемдер, сақтандырудың міндетті ... ... ... ластайтын
заттарды шығарып тастау, сонымен қоса ... және ... да ... ... ... Маңызды бөлігі - несие пайызын төлеу, байланыссыз
қызметтерін төлеу, басқа да ... ... және ... қызметтерін
көрсеткені үшін, өнімнің сертификаты үшін, кепілдемелік жөндеу жұмыстары
үшін және басқа да ... ... ... құрайды. Сонымен бірге,
басқа да шығындарға жұмысшылардың ... ... ... мен жаңашаландыру
ұсыныстары үшін сыйлықтар беру, іс-сапарға ... ... және де ... ... жалға алғаны үшін кеткен шығындар, ... ... ... ... ... жұмыстарына есептеулер (егер ондай
кәсіпорында жүргізілсе) жатады.
1996 жылдан бастап басқа да шығындардағы ... ... ... ... жеке ... - ... ... басқа категориядағы жұмысшылардың өмірі мен ... ... алып ... ... беріледі.
Бухгалтерлік есептердің №7 стандарттарына сай, «тауарлы-материалды
қорлардың есебі» өнімнің өзіндік құнына кіреді:
1. ... өнім ... және ... шығындарына бақылаудағы
өндірісті ұйымдастырумен және технологиямен байланысты тікелей өнім
өндіруге ... ... ... қатар, эксплуатация процесінде
белгіленген кемшілікті жою және ... ... ... ... ... пайдалануға байланысты шығындар;
3. Өндірісті дайындау және меңгеру шығындары;
4. Өндірістік процесс кезінде ... ... ... ... ... ... оның ... көтеру, сонымен қатар
өндірісті ұйымдастыру және технологияларды жетілдірудегі капиталдық
емес шығындар;
5. Өндірісті ... және ... ... ... ... ... процесте қызмет көрсету шығындары (өндірісті еңбек затымен
және еңбек күшімен қамтамасыз ету, негізгі ... ... ... ... ... ... ... ету);
7. Өндірістік цехтардағы қауіпсіздік технологиясына байланысты және еңбек
жағдайын жақсы қамтамасыз етуші ... ... ... ... ... мен ... ұстау шығындары
және тағы басқа ағымдағы табиғат қорғау шығындары;
9. Вахталық әдіспен жұмысты орындауға байланысты қосымша шығындар;
10. Өндірісте жұмыс істеген ... ... ... ... ... және ... кезекті демалыс, қолданылмаған кезекті
демалыстың орнын толтыру ретінде және ... да ... ... ... ... ... ... жұмысшылардың сақтандыруға
кеткен шығындарынан жұмыспен қамтылған жарғылық мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... ... брокерлік, валюталық қор биржасының, жеке
тауарлық қызметтің бағасы;
13. Ақауларға байланысты жоғалтулар;
14. ... ... ... ... кепілдік қызмет етуі және
кепілдік жөндеуге кеткен шығындар;
15. Ішкі өндірістік ... ... ... ... үзілуден болған
жоғалтулар;
16. Өндірісті қайта ұйымдастырудағы ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік салаға шығындар және тағы басқа.
Өндірістік-шаруашылық қызметті және баға ... ... үшін ... ... оның ... және өнім ... ... шығындарын
біліп қана қоймай, сонымен қатар оның өнім бірлігіне, яғни өндірістік ... білу ... ... - ... жеке ... өзіндік құны мен жалпы
өндіріс шығындарының ішінен бір дана ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорындарды
дамыту бағыттары
Қазіргі кездегі Қазақстанның даму үрдісі көрсетіліп отырғанындай, отандық
өндеуші өнеркәсіп өнімдерінің ... ... ... ... мерзімде импорт алмастыру саясатын экспортқа бағыттау саясатымен
ұштастыру қажет. Өйткені, ұзақ мерзімде тек ішкі ... ғана ... өнім ... ... талаптарына тез икемделе алмайды.
Тиісінше, отандақ өндірісті мемлекеттік қолдау қадамдары ... ... ... ... тікелей қатысты халық
шаруашылығының басқа да ... ... жүйе ... ... ... өндірісті шикізатпен, материалдармен, басқа да
өндірістік ресурстармен ... ауыл ... сапа ... ... ... және сертификаттау жүйесінің, өндірісті
құрал-жабдықтармен қамтамасыз етуші машина жасау саласының, қайта ... ... ... бұл саланың тұрақты дамуы мүмкін емес. Бұл
үрдісті қазіргі экономикада кластерлік даму деп атап жүр. ҚР ... ... ... ... (18 ... 2005 жыл) бұл ... сипатталып, бейнеленген болатын. Аталған ... ... да өз ... ... ... ... американдық ғалым-экономист М.Портер өз еңбегінде «бәсекеге
қабілетті ... ... ... ... өзара байланысты бірнеше
салалардың жүйесін құрудың тиімділігін сипаттаған:
«Кластерлердің ... ... ... ... ... көмекті жетілдіруге алып келеді. Бір ... ... ... ... ... да ... ... жетістіктерді
енгізуге ынталандырады. Ақпараттармен еркін алмасу және жаңалықтардың тез
таралуы сияқты ерекшеліктер қалыптасады.
Кластер түрлі ... ... ... ... ... ... ... қажетті тиімді құрал бола алады».
Сондықтан да, өңдеуші өнеркәсіп өндірісін мемлекеттік қолдаудың маңызды
тетігі - кластерлік жүйені дамытуға ықпал ... осы ... ... ... ... ... ауыл ... ахуалға
(майлы дақылдардың егістік көлемі, өнімділігі, ауа ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы
ұйымдарының құрылымы, ... ... ... саясат) тікелей тәуелді
тамақ өнеркәсібінің бұл ... ... ... ... ... ... етіп ... қиын.
Сүт өндірісінің экономикалық қауіпсіздігі өнеркәсіптің басқа да
салаларының дамуымен тікелей байланысты жүргізіледі. ... ... ... ... ... шикізатпен ауыл шаруашылығы қамтамасыз етеді,
сала үшін ... ... ... және тағы ... Осы ... ... тағы да назар аударамыз.
Әлемдік тәжірибеде экономика салаларын Қосылған Құн Тізбегі (ҚҚТ) ретінде
қарауға ... оның ... және даму ... ... және ... жүр. Бұл ... мәні - әр ... ақырғы өнімге біртіндеп құн
қосып отыратын өндірістің бір ... ... ... ... ... екі түрін ажыратады: тік және көлденең.
Экономикалық белсенділік ҚҚТ-нің тік құрылымында, әдетте, бір ... ... ... бір ғана ... ... ... ... қосалқы бөлшектерін шығарады және өнімді жасайды.
Көлденең ҚҚТ-де белсенділік бірнеше шаруашылық субъектілері арасында
біркелкі бөлінеді: бір ... өнім ... ... ... жеке ... ... ... кәсіпорын өнімді жинақтайды.
Өндірушілер саны басым болған жағдайда тік ҚҚТ, тұтынушылар ... ... ҚҚТ ... ... кім ең көп әсер ... сол ең көп ... ... өнеркәсібінде ҚҚТ тұтынушылардың ҚҚТ-нің мысалы ретінде көрінеді. Ол
дизайнерлік фирмалардан, көтерме сатушылардан, жеке ... мал және ... ... ... Осы ... ... ... маңызға ие, не шығару ... ... ... ... ... құн алады.
Кейбір елдерде тұрғылықты халықтың табысының өсуі, ... және ... да ... ... қосымша құндардың орналасуына
үлкен әсер етеді. Мысалы, Гонконгтегі еңбек ... ... ... ... байланысты елдің киім, аяқ киім жасаудағы бәсекелестік артықшылығын
жоғалтқанына қарамастан, мемлекет ... ... ... жоқ. Оның себебі,
Гонконг компанияларының АҚШ-қа киім мен аяқ киім ... ... ... мен ... ... бар екендігінде. Егер АҚШ өкіметі
квоталарды алып тастаса, Қытай компаниялары жеткізілімдермен тікелей ... ... ... ... ... элементтерді кешенді қолдауы керек.
Мемлекеттің жоспарлау және бағыттау ... ... ... Осы ретте,
салалардың бір-біріне тізбектесіп ... ... ... ... ... М. ... еңбектеріне соқпай кетуге болмайды. ... ... ... ... ... ...... бір салада
қызмет ететін, бір-бірін толықтыратын, қызмет жалпылығымен ерекшеленетін,
географиялық көрші, ... ... ... және ... ұйымдардың тобы", – деп көрсетеді.
Кластерлердің географиялық ... бір ... елге және ... ... ... ... өз күрделілігіне, тереңдігіне
байланысты түрлі нысанда болуы ... ... көп ... дайын өнім
шығаратын компанияларды, сервистік компанияларды, арнайы ... ... ... бөлшектерді шығаратын ұйымдарды, қаржы
институттарын қамтиды. Кластерді анықтауды ірі ... ... ... сол ... тік және көлденең байланысқан тізбекті анықтауға
болады. ... ... сол ... ... жанама әсер ететін
мемлекеттік немесе заңдылық құрылымдары табылады. ... ... ... ... үшін ... ... бар, кластер ішкі
өсуге бастау береді, саланы іліп алып, барлық тізбекті дағдарыстан ... ... ... концепциясы саясаттың көп салаларында экономика
қажеттіліктері шеңберінен шығатын ойлаудың ... ... ... ... 5-суретте кластерлер мен экономикалық ... ... ... ... ... бағыт ғылым мен технологияны, білім мен
профессионалдық дайындауды экспорт пен шетелдік инвестицияларды тартуға
арналады.
3-сурет – Кластерлер және ... ... ... ... ... жағдайында анығырақ көрінеді.
Дамушы экономикада өнеркәсіптік кәсіпорындардың көбісі жергілікті базада
немесе жергілікті нарыққа ... ... ... ... ... болады. Экспорттық салалар ресурстық және еңбек шығындарын
артық пайдалануға бет ... ... ... ... ... де, шетелдік өндірушілерден келетін сервис пен ... ... арқа ... ромб ... бейнесінде елестетуге болады, сондықтан оның
барлық қырлары да тең деп түсіну ... ... ... ... ... әсер ... кластерге кіретін фирмалар мен ... ... ... қабілеттілігін арттыру;
Үшіншіден, жаңа бизнесті ынталандыру.
Кластер шекарасы салалық жіктеудің стандартты жүйесіне бағынбайды.
Қазақстанда да ... ... ... ... экономист-ғалымдар,
авторлар бар. "Мемлекеттің бір-бірімен байланысты, бір-бірін толықтыратын
салаларды реттеуі Қазақстан Республикасында тамақ ... ... ... қалыптасуы саланың, экономиканың бәсеке
қабілеттілігінің негізі ... - деп ... ... ... С. Б. ... ... ... жылдарға индустриалды-инновациялық даму
Стратегиясындағы" ҚҚТ ... және М. ... ... ... ... әр ... терминдермен
жазылғанымен, түйіні бір деп есептейміз. Екі әдебиет көзінде де, бір ... ... сала ... дамытатын топ құру мағынасы бар. Бұл топқа
салааралық ... ... ... ... ... кіруі мүмкін.
Егер сүт өндірісінде кластерлік даму қалыптасса, кластердің құрамдас
элементтері ... ... ... және ... ... ... ... бақылау жүйесі, білікті мамандар дайындау және
қайта дайындау, сервистік ... ... ... ... ... кәсіпорындары Қауымдастығы, дизайнерлік компаниялар, көтерме және
жеке сауда желілері ... ... ҚҚТ ... туралы пікірлерден, сүт өндірісінде дәл
қазір ҚҚТ құрудың қажеттігі бар деп ... Сүт ... неге ... ... неге оны ... деп ... деген сұрақ туындауы мүмкін. Бұл
жерде біз кластерді теориялық ... ... ... Ал ... ... ... индустриалды-инновациялық даму Стратегиясы» өмірге енгізіліп
отырған қолданбалы құжат болғандықтан, осы Стратегиядан көп ауытқымай, "Сүт
өндірісіндегі ҚҚТ-і ... ... ... ... ... ... мүмкін салалар мен ұйымдардың ... ... ... ... ауылшаруашылық кешенінде соңғы жылдары даму
беталысы байқалады. Елдің жиынтық ішкі ... ... ... 8,5 % (2004 жылы 8,1 %, 2005 жылы 8,7 %) ... және 2003 ... ауылшаруашылығының жиынтық өнімінің өндіріс көлемі 13,6 %-ға артып
отырғаны анықталып отыр.
Салада жалпы оң ... ... ... 2004 жылы таза ... ... млрд. теңгені, 2005 жылы 7,8 млрд. теңгені құрады. Осы таза ... ... ... ... ... Ауыл ... кешені ашық
экономика және ауылшаруашылық пен азық-түлік өнімдерімен сауда жүргізудің
әлемдік жүйесі ... ... ... ... ... ... ... тұр деп айтуға болады. Арғы ... ... ... ... агробизнестің рационалдық құрылымының
қалыптасуымен, агротехнология ... ... ... ... ... ... ішкі ... импортты
алмастырумен, таяу және алыс шетелге экспортты ... жаңа ... ... ... ... етеді. Үлкен мәселе Қазақстанның
БСҰ-на мүшелікке кіруімен байланысты артықшылықтар және ... ... ... ... ... Басты міндет - халықаралық сауда құқығына
зиян келтірмей, елдің аграрлық секторының тиімді даму мүмкіндігін және ... ... ... ету.
Агроөнеркәсіп кешенінің дамуы нарыққа бағытталған заңдылықтарға сәйкес
басыңқы болып, экономикалық көрсеткіштер: өндіріс тиімділігі, отандық азық-
түлік ... ... ... ... ... ... сай
болуы басыңқы болып табылады.
"2003-2005 жылдарға Қазақстан Республикасының Мемлекеттік агроазықтық
бағдарламасының" мақсаты ... ... ... ... тиімді жүйесін және бәсеке қабілетті ... ... ... ... ету болып табылады.
Бағдарламаның мақсатына жету үшін келесідей міндеттер қойылады:
- Елдің азық-түлік ... ... ... ... ... жүйесін құру;
- Ішкі және сыртқы нарықта ауылшаруашылық өнімінің, өңдеу өнімдерінің
сатылу көлемін арттыру;
- Ауылшаруашылығын мемлекеттік қолдау шараларын рационализациялау.
Осы ... ... ... ... қарастыратын сұрақтарды біз
көре алмадық. Бағдарламаның ... ... ... ... ... ... сұрақтарымен айналыспайтын
болғандықтан, назардан тыс қалды деп есептейміз. Біз ұсынып отырған тоқыма
және ... ... ... ... шикізатын өңдеу
қарастырылатын болады (мақтаны, зығырды өңдеу).
Сонымен қатар, Бағдарламада сүт ... үшін ... ... ... сөз ... Қазақстан Республикасында сүт өндірісі үшін
құрал-жабдықтар шығаратын бірде-бір машина ... ... жоқ ... сүт ... материалдық базасын жаңалау үшін станоктарды,
негізгі ... ... ... ... ала ... пе? ... машина жасау саласының сүт өндірісінде стратегиялық тұтынушы ... осы сала ... үшін де ... ... ... ... ... сала ретінде машина жасау саласында, тоқыма, сүт ... даму ... ... ... ... ... халықаралық стандарттарға
сәйкестеу;
2) Құрал-жабдықтарды лизингтеу және төлемін 5-10 ... созу ... ... ... түрде жабдықтау және сервистік қызметті,
мамандарды станокпен қолдануға үйретуді ұйымдастыру;
4) Маркетингтік ... ... ... жеке ... қанағаттандыратын техника түрлерін шығаратын жаппай
өндірістен сериялық, дара өндіріске көшу.
Лизингтік компанияларды ұйымдастыру тек қана ... ... ... мәселе емес. Негізгі капиталды ... ... алу ... ... ... және тігін кәсіпорындары үшін оң шешім болар
еді. Осы тұрғыдан лизингті ... ... ... ... ... "Қаржылық лизинг туралы" Заңы лизинг түсінігін және лизингтік
операцияларды реттеу негізіне жаңа ... ... ... ... лизингті:
"Лизинг – ерекше жағдайларда жүретін, заңмен бекітілген, ... ... ... бар ... ... түрі", - деп
анықтайды.
Лизинг - өндірісті материалдық-техникалық қамтамасыз етудің инновациялық
әдісі болып ... және ... ... ... ... үздіксіз және жедел жаңалауға ... ... ... ... ... ... әлдері келмейтін жағдайда
лизингті ... ... ... ... Лизинг әлемнің көптеген
елдерінде, соның ішінде, дамыған нарықтық экономикалы елдерде кең ... мәні ... мен ... ... ... арта ... арқасында компаниялардың көп қаржы салымдарынсыз қымбат тұратын
құрал-жабдықты алып, технологиялық базасын ... ... ... ... ... ... мен қызмет түрлерін кеңейтуге
мүмкіндігі бар. Қазіргі кезде ... ... ... ... лизинг үлесі инвестициялар көлемінің 15-30 %-ын ... ... ... бар ... 3-15 %-ын ... ... ... %-ы лизингті пайдаланғандықтан, ол мемлекеттік экономикалық саясаттың
стратегиялық бағыты болып ... ... ... ... 280 ... ... Қаржы Министрлігінің ақпараттары бойынша, әлеуетті нарық
көлемі 800 млрд. ... ... ... ... ... ... ... 105,9 млн. АҚШ долларын құрайтын негізінен Ірі банктер
жанында құрылған 9 лизингтік ... ... ... ... ... ... (инвестициялық, салық
және амортизациялық жеңілдіктер) қолдау көргенде арта ... Сол ... ... ... ... ... ... экономиканың
интенсивті даму факторы ретінде әлемдік ... ... ... ... ... ... ... 2010 жылға дейінгі
Индустриялық стратегиясында қалыптасушы экспорттық блокқа жатады. ... ... ... ... ... тұнып отырғандықтан,
химиялық өнеркәсіпті дамытуға кең ... бар. ... ... және ... ... үшін шығаратын өнімдері: бояулар, химиялық
жіптер, түймелер, полиэфирлік талшықтар шағын бизнес тұлғаларының назар
аударатын ... ... ... ... ... ... ... өңдеуді,
дайын, ақырғы өнім шығаратын тізбекті қамтитын ірі ... ... ... қалайды. Матаны, талшықты бояйтын бояулар шығаратын бірде-
бір химиялық өнеркәсіп кәсіпорнының болмауы ойландыратын ... ... ... ... ... ғылымның консервациясына, салалық
ғылыми-зерттеу институттарының жойылуына әкелді. Аграрлық шаруашылыққа
деген сұраныс азайған жоқ, ал жас ... ... ... ... ... оқу орындары болашаққа мамандар дайындауда.
Салада ғылыми-зерттеу институттары жоқ. Сүт өндірісінің мүдделерін Жеңіл
өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... жүргендіктен, осы Ассоциацияны мемлекеттік органдар ... ... ... ... күш ... ҚҚТ-не кіргізген дұрыс
деп ойлаймыз.
Нарық жағдайында өндіруші өз өнімдерінің өткізілуіне ... ... Осы ... сүт өнімдерін өткізудің бірнеше жолдары болуы ... ... ... алу - кәсіпорын үшін стратегиялық маңызы бар ... ... ... каналына талдау өткізіп ... ... ... ... шет қалмауға болады. Өткізу каналын таңдауда,
осы каналдарға әсер ететін ... ... ... ... Өткізу
каналының факторларына келесілер жатуы мүмкін: тұтынушылар, ... ... ... орта. Осы факторларды жеке-жеке қарастырайық.
Тұтынушылар. Тұтынушылар санын, олардың орналасуын, типін ... ... ... ... алу ... ... ... жөн.
Тауар. Тауардың сипаты, тасымалдау ерекшеліктері, бағасы, саны, тұтыну
маусымдылығы, санитарлық және заң шектеулері өткізу каналына әсер етеді.
Ұйымдастыру. ... ... ... ... ... нарықтағы үлесі, маркетингтік стратегиясы мен тактикасы басты
назарда болуы тиіс.
Сыртқы орта. Бәсекелестер саны, бәсеке түрі, экономикалық және ... ... орта ... ... ... ... ... желісін таңдап алса, келесі шарттарды
ұстанғаны жөн:
- Дилерлер үшін кәсіпорынның ең аз ... ... ... ... Ай ... ең аз сатып алу көлемін анықтау;
- Бір дилер арқылы өндірілген ... 25-30 %-ның ғана ... ... ... ... көлеміне байланысты болуы.
Кәсіпорынның өткізу каналы ретінде ... ... ... алуының өз
артықшылықтары бар: бартерлік операциялардың, қолма-қол ақшалардың болмауы,
сапаны басқаруға, менеджментті жетілдіруге, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіншіліктерді жұмылдыру.
Қазақстандық сүт өндірісі үшін дилерлік желі арқылы өнім өткізуді
ұйымдастыру ... ... ... ... кең ... бар.
Кәсіпорынның таңдаған өнімді өткізу каналына сәйкес, қосылған құн ... әр ... ... айта ... орынды. Кәсіпорынның меншікті сауда орны
болса, қосылған құн мөлшері аз болады, ал күрделі ... ... ... ......... - ... сауда - жеке сауда - тұтынушы,
қосылатын құн мөлшері де ... ... Сүт ... ... ... каналының ұзақтығына байланысты болады. Қазіргі таңда тоқыма ... ... ... ... ... ... ... жүйесі
жоқ.
Бізде экономиканың маңызды сегменті ынталандырусыз ... ... ... ... бекітілген тәртіппен төлейтін, қосылған құны
жоғары (ҚҚЖ) үлесі бар өнім ... ... ... ... ... ... ... үшін жағдайлар жасау керек. Қосылған құны
жоғары кәсіпорындар үшін арнайы салық режимі корпоративті табыс ... ... құн ... (ҚҚС) соммасын 50 %-ға төмендететін салық
преференциясын қолдану арқылы ... ... ... ... ... Осы ретте, салықтарды төмендету ҚҚЖ өнім өткізуден ... ... ... ... ... кәсіпорындар үшін салық мерзімін ҚҚС
бойынша, ... ... ... бойынша төлеу ұсынылады. ... ... ... ... алатын айналым қаржыларының пайда
болуы үшін жасалады. Корпоративті табыс салығы және ҚҚС жыл бойы ... 30-50 %-дық ... ... ... ... ... екі ... салық төлеушілерге қолданылуы мүмкін:
1. Өзі өндірген тауарларды өткізу көлемі жалпы өткізу көлемінің 90 %-ын
құрауы керек. Тауарларды ... ... ... ... және негізгі
емес қызмет түрлері бойынша табыс жиынтықтарынан ... Бұл ... ... ... ... ... яғни ... тауар өндірушілерді қолдауға арналған.
2. Тауарларды өткізу көлеміндегі ... ... ... 50 %-дан кем болмау
қажет.
Осылайша, арнайы салық режимі жанды еңбек, ... ақы ... ... ... ... ... қолданылады.
Бір сөзбен айтқанда, арнайы салық режимі машина жасау, химия, ... және ... ... ... ... ... ҚҚТ құру оған ... барлық салалар мен ұйымдар үшін
тартымды болып көрінеді. Олардың ... ... ... жаңа ... ашады, сәйкесінше, елдің, саланың экономикалық қауіпсіздігін
қамтамасыз етеді деп ... ... ... ... ... ... жиынтығы өнімнің өзіндік құны ... ... ... құны ... бір өнім өлшемін өндірудің және сатудың кәсіпорынға
қаншаға түсетінін көрсетеді. Ол ақшалай және натуралды-заттай ... ... ... ... ... ... еңбек құралдары, еңбек
заттары, жұмыс күшінің құндары және қосымша ... ... ... ... өзіндік құн деген категория жоқ, оның ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құны, сонымен бірге несиеге пайыз төлемі, арендалық төлем
және минималды кәсіпкерлік ... ... Бұл ... ... ... ... сондықтан өзіндік құнды есептеудің орнына экономикалық шығынды
есептеген жөн болады.
Өндірілген өнімді сатудан ... ... ... өзіндік құнның
құрамына кірген, өндірісте ... ... ... ... ал ... қаржының бір бөлігі ұлғаймалы ... ... ... ... негізгі экономикалық санатының бірі бола
отырып, өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... ... ... ... саналады. [7]
Өнімнің өзіндік құны өндіру сатыларына байланысты цехтық (бригадалық),
фабрика-зауыттық немесе өндірістік және толық өзіндік құн ... ... құн ... ... ... ... және нақтылы болып
бөлінеді.
Сонымен қатар, өндіріс шығыны – бұл кәсіпорынның өндіруге және ... ... ... ... соммасы, яғни өнімді өндіруге кеткен еңбек
шығындарының (нақты еңбек, өткендегі еңбек) жиынтығы. Шығындарды ... ... ... ... және ... ... деп ... ал
экономикалық мазмұнына қарай калькуляциялық статьялары негізгі шығындар
және қосымша ... деп ... Өнім ... ... ... ... ... яғни шартты-ауыспалы және
пропорционалды емес, яғни шартты-тұрақты болып ... ... ... және ... ... ... нормалық шығындар негізінде, ал ... ... ... қолданылады. Сонымен қатар, жоспарлы калькуляция - ... ... ол ... ... мен жоспарлы пайданы
байланыстырады.
Өнімнің өзіндік құнының экономикада ... зор, ол баға ... ... құн неғұрлым төмен болса, пайда деңгейі соғұрлым жоғары
болады. [19]
Өзіндік құнға жолдама жасағанда, оған ... ... ... ... ... дәл ... ... және технологияны, материалдар
мен шикізаттарды және тағы ... ... ... ... ... сөйтіп өнімсіз еңбек шығындарын анықтау және алдыңғы
қатарлы кәсіпорындардың өзіндік құнды азайту жөніндегі тәжірибелерін ... ... ... ... ... ... ... – еңбек
өнімділігін арттырудың шартқа айналған объективті бейнесі, экономикалық заң
әрекетінің нақты нысаны, осыған сәйкес ... ... ... кеміп, жанды
еңбек үнемі өнімдірек болып отырады. Өзіндік құнның арзандау көрсеткіштері
өндіргіш күштердің дамуына сәйкес, ... және ... ... ... бейнелейді.
Егер материалдық ресурстардың бағасына, еңбек ресурсына шығындар
өзгермейтін ... ол ... ... көбейту тек қана өнімнің өзіндік құнын
азайту арқылы іске асады. Ал техникалық ұйымдастыру ... іске ... ... ішкі ... ... ... ... қорытындысына сүйеніп жасауды талап етеді.
Өзіндік құнды кемітудің ең басты көздері – еңбек ... ... ... ... ... Ол ... ... арттырады
немесе бір уақыт бірлігіне өнім шығару артады, ал ... ... көзі ... ... ... Сонымен қатар, өзіндік құнды кемітудің басты
факторлары:
- Өндірістің техникалық деңгейін көтеру;
- ... ... ... ... және ... ... Басқару және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру;
- Технологиялық үрдістерді қуаттылықпен негізгі қорларды ... тағы ... ... ... ... ... ... және қаржы ресурстарын пайдаланумен байланысты.
Өнімнің қор сиымдылығы мен материал сиымдылығы басты ... ... ... ... сиымдылығы өндіріс үрдісінде
материалдық шығындарды тиімді пайдалану деңгейін көрсетеді. Неғұрлым ... мен ... ... оны ... жұмысшылар жоғары
дәрежелі маман болса, соғұрлым тауардың материал ... ... ... ... оның ... құны да ... ... материал сиымдылығы
өндірістік қорға ықпалын тигізеді. Неғұрлым материал сиымдылығы аз ... ... ... ... аз ... ... ... үнемдеуде материалдық шығынды нормалау үлкен рөл
атқарады. Барлық экономикалық болжам-есептер нормативті көрсеткіштерге
байланысты ... Егер ... ... ... ... ... болса, онда материалдық шығын азаяды, ал ... ... ... ... ... жолдары әрбір фактор
бойынша бөлек есептеліп, қорытынды ... ... ... ... үшін ... көрсеткіштерді нормативті (жоспарлы)
көрсеткіштермен салыстыру қажет. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... материалдық шығындарды азайту көздерін, нақтылы шараларды ... ... ... ... ... ... және саяси жедел жаңару жолында: ҚР
Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, Астана, 2005 жылғы 18 ақпан.
– Алматы: Жеті ... ... ... өз ... жаңа ... ... ... ҚР
Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, Астана, 2006 жылғы 1 ... ... ... 2 ... ... Қазақстанның бәсеке қабілеттілігі, экономиканың бәсеке қабілеттілігі,
ұлттың бәсеке қабілеттілігі: ҚР Президентінің Қазақстан ...... ... 19 ... ... ... Н. Ә. Жаңа заман – жаңа экономика. – ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі дамуының стратегиялық
жоспары: ҚР ... ... ... 2001 ... ... № 735. - ... ... Қазақстан Республикасының 2003-2015 жылдарға арналған индустриалды -
инновациялық даму стратегиясы. – ҚР ... мен ҚР ... ... № 30, 2002.
7. Мейірбеков А. Қ., Әлімбетов Қ. Ә. Кәсіпорын экономикасы. – ... ... ... О. И. ... ... ...... Инфра-М, 1998.
9. Палий В.Ф. Основы калькулирования. - М.: Финансы и ... ... ... В. Я., ... В. А. ... ... ...
Москва: Юнити, 2001.
11. Сергеев И. В. Экономика предприятия. – Москва: Финансы и статистика,
1997.
12. Дүйсенбаев К. Ш., ... Э. Т., ... Ж. Г. ... ... ...... ... 2001.
13. Шим Джей, Сигел Джоэл. Методы управления стоимостью и анализ затрат.
Пер. с ... М.: ... ... Балашов В. Можно ли управлять себестоимостью? // ... ... ... ... ... А.В., ... В.Р. ... и проценты за пользование
кредитом. // Бухгалтерский учет.-2003, №6, с.31-34.
16. Насырова М. Р., ... С. Р., ... С. К., ... С. ... ... ... ... сөздік-анықтамалық. –
Алматы: 2003.
17. Сергеева О.А. Учет затрат на ... и ... ... ... ... и ... бухгалтера и
предпринимателя, №4, апрель, 2003 г.
18. Джумагазина А.К. Учет и аудит затрат и ... ... ... ... дис. К.э.н. 08.00.12., Алматы, 2000.
19. Бисенғазиев М. Б., ... А. Ш. ... ...... ... ... Е.А. ... промышленной продукции: Учебное
пособие /Миннауки, высш. Школа ... ... РФ. ... ... и ... - Санкт-Петербург. – 1998.
21. Методические рекомендации к стандарту ... ... 7 ... ... в ... ... ... и
классификации затрат, включаемых в себестоимость ... ... - ... ... 2003, № 30, с.2.
22. Бланк И.А. Управление прибылью. Киев, «Ника-Центр», 1998.
23. Брызгалин А.В., Берник В.Р., ... А.Н. ... к ... о ... затрат по производству и реализации
продукции (работ, услуг), ... в ... ... (работ,
услуг) и о порядке формирования финансовых результатов, учитываемых
при налогообложении прибыли. - Екатеринбург, 2001.
24. Ворст, Ревентлоу. Экономика фирмы.- М: ... ... ... Герике Р. Контроллинг на предприятии. Берлин: АБУ-консальт ГмбХ, 1998.
26. Давид Миддлтон. ... учет и ... ... ...... ... Денисова И.П. Управление издержками и ценообразование. Учебное
пособие. - М., ... ... К. ... в ... ... - М., 2001.
29. Друри К. Учет затрат методом стандарт-костс. Пер. с англ.- М: «Аудит»,
1998.
30. Пунин Е.И. Альтернатива ... ... ... ... ... ... ... и практики). - М.:
Издательство АО ... ... ... В.К., ... В.В., ... О.И. Бухгалтерский учет на
предприятии. - Алматы, 1998.
32. Справочник директора предприятия. Под ред. Лапусты М.Г. - М.: ... ... Д., ... К. Бухгалтерский учет и финансовый анализ. - М.:
Бизнес, 2003.
34. Шмален. Основы и ... ... ... М., ... ... Ф.П. К вопросу о ... ... на ... ... учет.-2002, №4, с.52-53.
36. Кеулимжаев К.К., Сулеева С.Е. Учет и распределение ... ... ... // ... ... 2003, № 21, ... ... В.И. О составе затрат.// Налоговый вестник. - М., 2004, №4.
38. Николаева С.А. Формирование себестоимости в современных условиях. //
Бухгалтерский ... ... ... В.К. Учет ... на производство продукции, работ и услуг
по генеральному плану счетов ... ... // ... 1997, № 33, ... ... И.С. ... ... учета в странах-членах СЭВ
- М.: - Финансы и статистика, ... ... М., ... Л. ... – путь ... производства // Экономист - 2002, №10.
42. Ряполов А.Ф. Инновационная стратегия предприятия. ... ... М.: ... ... 2003.
43. Стуков С.А. Учет и контроль себестоимости промышленной продукции в
европейских странах- членах СЭФ - ... - КГУ, ... ... И.Н. Маркетинг и международное коммерческое ... ... ... ... АҚ ... ... жылдарға арналған есептік
көрсеткіштері.
-----------------------
Шетелдік тікелей инвестицияларды тарту
Ғылыми және технология саласындағы саясат
Кластерлер
Заңдылық реформа
Үдемелі және ... ... ... ... жинау мен тарату
Экспортты қолдау

Пән: Маркетинг
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру»49 бет
Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру63 бет
Қарағанды құю зауыты «Қазақмыс» корпорациясының жағдайында қуаттылығы жылына 5 мың тонна болат құю сериялық өндіріс бөлімінің жобасы.86 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның ағымдағы шығындарының құрамы мен құрылымын анықтау және соны тиімді басқаруды, оның өзіндік құнын төмендету жолдарын теориялық жағынан қарастыру және оны талдау72 бет
Құрылыс ұйымдарының өзіне түсетін құның төмендету резервтері74 бет
Өнімнің өзіндік құны,пайда,рентабельділікті арттыру әдістері өнімнің өзіндік құнын төмендету5 бет
Өнімнің өзіндік құнын төмендету және пайда,рентабельділікті арттыру әдістері22 бет
Өнімнің өзіндік құнын төмендету пайда рентабельдікті артыру әдістері5 бет
Өнімнің өзіндік құнын төмендету, пайда, рентабельділікті арттыру4 бет
Өнімнің өзіндік құнын төмендету, пайда, рентабельділікті арттыру әдістері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь