Қазақстан Республикасындағы ақша айналымының қазіргі жағдайы және оны жетілдіру

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5.6

1 Ақша айналысы және ұлттық ақша жүйесінің қалыптасуы ... ... ... ... . 7.23
2 Ақшаның қызметтері және оның қажеттілігі мен
экономикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.38
3 Қазақстан Республикасындағы ақша айналымының қазіргі
жағдайы және оны жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39.41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
Кіріспе

Ақшаның пайда болуы

Экономикадағы ақшаның пайда болуын, мәнін, қызметі мен рөлін анықтау ұмтылыстарының көп ғасырлық тарихы бар, атап айтқанда бұл сұрақтар Аристотель, А. Смит, Д. Рикардо, К. Маркс және т.б. еңбектерінде-ақ қарастырылған. Ақша теориясын XX ғасырдың бірінші жартысында А.Маршал, П. Самуэльсон, Дж. Тобин, Дж. Хикс, Ф. Мишкин, М. Фридмэн және т.б. сияқты қазіргі кездегі экономикалық ғылым өкілдері дамытты.
Ақшаның пайда болуы, жаратылысы және мәні туралы ортақ пікір жоқ. Бірақ та ақшаны анықтаудың көп түрін шартты түрде екі тұжырымдамаға бөлуге болады: рационалистік және эволюциялық.
Біріншісі (ол XIX ғасырдың аяғына дейін үстемдік етті) ақшаның туындауын мемлекеттің немесе адамзаттың жалпы келісімді бекітуінің нәтижесі ретінде түсіндіреді, яғни ақшаның туындауы тауарлық өндіріспен байланыстырылмайды.
Біздің пікірімізше, келесі тұжырым ғылыми көзқарас болып саналады, ол тауардың айырбастыұ кұнының эволюциялық даму нәтижесі ретінде түсіндіріледі, ақша адамдардың еркіне тәуелсіз түрде пайда болды. Айырбастық құн - бұл олардың салыстырмалы өрнектелуі немесе сатып алушылық құны.
Құн тауарларды бір-біріне айырбастау кезінде ғана анықталуы мүмкін екендігі баршаға аян және ол мұнда айырбас құны формасында әрекет етеді. Тауар - бұл сату немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі. Адам дайындаған зат сату немесе айырбастау кезінде тауарға айналады. Ал бұл ақшаның туындауы үшін объективті алғышарттарды қалыптастырады. Тауардың тұтыну құны және құны (оны өндіруге кеткен еңбек шығындары) болады. Тауарлардың пайдалылығына (үй, машина) байланысты құнының әр түрлі формалары бар, олар тауардың тұтынушылық құны деп аталады. Тауардың құны оны өндіруші адам еңбегінің өзгерісімен анықталады.
Тауар айырбасының дамуы тауарлар құнының әр түрлі формаларының ақырындап алмасуы нәтижесінде жүзеге асты:
- қарапайым немесе кездейсоқ форма, ол алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде, яғни тауардың бір түрін бас-қасына қарапайым айырбастау кезінде (1 қой = 1 қап бидай) туындады. Бұл жағдайда бір тауар өзіне қарама-қарсы тауарда өз құнын өрнектеді. Тауардың басқа тауарға айырбасталу қабілеті соңғының құнын өрнектейді, яғни тауарда құн бар;
- толық немесе жайылыңқы формадағы құн егіншілер мен малшылардың алғашқы ірі қоғамдық еңбек бөлінісі нәтижесінде туындаған айырбастың дамуымен байланысқан. Көптеген айырбасталатын тауарлар ішінен бір немесе бірнеше өтімді тауарлар (тұз, мал, астық) айқындалады, оларды басқа тауарларға айырбастауға болады. Осылайша, құнның қарапайым (кездейсоқ) түрінен жайылыңқы формасына өту жүзеге асырылады, яғни әр алуан тауарлардың құны бір немесе бірнеше балама тауардың құнымен (тұз, мал, астық) өрнектеледі. Әр түрлі тауарларды айырбастау кездейсоқ форма кезіндегідей өзара емес, бір немесе бірнеше ерекшеленген тауарлар арқылы жүзеге асырады. Алтынның 10 унциясы 10 кг темірге, 1 қойға, 1 қап бидайға айырбасталады;
- құнның жалпы формасы. Тауарлық әлемнен жалпы балама ретінде бір тауар алынады (басқаша айтқанда ығыстырылады). Барлық тауарлар осы тауарға теңестіріледі, сол арқылы олардың арасындағы құн салыстырылады. 10 кг темір, 1 қой, 1 қап астық 10 унция алтынға теңестіріледі.
Әр түрлі аймақтарда осындай тауар ретінде әр түрлі тауарлар алынды. Мысалы, солтүстіктің халқы ақша ретінде бағалы аң терісін, оңтүстіктің мал өсіруші халықтары - малды, егін егуші халықтар - астықты, қалаларда - металды, яғни темірді, қорғасынды, бағалы металдарды және т.б. қолданды.
Тауарды үлкен кеңістік ортасынан барлық басқа тауарлар ығыстырған жағдайда ғана, ол ақшаның жалпы баламасы рөлінде бола алады. Мұндай ығыстыру аяқталған соң, арнайы тауар пайда болады, оның нақты формасымен жалпы балама формасы бірігеді де, бұл тауар «ақша» деген атауды алады:
- құнның ақшалай формасы ары қарайғы айырбас нәтижесінде жалпы балама орнына бір ақшалай тауарды қоюмен сипатталады. Бұл рөлді тарихи тұрғыда алтын мен күміс жеңіп алды. Бұл тауарларды олардың шынайы табиғи қасиеттеріне (біртектілігі, бөлінбеуі, өз қасиеттерін сақтау қабілеті, жоғары құны және т.б.) байланысты бөлу жүзеге асты. 1 унция - 1 фунт стерлинг. Алтын ақшалар өз құнын ақшалай тауардың құндық субстанциясынан алады, ол алтынды өндіру саласында пайда болады, яғни олардың құны кез келген басқа тауардың құны сияқты жұмыс уақытымен анықталады, соның нәтижесінде тауарды ақшаға айырбастау баламалардың айырбасы болып табылады.
Сондықтан да ақшаның мәні мынада болады, яғни тауарлық өндірісі мен айырбасы нәтижесінде тауарлық әлемнен нақты формасы бар бір арнайы тауар бөлініп шығады.
Ақшаның мәні үш қасиеттің біртұтастығымен өрнектеледі:
- ақшаның жалпы тікелей айырбасталу касиеті бар, яғни оны тауарлар мен қызметтер үшін төлем құралы ретінде әрқашан және барлық жерде ешқандай шектеусіз қабылдануы тиіс;
- ақша тауардың айырбас құнын бейнелейді. Соның көмегімен тауардың бағасы анықталады, ол айырбасты қамтамасыз етеді және әр түрлі тұтыну құны бар әр түрлі тауарларды сандық тұрғыда салыстырады;
- ақша тауарда жинақталған жалпы жұмыс уақытының көрінісі болып табылады, жұмыс уақытының шығындары арқылы тауарлар құны ақшамен өлшенеді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. ҚР Президентінің 31.08.1998ж. «ҚР банктер және банк қызметі туралы» Жарлығы, 71, 72, 73, 74 және т.б. баптары.
2. ОҚО Ұлттық банк филиалының дайындаған статистикалық мәліметтері, 2005ж.
3. «Қазақстан қаржыгерлерінің IV конгресі». Алматы, 2004.
4. Банковская система Казахстана. 2006. /Финансы и кредиты. 2006 №2, 12с.
5. К.Маркс, Ф.Энгельс. Таң. Шығ. 23т. 188б.
6. Маркова О.М. Коммерческие банки и их операции. –М., Банки и биржи: ЮНИТИ, 1998.
7. Льюис К.Ф. Методы прогнозирования экономических показателей. –М., Финансы и статистика, 1993.
8. Лаврушин О.И. Банковские операции. –М., Инфро, 1998.
9. Баян Көшенова. Ақша, несие, банктер. Валюта қатынастары: Алматы, «Экономика». 2000ж.
10. Мақыш Серік Биханұлы. Ақша айналысы және несие: Алматы, 2004ж.
11. Қазақстан ұлттық банкі. 2000ж.
12. Қазақстан және оның өңірлері. №1. 2006. Алматы, 2006.
13. Статистикалық баспасөз – бюллетень №2. Алматы, 2005.
14. Қазақстан – цифрларда. 2005 жыл. Статистикалық жинақ. Алматы, 2005ж.
15. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: Оқулық. –Алматы, «Экономика», 2005. -4/6 бет.
16. Мамыров Н.Қ., Тілеужанова М.Ә. Микроэкономика: Оқулық. –Алматы: Экономика, 2003. -432 бет.
17. «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңы. 30.03.1995.
18. «ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы. 30.03.1995.
19. 2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының №213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арналған процедуралық нормативтер туралы» ереже.
20. Ұлттық банктің 2004ж. есебі.
        
        Аннотация
Курстық жұмыста ақша – экономикалық категория ретінде, ақшаның құқықтық
даму және оның тарихи аспектілері қарастырылды.
Ақша айналысы және ... ақша ... ... оның ... іс-әрекеті, қазіргі кездегі экономикадағы маңызы, қоғамдық
қатынасы және қазіргі жағдайы ... ... ... үш ... ... және ... ... тұрады.
Курстық жұмыс 40 беттен, 1 сурет пен схема, 3 кесте, 14 ... ... 6 ... ... қолданылған.
Мазмұны
Кіріспе..................................................................
........................................ 5-6
1 Ақша айналысы және ұлттық ақша жүйесінің қалыптасуы................. 7-
23
2 Ақшаның қызметтері және оның қажеттілігі ... ... ... Республикасындағы ақша айналымының қазіргі
жағдайы және ... ... ... ... ... пайда болуы
Экономикадағы ақшаның пайда болуын, мәнін, қызметі мен рөлін анықтау
ұмтылыстарының көп ... ... бар, атап ... бұл сұрақтар
Аристотель, А. Смит, Д. ... К. ... және т.б. ... Ақша теориясын XX ғасырдың бірінші жартысында А.Маршал, П.
Самуэльсон, Дж. Тобин, Дж. ... Ф. ... М. ... және т.б. сияқты
қазіргі кездегі экономикалық ғылым өкілдері дамытты.
Ақшаның пайда болуы, жаратылысы және мәні туралы ортақ ... жоқ. ... ... ... көп түрін шартты түрде екі тұжырымдамаға ... ... және ... (ол XIX ғасырдың аяғына дейін үстемдік етті) ақшаның туындауын
мемлекеттің немесе адамзаттың жалпы келісімді бекітуінің нәтижесі ретінде
түсіндіреді, яғни ... ... ... ... ... пікірімізше, келесі тұжырым ғылыми көзқарас болып саналады, ол
тауардың айырбастыұ кұнының эволюциялық даму ... ... ақша ... ... ... түрде пайда болды.
Айырбастық құн - бұл олардың салыстырмалы өрнектелуі немесе сатып ... ... ... ... ... ғана анықталуы мүмкін
екендігі баршаға аян және ол мұнда айырбас құны формасында әрекет ... - бұл сату ... ... ... ... өнімі. Адам дайындаған
зат сату немесе айырбастау кезінде тауарға айналады. Ал бұл ... үшін ... ... ... ... тұтыну құны
және құны (оны өндіруге кеткен еңбек шығындары) болады. ... (үй, ... ... ... әр ... формалары бар, олар
тауардың тұтынушылық құны деп ... ... құны оны ... ... өзгерісімен анықталады.
Тауар айырбасының дамуы тауарлар құнының әр түрлі формаларының ақырындап
алмасуы нәтижесінде жүзеге асты:
- қарапайым немесе кездейсоқ форма, ол ... ... ... яғни тауардың бір ... ... ... ... (1 қой = 1 қап ... туындады. Бұл жағдайда
бір тауар өзіне қарама-қарсы ... өз ... ... Тауардың
басқа тауарға айырбасталу қабілеті соңғының құнын ... ... құн ... ... ... ... ... құн егіншілер мен малшылардың
алғашқы ірі ... ... ... ... ... дамуымен байланысқан. Көптеген айырбасталатын тауарлар
ішінен бір немесе бірнеше өтімді тауарлар (тұз, мал, ... ... ... ... ... ... құнның қарапайым ... ... ... өту ... ... яғни әр алуан тауарлардың құны
бір немесе бірнеше балама тауардың құнымен (тұз, мал, ... Әр ... ... ... ... ... өзара емес, бір немесе бірнеше ерекшеленген тауарлар
арқылы жүзеге асырады. Алтынның 10 унциясы 10 кг ... ... 1 қап ... ... ... жалпы формасы. Тауарлық әлемнен жалпы балама ретінде бір
тауар алынады (басқаша айтқанда ығыстырылады). ... ... ... теңестіріледі, сол арқылы олардың арасындағы құн
салыстырылады. 10 кг ... 1 қой, 1 қап ... 10 ... ... ... ... ... тауар ретінде әр түрлі ... ... ... халқы ақша ретінде бағалы аң терісін, оңтүстіктің мал
өсіруші халықтары - малды, егін егуші халықтар - ... ... ... яғни ... ... ... ... және т.б. қолданды.
Тауарды үлкен кеңістік ортасынан барлық ... ... ... ... ол ақшаның жалпы баламасы рөлінде бола алады. ... ... соң, ... тауар пайда болады, оның нақты формасымен
жалпы балама ... ... де, бұл ... «ақша» деген атауды алады:
- құнның ақшалай формасы ары қарайғы айырбас нәтижесінде жалпы балама
орнына бір ақшалай тауарды ... ... Бұл ... ... ... мен ... ... алды. Бұл тауарларды олардың ... ... ... ... өз ... сақтау қабілеті,
жоғары құны және т.б.) байланысты бөлу ... ... 1 ... - 1 фунт
стерлинг. Алтын ақшалар өз құнын ... ... ... субстанциясынан
алады, ол алтынды өндіру саласында пайда болады, яғни олардың құны ... ... ... құны ... ... ... анықталады, соның
нәтижесінде тауарды ақшаға айырбастау ... ... ... ... да ... мәні мынада болады, яғни тауарлық өндірісі мен
айырбасы нәтижесінде ... ... ... ... бар бір ... ... шығады.
Ақшаның мәні үш қасиеттің біртұтастығымен өрнектеледі:
- ақшаның жалпы ... ... ... бар, яғни оны ... ... үшін ... құралы ретінде әрқашан және барлық жерде
ешқандай шектеусіз қабылдануы тиіс;
- ақша тауардың айырбас құнын бейнелейді. Соның көмегімен ... ... ол ... қамтамасыз етеді және әр түрлі
тұтыну құны бар әр түрлі тауарларды сандық тұрғыда салыстырады;
- ақша ... ... ... ... ... көрінісі болып
табылады, жұмыс уақытының шығындары арқылы тауарлар құны ақшамен
өлшенеді.
1 Ақша айналысы және ... ақша ... ... ... ... ... ... әр түрлі жақтарын бейнелейтін
өте күрделі жүйе.
Тауарлық немесе тауарлық емес фирмада ... ... және ... ... өндірілген өнімдер мен көрсетілген қызметтер ақша арқылы
сатылады. Ақшаның көмегімен табыс, оның ішінде ... ... ... әрі ... ... ... несие мен ... ... ... қайта бөлінеді және ... Бұл ... ... органдар мен жекелеген кәсіпкерлер арасындағы, олардың мемлекет
арасындағы, шаруашылық ... ... және ... ... ... пен мемлекеттің арасындағы, сондай-ақ жеке азаматтардың
арасындагы тікелей ақша қатынасында қолма-қол ақшасыз ... ... ... есеп ... ... Бұл ... есеп ... қолма-
қол ақшасыз формасы мен қолма-қол ақша қозғалысы бір-бірімен өзара тығыз
әрекеттесіп, бірыңғай ақша ... ... ... да ... ... олардың тауар айналысының процесіне қызмет етуі барысында,
өндірісті ... ... ... ... ... (ЖҰӨ) және ... (ҰТ) ... құнын қалыптастыру, бөлу және қайта бөлу барысында
пайдаланылуы ақша айналымын қалыптастырады.
Кәсіпорындардың, ұйымдардың ... олар мен ... ... азаматтардың арасында тауарлар мен қызметтерді өткізу себебі
бойынша орын алатын ақшалай есеп ... ақша ... көп ... ақша ... тауар айналымының ақшалай жағын ғана білдірмейді.
Ақшалай айналымның жиынтық көлемі кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың
өткізген тауарлары мен қызмет ... ... ... көп ... Мұны ақша ... ... мен ... сату және сатып
алумен ғана шектелмейтіндігімен ... ... ... ... ... ... мен қызметкерлерді ынталандыру мақсатында
оларға еңбекақыны төлеу үшін ... ... ... ... ... сақтандыру, айыппұл және т.б. төлемдер үшін
пайдаланылады. Жалпы ақша ... көп ... - ... табыстың
қалыптасуымен, бөлінуімен және қайта бөлінуімен байланысты ... ... ... ... табыстың қалыптасу сатысында ақша айналымы
шаруашылық органдардың да, жеке азаматтардың да ... ... ... мен ... процесінде қалыптасатын шаруашылық органдардың
таза табысы пайда мен айналымнан алынатын ... ... ... ... ... ... салық пен пайданың бір бөлігі толық
аударылады. Халық та өз табысының бір ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің табысын пайдалану
сатысында, яғни әлеуметтік қажеттіліктерді, ... ... ... және т.б. қаржыландыруда жүзеге асады.
Ақша айналымының бір бөлігіне банктің несиелік ресурстарын жұмылдыру
және оларды ... ... ... ... тағы бір ... ... төлем, зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы және ... ... ... ... ... халықтың тұрғын үй, коммуналдық қызмет,
газ, электр энергиясы, жылу энергиясы, байланыс қызметі және кәсіпкерлердің
тұрмыстық қызметі, ... және ... да ... ... ... үшін төлейтін
төлемдермен байланысты айналым да кіреді.
Осылайша, бүкіл ақша айналымы қолма-қол ақша айналымына және ... ... ... ... ол ... келтірілген ретінде де
бөлінеді:
- тауарлық сипаттағы, яғни өнімдерді өндіру мен ... ... ақша ... ... ... ... ... төлеумен, коммуналдық қызмет
төлемдерін төлеу, халықтық, көліктік, тұрмыстық және тағы басқа төлемдермен
байланысты орын алатын тауарлық емес ... ақша ... ақша ... ... ... және айналыс құралы қызметінде
төлемдердің ақша ... ... ... ... қалыптасатын
кәсіпорындардың, шаруашылық, ... жеке және ... ... және ... ... халықтың қаражаттар жиынтығын
білдіреді. Қолма-қол ақшаның көмегімен және қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... жоғарыда аталған әрі әлі атала қоймаған барлық
ақшалай төлемдердің жиынтығы ақша айналымының мазмұнын құрайды.
Экономика тиімді басқарылғанда ғана ақша ... ... ... Ақша ... экономикаға оң әсерін де, теріс әсерін де тигізуі
ықтимал. Шаруашылықты жүргізудің тәжірибесі ... ... ... есеп ... ... ... ... банктің (ҚР Ұлттық банк) ақша
айналымын шоғырландырып басқаруының мақсатқа ... ... ... Ол
елдегі ақша айналымы мен ақша айналысына жауапты ұйым.
Ақша айналымы мынадай принциптердің негізінде ұйымдастырылады:
- барлық ... мен ... ... ... өз ақшаларын
банктерде сақтауы керек;
- шаруашылық органдарының ... ... есеп ... ... ... ... ... мен өзара талаптарды ... ... ... есеп айырысу құжаттары тек банктер мен ... ... ... ... үшін ... әрі олар айналыстың несие құралы бола
алмайды;
- ... тек ... ... ғана ... ... ... ... сақталуына тиімді бақылауды ұйымдастыруда маңызды
рөл атқарады.
Ақша өзінің айналысында қолма-қол ақша айналысынан ... ... және ... ... ... ақшасыз айналыстан қолма-қол ақша
айналысына ұдайы өтіп отырады. Мәселен, банкке қолма-қол ақшамен берілетін
сауда ұйымдарының ... ... есеп ... ... ... ... ... айналады, олар осылайша өз жабдықтаушыларына ақша сомасын
аудара алады. Соңғысы (жабдықтаушылар) өз шоттарына кеп түскен бұл ... ... мен ... ... ақшасымен еңбекақысын
төлеу үшін пайдаланады.
Ақша банк кассасынан шаруашылық органдардың кассасына, шаруашылық
органдардың ... ... ... ... тұрмыстық,
көліктік кассаларға және мекемелерден банк кассасына ... ... ... ... ... үстінде болады. Мұның бәрі ақша айналымының
бірыңғай болатынын көрсетеді. ... ақша ... ... есеп
айырысулар да және қолма-қол ақшамен есеп айырысуда ... ... ... ... және ... айналысы» ұғымдарының арасында
нақты шекара болды.
Ақша айналысы тек қолма-қол ... ... ғана ... ал ... қолма-қол ақша қозғалысы да, қолма-қол ... ... ... Ақша ... ақша ... ... ... жоғары, яғни
мағынасы кең ұғым болды.
КСРО-ның құлауына байланысты ... ... ... ... нарықтық қатынасқа көшу барысында ... мен ақша ... ... ... ... ... ... және қолма-қол ақшасыз айналымды бір-бірінен ажырату мүмкін
болмай калды.
Бұл қолма-қол ақша қозғалысы мен ... ... ... бірдей
күшке ие болғанын білдіреді, ал ақшаның бір формадан басқа формаға ауысуы
шаруашылық органдардың, кәсіпкерлердің және жеке ... ... ... орын ... ... нарықтық жағдайда «ақша айналымы» мен ... ... ... ... ... Ақша айналысы - бұл елдегі тауарлық
және тауарлық емес ... ... ... ... ақша және қолма-қол
ақшасыз формаларындағы ақша қозғалысы болып табылады.
Ақша айналысы екі формада алға шығады: қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... ... артықшылықты
жақтары көп, өйткені қолма-қол ақша айналысының қолма-қол ақшаны шығарумен,
тасымалдаумен, ... ... ... болады, оның үстіне, қолма-
қол ... ... ... де ... ... дұрыс. Ақшаны қолма-қол ақша
формасынан қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақша формасына ауыстыру (құю) ... бұл ... ... проблема болмайды, өйткені тауар өндірісі мен
тауар айналысы ақша айналысының объективі негізі болып табылады.
Алайда ақша ... тек ... ... ... ғана ... ... процесс біршама оқшау жүзеге асады. Тауарлардың алмасуына ықпал ететін
ақша айналыстан ... осы ... ... ... ... ал ... кейін айналыстан шығып, ... ... ... ... ал ақша айналысы екінші сипатта болады. Тауар айналысы ... ... ... ... ... ... ... (қолма-қол ақша) қызметін,
бірде төлем құралының (қолма-қол ақшасыз) қызметін кезек ... Олай ... ... ақша ... ... ақша ... болып табылады, яғни ол айналыс құралы ретінде және төлем құралы
ретінде ақша қызметтерін танытады.
Қолма-қол ақша мен ... ... ... ішкі ... ... валюталардың еркін еніп кетуіне тосқауыл қойылғанда ғана
біртұтастығын сақтай ... ... ... ақша ... бір ... болып табылады әрі
қолма-қол ақшаны пайдаланбай, яғни есеп айырысудың бірінен екіншісіне ақша
аудару немесе борыштарды өзара шегеру ... ... ... ... ... ... айналым екі түрге бөлінеді: тауарлық айналым және
тауарға қатыссыз айналым. Негізгі артықшылықты ... ... ... ол ... ... ... ... мен сатылу процесін тікелей
бейнелейді.
Айналымның тауарлық қолма-қол ақшасыз ... ... ... мен
көрсетілген қызметтер үшін халықтың, кәсіпорындардың, ұйымдардың ... ... ... ... жолымен жүзеге асырылатын
төлемдері ... ... ... ақшасыз айналымда кәсіпорындардың,
ұйымдардың, мекемелердің, сондай-ақ халықтың ұлттық ... ... және ... ... амортизациялық аударымды қайта бөлу процесіндегі
төлемдері, айналымдағы ... пен ... ... несиелеуі, сақтандыру
және басқа да тауарға қатысы жоқ ... ... ... ... жоқ ... ... төлемдерге жататындар: еңбекақыдан
ұсталатын салық төлемі; тұрғын үй, ... ... ... ... қызмет төлемдері; несиені өтеудің төлемі және қолма-қол ақшасыз есеп
айрысу арқылы жүзеге асырылатын басқа да ... ... ... ... оны ... үшін және ақша
айналымын жылдамдату үшін әрі көлік (тасымалдау) ... ... ... ... есеп ... салаларын одан ары ұлғайтып,
жетілдіруіміз қажет. Қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... олар мен ... саты бойынша жоғары тұрған
ұйымдардың арасында, олар мен ... және ... ... есеп ... ... ... Бүгінгі таңда халықпен есеп
айырысуда қолма-қол ақшаның қолданылу салалары кеміп келеді. Еңбекақы беру,
коммуналдық, ... ... және ... да ... көп бөлігі
қалаларда банктердегі салым ақшадан пошта бөлімдерінен, пластикалық
карточкалармен ... ... ... ... ... ... ... алынған тауарлардың төлемдері дүкендерде чектер мен пластикалық
карточкалар арқылы төленеді. Осы ... ... ... ... ... кемітуте, қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың үлесін
арттыруға мүмкіндік береді.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың артықшылықтары мынада:
- ол банк жүйелерінің несиелік ресурстарын ... ... ... ... береді;
- ол айналымға аса қажетті қолма-қол ақша сомасының тұтынылуын кемітеді;
- ол трансакциялық шығындардың (банкнотгар мен тиындарды басып ... ... ... түріндегі айналыс шығындары) кемуіне мүмкіндік
тудырады;
- ол банктердің дәлдікті қажет ... ... есеп ... ... айналымын шапшаңдатады;
- қолма-қол ақшасыз есеп айырысу процесінде шаруашылық органдардың төлем
қабілеті ... әрі ... ... орындауға мүмкіндік алады.
Нәтижесінде олардың қаржылық жағдайлары тұрақталып, жұмыстарының тиімділігі
мен пайдалылығы жоғарлайды.
Мынаны айта кету ... ... ... ... ... ... есеп айырысулар үнемі жүзеге асырылғанда ғана нақты шындыққа
айналады. Есеп айырысулар үнемі жүзеге асуы үшін ... ... ... ... бір принциптері сақталуы керек. Оған
мыналарды жатқызуға болады:
- ... ... және ... ... есеп ... ... ... принципі. Бұл принцип әлеуетті клиентке қызмет
көрсету мәдиенеті жоғары әрі есеп айырысу операцияларын жылдам және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың мақсатқа
лайықты түрлерін таңдауға мүмкіндік ... ... ... ... ... бөлу принципі, яғни төлеушінің ... ... ... ... туралы ақпарат міндетті түрде болуы керек. Мұның мағынасы
мынадай: шот ... ... ... банк ... ... қарай әрі шотта қалған қаражаттың шегінде төлем үшін ... ... (шот ... ... қаражатының шегінде төлемнің жүзеге
асырылуы) төлемнің қамтамасыз етілу принципін немесе төлеушінің өтімділік
принципін білдіреді. ... ... ... Бұл ... мағынасы мынадай: ақшалай қаражатты алушы қаражаттың
келісімшартта ... ... ... ... ... ... уақтылы алудың маңызы өте зор.
Барлық қатысушылардың келісімшарт қатынастарының сақталуына мүліктік
жауапкершілік пен есеп айырысу ережесінсіз бақылауды жүзеге ... ... ... ... ... ... өзара тығыз байланысты
болғандықтан бұлардың біреуінің бұзылуы екіншісінің ... ... ... ... ... есеп ... шаруашылық органдардың,
кәсіпкерлердің бір шоттан екіншісіне ақша аудару ... ... ... шегеру туралы банкке берген тапсырмаларын білдіретін есеп
айырысу ... ... ... Есеп ... ... мен құжат айналымын бір-бірінен бөліп қарастыру қажет. Есеп
айырысу құжаттарының ... – бұл ... есеп ... ... ... дейін қозғалыс тармақтары бойынша дәйекті жүйелі етуі. Ал,
құжат айналымы есеп ... ... ... ... уақытпен қоса
есеп айырысуға қатысты әр түрлі операциялардың жүзеге асырылатын уақытты да
қамтиды. Есеп ... ... ... ... мен ... ... ... есеп айырысу жеке және заңды тұлғалармен оларға тиісті
шот ашқан банк ... ... Ол ... мынадай болады: есеп
айырысатын, ағымдағы, депозиттік және ... Шот жай ... ... ... да ... Есеп ... ... депозит шоты
және валюта шоты меншік түрлеріне қарамастан барлық ... ... ... ... және ... ... ... қызметпен
айналыспайтын заңды және жеке тұлғаларға ашылады.
Есеп айырысу қызметі үшін банк пен ... ... ... шот
келісімшарты – екі жақты дербес азаматтық-құқықтық келісімшарт бекітіледі.
Банктер мен басқа несие мекемелері өзара есеп ... үшін ... шот ... әрі бір банк ... ... банктің
(респондент) депозиттерін ұстауға және мұның соңғысына төлем мен ... ... ... ... ... ... келісімшарт
негізінде ҚР Ұлттық банк мекемелерінде де шот аша алады. Мұнда белгілі бір
мерзімде аса ірі ақша ... ... ... ... есеп ... ... және ... уақыт аралығында жүзеге асырылады. Аударылатын аса ірі
ақшаның сомасын Ұлттық банк ... ... ... ... ... ұсақ ... бойынша банк аралық есеп айырысулар клиринг негізінде
екі және көп жақты шегеру арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... хабарламаларын тапсыру, салыстыру және бекіту
процесін, сондай-ақ талаптар, міндеттемелер және ... ... ... өзара есеп айырысулар бойынша операцияларды білдіреді.
Клиринг - бұл заңды және жеке ... ... мен ... ... мен ... ... ... негізделген қолма-қол ақшасыз
есеп айырысудың тәсілі.
Корреспонденттік қатынаста мынадай операциялар орындалуы мүмкін:
а) клиентке қызмет көрсетуге негізделген әрі банк-корреспонденттегі шот
бойынша ... ... ... ... Бұл бір ... басқасына
тапсырма беруі бойынша жүзеге асырылатын базистік коммерциялық және басқа
да операциялар.
ә) шетелдік банктердің ... ... ... ... ... еркін айырбасталымды валюталарды сату-сатып алу бойынша операция
жатады. Кассалық және мерзімді валюталық ... ... ... ... ... алушы мәміле сомасын бірден ... ... ал ... ... ... ... бір ... ішінде түседі.
Бұл операцияға мерзімі бойынша жақын келетіні - ақша нарығында сауда-
саттықты жүзеге асыру. Бұл ... бір банк ... ... ... ... жоюы ... яғни ... мерзімді өтімділікті өтеуі үшін несие
түрінде (есеп ... ... ... бір мерзімге ақша сомасын береді.
Банкаралық операцияға клирингтік есеп айырысу жатады. Онда - бұл ... ... ... ... бір деңгейге жеткенде оның басқа ... ... ... ... ... Бұл банктердің тапсырмалары
өзара шегерілуі мүмкін. Егер өзара шегерілетін болса, ... ... ... ... ... қалады.
ҚР қолданыстағы заңына сәйкес қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... ... тапсырмалары;
- аккредитивтер;
- чектер;
- вексельдер;
- пластикалык карточкалар.
Жабдықтаушылар мен сатып алушылар есеп айырысудың формаларын ... ... ... Есеп ... ... ... ... (притензия) екі жақ банкті қатыстырмай өздері қарастырады, даулы
мәселелер сотта және ... ... ... жылы ... ... банктер мен АҚ «Қазпочта» үшін 36,0 триллион
теңге сомасына 57,0 млн жүргізілді.
1 кесте. Төлем құралдарының құрылымы*
|Төлем аспаптары ... %-пен |
| ... ... ... ... |41,3 |96,8 ... ... |0,1 |0,2 ... |0,4 |0,6 ... ... ... ... |0,3 |0,02 ... өкім |0,4 |0,7 ... вексель |0,003 |0,05 ... ... |57,4 |1,7 ... |100,0 |100,0 |
* ҚР ... банк ... ... ... 2004 ж. ... тапсырмасы шот иесінің өз шотынан алушының шотына тапсырмада
көрсетілген белгілі бір соманы аудару ... ... ... ... ... Төлем тапсырмаларымен алынған тауарлар мен ... ... ... ... емес ... ... ... қарастырылған
жағдайда аванстық төлемдер бойынша есеп айырысулар жүргізіледі. Есеп
айырысудың бұл формасы ... ... ... ... алушы банкісінің сатып алушының тапсырмасы бойынша
жөнелтілген тауарларды, ... ... ... ... ... растайтын құжаттарды негізге ала отырып жабдықтаушыға
төлем аудару ... ... ... ... тапсырманы
білдіреді. Аккредитивтер жабық (депозиттік) және ашық ... ... және ... ... боп ... ... есеп ... үшін қаражатты алдын-ала сақтап
қоятын, әрекет яғни ... ... өз есеп ... ... қызмет көрсететін банкке аударатын әрекеті жабық аккредитив
деп саналады.
Ашық аккредитив орындаушы банктен өзінің ... ... ... ... ... сомасын есептен шығарып тастауын білдіреді.
Қайтарылып алынбайтын аккредитив ... ... ... жоймайды немесе өзгертілмейді. Мұндай нұсқау ... ... ... ... деп ... ... ... ұстаушыға чекте көрсетілген ақша ... ... ... ... ... ... ұсынысы чек деп аталады. Чек беруші
- бұл ... үшін ... ... ... ... қол ... чек
арқылы төлемдерді жүзеге асыратын жеке және заңды тұлға. Чек ұстаушы – бұл
чек бойынша төлемді алатын заңды ... ... есеп ... чегі және
ақшалай чек деп бөлінеді. Есеп айырысу чекі (қолма-қол ақшасыз есеп айырысу
үшін қолданылады) төлем тапсырмасы секілді ... ... ... тапсырмасынан айырмашылығы чек төлеушіден заңды тұлғаға - төлемді
алушыға шаруашылық ... іс ... ... ... ... Содан
кейін чек төлемді жүзеге асыратын банкке беріледі.
Есеп айырысу чектері жабық және ашық ... ... чек - бұл ... чегі, онда чек беруші қаражатты чек бойынша ... ... банк ... ... ала сақтап қояды. Ал, ашық есеп айырысу чегі бойынша
төлемге банк кепілдік береді.
Ақшалай чектер чекті ... ... ... ақша ... үшін
қолданылады - мысалы, еңбекақы, шаруашылыққа қажетті ... ... ... ... сатып алу.
Вексель сатылған тауардың төлем мерзімін ұзарту түріндегі сатып алушының
сатушыға тауар формасында ... ... ... ... ... вексельдің берілуі негізіне қарамастан вексель ұстаушыға белгілі
бір соманы төлеу турасындағы вексель берушінің міндеттемесін қамтитын ... ... ... Вексель борышқорлық міндеттеме болып табылады.
Заңда векселдің екі түрі қарастырылады: жай және аударылатын. ... ... - ... ... ... ақша сомасын белгілі
бір мерзімде және белгілі бір ... ... ... немесе оның бұйрығы
бойынша төлеу турасындағы жай әрі ешқандай шарты жоқ міндеттемесін қамтитын
жазбаша құжат болып ... ... ... ... бар ... және ... ... деп бөлінеді.
Есеп айырысуда пластикалық картаны пайдаланатын субъектілерге ... ... ... ... ...... ... карта эмитент-банкісі - карта эмиссиясын (шығаруын) жүзеге асырады;
- эквайер-банк (acguirer) - картаны ұстаушыға қызмет ... ... ... ... өз ... ... есеп ... асыратын банк;
- есеп айырысушы банктер;
- дүкендер мен қызмет көрсетуші кәсіпорындары;
- процессингтік орталық - ... ... ... ядросы болып
табылатын мамандандырылған есептеу орталығы.
Магниттік жолағы бар карталарлы пайдаланумен есеп ... ...... ... ресімдеу және беру; 2 – сатып алу төлемі ... ... 3 - ... ... жарамдылығы немесе
жалғандығы) туралы сұрау салу; 4 - ... ... 5 - ... ... ... 6 - ... ... ету; 7 – эквайер-банктің есеп
айырысуы; 8-13 - ... ... есеп ... ... ... ... есеп айырысуы.
Микросызбалық пластикалық карта шамамен осы сызба бойынша өтуі ықтимал.
Арадағы айырмашылық тексеру процесінде ... ол on line ... ... ... ... ... ... сауда нүктесінде дербес
(of line) жүзеге асырылады.
Аударылатын вексель (тратта) - бұл вексель ұстаушысының ... ... ... ақша ... ... ... (ремитентке) немесе оның
бұйрығы бойынша төлеушіге (борышкер) төлеу туралы сөзсіз бұйрығын қамтитын
жазбаша құжат (жай вексельден айырмашалығы мұнда екі ... ... ... үш ... ... болады).
Вексельмен есеп айырысу төлеушінің ... есеп ... ... ... ... етеді. Есептік операцияны орындағаннан
кейін банк өз кезегінде есептік ... ... ... ... ... ... ... борышқордан алынатын қаражаттың вексельде көрсетілген
мерзімде уақтылы көп ... ... ... асырады.
Пластикалық карточкалармен есеп айырысу. Қолма-қол ... ... ... ... бір ... пластикалық картаны
пайдалануға иегізделген төлем жүйесін дамыту жатады.
Пластикалық карточка ... ... ... ақша және ... түрлеріндегі кейінгі төлемі бойынша банктің нақты несиелік
міндеттемесі болып табылады. ... ... ... ... ... ... карточкамен төлей отырып, сатушыға тиісті соманың несиелік
міндеттемесін береді.
Есеп айырысудың ... екі ... ... ... ... ... және ... пластикалық картаны пайдалану. Дебеттік
пластикалық карта арнаулы ... ... ... есеп ... ... Несиелік пластика картасы арнайы карта шотында дебет
қалдығын қалыптастыруды, яғни ... ... ... беруді ұйғарады.
Пластикалық карталарды пайдалану арқылы есеп айырысудың ... да бір ... ... қызметті сатып алу үшін аса ірі ақша ... ... алып ... ... болмайды; карточка жоғалған жағдайда
оның жоғалғандығы туралы банкке хабарласаңыз жетіп жатыр, банк бұл карточка
бойынша ... есеп ... ... кояды.
Кемшіліктері: ақша карточка шотына бірден түседі – ... да бір ... ... яғни ... есеп айырысуға бөгеледі.
Шетелдік банктермен операция болмаған ... ... ... ақпараттарды өңдеу орталығы бар СВИФТ халықаралық банкаралық жүйеге
бағдарланады.
ҚР Ұлттық банкі Қазақстанда қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... ... Қағаз құжаттардан бас тартудың
және осы заманғы электрондық технологияларды пайдаланумен есеп айырысудың
жүйесіне көшудің бірлескен осы екі жолы ... ... ... ... көп ... ... төлемдер жүйесінің
қатысушылары болып табылатын банктер мен клиенттер арасындағы ... күн ... ... ... Егер төлем аймақаралық электрондық
есеп айырысу жүйесінің аясында жүргізілетіп болып, ал ... ... ... жүрген болса, оның қатысуымен есеп айырысу бір-екі ... ... ... ... ... ... тасымалдауда банк құжаттарын
қолмен сұрыптаумен және ... ... ... ... уақытты көп
алатын жұмыстардан біршама босап қалды.
Жаңа технологияның басты артықшылығына – ол (жаңа ... ... ... ақпараттардың шынайылығын, сенімділігін арттырады әрі
қорғайды.
Электрондық технологиялардың негізінде ... ... ... бұл банктердің тауар, қызмет, құнды қағаздар үшін халықпен ... ... ... мен ... карталарды енгізу есебінен банк
қызметінің ... ... есеп ... ... жүйесін
дамытуға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде ақша айналымының дұрысталуына,
ондағы қолма-қол ақша ... елде ... ... ... ақша айналысы ақша айналымының бір бөлігі ретінде бір елдің
аумағында ... ақша ... ... айналымымен ғана байланысты
болады.
Ол шаруашылықты жүргізуші субъектілердің халықпен есеп айырысуын, сондай-
ақ ... ... ... есеп ... ... ... ... сыйақыны, шікіртақыны, жәрдемақыны, сақтандыру төлемдерін және
басқа табыстар мен ... ... ... және т.б. ... көлік,
байланыс секілді қызметтерді сатып алуға жұмсалатын шығындарын қамтитын
халықтың ақшалай табысының алынуы мен ... ... ... ақшаға банк кассаларындағы және банкке қатысы жоқ
салалардың, яғни ... ... және ... халықтың өз қолындағы ҚР Ұлттық банк шығарған банкноттар
(қағаз ақшалар) мен тиындар жатады. Қолма-қол ақша өз ... ... ... және ақша ... ... ... бар ҚР Ұлттық
банктің кассасынан бастайды. Коммерциялық ... ... ... ... ақшасыз аудару жолымен өз ресурстарының есебінен қолма-
қол ақшаның номиналды құнын өтей отырып, Ұлттык банктен ... ... ... екінші деңгейдегі банктер маңызды рөл
атқарады. Тауарлардың алмасуын қамтамасыз ететін қолма-қол ... ... банк ақша ... бастапкы әрі ақырғы тармақтарын қамтиды.
Кәсіпорындардың кассасына түскен қолма-қол ақша ... ... ... үшін банк ... ... ... ... жағынан, қолма-қол ақша
айналасының саласына ақша банк кассасынан кеп ... ... ... ... ... ... есеп айырысудың иәтижесінде).
Банк кассасында қолма-қол ақша сомасы мыналар үшін болуы ... ... шоты бар өз ... қолма-қол ақшаға деген ... ... ... ... ... банк ... ... клиентіне
қолма-қол ақшаны ұсыну үшін; шоты басқа банкте ... да, осы ... ... ... ... бар ... ... ақшаны беру үшін; басқа
банктермен төлем айналымында пайда ... ... ... ... клиенттерін қолма-қол ақшаны қызмет көрсетуші банк кассасында өз
шотындағы банк несиеге берген ақшалай ... ... ... Олар ... ... ... және ... көрсетулерге пайдаланылатын еңбекақыға,
шәкіртақыға және басқа төлемдерге береді.
Белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... жалпы сомасы банк кассасынан берілетін қолма-қол ақшаны, банк
кассасына түсетін ақшаны, пошта арқылы ... ... ... ... ұйымдардың және мекемелердің халыкқа төлейтін төлемдерін,
азаматтардың арасындағы қолма-қол ақша айналымын ... ... ... ... сипаттайды.
Негізгі қолма-қол ақша айналымы экономикадағы кассалық қызмет көрсетуді
жүзеге асыратын банк кассалары арқылы өтеді. ... ... ... есепке алынуы мен әр түрлі мақсаттарға қолма-қол қаражаттың
берілуі банктің кассалық ... деп ... әрі ... ... ... және ... ... болады.
Кіріс кассасының жұмысы банк клиентінің түсімді белгілі бір күннің
ішінде ... ... ... ... ... етіп ... түсімді алынған орыннан банкке дейін жеткізілуін және оның
жолда қорғалуын қамтамасыз етеді. Айтарлықтай мол ... ... ... ... ... ойын-сауықтан түсетін түсімдер де
инкассацияланады. Қолма-қол ақшаның инкассациясын банктер ... ... ... бекітудің негізінде жүзеге асырады. Банктерге
түскен қолма-қол ақша қайдан алынса, соған жұмсалуы керек.
Қолма-қол ақша ... ... ... айналымға қарағанда
айтарлықтай аз ... ... оның ... тұрғыдан
маңызы өте жоғары, ол халықтың ақшалай табысындағы өзгерістерді және тұтас
ақша тұрақтылығындағы өзгерістерді жылдам байқайды. Осы ... ... өте ... ... да ... ... реттеліп, бағдарлануы керек.
Қолма-қол ақша айналысының болжауы экономикалық бағдарламаның ... ... ... болып табылады, қолма-қол ақша айналысын
болжаудағы ҚР Ұлттық банкі ... ... Бұл үшін ... және ... Республикасында әрбір тоқсанның кассалық айналымына болжау
жасалады. Кассалық айналымды болжаудың ... ... ... ... ... ... ... банктердің кассасына түсетін қолма-
қол ақшаның көздері, қолма-қол ... ... ... ... ... ... айналыстан алынуы анықталады.
Қолма-қол ақша айналымы біз келесі тарауда қарастыратын ... заң ... ... жоғары деңгейде қанағаттандыратындай етіп
болжануы керек. Бұл ақшаның сатып алу ... ... үшін ... барынша аз шығынмен айналысы үшін қажет.
Әрбір елдің егемендігінің, тәуелсіздігінің бір ... - ... ... ақша - ... ... ел ... қол жеткізген соң екі ... ғана - 1993 жылы 15 ... ... қосылды. Ресейдің құнсыз
ақшасынан екі жыл бойы айрылмауымыздың ... жұрт куә. ... ... да ... нық баса ... ... құнсызданғаны да шыдадық. ... ... ... ... де бар. ... мұның маңызды қоғамдық
мәселе болғаны.
- Біз ұлттық ақшаны кеш ... ... ... Ресейге берешегіміз
көбейіп, экономикамыз, қаржы-ақша жүйеміз күйзеліске ... ... ... әлі де бар. ... ... біз неге сом ... ... қойдық,
одан қаншалықты ұтылдық деген сауалдың құлағы қылтияды. Осы сұрақтарға
Ұлттық банктің уәжі ... ... ... валютаны енгізетін уақыт жайында пікірталас көп
болды. Біреулер Қазақстан тәуелсіздік алысымен, ұлттық валютаны ... жоқ, ... бұл көп ... бойы ... арасында қалыптасқан
экономикалық байланысты бұзады, сондай-ақ біртұтас сом аймағының игілігін
пайдалану мүмкіндігінен айырады деп ... Енді ... ... ... ... ... қажет, тек осы жағдайда ғана ... ... ... ... ... жүргізе алады деп санады. Дауды
уақыттың өзі шешіп ... ... ... ... сом ... ... ... саясат жүргізді. Оның бірі – 1993 жылы маусымда Ресейдің жаңа
рублінің енгізілуі, 1993 жылғы шілде-тамызда ... ақша ... асуы еді. ... ... кеңестік сом кәдеге жарамай қалды.
Қазақстанға басқа республикалардан ескі ақша ... ... да, ... ... ... ... күн ... өсті, халықтың тұрмыс ... ... ... сом аймағына кіруге Ресей қойған талап Қазақстан үшін мейлінше
қолайсыз болды. Қазақстанның негізгі ... ... ... ... ... ... мөлшерде шектеу талап етілді. Солардың
ішінде, біріншіден, біздің алтын-валюта резервімізді Ресейдің басқаруына
беру, екіншіден, ... ... ... ... ... ол ... ... біздің борыш болып есептеледі деген талаптар болды. Ресей
сомын өз валютамыз ретінде пайдалану ... ... ... ... қатты шектейтін еді және қолдағы бар ақшаға байланысты орын
алған мәселелердің одан әрі ... ... ... ... бәрі ... ... сақтаудаң Қазақстан алатын пайданы мүмкін етпейтін еді. Айта
кету ... сол ... ... үшін сом ... қалу тиімді болатын.
Өйткені бұл қалыптасқан экономикалық ... ... ... еді, одан басқа, көптеген қазақстандық кәсіпорындар сол кезде де,
осы күнге дейін де ... ... ... ... ... біртұтас қаржы кеңістігін сақтауда пайдалы еді. Мұны қазіргі
кезде ... ... ... ... ... ... бақылау
жұмысын үйлестіру туралы жүргізіліп жатқан келіссөздер растайды.
- Теңгені енгізген бетте оның АҚШ доллары жөніндегі бағамы 4,70 ... ... 1994 ... ... ол 54,26 теңгеге жетті, яғни бірден 11,5
есе құнсызданды. Келесі 1995 жылдың соңында теңге бағамы 63,95 ... ... 13,5 ... ... ... Осының себептері қандай?
- Біздің ел үшін ұлттық валюта енгеннен кейінгі алғашқы екі жыл өте ... ... ... бағаны ырқымен жіберуге және өндірістің
құлдырауына ... ... ... ... 1993 жылғы төмендеуі - 9,2 %,
1994 жылы - 12,6%) ... бой ... ... (1993 жылы - 2165%, 1994 ... 1158%). ... тарапынан берілетін дотация мен субсидия тоқтатылды.
Импорттық тауарларға қанағаттандырылмаған сұранымның елеулі ... ... ... ... ... ... Қазақстанға әкелінетін импорт тауарлар
көлемінің өсуін туындатты және оның экспорт ... көп ... шет ... ... арттырды, яғни оның бағамының артуына ... ... ... ... ... ... ұлттық валютаның
тұрақтылығына әсерін тигізуі мүмкін факторлардың бәрі де, ... ... ... ... ... ... да есепке алынған болатын. 1993-1994 жылдары
Қазақстанда болған экономикалық жағдайда теңге ... ... ... ... ... да теңгенің АҚШ долларына қатысты құнсыздануының
айтарлықтай төмендегенін айтуға болады, ... 1995 жылы ... ... 17,9
пайыз, 1996 жылы - 15,4, 1999 жылы - 2,8 пайыз төмендеді.
- Теңгенің одан соң ... ... ... 1999 ... ... ... Оның себебі көп елге түсінікті сияқты, олар - ... ... Азия ... және 1998 жылғы ... ... ... әрі біздің экспорттық тауарларымыз - мұнай мен
металға әлемдік ... ... ... Бұл ... біз ... ... неге 1998 жылы ... 1999 жылдың сәуіріне дейін созып келдік
деген сұрақ бар.
- Егер Қазақстан 1998 жылғы ... ... ... ... бірден
теңге бағамын еркін қалыптасуға көшірген болса, бұл Қазақстан экономикасына
және теңгенің бағамына айтарлықтай ... ... ... еді. 1998 ... ТМД ... қаржы базарларының тұрақсыз жағдайында, сондай-ақ
ел ішінде теңгенің айтарлықтай құнсыздануы күтіліп ... ... ... ... ... ешқандай логика жоқ болатын.
Ақшаның құнсыздануын күтудің басты себебінің сақталуы (Ресейдегі ... ... және ішкі ... оның Қазақстан базарына
тікелей әсері ... ... ... ... ... ... еді, ... ішкі валюталық базарға қысымды азайтпайтын еді.
Ақшаның құнсыздану нәтижесінде жасалған валюталық бағамның кез кеген
тепе-теңдігі мұндай ... тез ... ... ... ... еді ... валюта базарының дүрбелең жағдайын тудыратынды және оны ... ... ... ... ... ... ықпалын тигізетін-ді.
Теңгенің АҚШ ... ... аса ... ... экономиканың
долларлануын күшейткен және капиталдың ... ... ... ... ... соң ... валютаны валюта базарында қолдау мақсатында елеулі көлемде
жасалған интервенция елдің алтын-валюта резервінің апатты қысқаруына ... пен ... ... 1998 ... ... ... 1999 жылды
бірінші тоқсаны кезінде келісіп жүзеге асырған шаралары валюта ... ... ... мақсатында істелді. Мұнымен бір мезгілде ақша
бағамын төмендетуді жүзеге асырудың ең ... ... ... алу ... ... ... Теңгенің еркін бағамына көшу, біріншіден, сыртқы қолайлы
жағдай туған кезде ... ... ... ... ... ішкі
қолайлы ахуал қалыптасқан кезде (қаржы базарындағы ... ... ... құнсыздануын күту төменгі күйде, ішкі борыш біршама аз
болды, ал сыртқы ... ... ... онша көп болған жоқ) жүзеге асырылды.
Осының бәрі жұрт үшін жасалған жұмсартушы ... ... ... ... және ... ... қоры үшін) ақшаның құнсыздануының
теріс зардабын азайтты.
Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... ... (халық тұтынатын
тауарлардың импортын шектеу және басқадай), осының бәрі ... ... және ... ... ... ... қалуға мүмкіндік
берді.
- Ұлттық банк пен республика Қаржы министрлігінің басшылары екі жылдан
бері теңгенің долларға деген ... 150 ... ... ... одан да
жоғарылатуға ынталы екенін өз ... ... рет ... ... экспортты
ұлғайтуға, инвестиция тартуға қолайлы жағдай туындайды деп түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... байқай қалса, базардағы
бағаны көтере қояды. Яғни теңге ... ... ... ... ... да ... ... сатып алу қабілеті мен күнкөріс дәрежесі
төмендейді. Осы жерде бір ... бар ... ... Сіз осы ... не айтар
едіңіз?
- Әуелі Ұлттық банктің мақсаты Қазақстан теңгесінің ... ... ... ... қамтамасыз ету екенін, оның жалпы экономикалық ахуалға
төлем балансының жағдайына және ... да ... ... ... ... келеді. Осыған байланысты АҚШ-тың 1 долларына ... 150 ... одан да ... ... ... жоқ ... айту қажет. Ұлттық банк
басқа елдермен эквивалентті (баламалы) тауар айырбасына мүмкіндік туғызатын
теңге бағамының тепе-теңдік мәнін ... ... Тек ... ... ел ... үшін, демек оның азаматтарының әл-ауқаты үшін ең жоғары
тиімділікке қол жетеді.
Бағамның не төмен, не жоғары болып кез ... ... ... ... ... ... ... тигізеді. Мәселен, Ұлттық валютаны
сатып алу ... ... ... ... артық етіп
құнсыздандыру елдің ұлттық байлығын арзандатылған бағамен (демпинг) ... ... ... ... ... ... соқтырар еді.
Керісінше, бағамды шеткен тыс күшейту азаматтардың әл-ауқатының тек уақытша
ғана жақсаруына әкелген болар еді. Сонымен бірге, бағам ... ... ... ... ... ... ... отандық
өндіріс құлдырайды, жұмыссыздық және қоғамдағы әлеуметтік шиеленіс өседі.
1998 жылғы Ресей дағдарысы және оның ... ... ... ... ... ... ... валюталарының құнсыздануы теңгенің
айтарлықтай нығаюына әкелді. Нәтижесінде ТМД елдерінің ... 1998 жылы 25 ... ... ... Алыс шет елдерді есепке
алғанда бұл қымбаттау 17 пайыз болды. ... ... ... бәсекелестік қабілеті тек сыртқы ғана емес, ішкі базарда да
нашарлады, яғни біздің тауарлар ... ... және ... ... ... ... Бұл 1998 ... сыртқы сауда операциялары балансының
нашарлауында шешуші рөл ... 1997 ... ... ... ... үш есеге жуық көбейді.
1998 жылдың екінші жартысында ТМД елдерінің экспортының тым ... ... (1997 ... ... ... ... 43 пайыз) жылды тұтас
алғанда Қазақстан экспортының құнының 15 пайыз төмендеуіне ... ... ... валюталарына қарағанда теңгенің нақты қымбаттауы валютаның
нақты құнынын өзгеруіне икемді ол елдерден тұтыну тауарларының импортының
айтарлықтай көбеюін тудырды. ТМД ... ... ... ... 76 пайыз, оның ішінде Ресейден - 114 пайыз өсті, ... 1998 ... ... ... импорттың қаптап кетуі себепші болды.
Егер 1998 жылдың басында өнеркәсіп өндірісі көлемінің өсуі байқалса,
жылдың ... ... өсу ... ... ал ... қорытындысы бойынша
өнеркәсіп өнімдерін өндіру көлемі 2,4 пайыз кеміді. Экономиканың басқа
салаларында да ... ... ... ... ... көлемі төмендеді.
Соның нәтижесінде ІЖӨ-нің 1998 жылғы нақты құлдырауы 1,9 ... ... ... ... ... ... ... тиісінше
кәсіпорындардың қуатын қысқартуға әкеліп соқтырды, ал бұл өз ... ... ... ... ... сөйтіп жұмыссыздар қатарын көбейтуді
туындатады. Жұмыссыздық деңгейінің өсуі қоғамдағы әлеуметтік шиеленісті
күшейтеді, атап ... ... ... ... ... ... ... төмендетеді.
- Теңгенің бағамын күшейтіп көрсек қайтер еді, ол үшін не ... ... ... ... көп болуы мүмкін, сондықтан неден
ұтып, неден ұтыламыз?
- Әрине, ұлттық валютаның бағамының ... ... ... ... ... ... еді, бірақ уақытша ғана. Біздің экономикамыздың
сипаты шикізатта екенін және әлемдік базардағы ахуалға өте күшті бағынышты
екенін ... жөн. Ал ... ... ... ... не болмақ?
Бағамды айтарлықтай асыра бағалаған жағдайда жұрт екі рет ұтылатынын
1999 жылғы тәжірибе ... ... рет, ... ... амалсыздан
құнсыздандырған жағдайда, жұрттың теңгеден ... ... ... ... рет әлемдік базарда отандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігі
төмендеді. Мұның өзі елде жұмыссыздықты көбейтеді.
Сондықтан, ... ... ... ... ... ... жол ... қызметі қазіргі жұрттың тұрмыс деңгейінің ... ... ... ұзақ ... ... ... жұмыспен
қамтылуының, демек тұрақты табыс табуының кепілі іспетті.
2 Ақшаның қызметтері және оның ... мен ... ... ... ... ақшаның мәні олардың қызметтерінде
көрініс ... олар ішкі ... ... ... ... Ақша
қызметінің әрқайсысы тауарлардың айналымы процесінен шығатын әлеуметтік-
экономикалық ... бір ... ... ... ... ... ... саны жөнінде әр түрлі пікірлер
кездеседі. ... ... ... ақша ... өте ... ... үш ... анықтады: құн өлшемі, айналыс құралы және жинақтау
құралы. ... ... ... ... К. ... ... ... және
суреттеді, ол жоғарыда аталған екі қызметімен қатар барлығы 5 ... ... ... және ... ... олар ... ... және нарықтық экономикадағы ақшаның маңызы
мен рөлін өте толық ашады деп есептей отырып, біз 5 қызметін қарастырамыз.
Құн өлшемі
Ақшаның алғашқы және ... ... ... ... ... тауарлар
құнының өлшемі қызметі болып табылады, ол тауарлардың балама айырбасын
қамтамасыз етеді. ... та ... ... ететін ақша емес,
тауарды өндіруге кеткен қоғамдық қажетті адам ... ... ... ... ... ... болып табылады, сондықтан да өзіндік құны бар
шынайы ақшалар ... ... ... бола ... ... тауар болып алтын
есептеледі, оны өндіру үшін ... ... ... ... ... мен тауар салыстыру үшін біртекті базаны иеленуіне байланысты, барлық
тауарлар өзара салыстырмалы ... ... құн ... ... өте ... ... Бұл мынаны түсіндіреді, құнның тауарлық формасының ақшалай
формаға айналуы үшін тауарлар ... ... ... бұл ... ... ... алушыда нақты ақша болған ... ғана ...... ... ... ... болып табылады. Ол тауарды өндіру
мен өткізуге кететін қоғамдық кажетті еңбек шығындарымен анықталады, яғни
баға бұл тауардың ... ... құны ... ... ... ... қалыптасады, тауарларға деген сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігі
кезінде ол тауар ... және ақша ... ... ... Нарықтағы сұраныс
пен ұсыныстың тауар бағасына сәйкессіздігіне байланысты оның құны сөзсіз
төмендейді. Құндары әр түрлі ... ... ... үшін оларды
бір масштабқа келтіру керек, яғни оларды бірдей ақша ... ... ... ... кезінде бағалардың масштабы ақшалай металдың салмақтық
көлемі деп ... ол ... елде ақша ... ретінде және басқа барлық
тауарлардың бағаларын өлшеу үшін қызмет етеді. Егер ақша ... ... ... онда ... ... әлем ... әр ... көлеміне
теңестіріледі. Алтын арқылы тауарлар өзара салыстырмалы бола бастады.
Алтынның фунтка және ... ... ... бар. ... ... ... ... (алтын, күміс) ақшаның салмақтық құрамымен сәйкес келді, ал
салмақтық ... аты ... ... деп ... ... фунты фунт
стерлинг деген атауды туындатты.
Бағалар масштабының рөлі ... яғни ол өз ... ... ақша бірлігі
салмағын тұрақтандырушы ретінде әрекет етеді. ... ... ... ... оқтын-оқтын белгілеп отырған. Бірақ та 1976-1978 ... ... ... ... алтынның ресми бағасын және Халықаралық
валюта қорына (ХВҚ) қатысушы ... ақша ... ... ... ... ... ... бағалар масштабы баға көмегімен тауар құнын
салыстыру арқылы нарықтық үрдісте берекесіздік түрде қалыптасып жатыр.
Құн өлшемі және ... ... ... ақша әр түрлі қызметті
атқарады. Олар адам ... ... ... айналуы ретінде құн өлшемі
болып айқындалады, бағалар масштабы - металдың ... ... ... Сондықтан да құн өлшемімен құн ... ... ... ... ... ... берілген көлемімен оның әр түрлі
көлемі өлшенеді.
Қазіргі жағдайда алтын ақшаның ... ... ... яғни ол ... ... ... құн өлшемі қызметін жоғалтты. Алтын несиелік
ақшалармен алмастырылды.
Әрбір мемлекет өз құн ... ... ... құн ... ... ... - ... АҚШ-та - доллар, Еуропалық Одақта - евро саналады.
Ел шеңберіндегі ішкі айналыста бағалар ... ... ... ... ел шегінен тыс сыртқы айналыста ол ақшаның сатып алушылық қабілетін
анықтау үшін үлкен рөль ... ... ... ... ... ... ... бағалар масштабын өзгертеді. Мұндай өзгерту ақша реформасы деп
аталады. Ақша реформасы - бұл ... бір ... ... өту, ол
ақшаның жалпы көлемінің азаюымен түсіндіріледі.
Демек, құн өлшемі - бұл ақша ... ол ... мен ... ... және ... үшін қолданылады.
Айналыс құралы
Бұл қызметтің маңызын тауар айналымының Т-А-Т1 классикалық формуласынын
көмегімен ашуға болады. Бұл жағдайда ақша ... ... ... ... оның ... ... ... баламасы саналады. Формуладағы тауарлық
айналым екі актіден тұрады: тауарды сату, яғни оның ақшаға айналуы және
тауарды ... алу, яғни ... ... ... Бұл ... ақша ... ... делдал болып табылады. Осы қызметті орындау үшін ақша
үнемі қолда болуы тиіс, яғни бұл қызметті ... ... ... ... ... Егер ... алушыда ақша болмаса, онда ол тауарды сатып
алмайды. Бұл жағдайда ақша басқа тауарды ... алу үшін ... ... ... ... ... ... сатушылар оларды басқа кажетті тауарды
сатып алу үшін қолданады, ақша ... ... ... ... бұл ... рөлі өте ... және ол бір ... екіншісіне айырбастау процесіне
қызмет көрсету үшін қажет. Осыған байланысты айналыс құралы ретіндегі ақша
үшін олардың құндық құрамы маңызды ... яғни ... ... ... ақша
шынайы ақшалық тауардан бөлінуі мүмкін. Осының салдарынан айналыста ... ... ... ... ақша ... ... ... орынбасарлары
болуы мүмкін.
Несиелік ақшалар. Тікелей тауар айналымы кезінде, яғни бартерде (тауарды
тауарға) ... алу мен сату ... ... Айналыс құралы ретіндегі ... ... ... ... алу және сату ... ... алшақтық
пайда болады, дербес болады, уақыт бойынша сәйкес келмейді. Сатушы тауарды
сатып болған соң, қолдағы ... ... ... ... алу үшін ... Бұл айырбастың бұзылуының объективті мүмкіндігін қалыптастырады,
яғни сатылған тауар сатып ... ... көп, ... ... ... ... ... сатыларында, яғни алтын тауарлық әлемнен
жалпы балама ретінде ... ... ... бір ... әрі құн ... ... құралы ретінде ақша қызметін орындады. Ондағы екі қызмет бір-
біріне сәйкес келмеді.
Тауарлық айналымның ары қарай дамуы ақшаның осы ... ... ... құн ... ... толыққұнсыз ақшалар орындады, ал
айналыс өлшемі қызметін олардың белгілері: қағаз және ... ... ... ретіндегі ақша гиперинфляция кезеңінде айналыс ... ... ... ... жылдары тауар бағалары
американдық долларда, немесе екі бағада: долларда және теңгеде ... ... ... күн ... ... ... айырбас курсы
негізінде қайта есептеліп отырды. Бұл ... ... ... ... ... ... бағалар өзгеріссіз қалды. Бұл мына себепке
байланысты болды, яғни айналыстағы ақша ... ... ... карағанда
едәуір өсті, ол ақшаның кұнсыздануына, яғни инфляцияға әкелді.
Осылайша, айналыс құралы - тауарлар мен ... ... алу ... ... ... төлеу үшін қолданылатын ақшалар. Ақшаның айналыс
құралы ретіндегі қызметінің айрықша белгілерінің бірі - бұл ... ... ... ... ... ... оны ... ақшалар
атқарады, өйткені бұл қызметте ақшалар тауарлар айырбасы кезіндегі ұшқыр
делдал ретінде әрекет ... онда оны ... ... ... ...... және несиелік ақшалар орындайды.
Төлем құралы
Тауар өндірісі және тауар ... ... ... ... несиелік
қатынастардың дамуы нәтижесінде ақшаның төлем құралы деген тағы бір қызметі
туындады. Бұл жағдайда Т-А-Т1 айналымы барысында Т-А және А-Т1 ... ... ... ... ... сатушыға жетуінен гөрі тауар ... ... ... ... Бұл ... тауарды сатушы несие
берушіге, ал сатып алушы - қарыз алушыға айналады. Сату және төлем ... ... ... төлем құралы деген жаңа қызметті орындай
бастады. Тауар сатылғаннан кейін, төлем кұралдары ... ... ... ... ... оны ... ... алушы тауар үшін ақша
төлемейді, міндеттеме төлейді. Сонда тауар несиеге сатылады ... ... ... ... ... ... ... сәйкесінше, ақшалар
сату-сатып алу актін анықтамайды, несиені жаба ... тек қана ... ... ... ... салыстырмалы дербес қозғалысы
жүзеге асады.
Егер ақшаның айналыс құралы ретіндегі ... ... ақша мен ... ... орын ... бұл ... барысында уақыт бойынша
алшақтық болады, яғни қарыз алушы сатушыға қарыз міндеттемесін береді, ол
белгіленген мерзімде ғана ... ... ... ... ... ... Маркс былайша сипаттады: «Бір тауар иесі қолма-қол тауарды сатады, ал
екіншісі ақша ... ... ... ақша иесі ... әрекет ете отырып,
сатып алады. Сатушы несие беруші ... ... ...... алушы болады».
Төлем құралы ретіндегі ақша тауарлық айналысқа ғана емес, сонымен бірге
қаржылық және ... ... ... етеді: тауарлар мен қызметтерді
сату кезінде, жұмысшылар мен ... ... ... кезінде,
салықтарды және басқа қаржылық міндеттемелерді мемлекетке төлеу ... ... ... ... ... санкцияларды өтеу
кезінде.
Ақшаның төлем құралы ретіндегі қызметінің ... ... ... және несиелік ақшаларды дамытуға ықпал етті. Осылайша, айналыс
шығындары қысқарады, төлемдер ... және ... ... ... Сонымен қатар несиелік электрондық ... ... ... ... ... ... ... иелерін,
сатушылар мен сатып алушыларды ... ... ... ... несиеге сатып алады және сатады. Егер белгілі бір ... ... ... шоты бойынша) бойынша төлемдер нақты уақытында
түспесе, яғни төлемдік тізбектің бір буынында үзіліс болса, онда бұл ... ... ... ... ... ... (қарыз бойынша мерзімінен
асып кеткен борыш, бюджетке төлем ... ... ... және ... ... ... 1991-1996 жылдары Қазақстан тәжірибесінде
болған. Ол экономикамызға аса зор ... ... ... ... кәсіпорындар мен кәсіпкерлерді ... және ... ... қоғамда иесиелік, электрондық ақшаның дамуы кезінде есеп
айырысудың басым формасы ретінде қолма-қол есеп ... ... ереп ... ... яғни ... ... қызметіндегі ақша
айналыс құралы қызметімен салыстырғанда артықшылығы басым болып келеді.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... да ... ... кішігірім кәсіпорындар, ұйымдар мен мекемелер төлем ... ... ... ... ... ... сыйақы беру,
жәрдемақы, зейнетақы, стипендия төлеу, облигация, лотореялық билет бойынша
ұтыстарды төлеу, ... ... және ... ... ... бірге халықтың коммуналдық қызметтер үшін төлемі және т.б.
Жинақтау және қорлану құралы
Төлем құралы ретіндегі ақша қызметінің дамуы ақша қаржылары ... ... яғни ... ... ... ретінде әрекет етуін
туындатады. Ақшаны жинақтаудың қажетгілігі қайтадан Т-А-Т1 айналымының екі
құндық актіге Т-А және А-Т1 ... ... ... ... сатылады және ақшаға айналады, бұл жағдайда ... ... жиі бас ... тура ... ... көз ... ... Сондықтан оны жинақтау мен сақтауға ұмтылады,
өйткені бұл қор кез келген ... ... ... ... кез келген қызметті
алуға, яғни кез келген уақытта ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл жағдайда ақша жинақ құралы қызметін
атқарады. Және олар осы ... ... ... жалпы көрінісі болып
саналады. Адамдар өз байлықтарын асыл ... өнер ... ... ... ... ... ақша және т.б. түрде сақтай алады.
Бірақ ақша көбінесс осы ... ... ... ... өтімділік тән,
өтімді актив төлем құралы ретінде пайдалануға болатын және тіркелген атаулы
құны бар актив ... Ол ... ... ... ... және ... ... қызметін атқарғандықтан, олар әрекет етуші масштаб шеңберінде
өзінің жеке тұрақты құнын өзгертпейді.
Бірақ та ... ... ... ақша ... ... ... қор жинау құралы ретінде өз құндылығын жоғалтады. Егер долларға
немесе ... ... ... ... ... саны күннен-күнге төмендей
берсе, яғни ақша құнсызданса, онда адамдар өте ... ... ... және ... бас тартады. КСРО азаматтарының ... ... ... олар ... Республикалар дербестігін алған кезде толығымен
жоғалып кетті. Қазақстан өз азаматтарының осындай жинақтарының елеусіз ... ... Бұл ... ... ... ... ... қызметінен және төлем құралы қызметімен салыстырғанда жинақ ... ақша ... ... өз құнын сақтауы тиіс және міндетті түрде
нақты болуы тиіс. Бұл жинақтау қызметін негізінен ... ... ... ... ... ... ... ол қағаз, несиелік ақшалардың
өкілдерімен алмастырылуы мүмкін, жоғарыда айтылғандай, гиперинфляция немесе
дағдарыс кезінде өз қызметін жоғалтады.
Жекелеген адамдар ... ... ... қоры және ... резерв
қоры түрінде қорландыру қорын құрады, ол оған салыстырмалы экономикалық
тәуелсіздікті кепілдейді, яғни мемлекет кез ... ... ... ... ... есеп айырысады.
2005 жылдың 1 каңтарына қарай Халықаралык резервтік қор 8 млрд доллардан
асты. Мұндай резервтерге ұлттык қор да кіреді, ол 5,3 млрд ... ... ... шығару нәтижесінде оның жинақ және қазыналық құрал
ретіндегі рөлі төмендегенімен, ... әлі де ... ... ... ... ... көлемі елдің байлығын көрсетеді және басқа
елдер мен ... осы елге ... ... ... ... ... ... ең үлкен қоры - АҚШ-та 260 млн тройск унциясы, (1 тройск
унциясы - 31,1 г.), ... 120, ... 102, ... -150 ... унциясы бар.
Ақшаның жинақтау және қазыналық қызметінің объективті алғышарты бар және
ол ақша айналысы заңымен байланысқан. Айналыстағы ақша көлемі үнемі ... ақша ... ... ... аясына және керісінше жылжиды.
Мысалы Қазақстанда 2004 жылы ... ... ... ... ... ... түсіп, айналыстағы ақша массасын көбейтті,
сондықтан ҚР Ұлттық банкі жедел шараларды қолдануға мәжбүр ... яғни ... ... ... ... ... жіберді. Осылайша, ақша айналымының
тұрақтылығына қол жеткізілді, ... ... ... ... ... ... жаңа ... әлемдік ақша арқылы
өрнектелді.
Ақшаның барлық ... ... ... ... ақша формасының
тікелей логикалық жалғасы болып табылады, ол қазыналық және төлем құралы
қызметінің ... ... ... К. ... ... жазған: «Қазына
және жаппай төлем құралы ретінде ақша ... ... ... ... ... ғана ... ... бірге әрекет ету әдісі бойынша жалпыға ортақ
тауар болып есептеледі». Осыған байланысты әлемдік ... ... ... ретіндегі маңызы олардың қызметінде айқын көрініс
табады, ... ... ... ... ... ... тауар
ретінде көрінеді. Халықаралық төлем құралы қызметі жөнінде айтсақ, онда ол
құнның ұлттық ... ... және ішкі ақша ... ... ... ... ... белгілері бойынша жүзеге асырылады.
Егер ел ішінде ақша ... ... ... ұлттық ақша
формасында әрекет етсе, онда оның шекарасынан тыс жерде К. ... ... ... ... киімін шешеді де, өзінің бастапқы формасы -
бағалы металл кұймалары түрінде әрекет етеді ... ... ... етуі ... яғни алтын монета және
алтынға айырбасталатын несиелік ақшалар ... ... ... ... ... ... шығуы және әлемдік ақша ретінде әрекет етуі
кедергісіз жүзеге асты.
Қазіргі ... ... ... ... жоқ ... байланысты, несиелік
ақшалар (банкноттар) алтынға айырбасталмайды, әлемдік ақша ретінде алтын
құймалар және еркін айырбасталымды валюта ... ... ... та ... ... ... ... төлем құралы ретінде еркін
айырбасталатын ... ... ... ... яғни шет елдік
валюталарды барлық басқа мемлекеттер тарапынан ... ... ... ... евро және фунт ... ... АҚШ ... кезде Қазақстанның әлемдік нарығында (тауар айналымының 70 пайызға
жуығы) кең қолданылатын төлем құралы ... ... ... ... ... ... евро, басқа валюталар арқылы жүзеге асырылады. Барлық ... ... ... ... ақша ... ... ... арнайы есептік
бірліктері, атап айтканда Халықаралық валюталық қор (ХВҚ) тарапынан
айналысқа ақша ... ... ... ... құқықтары (СДР), Ортақ нарық
елдерінің есептік бірлігі (ЭКЮ), ол XX ... ... ... ... Варшава Келісімі елдері арасында ауыстырылған рубль
қолданылды, олар ... ... ... ... ... ... ... ретінде толыққұнды әлемдік ақшалар (алтын)
елдер арасында өзара қарым-қатынастар және есеп айырысулардың қалыпты
режимі ... ... ... жоқ ... ... ... етеді (астықтың
шықпауы, берекесіздік апаттар және т.б). Мысалы, XX ғасырдың 60-жылдарында
Қазақстанда астық өнімдері шықпай ... ... КСРО ... алтынға сатып
алды.
Ақшаны қоғамдық байлықтың абстрактылық заттанған ... ... ... ... ... ... ... және валюталық қорын толтыру
кезінде, алтын немесе еркін айырбасталымды ... ... ... ... ... елдің төлем балансы активті болса, яғни экспорт импорттан үлкен
болса, онда еркін ... ... ... ... ... егер ... балансы теріс болса, онда керісінше, резервтердегі
айырма жабылады.
Біз қарастырған ақша қызметтері бір-бірімен өзара байланысқан, бір-бірін
толықтырады және жаппай ... ... ... ... ... ... ... байланыста және бірлікте болады. Логикалық және тарихи тұрғыда
әрбір келесі қызмет алдыңғылардың танымал дамуын алдын ала ... ... ... ... ... ... құн ... ретіндегі ақша
қызметі есептеледі. Бұл өте орынды, өйткені ақшаның бұл қызметі анықтауыш
болып саналады. ... бұл ... ... ... барлық басқа
қызметтер өз рөлін іс жүзінде толыққұнды атқара алмайды.
Ақшаның қажеттілігі
Біздің пікіріміз бойынша, нарықтық экономиканың әрекет етуі ... үшін ... ... ... ... ... ешнәрсе жоқ. Сол себепті
ақшаның «нарық тілі» деп аталуы да тегін емес. Ақша – ... ... ... ... ... ұзақ ... дамуының объективті
негізделген нәтижесі.
Қоғамдағы ақшаның қажеттілігі тауар өндірісі тауар айналысының дамуынан
туындайды. Ақша тауар ... ... және оның ... ... ... табылады. Егер адамның еңбек өнімі балама негізде ... ... онда ол ... ... Ал бұл ... ... яғни айырбас Маркстің Т-А-Т1 сызбасы бойынша жүзеге асырылады.
Бұл жағдайда ақша балама негізде ... ... алу - ... ... ... ... Бұны ... асыру үшін сатылатын тауарды (Т) ақшамен ... және осы ... ... ... (Т1) сатып алу қажет. Жалпыға ортақ
балама рөлінде әрекет етуші ақша жоқ болған ... осы ... ... пен ... ... ... ... жүзеге аспай қалуы
мүмкін. Ақша үнемі тауарға қарама-қайшы болады. Тауар мен ақша бір-бірінен
ажырамас категориялар. Дегенмен ақшаның өзі тауар, яғни ... ... ... ... ... айрықша тауар жөніндегі мәселелерді тақырыптың
келесі тарауларында сөз ... ақша - бұл ... ... тарихи категориясы, тауар айырбасы
процесінің ұзаққа созылған дамуының объективті негізделген нәтижесі.
Ақша ... ... ... ... ... ... мен тауар айырбасына
қажет, ол еңбектің әр түрлі ... ... әр ... ... дайындауға
қажетті қоғамдық еңбек шығындарын салыстыруға мүмкіндік ... ... ақша ... ... ... жиынтығының
маңызды буыны, онсыз тауар өндірісі өмір сүре ... мен ... ... ... ... бар, ... олардың арасында
маңызды айырмашылық та бар. Егер ... ... ... ... ... ... ... ал ақша айналыста тұрақты, мәңгілік болады, айналыс
аясынан кетпейді. Сондықтан, ... ... дами ... ақша бүкіл
тауар әлемінең ерекшеленетін айрықша тауар болып қала береді.
Ақша – қоғамдық еңбек бөлінісі арқылы жекелеген тауар өндірушілерді және
нарықты ... ... ... ... айналыс құралы. Ол жеке
меншік еңбекті қоғамдық еңбек жүйесіне ... ... ... арасындағы
айырбастың баламалылығын қамтамасыз етеді.
Ақшаны өзен үстінен өткен көпірмен ... ... оның әр ... ... мен ... ... сұраныс пен ұсыныс, баға мен
еңбекақы орналасқан.
Қазіргі кездегі нарықта ақшаның ... ... ... ... Долан, Д. Кемпбелл, Дж. Кемпбеллдің сызбасын көрсетуді дұрыс деп
есептедік. Бұл сызба ... ... дело и ... ... (Мәскеу-Ленинград, 1991 ж., 13-бет) келтірілген.
2 сызба. Тауарлар мен қызметтер ағымының сызбасы
Сызбада ... мен ... ... ... оларды үй
шаруашылықтары (кәсіпкерлер) және фирмалар (заңды тұлғалар) айырбастайды,
бұл ағым айырбас кезінде жүзеге ... ... ... ... ... Тауарлар мен қызметтердің ағымдары сағат тілі
бойынша ... ... ... ... ... ... ... Осы экономикалық жүйеде жеке кәсіпкерлер (үй шаруашылықтары)
және фирмалар ... ... мен ... ... ... ... ... көрсетілген фирмалар нарығындағы фирмалар өз өндірістері
үшін қажетті ресурстарды – жұмысшы күшін, капиталды және табиғи ... ... ... ... ... үй ... тиесілі, бұл
шаруашылықтар сәйкес ақша төлемдерін ресурстар үшін ... ... ... ... ... ... ... және т.б. түрді қабылдайды.
Ішкі айналымда ел масштабындағы жиынтық аймалымдағы ұлттық табыс пен
ресурстар қозғалысы ... ... ... ... де ... ... ... саны бойынша ғана емес, сонымен бірге сапасы бойынша
еңбекақы түріндегі еңбек төлемінің қажеттілігін туындатады. ... ... ... мен тұтыну шамасын бақылау құралы ретінде қолданылады, ... ... бөлу ... ... шығындаған еңбегінің саны
мен сапасына сәйкес жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерін нақты өлшегіштерде ғана ... ... ... ... ... алу қажеттілігінен;
- меншік нысандарының әр түрлі болуымен және ... ... ... ... олар тауар-ақша қатынастарына
негізделген коммерциялық есеп негізінде шаруашылық қызметтің
ұйымдастырылуын және жүргізілуін алдын ала болжайды.
Ақшаның ... және оның ... ... ... ... ... өндірісі және одан туындайтын тауар
айналысына байланысты. Ақша – кез келген тауар айналысының құрамдас бөлігі
және оның нәтижесі ... және ақша ... ... ... ... тауар айналымы болмайды, болуы да мүмкін емес.
Әйтсе де адам өміріне ақшаның қажеттілігі туралы әр уақытта әр ... ... ... ... ... ... ғана
негізделген көзқарас) бастаушылар ақша адамдар арасындағы ... ... ... ... ... қозғалысына қажетті арнаулы ... ... Бұл ойды ... ... өзінің "Никомахова этика" деген
кітабында "Айырбасқа қатысатындардың бәрі өзара салыстырмалы болуы ... ... үшін ... ... ... ... ... қажет"
деп жазған. Бұл ой көне (античный) Рим қоғамында заңға ... ... ... ... ақшаның құнын заңмен бекіткен.
ХҮІ ғ. бас кезінде ... ... ... ... ... Томас
Моор өзінің "Золотая книга о наилучшем устройстве государства и ... ... ... ... "барлығын ақшамен өлшегенде мемлекеттік
істердің табысты және дұрыс шешілуі мүмкін болар ма екен" деп жазған.
Сондай-ақ XIX ғ. ... ... ... Грейт және басқалары
да ақшаға жағымсыз көзқараста болды. Мысалы, Прудон тауар ... ... ... ... ... ... ... және оны дәлелдеуге тырысты.
Сол сияқты 1832 ж. Р. Оуэннің тауарларды ақшасыз "еңбек бондарын" ... ... ... ... ... бағалаумен айырбас жүргізуге
ұмтылған әрекеттері банкроттыққа (күйреуге) соқтырған.
Ақшаға деген теріс көзқарастар Ресейдегі азамат соғысы кезіндегі ... ... ... ... ... айырбасталуын ақшаны жоюды
тарихтың өзі дәлелдеді деп түсіндіргісі келді. 1918 және 1921 ... ... ... ... ... тікелей ауыл
шаруашылық өнімдеріне айырбастау әрекеттері сәтсіздікке ұшырады.
Мысалы, 1921 ж. айырбаста мынадай натуралдық коэффициенттер ... кез шыт = 20 фунт ... буда ... = 13,5 фунт ... пұт шеге = 23 пұт 7 фунт ... әр ... болуына байланысты төмендегідей өлшем бекітілді:
Бидайдың 100 ... ... = ... 135 ... 200 ... ... ой-пікірлер XX ғасырдағы көрнекті экономистерге де тән.
Мысалы, американдық экономист П. ... ... ... әлеуметтік
шарттылық ретінде қараса, Дж.К. Гэлбрейт "ақшаның қызметін асыл металдарға
және басқа заттарға бекіту - ... ... ... ... ... Орыстың көрнекті ғалымы Струмилин С. Г. ақшаның орнына белгілі
бір еңбек ... ... - ... ... ағылшын экономисі Смит
фальтнер энергетикалық өлшемді (энеды - энергетические единицы) ұсынды.
Сондай-ақ 90-жылдардың бас ... ... ... атты кітабында
К.Р. Макконелл мен С.Л. Брю "ақша адамдарды ... ... ... азаптанады, ақша үшін еңбектенеді. Ақша - ол өзіне ... ... ... ... ... деп ... Сөйтіп,
рационалистік концепцияны жақтаушылар тобы – ақша адамдар арасындағы
келісімнен туған ... ... ... ... ... ... эволюциялық концепцияны (өрістеу, бірте-бірте даму көзқарасын)
жақтаушылар бұл "жұмбақты" басқаша шешуде. Бұл ... ... ... зерттей келіп, ақша адамдардың еркінсіз айырбастың ұзақ дамуының
нәтижесінде бүкіл тауарлар әлемінен ... ... ... тауар екенін
дәлелдейді.
Алғашқы болып ақшаның ... ... ... ... дамуына көп еңбек сіңірген К.Маркс. Ол айырбастың жай, ең
қарапайым формасынан "көз шағылыстыратын" - ... ... ... ... ... ... ... ақшаның жұмбақ сырын жоққа шығарды. Сондай-ақ
К. Маркс ақшаның қажеттілігі жөнінде "егер ақша ... біз ... ия ең ... ... ... болармыз, ия қоғамдық
өсудің ең төменгі сатысына (алғашқы қауымға) лақтырылып тасталармыз" ... ойын ... Ал ... тек ... ... ақша ... одан
әрі де бола бермек.
Ақша натуралды шаруашылықтан тауарлы ... ... ... ... ... даму барысында тауар болып қала бермек. Бірақ ол
ерекше ...... ... ... эквивалент тауар. Басқа
тауарлардың құны ақша тауарының құнымен көрсетіледі және сол ... ... ... ... үнемі біріне-бірі айырбасталады. Әрине басқа
тауарлардың құн ... өз құны бар ... ғана ... алады. Тарихи ондай
тауар ретінде қымбат бағалы металдар, ... ... ... ... ... ақша шығармайды, ал алтынға ол қасиетті қоғам берген.
Себебі:
Біріншіден, оның өте ... ... ... бар: ... ... ... ... тотықтанбауы, бұзылмай сақталуы. Ол тек "патша
арағында" ғана ериді (құрамы 2/3 тұз және 1/3 азот ... бұл ең ... ... ... ... құны бар және алтын
ақша құнсызданбайды.
Алтынның қоры шектеусіз еместігінен, оны шығаруға зор ... ... бір ... Екінші жағынан, оның құнсызданбауы туралы, егер толық
құнды ... ... ... мөлшері оның нақты қажетгілігінен көп
болса, онда олар ... ... ... ... ... Керісінше,
айналымға қолма-қол ақшаның қажеттілігі өссе, онда алтын ақша ... ... ... айналысқа кері оралады. Алтын ақшаның, өз
иемденушісін зардапсыз, айналым қажетгілігіне оңай, әрі тез ... бар. ... ... монометаллизмі жүйесінде айналыстағы ақша
массасының оның ... ... ... ақша ... ... ... ... құштарлық ертеден бар. Капитализмге дейінгі
қоғамдық құрылымдарда байлықты жинаудың ең жай түрі ... яғни ... ... және ... ... ... тіпті жерге көміп
сақталды. Ал тауарлы ... ... ... ... ... жаңғыртуға
байлық қорын пайдаланудын қажеттілігін туғызды. Сондықтан аса көп ... ... ... ... ... ... айналысқа шығаруғ
мәжбүр болады.
Металл ақша айналысы тұсында және банкнотаның алтынға еркін айырбасталуы
жағдайында мемлекеттердің орталық ... ... ішкі ... ... ... ... және халықаралық төлемдерін
жүргізу үшін алтын қоры болуы тиіс еді. ... ... яғни ... ақша ... ... ... орталық банктерде
шоғырланған алтын қоры мемлекеттің алтын валюта қорын құруға пайдаланылады.
Сонымен бірге ... ... ... алтын фетишіне (бірдемеге сөзсіз илану,
бас ию) де байланысты. Мысалы, Орта ... ... ... ... елде ... асыл ... деп дәлелдеді. Тіпті XX ғ.
орта шеніне дейін де ... ... ... қорының мөлшеріне байланысты
деп есептелді. Оған дәлел мынадай мысал. 1949 ж. ... ... ... ... алтын қорының 75 процентін (21,9 мың т. шамасы)
өзінде шоғырландырды.
Алтын фетиші жеке адамдар санасында әлі күнге ... ... ... ... ... ... ... деп қарайды. Жеке
тезавраторлардың (алтын бұйымдарын ... ... ... кем ... ... ... ... Одан басқа, алтын қоры халықаралық төлемде
қолданылатын ұлттық валютаға сенімін арттырады.
Дегенмен алтын ақшаға бірсыпыра ... тән. Атап ... ... ақшаны қолданудың өте қымбаттығы, оған кеткен ... ... ақша ... әлдеқайда көп. Алтын өндіру – ең көп еңбек
сіңіруді және қаржы жұмсауды қажет ... іс. ... 1 кг ... алу үшін
3000 м тереңдіктегі 100 т тау қыртыстарын өңдеу ... ... ... көп
өндіретін "Оңтүстік Африка Республикасындағы алтын өндірушілердің жағдайы
құл еңбегіне тең: олар ... ... +40°С ... ... ... жер ... өте төмен ақы алып, тіпті су тегін (тым арзан) ... ... ол елде ... ... ... ... 2/3-і
шығарылса, қазір 1/3-і ғана шығарылады;
• ақша айналымының қажеттілігін ... ... ... ету ... себебі алтын шығаруды ұлғайтудан гөрі ақша қажеттілігі шапшаң
өседі. Әлемде алтын өндіру құлдырауда. Оған ... Жаңа ... ... ... 1985 ... ... ... барлық дүниежүзілік алтын 90 мың
тоннаға жуық ... Осы ... 60 мың ... астамы XX ғ. шығарылса,
ал оның тең жартысына жуығы екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шығарылды.
Осы және басқа да ... ... ... әлемде біртіндеп
алтынды ақша материалы ретінде қолдану тоқталды.
Әйтсе де ... ... ... ... ... Ол әр түрлі
салаларда - электроникадан бастап, зергелік іске дейін - ... ... ... ... үшін құйма түрінде қолданылады. Мысалы, ... ... 6 м ... ... ... ... 3 ... жалатуға 26 кг алтын жұмсалады екен.
Ал электронды есептегіш және ... ... ... дәл
аспаптары, синтетикалық талшықтар және т.б. алтын қосындысыз болуы ... – зат ... ол ... ... ... Шын ... бұл
афоризм, егер адам қоғамнан бөлініп кетсе, оған ақшаның қажеті жоқ деген
мағынаны білдіреді. Робинзон Крузоға да ... ... ... жоқ. ... ... бара ... кемеден құтқарып қалған заттары елсіз аралда
пайдаға жарады, тек ақша ... бос ... ... ...... дамыған экономикалық категория (санат). Ол қоғам ... ... ... және айырбас процесінде ... ... ... ... ... ... ... әр
түрлі үлгісіне өткенде ақшаның маңызы арта түседі. Орталықтанған-жоспарлы
экономикада ақшаның мәні шектеулі болды. Ақша, ... есеп ... ... ... ... қосалқы қызмет атқарды. Жоғарғы ... ... ... ... ... ... және құн ... өнімнің көлеміне және түріне жоспар ... Сол ... ... да ... органдар бекітті. Өндірілген өнім тұтынушыларға келісім-
шарт бойынша натуралды өлшеммен бөлінді.
Нарықтық экомомикада ақшаның маңызы зор. ... әр ... ... (мемлекеттік, кооперативтік, жеке) жұмыс ... ... ... және ... ... ... ... және бағасын
бекітуге дербестік алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық ... ... ... сұранысқа бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескеріліп, өнімнің
шығару көлемі, түрі, бағасы ... ... ... ... ... ... де,
мемлекеттік бюджеттің кірісін қалыптастыру да әр ... ... ... емес ... ... да, ... ... несие
ресурстарын басқа банктерге сату да, инфляцияға қарсы күрес те және ... ... ... ... ... арта ... ... экономикада ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша
массасының өсуін тежеу, ... ... жеңу және ... ... ... бағытында қолданылуда.
2003-2005 жылдарға арналған ақша-несие саясатының негізгі
көрсеткіштерінің болжамы
| |Көрсеткіштер |2003 |2004 |2005 |
| ... ... ... % |4-6 |4-6 |3-5 |
| ... ... | | | |
| ... қаржыландыру |6-7 |5-6,5 |4,5-6 |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| |млн АҚШ ... |3355 |3541 |3673 |
| ... % |11,5 |5,5 |3,7 |
| ... ... | | | |
| ... ... |237 |268 |304 |
| ... % |14,8 |12,9 |13,9 |
| ... ... | | | |
| ... теңге |865 |1008 |1168 |
| ... % |22,4 |16,6 |15,9 |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | |
| ... ... |671 |788 |910 |
| ... % |23,3 |17,4 |15,5 |
| ... ... ... несиелері| | | |
| ... ... |571 |718 |866 |
| ... % |30,1 |25,7 |20,8 |
| ... ... ... |11,0 |9,0 |7,5 |
| ... ... өлшенген | | | |
| ... % | | | |
| ... ... ... ... |16 |15 |13,5 |
| ... ... өлшенген | | | |
| ... % | | | ... ... ... ... қыркүйекте халықтың орта есеппен жан басына шаққандағы атаулы
ақшалай табысы (бағалау ... 16430 ... ... бұл өткен жылдың
тиісті кезеңіне қарағанда 24,9%-ға жоғары. Нақты ақшалай табыс осы ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы халқының атаулы және
нақты ақшалай табыстарын бағалау
| |Жан ... ... |2004 ... ... ... |
| ... |2004 жыл ... пайызбен |
| ... ... | | |
| | | ... ... ... |соның ішінде қыркүйек |қаңтар-қыркүйек |соның ішінде
қыркүйек |қаңтар-қыркүйек |соның ішінде қыркүйек |қаңтар-қыркүйек |соның
ішінде қыркүйек | |Қазақстан ... |131329 |16 430 |111457 ... |124,9 |109,6 |115,8 | ... ... 358 |82949 |10317 |118,0 |129,5 |109,4 |120,6 | |Ақтөбе |136672 |17 501
|119696 |14262 |114,2 |122,7 |106,3 |113,5 | ... |82445 |10 800 ... |115,0 |128,2 |107,5 |119,0 | ... |319122 |38 614 |264972 ... |127,2 |113,1 |118,6 | ... ... |116756 |14 941 ... |112,0 |123,6 |103,2 |113,8 | |Жамбыл |70380 |8 708 |61366 |6812
|114,7 |127,8 |106,8 |119,2 | ... ... |146842 |18 650 ... |108,6 |120,6 |102,2 |112,5 | ... |139761 |17 265 ... |113,1 |121,4 |104,8 |112,3 | ... |104297 |13 640 ... |114,0 |124,3 |106,5 |115,1 | |Қызылорда |99925 |12 963 |83363 |9995
|119,9 |129,7 |111,6 |120,2 | |Маңғыстау |293058 |36 308 |251556 ... |124,5 |109,6 |116,5 | ... |136154 |16 929 |119903 ... |120,4 |105,5 |111,7 | ... Қазақстан |103056 |13 567 |88527
|10756 |116,4 |126,1 |108,1 |116,6 | ... ... |65659 |8 ... |6561 |115,4 |127,9 |108,4 |119,2 | ... қаласы |271580 |32 955
|223028 |25838 |121,8 |127,5 |114,1 |118,2 | |Алматы қаласы |253149 |30 ... |24692 |121,7 |124,6 |111,9 |114,1 | ... ақы ... ... қыркүйегінде бір қызметкердің орташа айлық атаулы жалақысы
35367 теңгені құрап, өткен жылдың тиісті кезеңімен ... ... ... ... - 15,3%, ... - ... 32013 ... және 9,3%-ға өсті.
3 Қазақстан Республикасындағы ақша айналымының қазіргі жағдайы және оны
жетілдіру.
Жуықта ҚР Ұлттық банк басшылығы ... ... жаңа ... ... етіп, теңгенің жаңа нұсқасын ақпарат ... ... ... ... ... ... ... суреттерінің орнына
Қазақстанның картасы, қолдың алақан бөлігі, жаңадан салынған ғимараттар мен
құрылыстар бейнеленген. Сонымен қатар, ақша ... ... ... ... ... орыс ... ... валюта өзгертудің астарында
қалай да терең саясат жатады. Объектвиті түрде күбілер мен шұлықтардағы бос
ақшаны айналымға шығарудың, ... ... ... ... да ... бәлкім, көптен сөз болып жүрген ортақ ТМД валютасына бір қадам жасау
болуы да ықтимал. Оны уақыт көрсетер. ... ... ... да бұл ... ... ... орай тұңғыш Ұлттық валютамыз – теңгені жасаушы авторлардың бірі,
Қазақстан ... ... Бас ... ... ... ... ... Ғылымдар академиясының ... ... ... ... ... ... ... Хайролла Мағауияұлы, Сіз тұңғыш Ұлттық валютамыз - ... бірі ... ... ... ... жұртшылығы қалай
қарағанын, ендігі ақшамыздың жаңа нұсқасын қалай қарсы ... ... айта ... ... Бұған болжау жасаудың қажеті шамалы. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін
Ресей рублі жетіспегені, Мәскеуге күніміз ... ... ... есінде
болар. Ал теңгенің жасалғаны туралы Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаев алғаш
рет теледидар арқылы жария ... ... ... ... ... және өзге ... тұтатын ұлыларымыздың бейнелері салынған ақшаны
алғаш қолына ұстағанда қуаныштан көздеріне жас ... ... ... де
жиі көрген боларсыздар. Тұңғыш теңгеміз 1993 жылы 15 ... ... ... бұл ... ... ... ретінде атап өтіп жүргенін
ескеріп 1997 жылы ... ... ... ... 15 ... Теңге күні
деп жариялады.
Ал енді теңгенің жаңа нұсқасында бұрынғыдан қандай ... ... ... ... жоқ. ... аса зор ... қателік - тәуелсіздік алғалы
он бес жылға аяқ ... ... ... тіпті Ресейге қарағанда
экономикалық жағынан нығайған кезеңде ... ... ... бетіндегі
жазудың орысша жазылуы ... ... ... ... ... Ал біз ... валютаны – теңгені Англияда "Харрисон және оның
ұлдары" атты ... ... ... ... ... ... ... орыс тілінде жазу жөнінде ұсыныс жасалған болатын. Әрине,
оның жөні бөлектеу ғой. Ол ... ... ... ... ... ішкі әскери күш – қорғанысымыз қалыптаспаған, ... ... тән ... асқынып, ел халқының 60 пайызға жуығы орыстар ... ... ... ... өзі ... ... ықпалынан
шыға алмай тұрған кезеңде ақшаны орыс тілінде жазу туралы ұсынысқа негіз
бар еді. ... ... ... тілімізбен қатар, орыс тілінде жазылу
қажет деген ұсынысты естігенде ағылшындар ... ... ... ... ... ... ... отырсыздар ма? Әлде
тәуелсіздіктеріңіз жалған болғаны ма?" дегендей сауалдар қойып, ... ... ... валютасына мемлекеттік тілден өзге тілді жазып
көрмегенін түсіндірген еді. Теңгеміз тек ... ... ... шыққанының
дұрыстығын уақыттың өзі толық дәлелдеп келе жатқан жоқ па. Ал енді ... орыс ... жазу ... ... ... ... өз басым
ұғына алар емеспін. Күніміз түсетін алпауыт елдердің тілдерін жаза ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде тізіп енгізе
беру керек пе еді. Кешегі Кеңес ... ... ... ... ... ... жоқ. Еліміз құрама емес, унитарлық бір ұлттың
- қазақ ұлтының мемлекеті емес пе.
- Теңгеге орыс тілінде жазу ... ... ... кім де ... айқын
ұғына алса керек. Ал теңгеден ұлыларымыздың бейнелерін алып тастауды ... ... Мұны мен әрі ... әрі ... ... деп ... Теңгеде
ұлыларымыздың суреттері болуының өзі танымдық тұрғыдан қандай зор ... ... ... ... шыққан кезеңде Президентіміз Н.Ә. Назарбаев
та жан-жақты түсіндіріп айтқан болатын. Сондай-ақ саясаткерлеріміз ... де мұны ... ... ... емес пе. Соның себебін бір
сөзбен түйіндеп айтсам, соңғы ғасырларда Қазақстан деген дербес ел, ... ... жоқ қой. ... ... қазақ ұлты бар дегенді естіп
көрмеген елдер де баршылық болып ... ... ... ... құрайтын төл халық – қазақтар туралы, ... ... ... өркениетіне қосқан үлесі туралы теңге арқылы да мағлұмат беріп ... ... аз ... ... жоқ. ... ... ... болуы
теңге авторларының және оған ұсыныс берушілердің оңтайлы, ерекше жолды ... ... ... болады. Бұған Сауық Тәкежанов, Ерік Асанбаев және
өзге де көптеген қайраткерлердің қосқан үлесі аз ... ... ... ... ... ... кезеңде көптеген ұсыныстар ... 10 ... ... Әбілхайырдың, 50 теңгелік банкнотта тұңғыш
Президентіміз Нұрсұлтан ... ... ... еді. Мұны ... көрсетуге алып барғанда, Елбасымыз өзінің суретін ақшаға салуға
дереу үзілді-кесілді қарсы ... ... бұл ... ... кейбір мемлекеттерінде ғана мемлекеттің көзі тірі ... ... ... ... дүниежүзінде кейбір елде көзі тірі мемлекет
басшыларының ... ... ... ... ... ... кейін 10 теңгелік банкнотқа Шоқанның, ал 50 теңгелік банкнотқа
Әбілхайырдың суретін салды
- Банкноттардың жаңа нұсқасын ... ... ... өзіңіз қатысқан
жоқсыз ба?
- Жоқ. Мұндай келеңсіз әрекетке қосылып халықтың алдында, ... ... ... ... ... ... Маған ұсыныс жасаса
да бас тартқан болар едім. Ұлыларымыздың әруағының ... де бар емес ... ... ... ... де ... ... болған жоқ. Ал
тұңғыш валютаның үлгілерін жасауға Парламент депутаты болған сәулетші ... ... Әлин және ... ... және мен ... ... бұл жолғы банкнотты жасауға Меңдібай Әлин қатысты деп естимін.
- Сонымен ... ... ... ... алып ... ... екінші бетіне номиналдарды сөзбен орысша жазудың ешқандай себебі
жоқ ... ... ... Өз ... ... деп ойлаймын Тіпті кейбір банкноттарға халқымызға
еңбегі сіңген ұлыларымыз ... ... ... ... ... ... Бөкейхановтың суреттерін салып ауыстыруға да болады.
Сондай-ақ, тұңғыш Президентіміз ретінде мемлекетіміздің іргетасынан бастап
өз қолымен ... ... келе ... ... ... ... кейбір
банкноттағы суреттермен ауыстырса да мұны халқымыз түсіністікпен қабылдар
еді.
- Олай ... ... ... миллиардтаған теңге шығын шығарып,
банкнотты өзгертуге кімдер, неліктен итермеледі екен?
- ... бұл ... ... санасы, патриоттық сезімі әлсіз, тек қара
басын күйттейтін мүдде жатқан секілді. Біздің ... орай ... ... ... ... банкте ұлттық рухы күшті басшылар болған
екен.
Қорытынды
Қорыта келгенде, ақшаның пайда болуының көп ғасырлық тарихы бар. Ақшаның
жаратылысы мен мәні ... ... ... жоқ. ... ... ... анықтаудың
екі тұжырымы бар. Олар – рационалистік және эколюциялық.
Ақша айналысы ұдайы өндірістік процестің әр түрлі жақтарын бейнелейтін
өте ... ... ... көмегімен табыс, оның ішінде қосымша өнімнің құны
қалыптасады әрі бөлінеді. Сондай-ақ ақшаның көмегімен несие мен басқа қаржы
ресурстары қалыптасып, ... ... және ... Ақша ... ... алға ... ... ақша айналысы және қолма-қол ақшасыз
айналысы.
Экономикалық категория ретіндегі ақшаның мәні олардың ... ... ... ... ... 5 ... бар. Адам өмір сүруі үшін
ақша қажет. Ақшаның қажеттілігі тауар өндірісі, ... ... ... ... ақша ... ... мен тауар айырбасына қажет. Ақша
үнемі тауарға қарама-қайшы. Тауар мен ақша ... ... ... ... де ақшаның өзі тауар. Ақшаның қажеттілігі еңбектегі
ерекшеліктерімен де ... ол ... ... саны бойынша ғана
емес, сонымен бірге сапасы бойынша ... ... ... ... ... Тауар мен ақша бір-бірінен ешқашан ... ақша ... ... ... ... болуы да мүмкін емес.
Қазіргі нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. ... өнім ... ... ... ... ... ... бекітуге
мүмкіндік алды.
2006 жылдың 15-ші қарашасынан бастап жаңа банкноттар айналысқа шықты.
Жаңа банкноттар халықтың ... ... ... онда ... ... ... суретін алып тастау әрі саяси, әрі экономикалық
қателік. ... ... ... ... алып ... және ... ... номиналдарды сөзбен орысша жазудың ешқандай себебі жоқ еді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ҚР Президентінің 31.08.1998ж. «ҚР ... және банк ... ... 71, 72, 73, 74 және т.б. ... ОҚО ... банк ... дайындаған статистикалық мәліметтері,
2005ж.
3. «Қазақстан қаржыгерлерінің IV конгресі». Алматы, 2004.
4. Банковская система Казахстана. 2006. /Финансы и кредиты. 2006 №2, ... ... ... Таң. Шығ. 23т. 188б.
6. Маркова О.М. Коммерческие банки и их операции. –М., ... и ... ... Льюис К.Ф. Методы прогнозирования экономических показателей. –М.,
Финансы и статистика, 1993.
8. Лаврушин О.И. ... ... –М., ... ... Баян ... Ақша, несие, банктер. Валюта қатынастары: Алматы,
«Экономика». 2000ж.
10. Мақыш Серік ... Ақша ... және ... ... ... ... ... банкі. 2000ж.
12. Қазақстан және оның өңірлері. №1. 2006. Алматы, 2006.
13. Статистикалық баспасөз – бюллетень №2. Алматы, 2005.
14. Қазақстан – цифрларда. 2005 жыл. ... ... ... 2005ж.
15. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: Оқулық. –Алматы, «Экономика»,
2005. -4/6 бет.
16. Мамыров Н.Қ., Тілеужанова М.Ә. ... ... ... 2003. -432 ... «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңы. 30.03.1995.
18. «ҚР-дағы банктер және банктік ... ... ҚР ... 30.03.1995.
19. 2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк ... №213 ... ... ... ... ... ... туралы» ереже.
20. Ұлттық банктің 2004ж. есебі.
Қосымша
Қазіргі банкноттар
-----------------------
Карточка иелері
Сауда-саттық қызмет көрсетуші кәсіпорындар
Есеп айырысу банктері
Процессингтік
орталық
Эквайер-банк
Эмитент-банк
1
14
2
5
6
7
13
12
11
4
10
3
Өнім нарығы
Отбасы шаруашылығы
Фирмалар
Ресурстар ... ... ... ......

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысының эволюциясы37 бет
Баға белгілеу және қаржы айналымы9 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша айналысы29 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналымын басқару13 бет
Ақша айналымының құрылымы23 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар жайлы6 бет
Ақша айналысының құрылымы25 бет
Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь