Теориялық негіздер және қарыз алушының несие алуы туралы түсінік

Мазмұны.

Кіріспе.

I тарау. Теориялық негіздер және қарыз алушының несие
алуы туралы түсінік. 7

1.1. Қарыз алушының несие алуы туралы түсінік. 7

1.2. Потенциалды қарыз алушы туралы хабар көздері. 11

1.3. Несиенің қайтарымдылығын қамтамасыз ету формалары. 14

II тарау. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау. 19

2.1. Қарыз алушының қаржылық есебін оқу. 19

2.2. Қарыз алушының несиеге қабілеттілік класын анықтау. 24

2.3 Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін және несиеге қабілеттілігін
талдау. 56

III тарау. Қарыз алушының несие алуға қабілеттілігінің жоғарылау жолдарын анықтау. 72

3.1. Несие алуға қабілеттілікті бағалаудың статистикалық әдістері. 72

3.2. Қарыз алушының несиеге қабілеттілігін бағалау рейтингтік жүйесі.(мысал ретінде ААҚ «Тұран Әлем Банкі»(Қазақстан)). 75

Қорытынды. 83
Кіріспе.

Несие алуға қабілеттілікті оқудың негізгі мақсаты – қарыз алушының алған қаржыны қайтаруға дайындығын және қабілеттілігін, қарызды қайтару талабына сай міндетін орындауға бейімдігін анықтау.Банк әрбір нақты жағдайда өзіне алуға дайын және несие өлшемін берілген нақты жағдайда ұғынылатын міндеттерде тәуекелдік дәрежесін анықтау керек.
Бірінші тарауда келесі сұрақтар қарастырылады: қарыз алушының несиеге қабілеттілігін анықтап бағалауға қажетті негізгі факторлар, банктік қарыздың уақытылы қайтарылу кепілдігі жүйесінің қабілеттілігі; банктік қарыздың қайтарылу формаларының классификациясы; банктік кепілдік құнын заңды түрде ресімдеу; кепілдің мәні және қолдану аясы.
Екінші тарау бойынша кәсіпорынның мүлкінің келіп түсуі, оны сатып алу және оның құрылуы; кәсіпорынның жалпы активтері, балансы, өтімділігі анықталады және кәсіпорынның барлық қарыздарын өтеуге, соның ішінде алған банк несиесін қайтаруға мүмкіндік беретін қаржылық жағдайы қарастырылады.
Ал, үшінші тарауда несие алуға қабілеттілікті бағалаудың статистикалық әдістері және қарыз алушының несиеге қабілеттілігін бағалау рейтингтік жүйесі туралы (мысал ретінде АҚ «Тұран Әлем Банкі» (Қазақстан)).
Банкте несие беру процесінде – нарықтық қатынастардың құрылуына, қоғамдық өндірістің тиімділігінің жоғарылауына, республика қаржы және экономикасының нығаюына, айналымдағы ақша массасының негізсіз өсуін шектеуге, инфляция процестерін алдын алуға және ұлттық валюта теңгенің нығаюына ат салысуға міндетті.
Аталып отырған директивті құжаттарға сай банктік қарыздар өндіріс тиімділігін жоғарылату және оның ғылыми – техникалық деңгейінің көтерілуіне, жоғары сапалы жаңа өнім түрлерін шығаруды жаңғыртуға, тұрғындарға әртүрлі қызмет көрсету халық қажеттілігі және экспорт үшін тауарлы – материалдық өндірістерді көтерумен байланысты шаралар және мақсаттар үшін маңызды тәртіп берілуі қажет.Мұнда банктер нарықтың инфрақұрылымының құрылымдануын, кәсіпкерлік іскерліктердің кеңеюін, тауарлы сатып алу саудаларының таралуына т.б. мақсаттарға қарыз қаражат бере отырып демеу жасаулары қажет, бірақ бұл жағдайда қарыздың өз уақытында қайтарылу шартын ұсынылғаны жөн.
Қарызды беру және оның қайтарылуы, пайыздық ставканың өсуін немесе төмендеуін жоспарлаумен байланысты сұрақтарды банктер қарыз алушымен бірге, қажеттілігін және материалды қордың жинақталуын, шығындардың жүргізілуі және осыдан келіп шығатын өндірістің шамаланған көлемін және өнім таралуын, ауылшаруашылық өнімдері дайындамасын, оны өңдеуді және басқа шығындарды оқып білу негізінде шешеді.Қарыздар қорлардың фактілігі жинақталу, тауарлы – материалдық құндылықтардың жиналуы және олардың фактілі айналымдық мерзіміндегі шығындар өсуін ескере отырып беріледі.Несиелеу кезінде тауарлы – материалдық құндылықтардың және шығынның негізсіз өсуін болдырмау есептік, қаржылық және несиелік реттер нығайтылуын қамтамасыз ету бойынша шаралар қабылданады.
Тауарлы – материалдық құндылықтар және шығындар несиелеуге баланстық құны бойынша қабылданады.Материалды құндылықтар несиелеу жолында несиелік келісім шарттағы қарастырылған мерзімдерге қабылданады.
Тиелген, өткізілген және қызмет көрсетілген тауарлы несиелеуге қарыз алушының шотына төлемнің түсу мерзіміне дейін пайдалануы, бірақ несиелік келісім шартта төлеу мерзімі көрсетілмеген және әлі түспеген болса.
Қарыздар несие алуға қабілетті және қабілетсіз қарыз алушыларға беріледі, ол олардың меншік түріне тәуелсіз жүргізіледі.Қарыз алушының несие алуға қабілеттілігі заңды және жеке тұлғаның өз қарыздары бойынша бекітілген мерзімде толық құтыла алу қабілетін көрсетеді.Клиенттерге беру қарыздың мақсатты бағытталуына байланысты ашылатын жеке қарызды беттік шоттар бойынша жүзеге асырылады.Мұнда таратудан түскен ақша және басқа ақшалай қаражаттардың түсуі банкпен қарыз алушының есептік шотына аударылып отырады.Несиелеу процесі кезінде банктер қарыздардың қамтамасыз етілуін, фактілі қор және шығындар жағдайын, қарыз алушының дебиторлық және несиелік қарыз жағдайының өзгеруін жүйелі бақылауды жүзеге асыруы қажет.Банкте банкпен берілген қарыздың сәйкесінше қайтарылуынсыз қалдық қор төмендеуі және шығындардың өсуі жайлы мәлімет болған жағдайда банк қарыз алушыда несиемен қамтамасыз етілгенін қоймалық немесе бухгалтерлік есебі мәліметтері бойынша тексеру жүргізуді қамтамасыз етуі қажет.
Несиені қамтамасыз етуде аяқталмаған өндірістің өндірістік қалдық қорлары, дайын өнім қалдығы, баланстың құны бойынша және тиелген, өткізілген, яғни төлемі жүргізілмеген тауарлар қабылданады.Мұнда тауарлы – материалдар құндылықтар толуы несиелік келісім шарттағы негізделген мерзім шегінде қабылданады.
Тәуекелдік – потенциалды, шығындалу мүмкіндігімен сандық өлшемі.Тәуекелдік түсінігі жағымсыз жағдайлар және оның салдарында объективті және субъективті ықтималдылықтар жағдайына туындау мүмкіндігімен байланысты анық еместігімен сипатталады.
Несиелік тәуекел, несиелік операциядан келетін кездейсоқ, яғни детерминирленген шама емес (несиелеу шешімін қабылдау моментінде белгісіз) және шығын шамасы да осы тектестігімен байланысты.
Несиелік тәуекел жеке қарыз алушыға мөлшерлік бағалауда оның несиеге қабілеттілігін анықтаудан тұрады.
Клиент несиеге қабілеттілігінде, Банк сондай қаржылық – шаруашылық жағдайда кәсіпорынның қарызға алған қаражатын тиімді жұмсаған жағдайда, қарыз алушының келісім шартқа сәйкес несиенің қайтаруға дайындығы және қабілеттілігіне сенімділігін түсінуі.
        
        Мазмұны.
Кіріспе. 5
I ... ... ... және ... ... ... туралы түсінік.
7
1. Қарыз алушының несие алуы туралы түсінік.
7
2. Потенциалды қарыз алушы туралы ... ... ... ... ... ету ... ... Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау. 19
1. Қарыз ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілік класын анықтау.
24
3. Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін және несиеге қабілеттілігін
талдау.
56
III тарау. ... ... ... ... қабілеттілігінің жоғарылау жолдарын
анықтау. ... ... ... ... ... статистикалық әдістері.
72
2. Қарыз алушының несиеге қабілеттілігін бағалау рейтингтік жүйесі.(мысал
ретінде ААҚ «Тұран Әлем Банкі»(Қазақстан)). ... ... ... ... ... ...... алушының
алған қаржыны қайтаруға дайындығын және ... ... ... сай міндетін орындауға бейімдігін анықтау.Банк әрбір нақты
жағдайда ... ... ... және ... өлшемін берілген нақты жағдайда
ұғынылатын ... ... ... ... ... тарауда келесі сұрақтар қарастырылады: қарыз алушының несиеге
қабілеттілігін анықтап бағалауға қажетті негізгі факторлар, ... ... ... ... ... ... банктік
қарыздың қайтарылу формаларының классификациясы; банктік кепілдік құнын
заңды ... ... ... мәні және ... аясы.
Екінші тарау бойынша кәсіпорынның мүлкінің келіп түсуі, оны сатып алу
және оның ... ... ... ... ... ... және ... барлық қарыздарын өтеуге, соның ішінде алған
банк несиесін қайтаруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... алуға қабілеттілікті бағалаудың статистикалық
әдістері және қарыз ... ... ... ... рейтингтік
жүйесі туралы (мысал ретінде АҚ «Тұран Әлем Банкі» (Қазақстан)).
Банкте несие беру процесінде – ... ... ... ... ... жоғарылауына, республика қаржы және
экономикасының нығаюына, айналымдағы ақша массасының ... ... ... ... алдын алуға және ұлттық валюта теңгенің
нығаюына ат ... ... ... ... ... сай ... ... өндіріс
тиімділігін жоғарылату және оның ...... ... ... ... жаңа өнім ... шығаруды жаңғыртуға,
тұрғындарға әртүрлі қызмет ... ... ... және ... ... – материалдық өндірістерді ... ... ... ... үшін ... ... берілуі қажет.Мұнда банктер нарықтың
инфрақұрылымының құрылымдануын, кәсіпкерлік іскерліктердің кеңеюін, ... алу ... ... т.б. мақсаттарға қарыз қаражат бере отырып
демеу жасаулары қажет, ... бұл ... ... өз уақытында қайтарылу
шартын ұсынылғаны жөн.
Қарызды беру және оның қайтарылуы, пайыздық ставканың өсуін ... ... ... ... ... қарыз алушымен бірге,
қажеттілігін және материалды қордың жинақталуын, шығындардың жүргізілуі
және осыдан ... ... ... шамаланған көлемін және өнім таралуын,
ауылшаруашылық өнімдері дайындамасын, оны ... және ... ... білу негізінде шешеді.Қарыздар қорлардың фактілігі жинақталу, тауарлы
... ... ... және олардың фактілі айналымдық
мерзіміндегі шығындар өсуін ескере отырып беріледі.Несиелеу кезінде тауарлы
– материалдық ... және ... ... өсуін болдырмау
есептік, қаржылық және несиелік реттер нығайтылуын қамтамасыз ету бойынша
шаралар ...... ... және ... ... ... бойынша қабылданады.Материалды құндылықтар несиелеу жолында несиелік
келісім шарттағы қарастырылған ... ... ... және ... ... ... ... қарыз
алушының шотына төлемнің түсу мерзіміне дейін пайдалануы, бірақ несиелік
келісім шартта төлеу мерзімі ... және әлі ... ... ... ... ... және қабілетсіз қарыз алушыларға
беріледі, ол олардың меншік түріне тәуелсіз жүргізіледі.Қарыз ... ... ... ... және жеке ... өз ... ... мерзімде толық құтыла алу қабілетін көрсетеді.Клиенттерге беру
қарыздың мақсатты бағытталуына байланысты ашылатын жеке ... ... ... ... ... ... ... ақша және басқа
ақшалай қаражаттардың түсуі банкпен қарыз алушының есептік шотына аударылып
отырады.Несиелеу процесі кезінде банктер ... ... ... қор және шығындар жағдайын, қарыз алушының дебиторлық және несиелік
қарыз жағдайының өзгеруін жүйелі ... ... ... ... ... ... сәйкесінше қайтарылуынсыз қалдық қор төмендеуі
және шығындардың өсуі ... ... ... ... банк ... ... қамтамасыз етілгенін қоймалық ... ... ... ... ... жүргізуді қамтамасыз етуі қажет.
Несиені қамтамасыз етуде аяқталмаған өндірістің өндірістік ... ... өнім ... баланстың құны бойынша және тиелген,
өткізілген, яғни төлемі ... ... ... ... ... ... ... несиелік келісім шарттағы негізделген мерзім
шегінде қабылданады.
Тәуекелдік – потенциалды, ... ... ... ... ... ... және оның ... және субъективті ықтималдылықтар жағдайына туындау мүмкіндігімен
байланысты анық ... ... ... ... ... ... кездейсоқ, яғни
детерминирленген шама емес (несиелеу шешімін қабылдау моментінде ... ... ... да осы ... ... ... жеке ... алушыға мөлшерлік бағалауда оның несиеге
қабілеттілігін анықтаудан тұрады.
Клиент несиеге қабілеттілігінде, Банк ... ...... кәсіпорынның қарызға алған қаражатын тиімді жұмсаған жағдайда,
қарыз алушының келісім ... ... ... ... ... ... сенімділігін түсінуі.
I тарау. Теориялық негізі және қарыз алушының несие алуы туралы түсінік.
1.1. Қарыз алушының несие алуы туралы түсінік.
Несиелеу ... ... және ... ... ... байланысты, ол нәтижесінде белгіленген мерзімде алған қарызды
қайтармауы салдарына алып ... ... ... ... ... (сыртқы, экономикалық орта
жағдайы т.б байланысты) және ... ... ... ... ... ... ... факторларды басқару мүмкіндігі шектеулі, бірақ дер кезінде әсер
ету арқылы банк әжептеуір мөлшерде оның ... ... ... және ... ... ... тәуекелдікті басқарудың ... ... ішкі ... ... ... ... ... басқару банк жетекшілері ... және ... ... ... байланысты, ол несие беру ... ... ... ... жобалар жасаумен айналысатын мамандарға өте
байланысты.
Несие алуға қабілеттілікті оқудың негізгі мақсаты – ... ... ... ... дайындығын және қабілеттілігін, қарызды қайтару
талабына сай ... ... ... анықтау.Банк әрбір нақты
жағдайда өзіне алуға ... және ... ... ... ... ... міндеттерде тәуекелдік дәрежесін анықтау керек.
Несие беру бөлімінің міндеті, мәнділігі барлық банктерде бірдей, бірақ
әртүрлі ... ... ... айрықша меңгеріледі.Тұтас алғанда олар
несиеге қабілеттілікті ... ... ... ... ... талдау және өңдеу, оны қорыту және ... ... ... ... ... ... беру бөлімі несиелік ... ... бере ... ... ... шешімді несиелік комитет
қабылдайды.Осылай қарыз алушының несие алуға қабілеттілігі заңды және жеке
тұлғаның несиелік келісім шарт ... сай, өз ... ... ... ... ... алушының несиеге қабілеттілігі
клиенттің моральдық сапасын және қарыз ... ... ... ... ... сомасын пайызымен қайтаруға қабілеттілігін анықтайды.Қарыз алушының
несиеге қабілеттілігін анықтау – ... ... ... қабілеттілігін анықтау кешенді мәселе және жетекшілер әдісін және
компентенттілігін бағалауды, ... ... ... қарыз алушының несиелік тарихын, ... ... ... және нақты банктың іс-тәжірибесіндегі қабылданған ... ... ... ... ... ... ... қайтару көзін
талдаудан басталады.Бұл талдау клиент арызын ары қарата ... ... пе ... одан бас ... ... пе сол туралы алдын ала шешім қабылдап
болжауға мүмкіндік береді.Клиенттің несиеге ... ... ... ... қабылдау оң деп танылса, онда жобаның келешек жетістіктілігі
жалғасады.Қарыз ... ... ... ... іскерлігін анықтау
мақсатында уақытша кескінде талданады.Қарыз алушының бағалануы негізгі
әртүрлі көрсеткіштер көмегімен жинақталады.Бағалау ... өте ... ... табылады, бірақ талдауды ауыстыра алмайды.Анағұрлым
дәстүрлісіне екі сипаттамасын жатқызуға болады «К» қосу бір ... ... ... ... үш ... екі ... бар ... жалғастырады «К-К-3» және оны «К-К-3-Д-З» айналдырушы несиелік
рейтинг, капитал, ... ... ақша ... ... ... ... анағұрлым кең және жоғары ... ... ... саласының бес тірегі» деп атайды; саланың жағдайының
жалпы сипаттамасы, кәсіпорынның бәсекелестік жағдайы, ... ... ... және кепілдік сапасы.Және де «бес «си» ережесі» ... ... ... алу ... ... белгіленген, сөздер «си»
әрпімен басталады:
1. Character (қарыз алушы мінездемесі);
2. Capital (капитал);
3. Capacity (қаржылық мүмкіндіктері);
4. ... ... ... ... (экономикалық жалпы шарттар).
Қарыз алушы мінездемесі ол оның ... ... ... дайындығы және ұмтылысы.Банк қарыз алушының несие тарихын
ұғынуға тырысады: ... ... ... ... өз міндеттеріне қалай
қарағанын, қарызды қайтаруда ... ... ... әлемде оның
статусы қандай екені т.б.Банк қарыз алушының психологиялық портретін алуға
тырысады, онда ол онымен жеке ... жеке ... ... алады, басқа
банктермен, кәсіпорындармен және басқа қол ... ... ... ... қаржылық мүмкіндіктері, оның несиені қайтару
қабілеттілігі оның ... ... және ... ... ... ... арқылы анықталады.
Қарыз алушыда мәні жағынан алған қаражатты қайтаруда үш қаражат көзі
бар:
• қазіргі кассалық түсімі (cast flow);
• активін ... ... ... ... (ақшалық займдары).
Коммерциялық банктер әдетте қарыз алушылардың осы категориясына
жатады, олардың қарыздары таза ... ... ... ... ... (net cast flow), ол ... ... бойынша есептеледі:
Күнделікті кассалық түсімдер сальдосы = таза ... ... ... ... – дебиторлық қарыз өсуі – ... қор ... ... ... есеп шот сомасы.
Қарызды қайтаруда кәсіпорынның дебиторлық қарыздары динамикасы ... ... ... өте ... ие.Көбінесе бұл баптармен қарызды
қайтарудағы қиындықтар байланысты болып келеді.
Банктер одан басқа ... ... оның ... ... пассивтердің басқа баптарымен қатынастарына және қаржымен қамтамасыз
етілуіне, оның ... ... ... ... ... ... және ... үлкен маңыз аударады.
«Жалпы экономикалық шарттар» түбінде елдегі іскерлік климат,
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... шикізат құны және т.б. түсіндіріледі.
Қарыз алушының несие алуға қабілеттілігін анықтау үшін банк ... және ... ... әсер ... ... істерді,
тәуекелдікті ескеруі керек.Тәуекелдікті бағалау және оларды бақылау
дәрежесі несиелік ... ... ... ... шешім
қабылдаудағы маңызды факторлардың бірі болып ... ... ... әр ... ... ... табиғаты өзімен бірге
тәуекелдікті және анық еместікті ... ... ... банк жұмысы компаниямен ... ... ... ... түрі ... ескеріледі: мысалы, бакалейлік іске
барлық ... тән, ал ... ... - ... қабілеттілік: өндірістердің саласының бір айнасында барлық
кәсіпорындар басқаларына қарағанда өндіру / сату ... ... құн ... ... ... ... мүмкін.
Операциялық тиімділік: кәсіпорын жаңа тиімді зауыттарда және
бәсекелесті құнды өнім ... ме ... ол ... көлемдегі өндіріске
жетуге тырыса ма, көп жоғары шығында бәсекелі ... ...... ... жетекшілігінің сапасы тәуекелділікті
бағалауда өте маңызды.Компания жетекшілігінің тереңдігін ... ... ... және жасы, алдыңғы посттардағы оның
жұмысы, орын басушылар мөлшерін ... өте ... ... ... ... жақсы жұмыс істесе, оның жетекшілері құрметке
ие.Ең бастысы – бұл ... және ... ... егер компания
жетекшілері сенімге тұрарлықтай болмаса немесе қарыз алушы несиелік келісім
шарттарына тыңғылықты қарамайтын белгілері ... ... ... бермеуі
қажет.Адал клиент қандай болмасын қиын жағдайда болса да алған міндеттерді
орындау үшін максимум күш ... ... ... банкке қарызын
егер онда бос ақша қаражаты болса ғана қайтарады.Тек ... ... ... ол қарызды төлеуді тоқтатады және банкті соңғы кезекке қояды.
Қарыз алушыны тексеріп бағалауда банк оны жеке өміріне ... ... ... өмір ... ... үйі бар және онда ... жыл
көлемінде тұрып келе жатқан, жұмыс ... жиі ... ... бар т.б. ... ... істегенді қалайды.Бұл ереже бойынша
жағымды сенімділік куәлігі болып белгілі бір кепілдік бере алады, ... ... ... төлеуді тоқтатпайды.
Қаражат бөлу туралы сұрақты шешуде банк үшін ... ... ... ... ... ... ... банктен несие алған болса, оған
несиені қайтару жөнінен кемшіліктер кездеспеген ... онда ол ... ... ... ... ... барлық аталып өткен факторлар маңызға
ие болса да, көптеген банкирлер қаржыны қамтамасыз ету – осылардың ішіндегі
ең маңыздысы деп ... ету тек бір ... ... несиеге
қабілеттік факторлары сенімсіздігін компенсирлеу, мысалы пайда табу
қабілеті ғана қажет.
Әр ... ... ... ... ... мәнге бір фактор ие,
ал басқасында екінші фактор, бірақ ең ... ... ... ... ... ... ... бір ойды құру үшін банкке ол туралы
көптеген хабарлар көзін талдау қажет.
1.2. Потенциалды қарыз алушы туралы ... ... ... ... беру туралы шешім қабылдау процесіндегі клиентке
банк жауап беретін ... ... ... ... банк ... ... қалай алады деген сұрақ туады.
Клиент туралы негізгі хабар көзі мыналар:
• банк архивінде бар ... ... ... жекеменшік және мемлекеттік
мекемелер және агенствалар (несиеге ... ... ... ... ... инвестиция бойынша анықтамалар және
т.б.) есептері және басқа материалдар;
• клиентпен іскерлік қатынаста ... ... ... ... ... ... ... оның өнімін сатып алушылар,
банктер және т.б.);
• потенциалды қарыз алушыдан алынған материалдар – ... ... ... ... оның ... қаржылық есеп шот;
• несиелік эксперттің клиетпен жеке байланыстары, кеңсені ... ... ... – тапсырыс беруші қызметкерімен әңгімелесулер.
Несиеге тапсырысты қарауда несиелік эксперттер ең алдымен өз банкінің
архивін ... арыз ... ... ... несие алған болса, онда
банкте клиент ... өз ... ... ... ... мәліметтер
сақталады.Несиелік эксперт арнайы несиелік агенстваларға ... ... ... жағдайы немесе заңды тұлға есептерін ала алады (егер
персоналды қаражат ... ... ... ... ... оның
операциялары, өнім қаражат нарығы, филиалдары, есеп шотты төлеудегі
реттілігі, қарыз ... және т.б. ... ... ірі ... «Дан и Бредетрит» тұрақты миллиондаған коммерциялық ... ... ... есеп жазбаларды жариялап отырады.Америкалық компаниялар
саудалық есептердегі ... ... ... ... ... ... ... және көп мөлшерде жұмыста ... ... мен ... есеп ... ... «Робберт Моррис
Ассошиетс» ассоциациясы біріккен қаржылық есеп жазбалар және 300 ... ... ... есептеп жариялайды.
Германиялық «Крединформ» агентствасы ұсақ және ірі компаниялар
сипаттамасы жайлы ... аяқ ... ... ... ... бағалы қағаздар портфелі саласы, «жақсы», төлемдер өндіру
мерзімде) тексті бойынша сонымен ... ... ... үздікті немесе
комбинирленген көрсеткіштерді есептеу, цифрлар ... ... ... ... ірі ... ... ... баланс
бөлігін жүргізеді.Одан басқа ... ... ... ... ... ... бар, онда бір ... әртүрлі
кредиторлардан алған несиелері туралы мәліметтер қамтылады.Осы жағдайда
қатынасты компания қаржылық ... ... ... ... ... ... ... тіркеледі.
Мемлекеттік, мамандықтық немесе жеке картотекаларды қолданудан ... бір ... ... және ... қаржылық мекемелерден арыз
беруші қатынаста болған болса алуға болады.Банктер, инвестициялық және
қаржылық компаниялар компания ... ... және ... ... ұқыптылығы туралы материалдар бере алады.Бірақ бұл әдіс әдетте аз
тиімді болып келеді: қарапайым жауабы ретінде «есеп-белсенді» ... ... ... ... ... деген жауаптар алынады және ол ... ... ... бере ... ... серіктестері
оған берілген тауарлық несие көлемі туралы мәліметтерді бере алады және осы
бойынша клинет өзге қаражатты өз капиталы қаржылық ... ... ... ... сөз қорғауға мүмкіндік береді.
Көбінесе банктерде «қауіпсіздік қызметі» деп ... ... ... ... ішкі ... және ... алушылар мен жұмысты қауіпсіз ұстау, кейде арыз беруші туралы хабар
жинағы да ... ... ... және ... ... ... ... үлкен хабарлар жинауға тырысады.Мұнда компания – арыз беруші
жасыруға тырысатын ... ... ... ... ... көздерін қолдану саласында потенциалды қарыз алушыда
Қазақстандық қаржылық саудада батыс елдерден даму жағынан ... ... ... ... ... ... ... және арнайы несиелік агентстволар жоқ.Қазақстандық банктер өз
мұрағаттарын ... ... ... ... туралы әр уақытта хабарлар
бола бермейді.Оң несиелік тарих клиент ... ... ... ... ... мәселе болып саналады.Клиентке қызмет көрсететін басқа
банктерге сұраулар жүргізу ... ... ... Республикасы Президентінің бұйрығының 50-ші бабына сай ... ... ... ... және банк ... жайлы» іс
жүзінде клиент жайлы барлық мәліметтер банк құпиясы болып табылады, ... ... тек ... ... ... ... арқылы ғана берілуі
мүмкін.Осы жағдайды есепке ала отырып банктің конфеденциалды сұрау ... ... ... ... ... ғана алынады, басқа банктерге сұрау
жүргізілмейді.Мұндай ... тек жеке ... ... егер
кредитор банк қызметшісі, банк қызметкерімен таныс болса, ... ... ... ... ... ала алады.
Несиені қайтарылуын қамтамасыз етудің бір формасы кепілдік адамның
болуы болып ... ету ... ... ... мүліктік
жауапкершілігіне ереже бойынша үшінші жақ жауапкершілікте болады.Қазақстан
Республикасы Азаматтық Кодексінің 323 бабына сай ... ету ... ... ... ... ... ... сол қарызын толық немесе
жартылай орындауға міндетті болып есептеледі.
Кепілдік ету банктің заңды және де жеке ... ... ... да ... ... үшін ... ету нотариалды
бекітілген банк және кепілдік етуші арасындағы хаттама келісім шартпен
безендіріледі.Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... бір мерзімде төлеу үшін міндеттілікте болады.Келісім шартта
кепілдік беруші ... ... ... ... шама ... қайтарылуы қамтамасыз етудің бұл формасы нарықтық экономика
шартында қолдану, кепілдік ... ... ... ... ... ... ету келісім – шарты, егер кепілдік ... ... ... ... ... ... болатындығы жайлы ескертпе жазу және
кредитордың кепілдік етуші ұсынылған бас ... ... ... ... ... асырылған деп саналады.Кепілдік етуші ретінде
тұрақты жұмыс орны бар, ... ... ... ... ... бар жеке ... ... әрекет ете алады.Кепіл етуші тұлғаның қойған қолын банк таза
және сенімді екенін мұқият тексеріп алу қажет.Кепіл тұлға ... ... ... ... ... жзауапкершілікте болады, оған пайыздық төлемдер,
қарыз қайтаруда жұмсаған банк ... және ... ... да ... ... ... Кодексінің 333 бабына сай ... ... ... ... ... тұлға
кредиторға қарыз иесі қоятын қарсы талаптарды қоюға құқылы.
Кепіл тұлғаға, егер өз ... ... ... осы ... ... ... және ... кепілі ұстаушының талаптарын
қанағаттандырылған көлеміндегі барлық құқығы ... ... ... ... ... оған ... ... өзіне қойылатын
талаптарды куәландырушы құжаттарды беруі тиіс және осы талапты ... ... ... ... ... ... ... алушы осы
туралы кепіл тұлғаны хабардар етуі қажет.Кері жағдайда, кепіл ... ... ... ... ... ... ... регрессті талаптарды ұсынылуын
талап ете алады.
Кепіл болу келесі ... ... ... ... етілген міндеттің аяқталған кезінде.
2. Бұл міндетті жауапкершілікті жоғарылату мақсатында пайдаланғанда.
3. Қарызды қамтамасыз еткен ... ... ... ... берілуінде.
4. Онымен қамтамасыз етілген міндетті атқару мерзімі ... ... ... ... бас ... Ол берілген мерзімі аяқталғанда.
1.3. Несиенің қайтарымдылығын қамтамасыз ету формалары.
Қаржы көзі ретінде өнімді таратудан түскен пайда және ... ... ... ... ... ... ... қаражат – банктік
қарыздың қайтарылуының негізгі көзі болып ... ол ... шын ... ... ... әр ... ... болып
саналмайды.Несиенің қайтарылуының шын кепілі ретінде ол тек ... ... ғана бола ... ... ... ... ... кәсіпорындар үшін қосымша
және несиенің қайтарылуының шын кепілі ... ... ету ... ... ... ... мүлік кепілі және оның құқығы;
• талаптардың түсірілуі және ... ... беру ... ... және ... ... ... сақтандыру.
Аталып отырған несиенің қайтарылуын қамтамасыз ету кәсіпорындары заңды
күшке ие және кредитормен парызды егер қарыз ... ... ... ... оның ... жүргізу үшін қаражат болмаған жағдайда,
несиенің уақытылы қайтарылуы кепілдік жүйесін құру қазіргі уақытта банктер
үшін әр ... ... ... ... ... ерекше
актуалдылыққа ие болып отыр.Олардың несиеге қабілеттілігін көп жағдайда
бағалау қиын ... ... ... ... ... ... негізгі
шарты қарыздың қайтарылуын қамтамасыз ... ... ... ... табылады.
Егер қарыздың қайтарылу механизмі, оның несиелік келісім ... ... ... ... сілтемесі болатын болса, онда
несиенің қайтарылуын қамтамасыз ету формасы осы қарыздың ... ... ... кепілдік төлемнің кешіктірілуінің жоғары
тәуекелділіктің болғаны да қажет болады.Несиенің ... ... ... оның ... қорының мобильді және сақталымды екеніне ... ... ... ... несиенің қайтарылуын қамтамасыз етудің
ең тараған түрі.Мүлік кепілі операцияларын банктер және арнайы жасалған
несиені – ... ... ... – материалдық құндылық кепілімен
қарыз беруші инстуттар жүргізеді.Мүлік ретінде – кредитор қарыз алушы ... ... ... ... мүлікті қолданып, оның құнымен
қанағаттана алатын қамтамасыз ету әдісі саналады.Кепіл ... үшін ... оның ... ... ... тек 50-90% құны ... ... кепілде тұрған мүлікті тартқаннан соң өзінің қарызының
негізгі ... сол ... ... және ... жұмсалған шығын сомасын
қайтара алуы қажет.Қарыз алушының өз міндетін орындамау ... ... ... кепіл мүлкі құны және берілетін қарыз ... ... ... бола ... ... ... – шарт күніне
енгізіледі және заңнамалық актілермен оған жүктелген ... ... ... ... ... ... ... келесілер көрсетілуі қажет;
• кепіл заты және оның құны;
• мәні, бар екендігі;
• міндеттің көлемі және оны ... ... ... ... қай ... ... және оны қолдануға жол берілуі,
көрсетілуі.
Кепіл – мүлкі туралы келісім шартты ... ... ... ... Банкке кепілдікке берілетін мүліктер тізімі.
2. Мүлікке қойылатын құжаттамалар.
3. Қойманың арендасы үшін құжаттар.
4. Меншік иесінің мүлікке құқылығын ... ... ... ... ... ... ... көшірмесі,
6. Егер кепіл мүлкі шет елден алынған болса, онда онымен бірге кедендік
декларациялар ... ... ... ... ... мемлекеттік экспертизадан өткен сапа
сертификаты.
Кепілі мүлкі туралы келісім шарт ... ... ... аренда
тіркелуі қажет, ол қарыздық ... ... мен ... ... ... ... үшін қосымша тіркеу ... ... ... ... және ... ... ... алынған мүліктер,
талаптары кредитормен тікелей байланысты заттар алынуы мүмкін; жеке ... ... ... денсаулығы және өміріне келтірілген залалдық
туралы, басқа тұлғаларға түсуі заңмен тиым салынған талаптар болуы қажет.
Кепіл заты үшін ... ... ... заты үшін меншік құқығы, оперативті басқарудағы ... ... ... ... кредиторлардың міндеттерінің болмауы.
3. Сала критерийлеріне сәйкестігі.
4. Санының жеткіліктілігі.
5. Кепіл туралы келісім – шартты заңды ресімдеу.
«Қазақстан ... ... ... ... беру ережелеріне» сай
қарыз бойынша кепілге келесілер қабылдануы мүмкін емес:
• жылдам бұзылатын шикізаттар;
• аяқталмаған өндіріс;
• тамақ өнімдері;
... ... ... ...... ... – фактілі қанағаттандыру моментінде қандай, онымен қоса
пайыздар, ... ... ... таратылатын шығындар,
тұрақсыздығы, кепіл мүлікті ұстап тұру үшін керекті ұсталымдар және басқа
шығындарды ... ... ... ... ... заты ... бұзылса, болмаса оған құқылы заңды актілермен тоқтатылған болса,
онда кепіл беруші анықталғаны ... оны ... ... ... ... затпен алмастыруына болады.Одан басқа және мүлік кепілін ... ... ... ... ... ... кепілдеуге немесе басқа
талаптарды қамтамасыз ету үшін қайта жасауына жол ... ... ... ... ... мүлік затының құнымен қанағаттандырылады
және кепіл беруші кепіл ұстаушы ... ... ... орындамағанынан
келген шығындарына жауап береді.
Осымен бірге айта кететін жағдай, клиенттік кепіл мүлкін ... ... ету ... ... бірқатар абайсыздықтар
бар.Қарыз алушы үшін кредиторға ... ... ... ... ол ... ... сферасынан шығарып беруі қажет.Бірақ қарыз алушыға қозғалмалы
мүлігімен құқығын ... ... ... ... жағынан, қарыз
алушыға келісім шартта көрсетілген кепіл мүлкін қолдануға беріп ... үшін ... бір ... береді және олардың бүтіндей
аяқталуын ... ... ... ... ... және ... және ... өлшемін, оларды сақтау шартын және жағдайын тексеріп
тұру қажеттілігі туындайды.
Кепіл объектісіне ... ... ... түрі ... клиенттің кепіл мүлігі;
• кепіл құқығы.
Клиенттің кепіл мүлігі келесілерден тұрады:
• тауарлы – ... ... ... ... шот кепілі;
• бағалы қағаздар кепілі;
• вексельдер кепілі;
• депозиттер кепілі;
• ипотека, бұған келесілер тән: ... ... адам ... ... сол бір ... алу мүмкіндігі, кепіл заты сақталғандығын
бақылаудың қарапайымдығы және кепілдік жер кітабында ... ... ... ... бұл ... материалды қорларды несиелеуді
қарастырады.Оған қоймадағы ... ... ... вексельдер кіреді.
Жоғарыда келтірілген классификациядан, кепіл мүлкі ретінде кез келген
затты бола алатындығын, соның ішінде айналымнан ... ... ... ... ... да ... алады.Осы уақытта бұл мүлік оны ... ... екі ... қолдануға тұрарлығы ... ... ... ... керектігі қарастырылды.
Тауарлы – материалды құндылықтардың қолдануға тұрарлығы екі моментпен
анықталады:
• құндылық саласымен;
• кредитордың оны ... ... алу ... ... ... ... ... критерийлері төмендегілер болып
табылады: таратылу тездігі, құнының салыстырмалы тұрақтылығы, ... ... ... ... ... ... етудің ең сенімді
әдісі оны банк кредиторға беру ... ... ... ... ... заттың тікелей иесі болып қалады.Ол кепілденген құндылықты
басқара және қолдана алмайды.Кепілдің бұл айтылған түрі алдын ала ... деп ... ала ... ... ... ... құндылықтар,
бағалы металдар, өнер бұйымдары, сәнді бұйымдар.
Алдын ала кепіл берудегі кепіл ұстаушының міндеттері;
1. Кепілге алынған мүліктің бүтіндігін ... ... ... ... ... жақты кепілге алынған заттың жоғалғандығы немесе ... ... ... ... ... ... затты бөгде тұлға иелігінен, соның ішінде және ... ... ... ... ... берушіге кепіл мүлкін қарыз алушы өз міндеттерін орындап болғаннан
соң немесе үшінші тұлғаға міндетті түрде қайтарып беруі.
Кепілдің бұл түрі екі ... ... ... ... ... ... кепіл құқығы.
Қатты кепіл – кепілденген құндылықтың өз құрамын және ... ... ... қарыз алушы бұл құндылықтарды
олардың өз ... ... ... ... сақталып тұрғандығына қарамастан
жұмсауға құқы жоқ.Алдын ала кепілдік – қолданылуы банктер үшін ... және ... ... ... ол ... ... ... сақтауды жүргізумен байланысты.Бұл функцияны қоймалық
компанияны орындаған жөн.Банктер қоймалық ... ... ... деп ... олар ... қамтамасыз етілуіне ... орын ... ... ... ... алуға анағұрлым
сенімділік береді.
Банктер үшін қатты кепілдің ең ... ... және ...
транспорттық құжаттамалар және бағалы қағаздар болып саналады, ... ... ... етуші ретінде кепіл ұстаушыға беріледі және ... ... ... және екіншіден, ... ... ...... ... 1992 ... бастап
қолданылады.Құқық кепілі кезіндегі кепіл заттарына кәсіпорындарға арендалық
құқық, құрылысқа,ғимараттарға, өнертабыстарға және ... ... ... ... ... ретінде тек оның әсер ету мерзімі
аяқталғанға дейін ғана бола алады.Жылжымалы мүлік қарыз алушының ... және ... ... ... ... болып табылады.
Алдын ала кепіл беруден ерекшелігі қолдану құқығын кредитор құзырына
берген кезде де, мүлік ... ... ... ... беру ... емес және мақсатсыз болғанда және қарыз алушы
қарызды қамтамасыз етушіні ... бас ... ... ... ... бұл ... оның ... қалған құндылық
сақталуына жауап береді және оған өздігінен үкім жүргізуге құқы болмайды.
Банк меншік құқығын ондағы ... ... ... ... ... ... қарыз алушы сол құндылық мүлкінің шын мәнінде иесі ... анық ... ... ... ... ... ... ету мөлшерін абайлап ... ... ... және осымен
байланысты берілетін қарыз сомасы оның ... 20-30% ... ... ... ... ... кепіл формалары ретінде:
айналымдағы тауарлар, өңдеудегі тауарлар және ипотека санала ... ... ... ... саудалық ұйымдарды несиелеу
кезінде қолданылады.Кепілдің бұл түрі ... ... ... осы ... ... тек сақтауда ғана емес сонымен ... ... ... және ... ... ... ... алушы қойылған
бір құндылықты ... ... ... ... ... ... мұнда
жұмсалған құндылықтың сомасы жаңартылып отыруы қажет.Айналымдағы тауарлар
кепілі және өзгерісті құрамдағы кепілдер деп те ... және ... және оның ... ... ... ... ... түрдегі кепілдік міндет әр уақытта несие қайтарылуын кепілдендіре
алмайды.Сонда да кепілдің бұл түрі ... ... үшін ең ... болып
табылады.
Өңдеудегі тауардың кепілі - өндірістік кәсіпорындарды несиелеуде
қолданылады.Бұл түрдегі кепілдің ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... құқылы болуында және кепіл заттарына
жартылай өнімдер мен дайын өнімнің ... ... ... ... ... ... егер ... шыққан өнім құны оны өңдеуге
дейінгі құнынан жоғары болатын ... ғана ... ... ... кепілге қосылған шикізат саны және құны, өңделген өнімнің орташа
шығыны, оны скақтау орны көрсетілетін ... есеп ... ... банк
кепілге қойылған құндылыққа толық бақылау жүргізуге күшсіз болып табылады.
II тарау. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау.
2.1. Қарыз алушының қаржылық ... ... ... қаржылық есебі, пайда және ... ... ... ... ол ... хабар көздерінің бірі болып есептеледі.
Несиелік жұмысшылар компанияның нақты жағдайын анықтау үшін қаржылық
есебін тексереді, ... ... ... өзгерістерді оқу арқылы
болашақтағы дамуы және несиелік ... ... ... ... ... құру үшін компания іскерлігін және оның
нарықтағы алатын ролін білу үшін пайда және ... ... ... балансы
барлық статьясының өзгеруі және динамикасы да қаралады.Компанияның жағымсыз
жағының ықтималдығын анықтаудың қарапайым әдісі ... және ... ... мен ... қайтарылмаған қарыз жазбаларын келесі тарауда
байқауға болады.Бұл тарауда ... ... ... ... ... ... төлеуден жалтаруды көрсетеді.Қалай болғанда да
бұл кредиторлар үшін қосымша тәуекелділікке алып ... ... ... берушілер өткен жылғы мәліметтерге көп сене
бермеуі керек.Себебі, қаржылық шығындардың туындауынан фирма жағдайы күрт
нашарлап ... ... ... ... ... ... ... туралы
болжамдарды алуға ғана негіз бола алады.Мысалы, егер қарыз алушы кірісінде
соңғы жылдары шамамен бес пайыз құрап, бір ... ... ... болса,
онда болжау сегіз пайызға деп сенімсіздік қоюға болады.
Қысқа мерзімді қарызда ... ... ... көз ... және
нақты ақшаға ең жақыны болғандықтан дебиторлық ... ... өтеу ... және ... ... есеп шот көзі ... маңызға ие.Егер мәселе бірнеше ірі дебиторлар ... ... ... ... ... потенциалды тәуекелдігі жоғары болып саналады.Осы
қатарда дебиторлық төлемдік реті және қаржылық жағдайын оқыған мақсат ... банк ... ... есеп шот осы ... ... бөлек төленеді деген қорытындыға келсе, онда өткен жыл ... ... ... ... ете ... ... ... кешіккен
болса, онда сенімсіз қарыздардың өтелуіне сәйкес резервтік баға ... үшін ... және ... қор ... ... ... басқаға жақын болуы, сақтандырылуынан жеткілікті, клиент
қолданатын есеп әдісі, жасы зор ... ... ... инвестициясы
жүгізілеме, олар «түсу-шығу» әдісімен тіркелеме ... ... ... ... (lastin, ... LIFO) ... қалдық қорлары
бар ма осыларды білу ... ... ... алып ... онда ... ... және қосымша ... ... ... шығу көзі ... ... ... ... таратылады, дайын өнімге қарағанда, ондай болса оның құнының сақталу
ықтималдығы ... ... ... қайтару көзі деп есептесе, онда
оларды бақылап отыру қажет.
Негізгі ... ... ... ... ... көзі ... орта және ұзақ мерзімді несие болса, ... ... ... ... ... ... капитал қаражатты қамтамасыз ете
алса, өтей алса әділ болады.Ереже ... ... ... ... капиталдың мәні табыс әкелуге қабілетті болса ғана.Банк қызметкері
кәсіпорын сәйкес амортизация жинаса, жақсы қалыптағы ... ... ... ... сенім алуы қажет.Ликвидациялық құны жөнінен
алып қарағанда, жабдық кең немесе арнайы мақсатта қолданылады ма ... ... егер ... ... оны сату ... ... емес ... «гудвилл» (кәсіпорын репутациясы, саудалық
маркасы, ... ... ... аренда құқы, арнайы ерекшеліктері
және т.б.) банк ... аса ... ... ... ... ... құнға ие болуы сирек жағдай.Банкты ереже ... ... және ... ... құны ғана ... ... ... тапсырыс берушінің барлық міндеттері
бойынша төлем мерзімі және көлемі аса ... ... ... ... салыстырғанда жоғары болса, онда оған қосымша
капитал немесе қарыз қаражат керек.Әдетте жеткізіп ... ... ... ... ... ол ... ... міндеттері бойынша
контрагенттер алдында ұқыпсыз есептескені немесе оларға өтінішпен, немесе
қарызды дәлелдеу үшін вексель беруге мәжбүр еткені ... ... ... ... қарызы мүлік, облигация, вексель, жылдам қаражат
және қарыздардың басқа түрлерінің ... ... бір ... ... ... ... олар бойынша төлеу мерзімін және қарызды
мерзімінде қамтамасыз ету шарты жайлы мінездемені ... ... ... ... ... ... ... мүліктің таза
құнына аса көңіл бөледі.Егер жеке меншік иелері немесе серіктестер жайлы
мәселе ... ... ... үшін ... тыс ... тұлғалар жауап
береді.Мұнда тек пайда мен ... ... ... ғана ... ... шет пайдалар, активтер, несиенің қарызын, ... ... ... ... ... ... ескерілмеген міндеттері бар
деген ықтималдық кездеседі.Мұндай түрдегі қарыз, ... ... ... немесе дебиторлық есеп шот, басқа қарыздар үшін кепіл болу, өнім
сапасы кепілдігі, ... жақ ... ... ... ... ... азаюы т.б.
туындауы немесе байқалуы мүмкін.Мұндай түрдегі қарыздар ойламаған жерден
тап болуы және ... ... ... ... ... етуі ... ... жағдайлардан барынша ... ... ... ... қалуы жайлы тәуекелдік жоғары емес ... ... ... ... (пайдасы) актив сапасының белгілі көрсеткішімен
және басқару тиімділігінен анықталатын ... ... ... ... ... ... қаражат беру мерзімінің өсуіне байланысты
артады.Қысқа мерзімді несие жайлы келісуде банкирлер баланс статьясына аса
көңіл бөледі, ... ... ұзақ ... ... ... ... ... кірісі жөніндегі есебі кәсіпорын операцияларының
тұрақтылығын және ... ... ... ... ... ... мәліметтерге сай келмейтін өзгерістер болмағанына сенімді ... ... есеп беру ... ... жөніндегі талдау егер оның барлық элементтері сату соммасына
пайыз ... ... ... ... мәндерді соңғы
периодтағы сол саладағы басқа аналогты кәсіпорын мәліметтерімен салыстыру
жеңіл түседі.Мысалы, егер ... ... ... ... ... ... сату көлеміне пайыз түрінде көрсетілген ... ... ... ... ... және ... жылдары салыстырмалы жоғары болса, басқа
кәсіпорындарға қарағанда байқалса, онда ол ... ... ... ... қажет.
Бұл факт басқа кәсіпорындар шығын көрсеткіштерінен асып түсетін кейбір
элементтер олардың аса даңқты екенін көрсетпейді.Егер кәсіпорын ... ... ... өте көп ... өте аз ... жұмсаса, банкир бұл жағдайда
қарыз алушымен бірге талқылауы қажет, ол істі жөндеуге әсіресе, сай ... ... ... өте ... ... назар және де экстраординарлы кіріс және шығындарға, егер ірі
статьялар жайлы сөз болса ... ... ... ... құбылыстардан (сәйкес сақтандырудың ... ... ... және ... бас ... ... мүмкін.Экстраординарлы пайда көбіне түсіммен байланысты, ол түсім
функцирленуші активтерді ... жер ... ... ... ... немесе шығындар ереже бойынша екінші рет қайталанбайды.
Қаржылық есеп беру ... ... ... ... ... ... құрал болып табылатын қаржылық көрсеткіштер есептеледі.Атап өтетін,
есте ... ... ... ... да бір ... ... мән»
жоқ.Мезгілден мезгілге көрсеткіштің өзгеру интерпретациясы, т.б.
тенденциялар жеке ... және ... ... ... ... ... қолдануда бірқатар кемшіліктері
бар, ол банк қызметкерлерінің өлшемсіз ... және ... ... ... тек ары ... ... оқуда, анықтауда қосымша
құрал ретінде ғана қарастырылуы ... ... ... қабілеттілігін оқуда коэффициенттерді талдау
маңызға ие, ол баланс ... әр ... ... және бұл ... сипаттайды.
Несиелік талдау практикасында қолданылатын коэффициенттерді төрт топқа
бөлуге болады:
1. Ликвидитілік көрсеткіші.
2. ... ... ... тарту көрсеткіші.
4. Пайдалылық көрсеткіші.
Дәстүрлі қаржылық коэффициенттер.
1 - кесте
Кәсіпорын қаржылық есебі базасында есептеуге болатын ... көп, ... ... сол ... ... ... ... келесі
сұрақтарға жауап беретінін көрсетті:
1. Кәсіпорын төлеу мерзімі келген шарада алған қарызын қайтара ала ... ... есеп шот және ... қорлар қаншалықты нақты және
ликвидитті?
3. Кәсіпорын сату көлемі анық ... және ... ... қатынасы
жеткілікті ме?
4. Кәсіпорынның пайдасы айналымы және ... ... ... ... ... бере ... Кәсіпорынның фиксирленген төлемдерді төлеуге, мысалы, арендалық төлем,
пайыздар, қарызды төлеуге вснос сияқты төлемдерді ... ... ... ... ... қай шекке дейін шектейді?
6. Егер кәсіпорын тақырға отырса, кредиторлар ... ... ... ... мәліметтермен салыстырғанда актив құны қаншаға
төмендейді?
7. Кәсіпорынның жалпы ... ... ... ... ... бола ... ... елдер үшін күрделі және клиент ... ... ... ... қабілеттілігін бағалау
әдістемесі тән.
Қазақстан Республикасында Орталық банкпен ... ... ... бірыңғай принципиалды жағдай жасау дифференциясы
жүргізіледі.Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі «қарыз алушының несие алуға
қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... Қарыз алушының несиеге қабілеттілік класын анықтау.
Қарыз ... ... ... ... анықтау негізінде
көрсеткіштердің критериалды деңгейі және оның рейтингі жатыр.Қарыз алушының
негізгі коэффициенттерінің шамасына ... ... ... ... үш класқа бөлінеді.Әртүрлі әдістемелерде көрсеткіштердің бұл
деңгейлері банктерде қолданылатыны бірдей болмайды.Қарыз ... ... бөлу ... ... Ұлттық банкі ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілігінің негізгі көрсеткіштері.
2 - кесте
|Көрсеткіштердің |Экономикалық мазмұны |Есептеу алгоритмі ... | | ... ... ... ақша | ... ... айналымын |Тез таратылушы ... |
| ... ... |Кл = |
| ... ... ... мерзімді міндеттер |
| ... ... ... |
| ... | |
| ... | |
| ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... сенімді болады. | ... ... ... | ... ... ... |Тез ... таратылған актив |
| ... ... ... |+ ... актив |
| ... |Кж = |
| ... | |
| ... коэффициент |Қысқа мерзімді міндеттер |
| ... ... ... |сомасы |
| ... ... көп ... |
| ... ала ... | ... ... алушының меншікті | ... ... ... ... ... бір ...... |
|етілу көрсеткіші |сипаттайды.Айналымдағы |бір бөлімі + шығын) ... ... ... |Пмк = |
| ... ... неғұрлым |Актив екі бөлімі + актив үш|
| |көп ... банк ... |
| ... жағынан клиент| |
| ... ... | ... мен ... ... ... болуы қарыз
алушының екінші класқа жататынын, орташа деңгейден ... ... ... және ... деңгейден төмен болса, үшінші класқа ... ... ... ... анықтаушы салалық деңгейі
коэффициенттері кестесі көрсетілген.
Қарыз алушы ... ... үшін ... ... ...... ... ликвидиттілік|Жабу балансы |Меншікті айналымды |
| ... ... ... |
| | | ... ету |
| | | ... |
| |I |II |III |I |II |III |I |II |III |
| ... ... |класс|класс |класс |класс|класс |класс |Класс|
|Өндірістік |1.5 |1.0-1.|1.0 |2.0 ... |0.7 ... |
| ... |5 |кем ... | |кем ... |7 |кем |
|Ауыл ша- |1.2 | |1.0 |2.0 ... |0.3 | |0.2 ... ... ... ... | |кем ... ... |
|Сауда |1.2 |2 |1.0 |1.2 ... |0.5 |3 |0.2 |
| ... | |кем ... | |кем ... | |кем ... және |1.5 ... |2.0 ... |0.7 |0.2-0.|0.5 ... ... |2 |кем ... | |кем ... |5 |кем ... |1.5 | |1.0 |2.0 ... |0.7 | |0.5 |
| ... |1.0-1.|кем |жоғары | |кем |жоғары |0.5-0.|кем |
|Байланыс |1.5 |5 |1.0 |2.0 ... |0.7 |7 |0.5 |
| ... | |кем ... | |кем ... | |кем ... |1.2 |1.0-1.|1.0 |1.2 ... |0.4 ... ... |5 |кем ... | |кем ... |7 |кем ... | | | | | | | | | ... | |1.0-1.| | | | | |0.5-0.| |
| | |5 | | | | | |7 | |
| | | | | | | | | | |
| | |1.0-1.| | | | | |0.2-0.| |
| | |2 | | | | | |4 | |
| | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | ... ... ... ... қабілеттілігі бағасы бірыңғай көрсеткіш –
қарыз алушы рейтингі деп ... ... ... ... банк саясаты мәліметтеріне, клиенттің ерекшелігіне, оның ... ... ... ... әр ... үшін жеке ... ... мерзімді ресурстар үлесі жоғары болғандықтан
қаражат және жеткізіп берушілерге кешіктірілетін төлемдер мөлшерінің болуы
ликвидиттілік коэффициентінің ролін арттырады.
Банк ... ... ... ... беруі, өз меншікті қаражатының
мөлшерінің төмендеуі меншікті капиталмен қамтамасыз ету көрсеткіші рейтингі
жоғарылатады.Несие экономикалық шекарасының ... ... ... ... ... деңгейін бірінші орынға жылжытады.Несие алуға
қабілеттілікті жалпы баға балл ... ... ол әр ... ... ... қабілеттілік класы қосындысы болып табылады. I
класқа 100-150 балл беріледі, II класқа 151-250 балл және III ... ... балл ... Балл қосындыларын анықтау төмендегі кестеде келтірілген.
Мәндері I класқа ... ... ... ... ... балл саны 100, II ... – 200 және III ... – 300 (1,2,3
варианттар).Сондықтан баллдар санының аралық мөлшерде болуы, 100-ге жуық
(100-150 балл) I класс беріледі, 200-ге ... - II ... және ... - III ... ... ... сақталып рейтинг көрсеткіштердің өзгеру несиеге қабілеттілік
жалпы класын өзгертуге алып ... 4-ші және 6-шы ... ... және Кмк бірдей класта, бірақ рейтингке әртүрлі беріледі.Нәтижесінде 4
вариантта қарыз алушыға III ... ... ал 6 ... II ... ... ...... | | | | | ... ... ... ... ... ... 5|Вариант 6 ... ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| |ер, %| | | | | | |
| | ... ... ... ... |
| | ... |сомасы,|үлес |мың |% | |
| | |мың ... ... ... |
| | | |% | |% ... | |
| | | | | | |1гр.) |Х100) | ... ... құ -|32551 |100 |41957 |100 |+9406 |+28,9 |Х |
| |ны, ... | | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... мер |18770 |57,66 |2001 |47.67 |+1231 |+6,56 |-9,99 |
| |– | | | | | | | |
| ... |18647 |57,27 |19497 |46,47 |+855 |+4,59 |-10,80 |
| ... |128 |0,39 |504 |1,20 |+376 |+293,75 |+0,81 |
| ... | | | | | | | |
| ... |13781 |42,34 |21956 |52,33 |+8175 |+59,32 |+9,99 |
| ... | | | | | | | |
| ... |1501 |4,61 |1358 |3,24 |-143 |-9,53 |-1,37 |
| ... | | | | | | | |
| ... |7652 |23,51 |14538 |34,65 |+6886 |+90,0 |-11,14 |
| ... | | | | | | | |
| ... | | | | | | | |
| ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | | |
| ... | | | | | | | |
| |по- | | | | | | | |
| ... |20143 |61,88 |20855 |49,71 |+712 |+3,53 |-12,17 |
| ... | | | | | | | ... ... активтердің нақты құнын көрсететін баланс
валютасының ... жылы 9406 мың ... ... 28,9% - ке артқандығын
көруге болады.Бұл кәсіпорынның ары ... ... ... ... оң ... ... ... талдай отырып, олардың
қалай таратылғанын және есепті жылы неге ... ... ... ... ... ... ... мен оның негізгі құралдарының
жағдайын және кәсіпорын мүлкінің мобильдігін ... ... ... ... үшін, ең алдымен кәсіпорынның өндірістік потенциалының
көлемін анықтау қажет.
Бірінші әдістеме бойынша оның құнына негізгі ... ... ... ... ... және бордақылаудағы малдар
құндары қосылады.
Екінші әдістемеде ... ... ... ... ... ... ... қосымша, аяқталмаған күрделі қаржылар
және қондырылатын жабдықтар құны ... ... ... ... даму ... ... дәл сипаттайды.
Шаруашылық тәжірибесінің мәліметтері негізінде, өндірістік мақсаттағы
мүлік коэффициентінің ... ... яғни Кп > 0,5 ... ... мәні ең ... ... мәннен аз болған
жағдайда, кәсіпорынның есепті кезеңдегі қызметінің қаржылық нәтижелері
активтерді меншікті қаражат ... ... ... ... ... мақсаттағы мүлікті арттыру үшін ұзақ мерзімді қарыз ... ... ... ... анықталған өндірістік потенциал құны ... ... ... кәсіпорындарда жыл басында – 20143 мың теңгені, жыл
соңында – 20855 мың теңгені құрайды, яғни 712 мың ... ... ... ... ... ... өндірістік потенциал үлесі есепті
жылы 13,37 пункке кемігенмен жыл ... 49,71% - ды ... бұл ... ... ... қалыпты мәніне сай келеді.
6 – кесте мәліметтері көрсеткендей қаражаттарды ұзақ ... ... ... ... ... жыл аяғына соңғылардың пайдасына
шешілді.Егер ағымдағы активтердің үлесі жыл басында 15,32 пунктке аз ... – 57,66), жыл ... ол ұзақ ... активтер үлесінен 4,66
пунктке асып кетті (52,33 – 47,67) және ... ... өсуі ұзақ ... ... ... 9 ... артық
(59,32:6,56) болып отыр.Осы көрсеткіштерден кейін баланс валютасындағы
ағымдағы ... ... ... маңызды: ағымдағы активтер құнының
кәсіпорынның барлық мүлкінің ... ... ... ... іске ... ... коэффициентінің өсуі.Ол қарызды өтеуге
арналған қаражат үлесін ... ... ... ... үздіксіз жұмысты қамту және кредиторлармен есеп айырысу
мүмкіндігі де арта ... ... ... оның өсуі ... ... ... ... табылады – яғни мүлік әлдеқайда мобильді (іске тартылған), ... оның ... ... және оны ... ... ... ... отырған кәсіпорындарда бұл коэффициенттің деңгейі жыл
басында 0,42 (13781:32551), ал жыл ... 0,52 ... ... таратудың тиімділігін сипаттайтын келесі
көрсеткіш – ... және ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді активтер құнына бөлу арқылы
анықталады.Бұл қатынастың қолайлы және қауіпті көлемі, ... ... ... ... ... көрсеткіштің
деңгейі 0,5-тен төмен болмауы тиіс.
Талданып отырған ... бұл ... ... жыл ... 0,73 = ... ал жыл ... – 1,1 = ... құрайды.Бұл
коэффициент деңгейі мобильді қаражаттардың өсу ... ... өсу ... ... ... өсіп ... ... яғни мобильді қаражаттар 1,6 есеге (21956:13781), ал екіншілері
– 6,6%-ға (20001:18770х100) ғана ... ең ... ... ... міндеттемелері кепілдендірілген түрде ағымдағы
активтермен ... ... қол ... және ... ... ... тұрақтылықтың белгісі болып табылады: ағымдағы және ұзақ ... ... ... қарыз капиталы мен меншікті капитал
қатынасының коэффициентінен артық болуы керек.
Әрі қарай кәсіпорынның ... жай ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның материалды-техникалық базасын
құрайтын және негізгі қорлары ... ... оның ... маңызды элементінің жағдайын зерттеу қажет.Кәсіпорын
мүліктерінің ... ... ... ... нақты құнының (қалдық)
үлес салмағының өзгеруі, ерекше назар аударады.Өйткені бұл ... ... ... көлемін анықтаудағы басты бағыт болып
табылады.Кәсіпорын мүліктерінің жалпы жиынындағы негізгі құралдардың нақты
құнының коэффициентінің мөлшері баланс ... ... ... 50
пайызынан кем болмауы тиіс.
Біздің мысалымыз бойынша баланс валютасындағы негізгі құралдардың
қалдық құнының үлесі жыл ...... ал жыл ...... яғни бұл ... ... мәніне 3,53 пункт сәйкес
келмейді.Негізгі құралдардың жалпы ... оның ... ... ... ... ... ... мен тасымал құралдарының құны)
үлесін анықтау өте маңызды және де бұл ... ... ... ... ... ... ... үлес салмағының өсуі
қор қайтарымдылығының өсуіне әкеледі.
Алайда біздің кәсіпорында негізгі құралдардың ... ... ... жыл ... жыл басындағы 0,33-ке қарағанда, 0,29-ды құрады.Негізгі
құралдардың активті бөлігінің ... 0,04 ... ... ... өсу
қарқынының барлық негізгі құралдардың өсуі қарқынынан ... ... ... ... болып отыр.Барлық негізгі құралдар құны – 23,9%-
ға (61763:49837х100) өскен кезде оның активті ... құны тек ... ... ... ... кәсіпорынның материалды-техникалық
базасының дамуындағы жағымсыз кезеңі ретінде ... ... ... ... ... маңызды көрсеткіш – бұл ... ... тозу ... оның белгілі бір кезеңдегі бастапқы
құнына қатынасы арқылы анықталатын тозу ... ... ... ... тозу ... ... – 0,63 ... ал жыл соңында – 0,68 (4226:61763) құрайды,
яғни 0,05 пунктке өскен.Бұл ... ... ... ... ... айтпай-ақ олардың 2/3-ден көбі табиғи ... және ... ... экономистердің бағалаулары
бойынша 50%-дан жоғары тозу ... ... ... ... ... ... ... осы кәсіпорынның материалды-
техникалық базасын нығайтуға және жаңартуға ... ... ... ... ... 7 – ... ... құрастыра отырып, ағымдағы
активтердің құрамы мен ... ... ... ағымдағы активтерінің құрамы мен құрылымы.
7 – кесте
| | |Жыл ... |Жыл ... ... ... ... | | ... (-), |
| | | | |% |
| | ... ... ... ... | |
| | |мың тг. ... |мың тг. |салма- | |
| | | |ғы, % | |ғы, % | |
|1 ... ... | | | | | |
| ... ішінде: |13781 |100 |21956 |100 |+59,3 |
| |1.1. | | | | | |
| ... |11153 |80,93 |17617 |80,24 |+57,9 |
| ... |1165 |8,45 |1671 |7,61 |+43,4 |
| |1.2. ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| |1.3. Ақша | | | | | |
| ... |1463 |10,62 |1425 |6,49 |-2,6 |
| ... ... ... | | | | | |
| ... |- |- |1243 |5,66 |+5,66 |
| ... | | | | | |
| |1.4. ... да | | | | | |
| ... ... | | | | | ... ... ... ... жалпы алғанда жағымды
динамикасын көрсетеді.Оларды жеке элементтер тұрғысынан ... ... ... ... береді.Ең мобильді активтер – яғни ақша
қаражаттары мен қысқа мерзімді қаржылық ... бір ... 38 ... ... ... ... активтердің ең мобильді бөлігінің, олардың құнына қатынасы
арқылы анықталатын айналым қаражаттарының мобильдік коэффициенті (ағымдағы
активтердің) 1,6 есеге ... және ... ғана ... ... міндеттемелерді өтеуге бағытталатын қаражаттардың ... ... ... қаражаттардың үлесін көрсетеді.Ең мобильді
қаражаттар соммасының ... және ... ... мобильдік
коэффициентінің жылдам төмендеуі кәсіпорынның ... ... ... деп ... да ... ... нарық жағдайында
айналым қаражаттарының төмен мобильділігі әрдайым ... ... ... ... ... ... қаражаттар қалдығының аздаған
соммасының бар болуы немесе олардың болмауы әлі де болса кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... жылы 57,9%-ға өсті
және ол жыл аяғында 17617 мың теңгені құрады.Олардың үлесі 0,69 пунктке
азайғанымен оның ... әлі де ... өте ... (80,24%) болып отыр.Бұл
жағдай, материалды ... ... ... ... жоқ ... ... ие ... және сол себептен өтімділігі төмен болып
отыр.Бұл жағдай, материалды айналым қаражаттарының ... ... ... ... ... ие ... және де сол себептен өтімділігі төмен
болып табылатын басы артық және қалып қойған материалдық құндылықтар, дайын
өнімдер, нормадан тыс ... ... ... аяқталмаған өндірістер
жоқ па, соны анықтау үшін олардың құрамы мен құрылымына ... ... ... ... ... материалдық ағымдағы активтер негізінен дайын
өнім есебінен ... ... ... (дайын өнімнің) жыл аяғында 14538
мың теңгені құрады, бұл жыл ... ... – 1,9 ... көп.Осы
мерзімде өндірістік қорлар 9,5%-ға азайған.
Есепті жылы дебиторлық борышта әжептеуір өскен.Егер оның ... ... – 1165 мың ... құраса, жыл аяғында ол – 1671 мың ... ... ... ... алайда ағымдағы активтер құрамындағы ... 0,84 ... ... ... борыш неге мұнша көп
өскендігін және бұл бапты не үшін түсіндіру керектігін зерттеп, қарыздарды
өтеудің ... ... және егер ... ... олардың құрамындағы
күмәнді қарыздарды анықтау қажет.Кейбір қолма-қол ақшалардың кемуі едәуір
дебиторлық борыштың салдары ... ... айта ... жөн, ... бір ... ... жылы ұзақ мерзімді инвестицияларға
бағытталған, олардың көлемі жыл аяғында 504 мың ... ... бұл ... яғни 128 мың ... салыстырғанда 3,9 есеге көп.
Өтімді емес, өтімділігі төмен тауарлы-материалдық құндылықтардың бар
болуы, дебиторлық борыштың әсіресе, оның күмәнді ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырады
және кәсіпорынның қаржылық жағдайына кері әсерін тигізеді.
Осылайша, мүліктің және ағымдағы активтердің мобильділігінің ... ... ... оның ... ... ... оның себептерін бағалауы қажет, сондай-ақ ... ... ... соммасында маңызды көрсеткіштердің бірі болып саналатын
және оның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын дебиторлық борышты талдауға
басты ... ... ... ... жөн, ... қаржы жағдайына
дебиторлық борыштың нақты бар болуы емес, оның көлемі, қозғалысы және түрі,
яғни бұл борыштың ... болу ... әсер ... ... пайда
болуы кредиторлық борыш сияқты ақшаны аудару арқылы есеп айырысу жүйесі
кезеңіндегі ... ... ... ... болып
табылады.Дебиторлық борыш барлық уақытта есептеулер тәртібінің ... ... ... ... да ... ... ... деуге
болмайды.Сондықтан да, оны меншікті қаражатты толығымен айналымнан шығару
деп есептеуге болмайды, өйткені оның бір ... ... ... ... табылады да кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне ешбір ықпал
етпейді.
Кәсіпорынның дебиторлық борышы ... және ... ... ... ... ... төлеу мерзімі өтіп кеткен есеп
айырысу құжаттары бойынша ... ... ... үшін ... ... борыш айналым қаражаттарының заңсыз бұрмалануын
және қаржы ... ... ... ... талдаушы оның
құрылымын зерттеу негізінде өтелмеген дебиторлық борышты ... ... ... және ... толық танысып шыққаннан
кейін оны нақты құны бойынша бағалау ... ... ... ... ... ... мүмкін.Оның қайтарымдылығы өткен
тәжірибенің, сондай-ақ ағымдағы жағдайлардың негізінде анықталады.
Бухгалтерлік тәуекелдің мәні, сол өткен кезең ... ... сай ... ... немесе ағымдағы жағдайлар толығымен ескерілмей
қалуы мүмкін.Нәтижесінде зияндар елеулі дәрежеде болады.Талдаушы дебиторлық
борыштың қайтарылу ықтималдылығын ... және оны ... ... нақтылығын білуі керек.Қарыздардың қайтарылмау пайызы бірнеше жылдардың
орташа мәліметтері бойынша есептеледі.Мысалы, есептеу үшін 3 ... ... ... 1,9% , 3,3% және 6,8% –ды ... жыл ... ... қайтарылмауының орташа пайызының 4,0%–ға тең.Алайда оны
зерттеліп отырған кезеңдерге ... ... ... ... ... ... қайтарылмайтын пайызының байқалған өсу бағытын.
Сондықтан, келесілерді зерттеу қажет: бір немесе бірнеше негізгі қарыз
тұлғалардың үлесіне қайтарылмайтын дебиторлық ... ... ... ... ... ... қарыздың шоғырлануын сипаттайды); негізгі қарыз
тұлғалардың ішінде біреуінің борышты төлемеуі, кәсіпорынның қаржы жағдайына
әсер ете ме; қалыптасу ... ... ... ... ... ... вексельдерді ұзарту дебиторлық борыштағы вексельдердің қандай ... ... ... ... ... кеміту) мен басқа да
жағдайлар есепке алынған ба, мысалы, оның өнімді қайтару ... ... ... және ... ... ... ... табылады.Сапа дегеніміз – бұл осы қарызды толығымен қайтарып
алу ықтималдығы, ол қарыздың қалыптасу мерзіміне байланысты болады.Тәжірибе
көрсеткендей, дебиторлық ... ... ... ұзақ ... ... алу ... соншалықты төмен болады.Дебиторлық борыштың
мөлшерлі ... ... ... ... ... болу ... ... керек.Талдау жүргізушінің келесі әрекеті баланс активінің ... ... ... ... кәсіпорын мүлкінің келіп түсуі, оны сатып
алу және оның құрылуы да, кәсіпорынның ... де, ... ... да есебінен жүргізілуі мүмкін екендігін есте сақтау керек.Ал
меншікті капитал мен қарызға алынған ... ... ... оның
қаржылық тұрақтылығын көрсетеді.
Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне
өзін-өзі ... яғни ... ... көмегімен жүзеге
асырылады.Тек ол капитал жетпегенде ғана ... ... ... ... ... да сырттан тартылған капиталдан ... ... ... орын ... бірақ онсыз әрине мүмкін емес.Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... керек. Оның ең
аз бөлігі өндірістік бағдарламаны ... ету үшін ... ... ... ... ... ... яғни қосымша
қажеттілік туғанда, ол ... ... ... ... және
коммерциялық несиелермен жабылады.Активтердің қорлану көздерін талдау
кезінде ... және ... ... ... ... есеп беру ... олардың өзгеру себептері анықталып,
оларға баға беріледі.Бұл ... өз ... ... ... ... себебі өз ... қоры ... оның ... барлығын көрсетеді.
Меншікті капиталдың көлемін ғана ... ... ... ... жалпы соммасындағы оның үлес салмағын да анықтау маңызды.Бұл
көрсеткіш арнайы әдебиеттер де әр ... ... ... ... ... коэффициенті), бірақ оның мәні бір ғана – ... ... ... ... ... ... қаншалықты
тәуелсіз екендігін және өз қаражатын қаншалықты жұмсай ... ... ... ... ... ... авансталған
капиталға бөлумен анықтайды:
Ктс = Мк : Ак
Мұндағы: Ктс – ... ...... ...... ... (баланс валютасы жиыны, яғни
қаржыландырудың жалпы соммасы).
Бұл коэффициенттің өсуі ... ... ... ... ... ... ... қаржылық қиындықтардың азаятындығын
көрсетеді.Жоғарыда келтірілген меншікті ... 0,5-0,6 ... ... қарызға берушілер ғана емес, кәсіпорынның өзіне ... ... ... көздерін орналастырудың тиімділігін
белгілеуге мүмкіндік беретін, құрылымына зерттеу жүргізіп баға ... ... ол ... ішкі және ... пайдаланушылармен жүзеге
асырылады.Ақпаратты сыртқы пайдаланушылар, мысалы, банктер, несие берушілер
меншікті капиталдың авансталған капиталдың ... ... ... келісім – шарттарға отырған кездегі қаржылық тәуекелдік жағынан
баға береді.Меншіктік капиталдың ... ... ... ... есеп берудің активтерінің қалыптасу көздерінің ... үшін ... ... ... ... ... АҚ 2003 жылдың басы мен соңындағы жағдайы негізінде
кәсіпорынның авансталған капиталының құрамы мен құрылымы
8 – кесте
| | |Жыл ... |Жыл ... |Жыл ... ... ... | | ... |
| | | | ... ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... | | | | |.) |
| | ... ... |мың тг.|% | |
| | |мың ... |мың тг ... ... |
| | | |% | | |гр) |0) | |
|1 ... | | | | | | | |
| ... |32551 |100 |41957 |100 |+9406 |+28,9 |Х |
| ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | | |
| ... |27908 |85,7 |32276 |76,9 |+4368 |+15,6 |-8,8 |
| ... | | | | | | | |
| ... |4643 |14,3 |9681 |23,1 |+5038 ... |
| ... | | | | | | | |
| ... |__ |__ |__ |__ |__ |__ |__ |
|2 ... | | | | | | |
| ... |Х |0,857 |Х |0,769 |Х |Х |-0,088 |
| |(1.1 жол : | | | | | | | |
| |1 жол) | | | | | | | |
|3 ... | | | | | | | |
| ... |Х |6,011 |Х |3,334 |Х |Х |-2,677 |
| ... | | | | | | | |
| |(1 жол: 1.2. | | | | | | | |
| |жол) | | | | | | | |
|4 ... | | | | | | | |
| ... | | | | | | | |
| ... |Х |0,166 |Х |0,231 |Х |Х |+0,065 |
| ... | | | | | | | |
| ... | | | | | | | |
| ... | | | | | | | |
| ... | | | | | | | |
| |(1.2 жол 1.1 | | | | | | | |
| |жол) | | | | | | | |
|5 ... | | | | | | | |
| ... |Х |1,497 |Х |1,655 |Х |Х |+0,158 |
| ... | | | | | | | |
8 – ... ... есеп беру ... ... ... 9406 мың теңгеге немесе 28,9%-ға өскені көрініп тұр.Бұл өсудің жылдың
соңында 9681 мың теңге болған, яғни 5038 мың ... ... ... ... ... 2 есе ... ... капиталдың
өсуінен болған бұл кезеңде тәуелсіздік коэффициенті ... ... ... 0,088 ... төмендеген.Алайда бұл кәсіпорынның қаржылық
жағдайының ... ... ... ... коэффициентіне кері көрсеткіш болып ... ... ... ... ... үлес ... да
дәлелдейді.Оны тәуелділік коэффициенті деуге де ... ... ... = Қк :Ак ... Кт = 1 - ... Кт – ... коэффициенті;
Қк– қатыстырылған капитал;
Ак – авансталған капитал (баланс валютасы, жиыны);
Ктс– тәуелсіздік капитал.
Бұл коэффициент авансталған ... ... ... ... ... үлес ... болған сайын, кәсіпорынның ... ... ... ... ... оның
деңгейі жылдың басында 0,143 (1 – 0,857), ал жыл ... 0,231 (1 – ... ... ... ... ... ... кәсіпорын өзінің
қаржылық тәуелсіздігін жоғалтты деп айтуға болмайды.Жылдың ... ... ... коэффициенті оның қалыпты мәнінен айтарлықтай жоғары.
Келесі, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын ... ... ... ... ... ... қаржыландыру
коэффициенті болып табылады:
Кқ = Мк : Қк
Мұндағы: Кқ – қаржыландыру коэффициенті;
Мк – ... ...... ... ... ... ... қандай бөлігі өз қаражатымен, ал
қандай бөлігі қарыз қаражатымен қаржыландырылатынын көрсетеді.Қаржыландыру
коэффициенті < 1 болатын жағдай ... ... көп ... қарыз
қаражатымен қалыптасқан) төлем қабілеттілігінің өте ... ... және ... алуды қиындатқанын көрсетеді.
Меншікті капиталдың оның жалпы көлеміндегі үлесі жартысынан да ... ... ... ... да кәсіпорын айтарлықтай жоғары ... ... ... ... кезекте, қызметі активінің жоғары
айналымдылығымен, сатылатын өнімге тұрақты сұранысымен, тұрақты жабдықтау
және ... ... бар, ... ... ... ... (мысалы
сауда және делдал ұйымдар) сипатталатын кәсіпорындарға ... ... ... ... ... үлес салмағы (мысалы,
машина жасау өнеркәсібінің кәсіпорындары) қаражаттар ... ... көп ... ... ... үшін қарыз қаражаттарының үлесі 40-
50% болуы олардың қаржылық тұрақтылығына өте ... ... ... ... ... кері ... кеңінен
қолданылады, қатыстырылған капиталдың меншікті ... ... ... және меншікті қаражаттар қатынасының коэффициенті:
Кқ/м = Тк : Өк
Мұндағы: Кқ/а – ... және ... ... ...... ...... капитал.
Бұл коэффициент кәсіпорын активтеріне салынған меншікті қаражаттың
әрбір теңгесіне қанша ... ... ... ... бұл ... ... ... сипатталады:
жыл басында – 0,166 (4643 : 27908);
жыл аяғында – 0,231 (9681 : ... мәні ... есеп беру ... ... ... ... ... әрбір теңгесіне қарыз қаражатының 17 тиынын
тартқанын дәлелдейді.Есеп беру кезеңінің ішінде ... ... ... ... ... 23 тиынға дейін көбейген.Демек, кәсіпорын қарыз
қаражаттарын пайдалануға көп күш жұмсаған, бірақ ... ... ... көрсеткіш үшін қалыпты шектеу: Кқ/м 0,6 – ... мен ... ... ... ... қамтамасыз
етілудің қалыпты коэффициенті, меншікті қаражат көздерімен қажетті ... ... ... қысқа мерзімді қарыздармен жабу назарға алынып
анықталады.Бірақ бұл кезде қорлар мен ... ... ... айналу
жылдамдығы жоғарылаған кезде негізделген қажеттілікке сәйкес ... ... ... ... ... асып кетсе, онда меншікті
айналым қаражаттары материалдық қорлардың бір бөлігін ғана жаба алады, ... 1 ... ... ... ... қаржылық жағдайы жақсы екендігін ... ... ... айналым қаражаттарымен қамтамасыз етілу
көрсеткішінің деңгейін ең бірінші ... ... ... ... ... керек.Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын тек
қана қаражат көздерінің құрамымен емес, сонымен бірге қаржылық есеп берудің
активтеріне ... ... де ... ... ... ... ... кәсіпорынның қарыз қаражаттарының
құрылымы да қарастырылады.
Қатыстырылған капиталды талдау. Талдау жүргізу үшін ... ... ... есеп ... көрсеткіштерін топтық
қорытындылармен сәйкестендіру қажет, олардың базистік көрсеткіштерден
ауытқуларын анықтап, ... ... ... көрсету керек.Біздің
кәсіпорын есепті жылы ұзақ мерзімді ғана емес, қысқа ... ... ... ... сөзбен айтқанда, қатыстырылған ... ... ... ... яғни ... ... ... тең, ал оның көлемі жыл соңында 8081 мың ... ... 4294 мың ... ... яғни 3787 мың ... ... 1,9 есеге
өскен.Оның құрамында сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден ... тез өсіп ... ... ... оның ... 1018 мың ... ... жыл аяғында 6391 мың теңге құраған, яғни 6,3 есе ... ... жылы ... осы ... үлес ... ... 79,1%-
ға өскен.Бұдан кейін талдаушы оны дебиторлық борышпен салыстырып ... және ... ... ... ... 2:1 ... деп ... кредиторлық борыш дебиторлық борышпен қамтамасыз
етілмеген болса, онда бұндай жағдайды жағымсыз деп айтуға болады, себебі ... ... ... ... бөлігінің ақшаға айналуын бәсеңдетуі
мүмкін.Егер кәсіпорынның коммерциялық несиесі дамыған ... ... ... ... өсіп ... ... кәсіпорынымызда кредиторлық борыш жыл басында дебиторлық
борыштан 3,7 (4294:1165), жыл соңында 4,8 есе көп ... ... ... ... өте ... ... ... етілуі,
дебиторлармен де кредиторлармен де ... ... ... да ... ... ... болады.Кредиторлық борыштың өсіп кетуі
қаржылық жағдайды нашарлатпайды, себебі кәсіпорын бұл ... ... ... қатыстырылған қаражат көздері ретінде пайдаланып жатыр ... ... ... ... ... және қызметтер үшін ғана емес, бюджет
пен еңбек ақы бойынша есеп ... да ... ... ... ... ... мен ... оның қаржылық жағдайын тиімсіз жағынан
сипаттайды.Талдаушының ... ... ...... қаржылық
жағдайын, оның қаржылық тұрақтылығы дәрежесі бойынша ... ... ... ... зерттеу.Қаржылық тұрақтылықтың абсолютті
көрсеткіштері – тауарлы-материалдық қорлардың, олардың қалыптасу көздерімен
қамтамасыз етілу дәрежесін көрсететін көрсеткіштер.
Тауарлы-материалдық ... ... ... ... ... көрсеткіш анықталады:
1. Меншікті айналым капиталының бар болуы (Ма.к).
Бұл көрсеткіш меншікті ... мен ... ... I ... ... активтердің (баланс активінің I бөлімі) арасындағы айырма ретінде
анықталады.Ол меншікті айналым қаражаттарын ... ... оның ... ... қызметінің болашақтағы дамуын
көрсетеді.Құрылысына қарай меншікті айналым капиталының бар болуын былай
жазуға ... = Мк – Ұа = Iб П – Iб ... Iб П – ... ... I бөлімі;
Мк – меншікті капитал;
Iб А – баланс активінің I бөлімі;
Ұа – ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... коэффициенттерін есептеп табу
үшін пайдаланылады: кәсіпорынның ағымдағы активтерін жабу коэффициенті (бұл
көрсеткіштің нормативті мәні ... ... ... ... ... ... жабу ... (бұл көрсеткіштің нормативті мәні –
0,6-дан төмен емес) және тағы ... ...... ... ... және ұзақ мерзімді қарыздың
қалыптасу көздерінің бар болуы (Ма.к/үз).
Бұл көрсеткіш алдындағы көрсеткішті, яғни меншікті айналым ... ... ... сомасына қосу жолымен мына формуламен анықталады:
м
Мак/үз = Мак + Ұз = Мак + IIб ... Ұз – ұзақ ... ... Мак – ... ... IIб П – ... ... II бөлімі.
2. Тауарлы – материалдық қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің ... ... ... ... ... ... мен қарыздар
сомасына қосу жолымен, мына формула арқылы анықталады:
НК = Мак/үз + Қнқ
Мұндағы: НК – ... ...... мерзімді несиелер мен қарыздар.
Тауарлы – материалдық қордың бар болуының үш ... ... ... қорлар мен шығындардың олардың қалыптасу, ... ... үш ... ... ... ... ... капиталының (Ма.к) артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі
(-)
+ Мак = Мак – ҚШ
Мұндағы: ҚШ – тауарлы – материалдық қорлар мен ... ...... ... ... және ұзақ ... қалыптасу
көздерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-) (Мак/үз):
+Мак/ұз = Мак/ұз – КШ
3. Қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің (НК) жалпы мөлшерінің ... ... ... ... = НК – КШ
Тауарлы – материалдық ... ... ... ... ... үш ... есептеу кәсіпорынның қаржылық жағдайын
оның тұрақтылық дәрежесі ... ... төрт ... ... ... ... қаржылық жағдайдың абсолютті тұрақтылығы;
2) қаржылық жағдайдың қалыпты тұрақтылығы;
3) тұрақсыз қаржылық жағдайы;
4) дағдарысты (қауіпті) ... ... ... абсолютті тұрақтылығы мына теңсіздікпен сипатталатын
уақытта ... < Мак ... М > ... ... ...... ... меншікті айналым
капиталымен жабылатынын ... яғни ... ... ... болады.Мұндай жағдай өте сирек кездеседі.Оның үстіне, бұл ... ... деп ... ... ... әкімшілік негізгі қызмет үшін
қаражаттың сыртқы көздерін пайдалана алмайды, пайдаланғысы келмейді немесе
пайдалануға мүмкіндігі жоқ.
Қаржылық ... ... ... мына ... ... < ҚШ < ... келтірілген қатынас тиімді жұмыс істеп тұрған кәсіпорын тауарлы –
материалдық қорларды жабу үшін әр ... ... - ... ... ... ... ... жатқан жағдайға сәйкес келеді.
Тұрақсыз қаржылық және қалыптасқан жағдай келесі теңсіздікпен сипатталады:
ҚШ > НК ... НК < ... ... кәсіпорын өзінің тауарлы-материалдық қорларының бір
бөлігін жабу үшін «қалыпты ... ... яғни ... ... ... жабу көздерін тартуға баруына тура келетін жағдайға сәйкес келеді.
Тауарлы-материалдық қорлардың оларды қалыптастырудың қалыпты
көздерімен қамтамасыз етілуі 2003 ж. басы мен ... ... ... ... АҚ ... + ... - ) (мың ... – кесте
| | |Сим- |Жыл |Жыл |Жыл ... ... ... ... ... |өзгерістер|
| | |ры |да |да |(+; -) ... ... ... |Мк |27908 |32276 |+4368 ... ... ... активтер |Ұа/к |18770 |20001 |+1231 ... ... ... капиталының бар | | | | |
| ... (1 жол – 2 жол) |Ма.к |9138 |12275 |+3137 ... ... ... ... |Ұм/з |- |- |- ... ... ... | | | | |
| ... және ұзақ ... | | | | |
| ... көздерінің бар болуы (3 |Мак/ұз |9138 |12275 |+3137 |
| |жол + 4 жол) | | | | ... ... ... ... мен |Қн |- |- |- |
| ... | | | | ... ... ... | | | | |
| ... ... ... | | | | |
| ... ... ... (5 жол + 6|НК |9138 |12275 |+3137 |
| |жол) | | | | ... ... ... |Қ |11153 |17617 |+6464 ... |Өзіндік айналым капиталының | | | | |
| ... (+) ... ... |-2015 |-5342 |-3327 |
| |(-) (3 жол – 8 жол) | | | | ... ... | | | | |
| ... және ұзақ ... | | | | |
| ... ... ... | | | | |
| |(+) ... ... ... |-5342 |-3327 |
| |(-) | | | | |
| |(5 жол – 8 жол) | | | | ... ... | | | | |
| ... негізгі қалыптасу | | | | |
| ... ... ... | | | | |
| ... (+) немесе жетіспеушілігі|+НК |-2015 |-5342 |-3327 |
| |(7 жол – 8 жол) | | | | ... ... ... жылдың соңында 14538 мың теңге тұратын
дайын өнімді және 1721 мың теңгенің тауарын жылдам ... ... ... мың ... ... ... ... тезірек қайтару және кәсіпорынның
қаржылық-шаруашылық қызметінің тиімділігін жоғарылату ... ... ... ... дайын өнімнің тез өсуінің (1,9 есе) және
қоймада тауарлардың ... қалу ... ... ... бұл ... ... жұмысы.Талданып отырған кәсіпорынның қаржылық жағдайын
анықтайық.
Ішкі талдау кезінде кәсіпорынның ... ... ... балансын құру негізінде, тереңдетілген зерттеу жүргізіледі,
оған келесі ... ... ... ... ... ... жалпы мөлшері:
- банктің қарызы бойынша уақыты өтіп кеткен борыштар;
- жабдықтаушылардың есеп ... ... ... уақыты өтіп кеткен
борыш;
- бюджетке салықты толық төлемеу;
- басқа да ... ... ... ... бойынша да;
2. Төлемеушіліктің себептері:
- меншікті айналым қаражатының жетіспеушілігі;
- тауарлы-материалдық құндылықтардың жоспардан тыс қорлары;
- сатып алушылар уақытында төлемеген, тиеліп жіберілген тауарлар;
- ... бас ... ... ... ... ... ... айналым қаражатын күрделі құрылысқа, жұмысшылардың алған қарыздары
бойынша жұмыстарына ... ... ... ... ... ... жабылмаған шығындар.
3. Қаржылық шиеленісті азайту көздері:
- уақытша бос меншікті қаражаттар;
- ... ... ... ... борыштың дебиторлық
борыштан асып кетуі);
- ... ... ... толтыруға алынған банк несиелері және тағы
басқа қарыз қаражаттары.
Қаржылық ... ... ... пен ... ... ... ... есептегенде, 2-топ бойынша қорытынды 1 және 3-топтар бойынша
қорытындылардың ... тең ... ... ... ... және ... қатынастарды талдау үшін берілген көрсеткіштерді
динамикада қарастырылу ... ... ... ... ... қалыптасу көздерімен қатар қаржылық жағдай үшін
барлық ... ... ... ... ... қатысты
(айналымға қарсы) азаюымен көрінетін материалды айналым ... ... орын ... ... ... ... қаржылық жағдайдың ішкі талдаудың құрамдас бөлігі болып
табылады, себебі қаржылық есеп беруде жоқ және коммерциялық құпияға жататын
тауарлы-материалдық ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдай бұдан да басқаша
жіктеледі.Оларды келесі атаулармен 4 ... ... ... ... жақсы
кәсіпорындар; қаржылық жағдайы орташа кәсіпорындар; қаржылық ... ... ... кәсіпорын.
Бұл кезде өндірістік кәсіпорынның қаржылық жағдайы қаражаттарды
жұмсаудың ... ... ... ... қарастырылады: қалыпты
(біркелкі) өндірістік-шаруашылық және ұдайы өндіру ... ету; ұзақ ... ... мен ... ... ... ... кәсіпорынның дамуы бойынша көлемді ... ... ... жаңа ... игеру, өндіріс көлемін кеңейту, өнім
мен технологияның жаңа түрлерін игеру және т.б.).
Қаражатты жұмсаудың осы ... ... ... ... ету
мүмкіндігін негізге ала отырып, осы көзқарастың ... ... ... ... және оны ... ... ... өз әдістемесін
ұсынады.Айталық, егер кәсіпорынның қарамағындағы қаржы ресурстары осы ... да ... ... ... онда оның ... ... ... керек.Егер алдыңғы екі функциялар орындалып, ал үшіншісін ... ... онда оның ... ... ... егер ... ... функцияны да орындауға жетпесе, онда кәсіпорынның қаржылық жағдайы
банкрот болуға (құлдырауға) жақын.
Баланс өтімділігін ... ... ... ... ... алдында, жалпы активтердің, баланстың және кәсіпорынның
«өтімділігін» анықтап алу керек.
Өтімділіктің екі ... ... ... бойынша
өтімділік: кәсіпорынның өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеу
қабілеттілігі ұғынылады.Егер ... ... ... ... ... ... ақшаға айналдыра алса, өзінің қысқа мерзімді ... ... бар ... онда ол ... ... болып саналады.Бұл
тұжырымдама жоғарыда айтылған төлем қабілеттілігі тұжырымдамасына ... ... ... ... мен ... тұжырымдама бойынша, өтімділік – бұл ағымдағы
активтердің ақша ... ... ... ... ... тұжырымдамасымен келісе отырып, өтімділік
кәсіпорынның міндеттемелерін ақшаға айналу уақыты ... ... ... ... ... жабу дәрежесімен анықталады деп
санаймыз.Осы айналым ... тез ... ... ... мен ... беру қабілеттілі тәуелді болады.Басқа сөзбен
айтқанда, кәсіпорынның ... мен ... ... ... ... ... ... бар қаражаттарды тезірек жұмылдыру мүмкіндігінде
жатыр.Өтімділік кәсіпорынның сөзсіз төлем қабілеттілігін ... ... мен ... ... ... ... бойынша да, келіп
түсу уақыты бойынша әрдайым теңдікті көрсетеді.Кәсіпорынның өтімділігі шын
мәнінде де баланс ... ... ... ... ... үшін ... ... көрсеткіштерін тереңінен
зерттеу керек.
Баланс өтімділігін талдаудың мәні – ... ... ... ... қаражаттарды пассивтегі ... пен ... ... ... бір ... ... -
өтімділігі жоғарылардан бастап өтімділігі төмендерге (актив), яғни
өтімділігі ... ... ... ... уақыты ұзақтардан қайтару
уақыты қысқаларға қарай (пассив), яғни қайтару уақытын ... ... ... ... тәртіп болуы мүмкін.
Өтімділік дәрежесіне, яғни ақша қаражаттарына ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді:
А1. Ең өтімді активтер.Ақша қаражаттары мен құнды қағаздар (қысқа мерзімдік
қаржылық инвестиция) – айналым қаражатының ең мобильді бөлігі.
А2. Тез ... ... ... ... дебиторлық борыш басқа
да активтерді жатқызады.Дебиторлық борыш сомалары есеп ... ... бір ... ... ... бұлар да өз міндеттемелерін төлеуге
жұмсалуы мүмкін.Есеп айырысу құжаттары ... ... ... ... ... тауарлар бойынша, төлеу уақыты ... ... ... ... ... ... ... қашан келіп түскені
белгісіз.Бірақ нарықтық экономикада уақытында қайтарылмайтын ... ... ... оны ... ... ... ала ... келген дебитор айып пұл төлеу төлеу қаупінен тіпті банкрот
болып жарияланудан ... ... ... ... ... ... ... жағдайында жұмыс істеп жатқан
кәсіпорынның өтімді қаражаттарын ... ақша ... ... ... ... да ... әлі қалыптаспаған нарықтық
экономика, инфляция, әріптестер арасында шаруашылық байланыстар ... ... ... ... бірдей ақша қаражатына тез ... ... ... ... көп болуы кәсіпорынның
қаржылық тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін.
Сатуға арналған дайын өнім және ... ... ... ... да ... ... олар негізінен келесі топты құрайды:
А3. Баяу өткізілетін активтер. Баланс ... II ... ... ... ... бабы және баланс активінің I бөліміндегі «Ұзақ мерзімді
инвестициялар» бабы.Бірақ бұл кезде «Алдағы ... ... бабы ... ... активтерін ақшаға айналдыру қиынырақ: бірінші сатып
алушыны тауып алу қажет, ал бұл оңай емес және ... бір ... ... бұл ... ... ... ... мысалы, темір
қаңылтырды сатып ... табу оңай ... ... ... ... ... алушыны табу анағұрлым қиын.Бұл белгілі бір ... ... ... өнім ... ... ... ... емес болуы
мүмкін.Сондықтан немістер өтімді активтерді есепке алғанда ... ... ... ... ... аяқталмаған
өндіріс құнын өтімді активтердің құнына қосуға жол беріледі.
А4. Қиын ... ... ... ... I ... алдындағы
топтарға енгізілген баптарынан басқа барлық баптары.I бөлім ... ... ... ... бабы ... ... бір бөлігі ғана
алынып тасталынғандықтан, қиын ... ... ... ... ... ... салған салымдары ғана есепке алынады.
Баланс активінің баптары олардың өтімділік дәрежесі ... ... ... ең ... және әр ... ... нысаны орын алады
– кассадағы, банктегі есеп ... ... және ... ... ... кейін бағалы қағаздарға салынған қысқа мерзімді қаржылық
инвестициялар, дебиторлар мен есеп ... ... ... ... ... ... ... яғни активтің
бірінші кезектегі міндеттемелерді төлеу үшін қаражаттар алынатын бөлігін
көрсетеді.Өтімділігі ... ... ... ...... ... негізгі капиталдың баптарына топтастырылған.Баланс пассивтері оларды
қайтару, ... ... ... ... ... Неғұрлым тезірек төлеуге тиісті міндеттемелер – бұларға уақытында
төленбеген ... ... ... ... да ... ... ... олардың алған қарыздары бойынша есеп айырысу
көлемімен асқан мөлшерде жұмыскерлерге берген қарыздар ... ... асу ... мақсатты қарыздарын өз ... ... ... және ... тезірек өтеу үшін неғұрлым
өтімді ... ... ... ... ... ... міндеттемелер – қысқа мерзімді несиелер мен заимдер және
жұмыскерлерге арналған қарыздар.
П3. Ұзақ мерзімді міндеттемелер – ұзақ мерзімді ... мен ... ... ...... I ... ... капитал»
баптары.Актив пен пассивтің балансын сақтау үшін бұл ... ... ... «Алдағы кезең шығындары» бабы бойынша сомаға азайтылады.Баланс
өтімділігін анықтау үшін актив пен ... ... ... ... ... ... толық өтімді деп келесі ... А1 > П1; А2 > П2; А3 > П3; А4 > ... ... ... егер активтің сол алғашқы үш ... тобы ... ... ... тобын жапса немесе оған тең
болса ... ... ... кері ... ... ... емес.Жоғарыда
келтірілген жүйенің алғашқы үш теңсіздіктің орындау қажеттілігін ... ... пен ... ... ... үш топтың жиындарын салыстыру
маңызды орын алады.Төртінші ... ... ... ... ... терең экономикалық мәні бар: оның орындалуын қаржылық тұрақтылықтың
ең төменгі шарттарының сақталғандығын, кәсіпорынның ... ... ... ... ... АҚ 2003 жылы ұзақ және ... мерзімді несиелері
болмағандықтан, басқа «Адит» біріккен ... ... ... ... ... ... ... активінің өтімділік дәрежесі
және оның пассивінің төлеу мерзімінің шұғылдығы бойынша баптарының тобы.
10 – кесте
| ... | ... ... ... |
|Актив |мың тг. |Пассив |мың тг. |(+), ... | | | |(-) |
| |Жыл |Жыл | |Жыл |Жыл |Жыл |Жыл |
| ... ... ... ... Ең | | ... | | | | ... | | ... | | | | ... |122 |3751 ... |22352 |26564 |- 22203 |22813 |
| | | ... | | | | |
| | | ... | | | | ... | | |2) ... | | | | ... | ... | | | | ... |18448 |10168 ... |5750 |2550 |+12698 |+7618 ... | | | | | | | ... Баяу | | |3) Ұзақ | | | | ... | ... | | | | ... |7100 |11475 ... |735 |735 |+6365 |+10740 ... | | | | | | | ... Қиын | | |4) ... | | | | ... |62944 |міндеттемелер |61756 |58489 |+3140 |+4455 |
|н активтер| | | | | | | ... |90566 |88338 ... |90566 |88338 |- |- ... қаражаттарының бірінші тобы (А1) төлем ... ... ... жоқ, ал ... ... ... пен пассив
баптарының I тобының жиындарын салыстыру жақында келіп түскен кірістер мен
төлемдердің (3 айға дейін) қатынасын ... пен ... ... ... салыстыру жақын уақытта күтілетін төлем тәртібінің (3 айдан 6 ... ... ... ... ... ... қорытынды жасауға
мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда баланс активі мен пассиві баптарының I және II ... ... ... ... ... ... қарастырылып
отырған мезгілге жақын уақыттағы кәсіпорынға төлем ... ... ... ... ... жыл басында
да, аяғында да баланс баптарының осы екі тобының мәліметтері бойынша ... ... ... және тез ... ... сомасы
жыл басында 18570 мың тг. (122+18448) құрады, ал тез қайтарылуға тиіс және
қысқа мерзімді міндеттемелердің, яғни жалпы ағымдағы ... – 28075 ... ... бұл 9505 мың теңгеге ((28075 – 18570) ... ... ... ... ... төлем жетіспеушілігі 15195
мың теңгені ((3751+10168) – 26564+2550=13919 - 29114 ... ... ... өткізілетін (жүретін) активтерді ұзақ мерзімді міндеттемелермен
салыстыру перспективалы өтімділікті бейнелейді және ... ... ... ... ... төлем қабілеттілігін жобалауды көрсетеді,
яғни кәсіпорын бұдан да алыс алдағы уақытқа қаржылық жағдайының ... ... ... ала ... ... мүмкіндік береді.Талданып отырған
кәсіпорында жыл басында да, соңында да төлем қаражаттарының айтарлықтай
артықшылығы ... жыл ... оның ... 6365 мың теңге болған
болса, жыл аяғында 10740 мың теңгені құрады, немесе ... жылы 1,7 ... ... мен пассиві баптарының төртінші тобының ... ... оның ... ... ... жаба ... көрсетеді.Бірақ бұл кәсіпорын жабылатын кезде ғана ... ал ... ... ... немесе жұмыс жасап жатқан кәсіпорын
үшін шаруашылық субъектінің өз меншікті айналым капиталының ... ... үшін ... ... теңсіздік сақталуы тиіс: А4 < П4, яғни
меншікті қаражаттардың көзі иммобильді активтерден көп болуы керек.Талданып
отырған кәсіпорында бұл теңсіздік сақталмаған.
Жыл басы мен ... ... ... баптарының жиыны пассив баптарының
жиынынан сәйкес 3140 мың тг. және 4455 теңгеге көп болған, бұл ... ... ... көрсетеді, себебі оның ... ... ... асыру үшін меншікті айналым капиталы ... ... ... ... ... ... есеп айырысу мүмкіндіктері
бойынша қаржылық жағдайды толығымен көрсетеді.Алайда ол ... ... ... ... ... ... да дәл ... алмайды, оның
себебі – бухгалтерлік есеп берулер негізінде сыртқы талдау жүргізіп жатқан
талдаушының ақпараттарының шектеулілігінде.Баланстың өтімділігін ... ... ... есеп ... ... ... яғни ... жағдайды
ішкі талдау шеңберінде жүргізуге болады.Бұл ... ... ... ... ... ... ... уақытына, дебиторлық есеп айырысу
көздеріне) аудару керек, себебі ол ақша қаражатына ең жақын тұр және қысқа
мерзімді ... ... ... ... ... көздері болып
табылады.
Көрсетілген ... ... ... ... ... ... кешенді баға беруге мүмкіндік ... ... ... ... ... А1 + а2 А2 + а3 А3
Кж/ө = а1 П1 + а2 П2 + а3 ... Кж/к – ... ... ... а2, а3 – салмақтық коэффициенттер:
А мен П – ... пен ... ... ... ... өтімділігінің жалпы жалпы көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелерінің
сомасына қатынасын көрсетеді, бірақ мына шарт орындалса: егер ... мен ... ... әр ... ... ... қаражаттың түсуі мен міндеттемелердің ... ... ... ... ... ... шарты орындалған кезде ғана.Бұл
теориялық мәні ... ... ... тиіс ... ... ... түрлері бойынша кашықтағы және таяу арадағы есеп
айырысуды жүзеге асыру қабілетін көрсетеді.Ол тіркелген ... ... ... ... ... ... және әр түрлі кәсіпорындардың
баланстарын салыстыруға және егер салмақтық коэффициенттерін ... ... ... қай ... ... ... ... береді:
3) а1 > а2 + ... > ... > ... ... ... ... ... өтімділігі дәрежесі бойынша
саралауды және әр түрлі жағдайларда тәртіптің қатынасын беретін шарттарды
қарастыру бағасына негізделген.Баланс өтімділігі үшін ең ... ... ... ең ... ... ... орында болатындықтан, бірінші
коэффициент 1-ге тең деп ... ... ... 2-ші және ... ... шектеулер жүйесі былай болады:
4) 1 > а2 + а3
а2 > ... > ... ... а3 < 0,57.
Бұл шектеулерге, мысалы, келесі салмақтық коэффициенттердің жиыны
сәйкес келеді.
5) а1 = 1; а2 = 0,5; а3 = ... ... ... көрсеткішінің берілетін түрі:
6)
А1 + 0,5 А2 + 0,3 А3
Кж/ө =
П1 + 0,5 П2 + 0,3 П3
Осы көрсеткіштің ... ... ... ... және
кәсіпорындағы өтімділік жағынан ... ... ... жалпы баға беріледі.Бұл көрсеткіш, сонымен қатар, ... ... өте көп ... ... ... ең ... әріптесті
таңдағанда қолданылады.«Адит» БК-де оның көлемі жыл басында 0,4165, ал жыл
соңында – 0,4375 ... яғни 0,02 ... ... ... ... қарамастан
көрсеткіштің деңгейі теориялық мәнінен екі есе төмен, ал бұл кәсіпорынның
төлем қабілетсізділігін көрсетеді.Алайда бұл көрсеткіш ... ... ... өтеу жөнінде ... ... осы ... ... ... ... ... үшін, өтімді қаражаттардың жиынымен ажыратылатын,
өтімділік көрсеткіштерінің бүтіндей жүйесі қолданылады.Кәсіпорын жоғары
немесе ... ... ... ... ... ... ... активтердің
құрамына әртекті төлем қаражаттары кіреді, бұлардың ішінде ... ... ... ... оңай ... де, қиын өткізілетін де
қаражаттар болады.
Қарастырылған жүйеде маңыздылары болып үш көрсеткіш ... ... ... ... ... ... жабудың
жалпы коэффициенті. Олар туралы төменде айтылады. Мк – меншікті ... ... ... ... ... ... ... бұл коэффициенттің қалыпты мәні 0,9-ға тең
болуы ... ал оның ... ... ... ... ... ... кәсіпорын капиталының
құрылымын сипаттай ... ... ... мен ... ... әр ... ... көрсететін жеке көрсеткіштерді де
пайдалану керек.Мұндай коэффициенттерге бірінші кезекте қарыз ... ... ... ... ... ұзақ ... міндеттемелердің
меншіктік капитал мен ұзақ мерзімді міндеттемелердің сомасына қатынасымен
анықталады.Көрсеткіштерді есептеу формуласы келесідей:
Ұм
Кұ/м =
Мк + ... Кұ/м – ... ... ұзақ ... ... немесе ұзақ мерзімді міндеттемелер коэффициенті;
Мк – ... ... Ұм – ұзақ ... міндеттемелер.
Бұл коэффициент қаржылық есеп берудің активтерін қаржыландыру үшін
меншікті капиталмен ... ... ұзақ ... несиелер мен қарыздардың
үлесін көрсетеді, кәсіпорын өндірісті жаңарту мен кеңейту үшін ... ... ... ... ... баға береді.
Капиталдың құрылымын қалыптастырудың тиімділігін (қолайлығын) анықтау
үшін жоғарыда келтірілген көрсеткіштермен ... ... ... ... ... батыс фирмаларында кеңінен қолданылады және
меншікті капиталдың негізгі құралдарға ... ... ол ... ... 1,497-ге тең (27908 : 18462), ал ... ... ... ... ... ... тек
қана негізгі құралдарды сатып алуға ғана емес, кәсіпорынның қаржылық есеп
беруінің ... да ... ... ... ... ... ... алуға
да пайдаланылады деуге болады.
Активтерді құрудың ең ... жолы ... ... ... ... ... ... тыс активтер) және айналым капиталының бір
бөлігін жабатын кездегі жол саналады.Кәсіпорын, барлық қарыз ... ... ... да өмір сүре ... ... ... туралы тағы бір қызық ой – меншікті капиталды тек қана ... ... ... ... ал ... ... ... активтер)
келесі жолмен қалыптасуы керек: 1/4 - ұзақ мерзімді қарыздар ... ... - ... мерзімді қарыздар есебінен.Кәсіпкер, егер өзінің капиталы аз,
ал басқанікі көп ... ... ... істейтін болады.Нарықтық қарым –
қатынас осы принцип (қағида) бойынша құрылған.Аз ғана капиталдың бола ... ... ... ... қарыз (қатыстырылған) және жалпы (авансталған) капиталдың
қатынасын әр түрлі ... ... ... ... ... және қатыстырылған капиталдың (міндеттемелердің) құрылымын
және оның есеп беру кезеңіндегі өзгерістерін ... ... ... ... төлем қабілеттілігін талдау.
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі оның қаржылық тұрақтылығының маңызды
белгілерінің бірі және сондықтан онымен тығыз байланыста ... ... ... оған көп ... ... ... – бұл кәсіпорынның өз міндеттемелері бойынша есеп
айырыса алу мүмкіндігі.Бұл жағдайда ... – бұл ... ... ... қарыз берушіге ақша төлеу және сонымен өз қарыздарын (қысқа
мерзімді, ұзақ мерзімді) өтеу міндеті.Ұзақ ... ... өтеу ... ... ұзақ ... ... және ... мерзімінің өтуіне
байланысты, қысқа мерзімді қарыздармен сәйкес келуі мүмкін.Және есепті жылы
өтеуі қажет ұзақ ... ... бір ... ... ... жатқызу керектігін есептеу біздің ойымызша дұрыс, себебі ұзақ
мерзімді және қысқа мерзімді міндеттемелер ... бас ... ... ... 601 – 603 ... ... әр ... субшоттарында
ескеріледі.
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі деп – оның дер кезінде өзінің ... ... ... ... ... айтады.
Қарыздарды өтеу үшін құралдардың айналымы кезінде ақшаға ... ... ... потенциалды құрал болып табылады.
Қарыздарды өтеу үшін құралдар ... ... ... бар тауарлы
–материалдық құндылықтардың қоры бола алады.Оны ... ... ... ... айтқанда, теориялық түрде қарыздарды өтеу
кәсіпорынның барлық ... ... ... етіледі.Нақ осылай
теориялық түрде, егер кәсіпорынның ағымдағы активтері ... ... ... артса, онда ол қарыздарды өтеуге дайын деп
есептеуге ... егер ... ... ... ... өтеуге бағыттаса, онда дәл сол кезде оның өндірістік қызметі
тоқтатылады, себебі онда ... ... тек ... құралдары құрайды,
ал материалды айналым құралдарын алуға ақша жоқ, олар толығымен ... ... ... қабілеттілігі бар деп, ағымдағы активтің сомасы
ағымдағы міндеттемелерінен көп ... ... ... тек қарыздарды өтеуге ғана емес, сонымен бірге үздіксіз
өндіріс үшін қаржылары болуы керек.Ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... қарыздар
және басқа да есеп айырысулар бойынша қарыздары жоқ болса ... ... ... ... ... ... ... бір мерзімдегі оның төлем
құралдарының сомасын осы мерзімдегі жедел ... ... ... ... анықталады.Төлем қабілеттілігі белгілі
бір мерзімде қолдағы ақша ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі коэффициенті арқылы көрінеді.Егер төлем
қаблеттілігі коэффициенті 1-ге тең ... ... ... онда бұл ... ... қабілетті екенін білдіреді.Егер коэффициент 1-ден ... онда ... ... ... құралдарының жетіспеуі себептерін
анықтау керек.
Төлем қаражатының сомасын анықтау ... ... әр ... ... ... құралдарға ақша қаржыларын, қысқа
мерзімді ... ... ... ... тиімді, себебі олар тез
өткізіледі және ақшаға тез ... ... ... яғни, өтелуге жатқызылған міндеттемелер мен қарыздар: банкінің
қысқа мерзімді несиелері, қысқа мерзімді ... ... ... ... ... кіреді.
Төлем құралдарының ағымдағы міндеттемелерден асуы кәсіпорынның төлемге
қабілетті ... ... ... және ... ... ... банкке қайтарылатын несиенің мерзімі өтіп кетуі, қаржы органдарына
қарыз ... ... ... қаржылар мерзімінің сақталмауы төлемге
қабілетсіздікті көрсетеді.Төлем қабілеттілігі оны ... ... ... ... ай) ... ... анығырақ көрінеді.
Есепті кезең ішіндегі ағымдағы төлем қабілеттілігі төлемдік күнтізбе
көмегімен есептелуі ... оның ... ... ... төлем
қабілеттілігінің коэффициенті анықталады, кредиторлармен, банкпен, қаржылық
және басқа ... өз ... есеп ... ... ... жасалады.Төлемдік күнтізбе аналитикалық есептің мәліметтері, банк
көшірмесі, төлемнің мерзімдік картотекасы ... ... ... немесе 3 – 5 күнде бір рет және басқа уақыт аралықтарында ... ... ... ... ... қабілеттілігіне
байланысты.Егер тұрақты болса, есептесу сирек, ал егер ... ... ... ... ... ... үшін ... төлем құралдары және
уақыты келген оның қарыздары (мерзімді міндеттемелері) туралы ... ... ... ақпараттың негізінде төлем құралдары
мен жедел міндеттемелерді анықтайық.Келтірілген ақпарат осы ... өз ... ... ғана ... ... көрсетеді
(3655:4233), қарыздарының 13,7%-ы төленбей қалады, бұл ... ... және ... ... әкелетін мерзімі өткендер қатарына
жатқызылады.
Ағымдағы төлем қабілеттілігін талдау кезінде сандық көрсеткіштерден
басқа, сапалық сипаттамаларын білу ... ... ... ала ... жағдайларға байланысты ақша қаражатының түсуі кезінде
кездейсоқ үзілістерге қарсы тұру ... ... ... төтеп беру үшін әр түрлі көздермен қарыз алу, ... ... ... ... ... ... ... қызметінің
деңгейі мен сипатын өзгерту дегенді білдіреді.Ақша қаражатын ... ... әр ... ... ... және тез өзгеруге бейім.Ол
кәсіпорын табыстылығымен, ... ... ... ... капиталдың құрамы және құрылымымен анықталады.
Көбіне ол несие ... ... ... мен ... ... ... ... алу қабілеттілігі ақша қаражаты керек жағдайда
және ... ... ... ... ... үшін ... кезде
маңызды.Алдын ала келісіммен қаржыландыру ... ашық ... ... ... бір ... ішінде және белгілі бір ... ... ...... қаржыландыруға қарағанда, керек кезде алудың
сенімді көздері.
Кәсіпорынның ... ... ... ... оның ... және ... акцияның рейтингі, активті сатудың
шектілігі, шығынның кездейсоқтық дәрежесі, ереуіл, ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға тез
бейімдеушілік қабілеттілігі есепке алынады.Ағымдағы (қысқа мерзімді) төлем
қабілеті өте тар ... ... оны ... ... ... перспективті (ұзақ мерзімді – бір ... аса) ... ... үшін ... ... статистикалық
көрсеткіштері пайдаланады.Динамикалық көрсеткіштердің бірі өнімді ... ... ... ... орташа ағымдағы міндеттемелерге қатынасы
болып табылады.Есептеу үшін алымында есепті ... есеп шоты ... ... ал ... – осы ... ... міндеттемелерінің
орташа қалдықтарын алуға болады.Бұл есепте алымы ... ... ... белгілі бір кезең үшін ақша қаражатының ағымын көрсетеді.
Нарықтық экономика теориясы мен практикасында ... ... ... нақтыландыру және тереңдету үшін қолданылатын басқа
да көрсеткіштер белгілі.Олардың ішіндегі маңыздысы табыс пен ... ... ... осы ... ... ... ... үшін
анықтаушылар болып табылады.Табыс табу қабілеттілігі деп ... ... ... ... ... алу ... ... бағалау үшін ақша қаражатының жеткіліктігі
мен оның капиталға айналу коэффициенттері талданады.Ақша ... ... ... ... ... ... ... өсуі немесе дивиденттерді төлеуді жабу үшін ... ... ... және басқа кездейсоқтың әсерін жою үшін, бөлшектің алымы
мен бөлімінде бес жыл ішіндегі мәліметтер алынады.Есептеу келесі ... ... ... ... ... ... шығындар + Дивиденд төлеу + Айналым қаражатының өсуі
1-ге тең ақша қаражатының жеткіліктілік ... ... ... ... ... ... алатынын көрсетеді.Егер бұл
коэффициент 1-ден төмен болса, онда ... өз ... ... ... ... және ... ... деңгейін қолдауға
қабілетті емес.Ка/ж ... ... ... ... ... ... талдауды тереңдету бағыттарын көрсететінін ескеру керек.
Ақша ... ... ... ... (Кк/с) кәсіпорын
активіндегі инвестиция деңгейін анықтауға қолданылады және ... ... ... түскен табыс – төленген дивидендтер
Кк/с =
Алғашқы құны бойынша негізгі ... ... + ... ... + меншікті
айналым капиталы
Ақша қаражатын капиталға айналдыру ... 8 – 10% ... ... ... ... төлем қабілеттілігін анықтау үшін
кәсіпорын активіндегі ақша ... ... ... ... ... сипаттайтын өтімділіктің статистикалық көрсеткіштері кеңінен
пайдаланылады.
Үш ... жиі ... ... ... ... өтеу ... ... жалпы өтеу (жабу) коэффициенті.
1) Абсолютті өтеу коэффициенті (жеделдік коэффициенті) – ... мен тез ... ... ... ... және ... міндеттемелерге қатынасы ретінде есептеледі.Ол ... ... ... жақын мезгілде ағымдағы қарыздардың қандай бөлігі
өтелетінін көрсетеді.
Осы көрсеткіштің ... ... ... түрде болады:
Ка.ө > 0,2 : 0,5.
Бұл – ағымдағы міндеттемелердің қандай бөлігі жедел өтелуі ... ... ... ... ... ... Аралық өтеу коэффициентін өтеу үшін ... оның ... ... өтім ... ... дәл коэффициенті) – ... ... ... ... ... дебиторлық борыш және
басқа да ... ... ... дебиторлармен өз уақытында есеп
жүргізу жағдайында болжамданған төлемдік мүмкіндігін көрсетеді, ... ... ... ... тек ақша ... ... емес,
сонымен қатар өткізілген өнімдер, орындалған жұмыстар немесе көрсетілген
қызметтер үшін түсімдер есебінен өтелетінін сипаттайды.
Айналым ... ... ... ... тауарлы – материалды
қорларды есептемегенде) ағымдағы міндеттемелерге қатынасын ашып көрсететін
бір ... ... ... ... жеке категорияларының
өтімділігі бірдей еместігінен ... ... өтеу ... ... ... ... былайша өрнектеледі:
Кар.ө > 1
Бұл коэффициенттің теориялық ақталған бағалауы 0,7-0,8 аралығында
жатыр.Қауіпті өтімділік ... ... ... ... ... борыштың бір айналымының ... ... да ... бар.Шамамен бұл коэффициент 0,5-тен ... ... ... жедел және қысқа мерзімді міндеттемелердің ... ақша ... және ... ... 50 ... кем келмеуі
тиіс.
Ағымдағы өтімділік коэффициенті (жалпы өтеу коэффициенті) ... ... ... және ... ... ... ... көрсетеді.Ол ағымдағы активтер мен міндеттемелердің қандай есесін
өтейтінін белгілеуге мүмкіндік береді және дебиторлармен өз уақытында ... және ... ... ... ... ... ғана ... сонымен
бірге материалды айналым құралдарының басқа элементтері қажет болған кезде
сату ... ... ... төлемдік мүмкіндіктерін көрсетеді.
Жалпы өтеу коэффициенті - өтімді құралдар жедел және қысқа мерзімді
міндеттемелерінің сомасын ... ... ... ... және
сонымен баланс құрылымының тұрақтылық дәрежесін ғана ... ... ... мерзімді қарыздары бойынша тез есептесе алу қабілеттілігін
дәлелдейді.Нарықтық экономикасы дамыған ... бұл ... ... өтімділігін бағалау кезінде ерекше мән беріледі.Оның
кеңінен қолданылуының негізгі себептері:
біріншіден, ағымдағы активтермен ағымдағы ... ... ... ... қаншалықты жоғары болса, соншалықты қысқа мерзімді
міндеттемелерді төлеу сенімділігі жоғары болады;
екіншіден, ағымдағы активтердің ... ... асып ... ... ... қаражаттарынан басқасы) сату немесе жою (тарату)
кезінде зияндардың пайда болуына бөгет ... ... ... ... ... ... үшін ... тиімді.Бұл арттыруды
шетел компанияларында жұмыс істеуші капитал немесе қаржы-эксплуатациялық
қажеттілік деп атайды.
Жалпы өтеу коэффициенті ... ... ... күрт ... деңгейіне тиелген тауарлар мен көрсетілген ... ... ... ... циклінің ұзақтығы, тауарлы – материалдық
құндылықтар қорларының құрылымы және басқалар әсер етеді.Берілген көрсеткіш
үшін мына ... ... мән ... ... > ... ... ... өтімді құралдарға (немесе қаражаттарға)
тиімді қажеттілік деңгейі ағымдағы міндеттемелерден 2 есе асуы ... ... ... ... ... ... бір айналымының орташа ұзақтығына тең кезеңдегі кәсіпорынның
күтілетін төлеу қабілеттілігін сипаттайды.Осы көрсеткіштің ... ... ... пікірлерде кездеседі.Ол 1 мен 3 ... ... ... шегі ... ... ... ... тиіс, жетпесе кәсіпорын төлеуге қабілетсіз болуы мүмкін.
Ағымдағы ... ... ... екі есе ... ... ... саналады, себебі бұл компанияның өз қаражаттарын рационалды
салмауы мен оның ... ... ... ... 2-ге тең ... мәні ... ... есеп беру
кәсіпорындағы нақты жағдайды ескермей, ... ... ... қабылдау үшін қажет белгілердің бірі ретінде алынған.Ағымдағы
өтімділік коэффициентінің ... мәні ... ... үшін ... шарушылық субъектісінің өндіріс түрі мен салалық ерекшеліктері есепке
алынбайды.Көптеген отандық кәсіпорындарды ... ... ... бұндай белгілермен анықтау дұрыс емес, себебі көп кәсіпорындар
ішінен нақты банкроттық шаралар қаупі ... ... ... ... қаржының болуын оларға ұтымдылық қажеттілік шегінде
реттеуі қажет.Ол - ... ... ... үшін ... ... ... және оның қызметінің көлемі, мөлшері (өндіру және
өткізу көлемі қаншалықты ... ... ... тауарлы – материалдық
құндылықтар қоры мол болады); өнеркәсіп және өндіріс салалары (өнімге деген
сұраныс және ... ... ... түсу ... ... ... (аяқталмаған өндіріс көлемі); материал қорын қалпына келтіруге
қажет уақыт (олардың айналу ұзақтығы); кәсіпорын ... ... ... ... ... ... мен қысқа мерзімді ... 1:1 – ... ... онда ... өз ... төлей алмайды
деуге болады.1:1 арақатынасы ... ... мен ... ... ... білдіреді.Активтер өтімділігінің әр түрлі
дәрежесін ескере ... ... ... тез ... ... ... яғни бұл жағдайда да кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына қауіп
төнеді.
Егер де Кағ.ө мәні 1:1 арақатынасынан көп ... онда ... ... ... құралатын бос ресурстарының едәуір көлемі бар
екені туралы ... ... ... ... тұрғысынан,
айналым құралдарын құрудың осы варианты аса жоғары бағаланады.Сонымен
бірге, ... ... ... ... ... өте ... ... дебиторлық борышқа аудару кәсіпорынның активтерін шебер
пайдалануымен байланысты.
Өтімділіктің әр ... ... тек ... ... ... әр ... ... кәсіпорынның қаржы жағдайының тұрақтылығын жан-
жақты сипаттап қана қоймай, сонымен бірге талдау хабарламаларының әр түрлі
сыртқы ... ... ... ... ... пен
материал жеткізушілері үшін абсолютті өтімділік ... ... ... ... банк ... аралық
коэффициенттеріне (Кар.ө) көп ... ... ... ... ... мен ... ... кәсіпорынның қаржылық
тұрақтылығын ағымдағы өтімділік коэффициенті (Кағ.ө) бойынша бағалайды.
Көптеген кәсіпорындар үшін аралық өтімділіктің ... ... ... жоғары коэффициентіне сай келуі тән екенін атап өту
керек.Бұл кәсіпорында шикізат, ... ... ... дайын өнімнің
шектен тыс қорлары барлығына байланысты болады.Бұл шығындардың негізделмеуі
ақырында ақша ... ... ... ... өтеу
коэффициентінің жоғары болуына ... оны ... ... ... ... ... баптары бойынша, жағдайын және динамикасын
айқындау ... ... ... ... ... ... ... айналымын есептеу керек.
Кәсіпорында аралық өтімділік коэффициентінің төлем және жалпы өтеу
коэффициентінің ... болу ... ... аталған
көрсеткіштерінің нашарлауы осы кәсіпорынның төлем ... ... ... ... ... нашарлауы болған
кезде, кәсіпорынның төлем қабілетін объективті ... үшін ... ... айқындау керек.Осы кезде тұтынушының өнімдер мен қызмет
көрсетулер үшін ... ... ... дайын өнімнің, шикізаттың,
материалдардың және тағы басқа шектен тыс ... ... ... ... ... ... және ішкі себептерден болуы мүмкін.
«АЗ Эталон» АҚ-ның ағымдағы активтерінің өтімділік
көрсеткіштері (мың ...... | |Жыл |Жыл ... ... ... ... |соңында |(+; -) |
| | |2003 |2003 ... | | | |.) ... ... активтер | | | |
| |мың ... ... ... |13781 |21956 |8175 ... ... және қысқа мерзімді | | | |
| ... ... |1463 |1425 |-38 ... борыш және басқа да активтер |1165 |2914 |+1749 ... ... ... | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... ... ... капиталға| | | |
| ... ... ... азайтылған| | | |
| ... есеп және ұзақ ... | | |
| ... ... |11153 |17617 |+6464 ... ... ... ... | | | |
| |мың ... оның ішінде: |4643 |9681 |+5038 ... ... ... мен ... |- |- ... ... |4294 |8081 |+3787 ... да ... ... |349 |1600 |+1251 ... ... көрсеткіштері |- |- |- ... ... ... (1.1қ |0,315 |0,147 |-0,168 |
| |: 2қ) | | | ... ... ... ((1.1қ + |0,566 |0,448 |-0,118 |
| |1.2): 2қ) | | | ... (ағымдағы) өтімділік коэффициенті | | | |
| |((1.1қ + 1.2 + 1.3қ): 2қ) |2,968 |2,268 |-0,700 |
11 – ... ... жыл ... ... жыл басына қарағанда
біршама төмендегенін көрсетеді.Осылай, абсолютті ... ... ... ... – 0,118 ... және ағымдағы – 0,700 пунктке
төмендеді.Егер бірінші көрсеткіш жыл басында теорияға сәйкес, ал ... ... ... етілген шектеуден аз болса, онда жыл аяғында бұл көрсеткіштің
деңгейі біршама төмендеді, сәйкесінше 0,147 және ... ... ... яғни ... ... коэффициенті жыл басында да, жыл
аяғында да талап етілген шектеуге жауап берді, бірақ жыл ... ... ... ... көлемін тізбектеп ауыстыру әдісімен анықтауға
болатын, оның құрылу факторлары әсер етеді.Келесі есептеу ... ... ... ... ... көрсетеміз.
Жалпы өтімділіктің (ағымдағы) коэффициенті деңгейінің өзгеруіне
қорытылған факторлардың әсерінің есебі.
12 – кесте
| | | ... | | ... ... ... |
|№ | | ... жыл| | ... |
| | |Жыл ... және |Жыл ... |
| ... ... ... | |
| | | ... |(+;-) | |
| | | |н жыл ... | | | |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... | | | | | |ң ... | | | | | ... | | | | | |) |ң |
| | | | | | | ... | | | | | | |р.) ... | | | | | | |
| ... |13871 |13781 |21956 |х |х |х ... | | | | | | |
| ... |9681 |9681 |х |х |х |
| |р | | | | | | ... | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... |1,424 |2,268 |-0,7 |+0,844 |-1,544 ... ... өтімділіктің жалпы коэффициентінің өсуіне ағымдағы
активтердің абсолютті өсімі оң әсер еткенін көрсетеді, ... ... ... 0,844 ... өсті ... көрсеткіштің
өзгеруіне ағымдағы міндеттеменің күрт өсуі ... әсер ... ол ... ... ... (1,424-2,968).
Өтімділік коэффициентін жан – жақты бағалау ... ... ... өзара байланысын білу маңызды.Мысал ретінде өтімділіктің жалпы
коэффициентінің ... ... ... ... ... ... ... коэффициенті – 0,000103, ал ағымдағы міндеттемелердің
баптары үшін – 0,000306 құрады.
Факторлардың әсерлерінің есебі 13 – ... ...... ... ... ... |
| | | ... ету |
| | | ... ... ... ... ... |2,268-1,424 |+0,844 ... ... мен ... мерзімдік | | |
| ... ... ... |-0,0039 ... борыштың және басқа да ... |+0,1805 |
| ... | | ... қорлардың |6465х0,000103 |+0,6674 |
|2 ... ... ... ... |-1,544 ... ... несиелер мен заемдардың |- |- ... ... ... |
| | |) | ... да ағымдағы міндеттемелердің |1251х(-0,000306|-0,383 |
| | |) | ... ... ... өтеу коэффициентіне дебиторлық
борыштар (2,5 есе) мен тауарлы – материалдық қорлардың (1,6 есе) күрт ... әсер ... ... ... ... 1,9 есе және ... да
ағымдағы міндеттемелердің 4,6 есе өсуі, сонымен бірге ... ... осы ... төмендеуіне әкелдіОсылайша, біз кәсіпорынның
қаржылық тұрақтылығының маңызды көрсеткіштерінің бірі – ... ... ... баланстың өтімділігіне тығыз
байланысты.Сонымен бірге ... ... ... ... ... – елдегі саяси және экономикалық жағдай, ақша нарығының жағдайы,
кепілдік және банктік заңдардың жетілуі, ... ... ... ... ... кәсіпорынның қаржылық жағдайы және басқалар әсер
етеді.
Төлем қабілеттілігін талдау кезінде осы ... ... ... ... бұл ... ... ... жағдайын объективті
бағалауға мүмкіндік береді.
Кәсіпорынның несиеге қабілеттілігін талдау. Кәсіпорынның ... ... ... көрсеткіштерінің бірі – ... ... ... ... ... кеңірек ұғым.Төлем қабілеттілігі (ТҚ) кәсіпорынның ... ... ... ... ... банк ... ... мүмкіндік
беретін қаржылық жағдайын сипаттайды.Талдаудың келесі кезеңі кәсіпорынның
несиеге қабілеттілігін айқындау ... ... ... нарықтық қатынастарды реттейтін заңдар әсерінен
кәсіпорынға олардың ұйымдастыру – құқықтық нысандарына ... ...... және ... ... ... мемлекеттік, коммерциялық
банктердің тармақталған желісі қалыптасуда.Банктер ... ... ... ... ... өндірістің тиімділігін
көтеруге, Қазақстан Республикасы егеменді ... ... ... ... ... ақша ... ... өсуін шектеуге,
инфляция процестерін болдырмауға және ... ... ... ... етуге міндетті.Банктер қарыздарды өндірістің тиімділігін, оның ғылыми
– техникалық деңгейін көтеруге, өнімнің жаңа ... ... ... ... ... әр ... қызмет көрсетуге, тауарларды
халық үшін және экспортқа өндіруге байланысты мақсаттар мен ... ... ... ... жеделдік, тиімділік принциптерін
қатаң сақтау, несиелерді ... ... мен ... ... және
екі жақпен келісілген жағдайда коммерциялық негізде береді.
Несиені беру және өтеумен байланысты мәселелер ... ... шарт ... арқылы, банк ережелерімен және қарыз алушы кәсіпорын
мен банк арасындағы несиелік келісім – ... ... ... ... ... ... ... несиенің объектілері;
• қарыздың жоспарланған мөлшері, оның мақсаты;
• қарыздарды беру ... және өтеу ... ... ... алушы
қызметінің жақсаруына әсері;
• қарыз бойынша пайыз мөлшерлемелері, олардың төмендеуі немесе көтерілуі,
төлем тәртібі;
... ... ... ... ету ... ... кепілдік беру және басқалар);
• материалдық қорлар мен өндіріс ... ... ... ... нормативі;
• несие беру және өтеу бойынша екі жақтың міндеттемелері, құқықтары және
жауапкершілігі;
• құжаттардың тізімі және ... ... ... ... және ... ... ... қарай қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді
болып бөлінеді.Несиенің жеделдігі оны қайтару, өтеу ... ... ... ... бір ... ... мерзімге, ал
ұзақ мерзімді – бір жылдан асатын мерзімге беріледі.
Қысқа мерзімді несие кәсіпорынның айналым ... ... бірі ... табылады.Ол кәсіпорынның ағымдағы қызметі процесінде
жетіспейтін ақша қаражатының ... ... ... ... астам уақытқа кәсіпорын күрделі шығындарына ... ала ... ... оның ... ... ... оны ... келтіруге,
жаңа техниканы ендіруге, қымбат жабдықтарды ... және ... ... ... кәсіпорынның қарыз қаражаттары ресурстарының
көздері ретінде жұмсалады.Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің
1993 ... 7 ... ... және ... меншікті айналым
қаражаттарын толтыруға бөлінетін несиелерді беру жөніндегі жұмыстарды
ұйымдастыру туралы №19 ... ... ұзақ ... несиелердің бөлігін
ағымдағы активтерді сатып алуға бағыттау ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банк басқармасы
1994 жылы 11 ақпанда бекіткен №1 Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... негізінде несиелеудің іріленген
объектілері бойынша ағымдағы қызмет мақсатында беріледі.
Несиелеудің объектілері: тауарларды экспорттық және ... және ... ... қызметтер бойынша шығындар; жеке еңбек
қызметімен айналысатын азаматтар сатып алған шикізат, материалдар, құралдар
және басқа да мүліктер; ... ...... операциялары; театрдың,
парктердің, аттракциондардың табыстары мен шығындары арасындағы мерзімдік
алшақтанушылық және ... ... ... ... ... ... тиеліп жіберілуі шаруашылыққа тәуелді емес себептерге
байланысты кешіктірілген дайын өнімдер бола ... өнім ... ие ... кезде өнімді шығару көлемінің жасалған шарттарға қарсы
өсуі; оны өткізуге шарттар жасалған өнімдерді тиеп ... үшін ... өз ... бермеуі; келісім – шартты бұзатын ұқыпсыз
төлеушілерге өнімді тиеуге тоқтату.
Тауарлы – ... ... мен ... ... ... ... ... жоғары емес құнымен қабылданады.Жоспардан
артық шығындар мөлшері жыл басынан ... ... ... ... ... ... өзіндік құнының қымбаттау пайызы ... ... ... беру ... ... ... бойынша мерзімі өткен
қарыздар болмаған кезде жүргізіледі және банк ... ... ... несиенің қажеттілігін зерттеу негізінде анықталатын белгіленген
өлшемі көлемінде жүзеге асырылады.Қарыз алушы ... ... ... IV ... ... ... ... несиенің қажеттілігінің тоқсан
бойынша берілетін есебін келесі нысан бойынша ұсынады (16 – кесте).
Есептеудің ... ... ... ... ... ... ... есептік көрсеткіштері соңғы бірқатар жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... мен
кредиторлық борыштар алынуы тиіс.Жыл бойы бұл ... банк пен ... екі ... ... ... ... анықталады, осымен қатар
банктер қарыз алушының жеке көздерінің өсімінің қарқынын бақылау керек.
Несиелеуге мыналар қабылданбайды:
• дайын өнімнің ... тыс ... ... қиындықтарға, ұқыпсыз
төлеушілерге тиеуді тоқтатуға байланысты өнімдерді тиеп ... ... ... болған мерзімдік қалдықтарынан басқалары;
• өтімі шектеулі немесе өтпейтін даяр өнімнің қалдықтары;
• мерзімдік ... ... ... ... ... ... ... бірге, жабдықтарды жөндеу кезіндегі өндірістің
жоспарлы ... ... ... да ... ... ... ... өндірістің жылдық қажеттілігінен артық әкелінген, өндірілген, бір жылдан
аса немесе несиелеу үшін ... ... да ... аса ... тауарлы – материалдық құндылықтар;
• артық, қажет емес, қиын ... және ... ... ... ... құндылықтардың бұзылуына немесе жабылуына әкелетін, сақтау ... ... ... ...... ... несие шарттарында қарастырылған мерзімнен артық жолда келе жатқан
материалдық құндылықтар;
• шығындар сметасынан асатын және ... ... ... кіргізілмеген
немесе ағымдағы табыстар және басқа көздер есебінен ... ... ... ... ... ... ... жылдардың өнімінің ауыл
шаруашылық шикізатының және аяқталмаған өндірісінің қалдықтары;
• аяқталмаған ... ... ... және тиелген өнімдерге жататын
өнімнің өзіндік құнының ... ... ... ... 200__ жыл ________ ... ...... | | | | | | |
| ... ... |I/I |I/IV ... |I/I |
| | |200_ ж| | | |200_ ж ... ... ... ... | | | | | |
| ... қоса ... ... | | | | | |
| ... және ... | | | | | |
| ... ... ... | | | | | ... |ТМҚ мен ... ... | | | | | |
| ... қабылданбайды | | | | | ... ... ... ... | | | | | |
| ... ... олардың | | | | | |
| ... ... ... | | | | | |
| ... қоса алғанда | | | | | ... ... ТМҚ мен ... | | | | | |
| ... ... кредиторлық борыш | | | | | ... ... ... ... (1-2-3) | | | | | ... басшысы
Бас бухгалтер
«_ _ _» _ _ _ _ 20_ _ ... алу үшін ... ... ... ... ... ... сомасы,
пайдалану мерзімі, өтеудің нақты мерзімі, сонымен ... ... ... ... және оны жүзеге асырудың экономикалық
тиімділігі көрсетіліп негізделген ... ... (3 дана ... ... ол ... ... шоттарын ашу үшін қажет арыз – міндеттеме
береді.Несие шоттары ... есеп ... ... ашу ... ... алу үшін ... алушы, оны пайдалану мерзіміне тәуелсіз, банкке
келесі құжаттарды өткізеді:
• несиеленетін шаралардың жоспарланған ... ... ... ... және ... ... қозғалысының есебі бар техникалық –
экономикалық негіздемелері;
• қарыз алушының қаржылық ... және ... ... ... ... ... есеп берулер, табыстар мен шығындар туралы
есеп берулер және ... да ... банк ... қабылданған нысандар бойынша несиені өз ... ... ету ... ... (жедел міндеттемелер,
кепіл міндеттемелері, кепілдемелер, кепілдікке алу, сақтандыру куәлігі
және басқалар);
Қажет болған ... банк сол ... ... ала ... жүргізуі және
қарыз алушының қаржы – ... ... ... ... ... ... етуі ... келісім шарт жасауға дейін, қарыз алушыдан арыз және қажет
құжаттарды алған кезде, банк ... ... ... міндеттемелері
бойынша толық және бекітілген уақытта есептесе алады және жаңа несие алу
үшін алғы ... ... ... ... ... ... несиеге қабілеттілігін талдау қажет.Басқаша айтқанда, кәсіпорынның
несиеге қабілеттілігі несие алуға құқы және мүмкіндігі талданады.Ол алдыңғы
несиелер бойынша ... ... ... ағымдағы қаржы жағдайы және
қажет болған кезде ақша қаражаттарының әр ... ... ... ... ... ... талдаудың мақсаты – банкпен несиелеу
мүмкіндігі және ... ... ... шешу ... ... қарыз
алушыға сапалық баға беру, клиенттің қарызға алған қаржыны несие шартының
баптарына ... ... ... мен несиелік салымдарының мақсатқа
сайлығын және банк пен қарыз алушыны арасындағы несиелеу тұрғысындағы ары
қарайғы ... ... және ... ... ... ... ... қарыз алушыға санкцияларды қолдану).
Кәсіпорынның қызметіне ... ... ... ... ... ... Нақты бір кәсіпорынның қызметін зерттеу кезеңін белгілеу; материалдарды
іріктеп алу және жүйелеу; көрсеткіштердің өзара байланысын тексеру және
олардың ... ... ... ... ... жою керек, ол үшін елдегі жарияланатын индекстік бағалар негізінде
базистік ... ... есеп беру ... ... ... екінші кезеңіндегі сыртқы талдау өткізу кезінде әр түрлі алдын
ала талдау есептері жүргізіледі.Олардың қатарына ... ... ... ... және ... ... ... көрсеткіштеріндегі жеке баптардың үлес салмағын анықтау;
төлем қабілеттілігінің, табыстылықтың және т.б. ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.Сандық өлшемдерді пайдалана
отырып талдау, белгілі бір дәрежеде шеберлікті қажет ... ... жиі ...... ... мен ... қарыз
алушыға несие беру туралы мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... үшін оның даму ... анықтай білу
керек.
Кәсіпорынның несиеге қабілеттілігін талдаудың негізгі міндеттері:
• кәсіпорынның қаржылық жағдайын анықтау;
• қарыз ... ... ... ... ... ... жоғалтудан алдын ала сақтандыру;
• қарыз алушы кәсіпорынды оның тиімділігін көтеру ... ... ... ... ... ... ... мыналарды білуді қажет етеді:
1) бұрын болған несиелерін өз ... ... ... есептердің
сапалылығы, басшылықтың жауапкершілігі, басқа міндеттемелерге
қатынасын құрайтын ... ... ... ... атақ
дегеніміз – жеке билеушілік, міндеттілік, адалдық, әділдік,
тәртіптілік және т.б. ... ... ... алушының бәсекеге қабілеті - өнімді өндіру және табыс алу,
сонымен бірге ... ... ... ... ... ... алушының нақты шығындарын несиелеу
кезіндегі табысын банктің орташа табыстылығымен салыстырып бағалау
жүргізеді.Банк табысының ... ... ... ... ... тиіс.Банк қарыз алушыдан түсетін табыс
мөлшерін қалыпты қаржылық қызметті жүзеге ... ... ... ... ... ... ... ірі ресурстарды пайдалану мақсаттарын;
4) несие сомасын;
5) несиені өтеуді.Бұл зерттеу ... ... ... кепілдемелер және кепіл беру құқығын пайдалану есебінен
несиенің қайтарымдылығын зерттеу жолымен жүргізіледі;
6) несиенің ... ... яғни ... ... ... ... ... активтерін бағалы қағаздарды қоса алуға ... ... ... мен ережені зерттеу;
7) активтерді иеленуін (егер кәсіпорынның несиені қайтару үшін қажетті
активтері болмаса, онда ережеге сай оған несие берілмейді);
8) экономикалық коньюктура ... мен даму ... ... ... банк ... ... ... роліне
және алатын орнына назар аударуы керек.Несиелеу мерзімі қаншалықты
ұзақ болса, экономикалық болжау соншалықты ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік және статистикалық есептерінен
жинақталған мәліметтер негізінде, қосымша ... ... жиі ... ... фактілер, оның серіктестіктерге қатысты
жауапсыздығы, ... ... ... ... әдістерін
пайдалануы, меншік иесінің немесе кәсіпорын басшысының құлықсыз тәртіп және
т.б. туралы құпия көздерден алынған ... ... ... тиіс.
Кейбір кәсіпорындарда олардың серіктерімен, әсіресе банктермен арнайы
іс жүргізіледі.Бұл тек өзіне қандай да бір ұйымның қызметін ... ... ... ғана емес, сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... ... ... бағалаудың басты әдісі – оның ресми
бухгалтерлік есеп берулерін талдау.Осыған сүйене отырып, банк ... ... ... ... ... және ... айналым
қаражаттарын және алған несиені пайдаланудың тиімділігін; барлық қарыз
міндеттемелерді, несиенің сұралған ... ... ... ... ... ... меншікті айналым қаражаттарының болуын; кәсіпорынның
табыстылығын (рентабельділігін) бағалау.
Кәсіпорынның несиеге қабілеттігін бағалау белгілі бір ... ... ... ... ... банк қарыз алушыға несие беру
мүмкіндігі туралы ... ... ... ... ... ... ... маңызда болып өтімділіктің әр түрлі
коэффициенттері, сонымен қатар таза табыстың авансталған капиталдың ... ... ... кәсіпорынның табыстылығы болып
табылады.Соңғы көрсеткіштің өсуі қарыз ... ... ... мекемелері табыстылығы төмен, қаржылық жағдайы тұрақсыз ... ... ... орнату кезінде ерекше сақтық көрсетулері
керек.Осындай кәсіпорынға несие беру банк үшін жоғары тәуекелмен байланысты
және ... ... ... ... ... ... негізделген
өтініштері (ходатайство) бойынша тиянақты жеке ықпалынан кейін, тек ... ... ... алғаннан соң шешілуі мүмкін.Несиеге
қабілеттігін бағалау кезінде ... ... ... ... өтімділіктің жалпы коэффициентін кең қолданады.Егер бұл коэффициент
1-ден төмен ... онда банк ... ... жоқ ... ... деп саналады және несие тек ерекше шарттармен ғана беріледі.Осы
коэффициенттің 1 – 1,5 ... ... ... ... ... алуда
белгілі бір тәуекелге ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі және оның қайтарылуы кепілдігі
жеткілікті болады.
Несиеге қабілеттілікті талдау кезінде банктің қарыз ... ... ... ... көп көңіл бөлінеді.Тәуекелділіктің жоғары
дәрежесінде пайыздық мөлшерлеме орташадан жоғары.Тәуекелділік дәрежесі
сараптамалық әдіспен ... ... өту ... ... ... оны беру жағдайының қатаюы туындайды.Сонымен
несиеге ... ... ... тек ... көрсеткіштері мен
табыстылық деңгейі емес, ... ... ... ... ... бар меншікті айналым қаражаттары, өткізудің өсу
қарқыны, өнім көлемінің өсу ... мен банк ... өсу ... ... ... ... өткен қарыздардың сомалары мен
мерзімдері, ... ... ... есептік шотты жүргізудің
оперативтілігі сияқты ... ... ... ... ... беру туралы мәселені шеше отырып, ... үш ... ... ... ... қабілетті).
2. Тұрақсыз (несие қабілеттілігі шектеулі).
3. Сенімсіз (несиеге қабілетсіз).
Сөйтіп, оларды бағалау жүйесін қалыптастырады.Сенімді ... ... ... ... бұл ... ... ... тәртібі
қолданылуы мүмкін.Егер қарыз алушы тұрақсыз клиент болса, онда несие шартын
жасау кезінде қарыз алушының ... және ... ... ... ... ... кепілдеме, қамтамасыз етуін ай сайын
тексеру, кепіл құқығының шарттары, мөлшерлеме пайызын көтеру ... ... ... ... ... онда оны несиелеуді жүзеге асыру орынды
болмайды.Банк тек несие келісімінде қарастырылған ... ... ... бере алады.
Кәсіпорынның несиеге қабілетсіздігінің басты себептері анықталмаған
дебиторлық борыштардың болуы, ... ... ... ... ... және ... ... жинау, шаруашылық қызметінің төмен
дәрежедегі тиімділігі, айналым ... ... ... ... тарау. Қарыз алушының несие алуға қабілеттілігінің жоғарылау жолдарын
анықтау.
3.1. Несие алуға ... ... ... әдістері.
Көрсеткіштерді анықтаудан басқа 60-шы жылдары ... ... ... ... ... алуға қабілеттілікке әсер ететін таңдалған
факторларды теңдеуден шығару ... ... ... жолы ... ... анықтау үшін табысты және ... ... ... ... мысалдарының бірі Зета
моделі.Зета моделін американдық Э.Альтман жасап шығарды.
Оның таңдауы 66 компаниядан тұрды, олардың 33-нің ... ... ... болды.
Ұпай санау бес факторға негізделді.
К1 = Пайыз және салық ... ... ... / ... = ... түскен ақша / Активтер.
К3 = Меншікті капитал (нарықтық бағалау) / Тартылған капитал.
К4 = Реинвестирленген ... / ... = ... ... қаражаты.
Теңдеу негізінде алынған классификациялық құқық келесідей болады:
• егер мәні 2,675-тен аз болса, онда компанияны ... ... ... ... егер мәні 2,675-тен жоғары болса, онда компанияға ... ... ... ... ... ... ... Альтманның аталып отырған функциясы 94%
банкроттықты, 95%табысты дамуды анықтаған.
Қолданылған Зета моделінің артықшылығы бір ... ... ... мәні бір ... егер ... көрсеткіші Z азайса, онда фирма
жағдайының нашарлауын көрсетеді, ал егер шкала көрсеткіші Z ... ... ... ... ... онда ... жағдайы критикалы болып табылады.
Осы сияқты әдістер компанияның қаржылық жағдайын ... ала ... ... ... ... ... бірақ олар кемшіліксіз болмайды,
себебі олар әртүрлі саладағы компаниялар ... ... ... ... ... олар ... ... келісуі керек.Қызықты әдістерінің бірі несиелік скоринг
(credit scring) ... ... ... модель беріліп қойған несиелік бағалау үшін де, қарыз
алушыларды таңдауға да және ... жеке ... ... ... ... ... ... әдісі алты үзілісті американдық экономист
Чессер ұсынды:
X1 – ақшалай қаражаттық және құнды қағаздарды актив соммасына қатынасы;
X2 – сату қаражатының ... ... және ... ... ...... және ... шығарғанға дейінгі пайданың актив соммасына
қатынасы;
X4 – жалпы қарыздың актив ... ...... ... ... ... ... – айналымды капиталдың сату соммасына қатынасы.
Өз әдістемесін қолданып Чессер берілген несиенің 75% ... ... ... талдауда несиелік скорингтік көптеген
тәсілдері – ... ... ... ... ... ... банк ... үш балансты көрсеткішке негізделген
әдісін қолданылады жинаған ұпайларына байланысты кәсіпорын төрт тәуекелдік
тобының біреуіне тура келеді.
Кредиттік скоринг «Кредитанштальт»
|Көрсеткіштер ... ... ... тобы (ұпай саныны қарай) |
|% | | | |
| | | |А |В |С |Д ... |2 -15% |20 |99 ... ... |20 ... (Кт)| | ... |99 дейін |39 дейін |аз |
|Ликвидтілік | | | | | | ... |20 | | | | |
|) | | | | | | ... |2-35% |30 | | | | ... (Ак) | | | | | | ... Кт – 23,42%, Кл – 8,71%, Ак – 24,41%, онда ... ... соң 19,20 ... ... «С» ... ол аталған банктен қарыз алуды немесе жоғары пайызда қарыз
берудің және қамтамасыз етудің аз ... ... ... ... тұтынуы бойынша таңдауда несиелік скорингтің әртүрлі
әдістері қолданылады.
Мысал ретінде француз «Кредитагрикольз» ... ... ... ... ... қарастырайық.
А клиентке ұсынылған анкетаны толтыру керек:
|Анкета сұрақтары ... А ... ... (0 ... ақшалай қарызда 100 ұпайға дейін|30 ... ... ... | ... ... қатысуында (10% аз нақты төлеуде |0 ... ... – 0, ... ұпай, 45% жоғары – 50 ұпай)| ... ... 0 ... 3 ... 60 |60 ... |50 ... (25 ... төмен тұлғаларға 0 ұпай, 65 жастан | ... 100 ... |100 ... ... 0 ұпай, мемлекеттік | ... 100 ... |110 ... уақыты (бір жылдан аз 0 ұпай, төрт жылдан жоғары 160 |0 ... |0 ... ... ... жалдау 0 ұпай, өз үйі болса 160 |50 ... | ... ... (мерзімі бір жылға дейін 140 ұпай, екі | ... ... 0 ) | ... есеп шоты соммасы (5 мың франк төлесе 0 ұпай, | ... 50 мың ... ... 150 ... | ... ұпай |400 ... ... ... 510 ұпайдан жоғары жинаса, банк қарыз беруге бірден
келіседі, егер 180 – 509 ұпай ... ... ... ... ... ... ... егер 380 ұпай төмен болса қарыз беруден
бас тартады.
500 ұпай жинаған А клиенті қосымша материалдарды оқу ... ... ... ... ... ие ... ... алушының несиеге қабілеттілігін бағалау рейтингтік жүйесі
(мысал ретінде АҚ «Банк Тұран Әлем» (Қазақстан)).
Тәуекелдік – ... ... ... ... ... ... ... және оның салдарында
объективті және субъективті ықтималдылықтар жағдайына туындау мүмкіндігімен
байланысты анық ... ... ... ... келетін кездейсоқ, яғни детерминирленген шама емес (несиелеу
шешімін қабылдау моментінде ... және ... ... да ... байланысты.Несиелік тәуекел жеке қарыз ... ... оның ... ... анықтаудан тұрады.
Клиент несиеге қабілеттілігінде, Банк сондай қаржылық – шаруашылық
жағдайда кәсіпорынның қарызға алған қаражатын ... ... ... алушының келісім шартқа сәйкес несиенің қайтаруға дайындығы және
қабілеттілігіне сенімділігін түсінуі.
Несиеге қабілеттілікті талдау ... ... ... ... ... ... қолданады:
- кәсіпорынды қаржыландыру сұрақтарын қарастыру процесінде,
несиелеу туралы шешімнің оң болған жағдайында: ... ... ... ары ... мониторинг процесінде аталған несие саласын бақылау.
Осы жұмыста жеке қарыз алушы үшін несиелік ... ... ... ... жүйе ... ... АҚ «Банк Тұран Әлем»
Тәуекелдік басқармасымен ... ... ... несиені қайтару мүмкіндігі
мөлшері және қарыз алушы несиелік келісім шарт шартын орындамаған ... ... ... қамтамасыз етуі туралы Банктегі бар
ақпараттар негізінде жасалады.Аталған ... ... ... ... ... Банк ... есебі негізінде Қазақстан
Республикасындағы экономикалық әртүрлі секторында өз ... ... ... ... ... несиелік рейтингі несиелік келісім бойынша өз міндетін
орнындамау ықтималдығы индикаторы ретінде ... ... ... ... ... ... сый алгоритм есебі жасалған, ол
несиеге қабілеттілік деңгейінен шығатын әрбір нақты қарыз алушы ... ... ... ... ... Рейтингті бағалау негізінде ... ... ...... параметрлер қолданылады.Олар бес топқа біріктірілген.
2. Бастапқы ... ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік есеп беру, (банктік, кассалық)
есеп шоттағы айналым туралы мәлімет және т.б. ... ету ... ... ... сәйкес балл беріледі, ол эксперттік
немесе есептік жолмен бекітіледі.
3. Әр топ және әр ішкі топ ... ... ... бекітіледі, ол
кейінгі рейтингті есептеулерде қолданылады.
4. Рейтинг қосынды баллдар ретінде және сәйкес салмақтар әр топ ... ... ... сан ноль мен бір ... ... ... ... болса нормировкалаудың қажеті болмайды.
5. Алынған мән келесіде қолданылады:
- қарыз алушының рейтингін тоғызбалдық жүйеде анықтау ... А+, А, А-, ... В-, С, С-, ... ... ... ... ... класын анықтау үшінҢ
- тәуекл сыйды есептеу үшін, ол ... ... ... ... ... мәліметтер.
Кіріс параметрлері сапалыққа, суреттеуші сипатқа ие және мөлшерлік
дәл есептермен дәлелденетін болып бөлінеді.
Сапалық кіріс параметрлері.
Топ I. Басқарма.
Меншік ... ... ... ... / ... ... ... жарғылық капиталдағы акционердің негізгі үлесі / қатысушы
(байланысты Топ).
Банктің клиент (шығармашылығы) іскерлігіне әсерінің ... ... топ ... клиенттің банкпен аффирленуі дәрежесі;
- клиент банк қарыз алушысының ЖК 10% және одан ... ... және ... ... ... ... қарыз алушысы ЖК қатысушысы бола алады;
- банк ... ... оның ... ... ...... (Қарыз алушының жарғылық капиталындағы Банк үлесі) әсер
етеді.
Менеджмент сапасы:
- басқарма аппаратын бағалау; басқарма ... ... үш ... ауысымы.
Топ АII. Өндірістік потенциал.
Нарықтық ориентация және маркетингтік потенциал
- клиенттің нарықтық ориентациясы ... ... ... позиция (нарықтағы үлесі);
- АҚШ доллары курсына тарату бағасының байланыстылығы;
- ... ... ... беру ... ... ... көп сомма /
көрсетілген қызмет); әлемдік бағаның қарыз алушы өнімінің ... ... ... негізгі іскерліктің дамуының дәрежесі;
- шикізат / тауар ... ... ... (Қазақстандық) үлесі;
- құндық мағынада өндіріс көлемінің өзгеруі (тауар айналым саудасы үшін);
- өндірістің қуаттың % - да жүктелуі; ... ... ... ... АIII. ... тарих және несиелеу тәуекелділіктері.
Несиелік тарих
- АҚ «Банк Тұран Әлем»клиентке қызмет ету мерзімі;
- АҚ «Банк Тұран Әлем»-дегі клиент статусы (TOP, VIP, ... ... ... ... ... ... ... міндеттер, соңғы үш жылдағы
берілген несиелер және міндеттердің орындалуы;
- компаниялардың АҚ «Банк Тұран Әлем» және ... ... ... ... ... (соның ішіндегі үш жақты кепілдік);
- талдау күнінен клиенттің қарызды қайтаруына дейінгі айлар саны.
Топ АIV. ... ету ... ... етудегі үшінші жақ қатысу үлесі.
Топ АV.Қаржылық талдау.
Қаржылық жағдай:
- соңғы аяқталған ... жыл ... ... ... ... ... уақытынан кешіккен дебиторлық қарыз (егер оның орны ... және ... ... ... 20% - дан ... мөлшерін құраса); бюджеттік
немесе бюджеттік емес қорлар алдындағы қарыз мерзімі әрбір сапалы параметр
тәуекелдіктің бірнеше ... ... жүз ... ... ... ... ... параметрлерге балл беріледі.
Мөлшерлік параметрлер.
2.1 Мөлшерлік параметрлер тізімі.Мөлшерлік, ... ... ... ... ... ... есеп шоттағы (банктік, кассалық)
айналымдар туралы мәліметтер, несиелеу шарты және қамтамасыз ету ... ... ... ... рентабельділігі т.б. мәліметтері
негізінде есептеледі.
Топ ВII.Өндірістік потенциал.
Салалық тәуекел (оны ... үшін ... ... және ... бірге Қазақстан нақты экономикасындағы әртүрлі секторлары
үшін несиелеу тәуекелі ... ... ВIII. ... тарих және несиелеу тәуекелі.
Клиент айналымын және пайдасын (кірісін) ... ... 12 ... толық айдағы клиенттің барлық есеп шоты бойынша
орташа айлық несиелік айналым;
- АҚ «Банк Тұран ... ... ... ... ... банктер есеп шоты бойынша айналымының жеткіліктілігі
(барлық қызмет көрсетуші ... ... ... есеп шоты ... ... ... АҚ «Банк Тұран Әлем»-нің соңғы 12 ... ... ... ... ... ... ... мақсаты (бұл критерииді бағалау үшін Тәуекелдік Басқармасы Банк
клиенттік базасы негізінде ... ... ... ... ... ... ету сапасы.
Қамтамасыз ету тәуекелдігі.
Топ ВV.Қаржылық талдау.
Қаржылық көрсеткіштердің өзгеруінің динамикасы:
- таратудан түскен ақша және өндіріске кеткен шығын қатынасының өзгеруі;
- ... ... ... көлеміндегі негізгі қаражат құнының өзгеруі;
- соңғы мезгілдегі меншікті капиталдың өзгеруі.
2.2. Сандық параметрлер есебі:
Валюталар және ... ... ... ... ... ... маркетологтар және АҚ «Банк Тұран Әлем» Тәуекелдік
Басқармасы жүргізген эксперттік бағалаулар негізінде бекітілген.Нәтижесінде
Тәуекелдік ... ... ... ... ... ... ... және қаржылық көрсеткіштердің өзгеру динамикасы әр
параметр бойынша келесі түрде жүзеге асырылады: параметр мәні есептеледі;
Соған ... ... мәні қай ... ... өз ... төмен емес және 1-ден үлкен емес мәндегі, ... ... ... ... таңдалып алынады.Параметр мәніне байланысты алынған
интервалға пропарционалды ... ... ... нормаланған баллға
айналады, ол балл рейтингті есептеу негізінде қолданылады.
Бұл жағдайда ... ... ... ... келесі
көрсеткіштер негізінде талданады:
- таратудан түскен қаражатқа өндіріске кеткен шығын қатынасының өзгеруі;
- негізгі қаражат құнының өзгеруі (бұл ... ... ... ... ... ... меншікті капиталдың өзгеруі; міндеттердің жалпы өзгеруі.
Қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... әр түрі бойынша тәуекелділікті ескере отырып ... зат ... ... ... оны ... ... ... ету
мониторинг бөлімі арқылы жүзеге асырылады;
Кепілдік пайызы және ... ... жабу ... ... ... ... рейтингті есептеулер келесілер кіреді:
қаржылық көрсеткіштер негізінде несиеге қабілеттілікті ... ... ... ... ... негізінде несиеге қабілеттілікті
болжау.Қаржылық көрсеткіштер негізінде ... ... ... ... және ... ... есеп беру ... керекті қаржылық коэффициенттер автоматты түрде есептеледі, бұлар
үшін қарыз алушыға несие беру саласына байланысты барлық мәнділік массасы
анықталады.Мәнділік ... ... ... қосу ... нәтиже,
қарыз алушының несиеге қабілеттік деңгейін сипаттаушы комплексті көрсеткіш
болып табылады.Қаржылық көрсеткіштер негізінде ... ... ... қарыз алушының АҚ «Тұран Әлем Банк »-де бар мәліметтері
базасымен имитациялық модельдеуді ... ...... ... ... ... ... және регрессиялық талдау жасалды.
Аталып отырған факторлық талдау келесі кезеңдерден тұрады:
1 кезең. Аз мөлшерде қолданылатын барлық қаржылық ... ... ... ... анағұрлым толық және жан – жақтылығымен
сипатталатын ол ... ... ... ... ... және ... ... алгебралық қатынастар және Банк
қарыз алушысы мәліметтері ... ... ... коэффициенттер
функционалды өзара байланысты табу;
3 кезең.Салалардың келесі топтары үшін ... ... ... өзгеру диапазонын орнату.(Салалық ... ... ... диапазонының бар айырмашылығы есксріледі):
- өңделуші өндіріс;
- тау кен игеруші өндіріс;
- ауыл ... ... ... ... балық аулау;
- қызмет көрсету, транспорт және байланыс, қонақ үй және ресторандар;
- қаржылық іскерлік, мүлік ... ... ... ... коэффициенттер мәндеріне имитациялық модельдеу жүргізу,
1000 эксперименттен тұратын, олардың арасындағы ... ... және ... ... ескеру қажет.
5 кезең. Әр салалық топ үшін регрессиондық талдау ... ... ... комбинациялауда көбейтуді табу:
мұнда xi – i-й қаржылық коэффициент; vi – «салмақ» ... ... ... ... ... ... базасы бойынша алынған нәтижелерге
тестілеу және ...... ... ... ... ... ... негізінде несиеге
қабілеттілікті болжау.Қаржылық коэффициенттер динамикасы талдауы негізінде
несиеге қабілеттілік болжауда несиеге қабілеттілік ... ... ... ...... ... қаржылық көрсеткіштері динамикасы
жасалды, ол келесі алгоритмді ... ... ... ... ... мәндері есептеледі:
- баланстық пайда өсімінің темпі;
- қаржылық есеп берілетін барлық ... ... ... ... ... ... ақша ... темпі;
- жоғарыда аталып өткен мәндерді салыстыру жолымен өзара және әр ... ... бір балл ... мәндері негізінде есептеу параметрлері ... ... тең ... ... әр ... сай ... салыстыру негізінде
анықталатын динамика және болжам.
Есептік көрсеткіштердің мәнінің қосындысы нормаланып және алынған
нәтиже ... ... ... қабілеттілігі болжамдық көрсеткішін бағалау
ретінде жүреді.
IV Мәндік орны.
Өр топты, ... және ... ... әр ... үшін ... ... орны бекітіледі, ол жоғарыда аталған параметрлерді
талдау үшін өте маңызды.
Белгілеу жүргіземіз:
- i-тобы мәнділік ... ... ... ... мәнділік орны;
- i-тобы ішіндегі k-топшасы j-мәнділік орны.
Көрсеткіштер мәндері нормалау шартын қанағаттандыру керек:
Топ I. Басқарма.
1. Меншік құрылымы: ... ... ... ... құрылымы; негізгі
акционер үлесі / ЖК қатынасушысы.
2. Банктің клиент іскерлігіне әсерінің дәрежесі және ... ... ... топ ... ... банкпен
аффинирлену дәрежесі; клиент 10 пайыздан аса ЖК ... ... банк ... клиент іскерлігіне әсері.
3. Менеджмент сапасы: басқарма аппараты бағасы; соңғы үш айдағы ... ... II. ... потенциал.
4. Индустриалдық тәуекелділік.
5. Қаржылық ориентация және маркетингтік потенциал: клиенттің ... ... ... ... үлес); тарату құнының АҚШ
доллары курсына байланыстылығы; жеткізу көзінен жеткізіп беру шарты; өнімді
тарату құнына ... баға ... ... ... ... ... ... / тауар жеткізіп
берушілері; өндіріс көлемінің өзгеруі; өндірістік қуаттың ... ... ... ... III. ... ... және ... тәкуекелділігі.
7. Клиент кірісі және айналымды бағалау – есеп шот бойынша орташа айлық
несиелік айналым: АҚ ... Әлем ... ... ... есеп шот
бойынша айналымның жеткіліктілігі; клиентке қызмет көрсетуден БТА кірісі;
8. Несиелік тарих – БТА-ның клиентке қызмет көрсету мерзімі: ... ... ... ... 3 жылдағы қайтарылған несиеге немесе ... ... ... және ... банк ... ... ... күнінен
міндетті (қарызды) қайтаруға дейінгі мерзім.
9. Несие беру мақсаты.
10. Несие ... IV. ... ету ... Қамтамасыз ету сапасы: қамтамасыз ету тәуекелдігі; кепілдік беруші
үшінші жақ бола ... V. ... ... ... ... ... жылдағы қаржылық құжат аудиті; ... / ... ... ... ... ... ... қаржылық
құнының» өзгеруі; уақытынан кешіккен дебиторлық қарыз мөлшері; ... ... ... ... өзгеруі; бюджеттік және ... ... ... ... ... ... ... болжам.
13. Несиеге қабілеттілік:
V.Мәнділік орны.
III бөлімде келтірілген есептер және IV бөлімде бекітілген мәнділік
қарыз алушының рейтингін келесідей есептеуге ... ... ... ... ... және ... ... баллдық белгілер
жүргіземіз.Мұнда IV бөлімдегі мәндік белгілерді қолданамыз:
Көрсеткіштер
Суреттеу көзі / ... – тобы i - ... ... ... 3
k – топшасы i – тобы ішкі деңгейі
i – тобы k – ... ... ... – тобы ... – тобы ... ... Рейтингті шкаланы құрастыру.
Рейтингті шкала келесі ескерулерді есепке алып ... ... ... ... ... ... А+, А, А-, В+, В, В-, С, С-, ... деңгейдің (нәтижелі) 0 ден 1-ге ... ... ... ... болады:
Баллдар
Стандартты қадам А+ А А- В+ В В- С ... 0,04 1,00 0,89 0,78 0,67 0,56 0,44 ... ... 0,78 0,67 0,56 0,44 0,33 0,22 ... Қорытынды рейтингтік бағаны алу және оны қолдану.
Қорытынды шкаланың қай интервалына сай келетінін тексергеннен кейін
алынған анықтамалық (нәтижелі) ... ... ... сай ... ... ... ... оның несиеге қабілеттіліктің
белгілі бір класына қатынаспайды:
Рейтинг сипаттама класы
А-, А, А+ 1 Қарыз алушының ... ... ... ... ... қаржыландыруға бейім, нарықта жақсы бәсекеге қабілетке ие; актив
жөнінен келісім әсері мерзімі ... ... ... ... ... ... және ішкі ... байқалмайды; клиенттің банкпен
есептесуіне өзінің ... ... ... ... ... ... және ... алушы міндеті өлшемді.
В+ 2 Актив жөнінде ... шарт ... ... ... ... ... ... нашарлататын сыртқы және ішкі факторлар байқалады; клиент
банк алдындағы міндетін толық ... ... жоқ болу ... ... ол жоғары емес; бұл жағдайда қарыз алушы уақытша қиыншылықтарды
жеңе алады және банк алдындағы ... ... ... 3 ... ... ... ... бар.Ол тұтас
алғанда қаржылана алады және қаржылық тұрақты, сонда да кейбір көрсеткіштер
мәні ұсынылатыннан төмен.Бірақ ... ... ... өнім ... ... ... ... және басқа нарықтық факторларға
төзімсіз.Кәсіпорынмен жұмыс жасау шектелген талапта жүргізіледі.
В – 4 Қарыз алушының қаржылық жағдайын ... ... ... бар: ... ... ... ... төмендігі, нарықтық
позиция.
С 5 Кәсіпорын қаржылық тұрақсыз, төмен рентабельді, ... ... ... ... ... ... кешіктірмелі қарызда.Ол
қаржылық тұрақтылықты жоғалту қалінде.Кәсіпорынды бұл жағдайдан шығару үшін
оның қаржылық – ... ... ... ... ... ... бөлу жоғары тәуекелділікпен байланысты.
С- 6 Қарыз ... ... ... ... ... бар: ... ... іскерлігі, қаржылануға қабілеттілігі төмен
деңгейде, нарықты үлесінің ... ... ... ... ... өзінің
қаржылық жағдайын тұрақтандырып және жақсарта алуына ... жоқ; ... ... ... ... қайтара алмауының жоғары ықтималдығы байқалады; форс
– мажорлық міндеті байқалады, қарыз алушының материалды шығынға отыруы ... ... ... ... 7 ... ... қаржылық жағдайының нашарлауы критикалық деңгейге
жеткен: шығынға отыру ... ... ... ... ... жоғалтады; қарыз алушы да теріс меншікті капиталда; қарыз алушыға
бір жылдан аса мерзімге санация жарияланған; ... ... форс – ... тұр, ... ... ... шығынға отырады және / немесе өз
іскерлігін жалғастыра алмайды.
Несиелік ... ... ... ... ... ... ... бағалайды, белгіленген мерзімдегі рейтинг өзгеру
динамикасын және кәсіпорын дамуы ... ... ... ... ... беру мерзіміндегі бет алысын бақылайды.Рейтингтік жүйе
несиелік портфельді (іс - ... ... ... ... жүйесі негізінде алынған нәтижелер банктің қарыз алушы несиеге
қабілеттілігін ескере ... ... ... таратудың тиімді
оптималды моделін құрастырушы сандық негіз ... ... ... ... анықтамалық (нәтижелік) деңгейі негізінде тәуекел – сый
есептеледі, ол ... ... ... ... ... ... ... – кіріс қатынасы оптималдығын ... ... ... ... ... ... ... талдауда барлық аталып өткен факторлар маңызға
ие болса да, көптеген банкирлер қаржыны қамтамасыз ету – ... ... ... деп ... ету тек бір ... бірнеше несиеге
қабілеттік факторлары сенімсіздігін компенсирлеу, мысалы пайда табу
қабілеті ғана ... ... ... ... деп ... ... функциясында қорғаныс, ішкі қауіпсіздікті және проблемалық
қарыз ... мен ... ... ... ... арыз беруші туралы хабар
жинағы да қосылады.Бұл ... ... және ... әдістерді қолданып
клиент жайлы үлкен хабарлар жинауға тырысады.Мұнда компания – арыз беруші
жасыруға тырысатын ... ... ... ... ... ... несиені қамтамасыз етушілер
классификациясы: кепіл; кепіл тұлға және кепілдік; ... ... ... ... ... ... етуде ең басты орынға кепілдік ие – 7,7%, екінші орында ... ... ... ... – 21%, ал ең ... үлесті несиені сақтандыру – 2%
болып табылады.
Осымен бірге айта кететін жағдай, клиенттік кепіл мүлкін несиенің
қайтарылуын ... ету ... ... ... ... алушы үшін кредиторға мүлік беруді жүзеге асыруда, ол мүлікті өз
қолдану сферасынан шығарып беруі қажет.Бірақ ... ... ... ... ... тиімсіз болып табылады.Екінші жағынан, қарыз
алушыға келісім ... ... ... ... ... беріп қою
кредитор үшін белгілі бір тәуекелділіктер береді және олардың ... ... ... құжаттар бойынша тексерулерді және ... және ... ... ... ... ... және жағдайын тексеріп
тұру қажеттілігі туындайды.
Банктер үшін қатты кепілдің ең ыңғайлылары тауарлы және тауарлы –
транспорттық ... және ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуші ретінде кепіл ұстаушыға беріледі және ерекше
шығындарды ... ... және ... ... ... ... ... кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне
өзін-өзі қаржыландырумен, яғни ... ... ... ... ол ... ... ғана шеттен капитал тартылады.Бұл кезде
қиын болса да ... ... ... ... ... ... орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін емес.Сондықтан да ... ... ... активтерін құрастырылу көздерін шектеу керек. Оның ең
аз бөлігі өндірістік бағдарламаны ... ету үшін ... ... ... ... әдеттегіден жоғары, яғни қосымша
қажеттілік туғанда, ол ... ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін қарыз қаражаттарының әрбір баптарының есеп беретін
көрсеткіштерін топтық қорытындылармен сәйкестендіру қажет, олардың базистік
көрсеткіштерден ауытқуларын анықтап, ... ... ... ... ... ... борыш жыл басында ... 3,7 ... жыл ... 4,8 есе көп ... ... ... борышпен өте төмен дәрежеде ... ... де ... де ... тиімсіз болуы да олардың
өзара қарыздарының ... ... ... өсіп ... жағдайды нашарлатпайды, себебі кәсіпорын бұл борышты зерттеліп
жатқан уақытта қатыстырылған қаражат көздері ретінде пайдаланып ... ... ... ... ... ... және қызметтер үшін ғана емес, ... ... ақы ... есеп айырысу да үлкен кредиторлық борыштың болуы
кәсіпорынның жұмысы мен ... оның ... ... ... ... қарамағындағы қаржы ресурстары осы үш ... ... ... ... онда оның ... ... деп ... керек.Егер
алдыңғы екі функциялар орындалып, ал үшіншісін ... ... ... оның ... ... ... егер қаражат алдыңғы екі функцияны да
орындауға жетпесе, онда ... ... ... банкрот болуға
(құлдырауға) жақын.
Талданып отырған ... жыл ... да, ... да ... ... ... болған.Егер жыл басында оның мөлшері
6365 мың теңге болған ... жыл ... 10740 мың ... ... ... жылы 1,7 есе өскен.
Осылайша, біз кәсіпорынның қаржылық ... ... бірі – ... ... толық қарастырдық.Ол баланстың
өтімділігіне тығыз ... ... ... ... басқа да факторлар – елдегі саяси және экономикалық жағдай,
ақша нарығының жағдайы, кепілдік және ... ... ... ... ... ... ... борыш, кәсіпорынның қаржылық
жағдайы және басқалар әсер ... ... ... ... осы ... ... ... маңызды, бұл талданған кәсіпорынның қаржы ... ... ... береді.
Сонымен несиеге қабілеттілігін талдау кезінде тек ... мен ... ... емес, сонымен бірге ... ... ... бар ... ... ... өсу қарқыны, өнім көлемінің өсу қарқыны мен банк несиесінің өсу
қарқынының қатынасы, несиелер ... ... ... қарыздардың сомалары мен
мерзімдері, операциялар санымен анықталатын есептік шотты ... ... ... көрсеткіштері зерттеледі.
Кәсіпорынның несиеге қабілетсіздігінің басты себептері анықталмаған
дебиторлық борыштардың болуы, клиенттер алдында ... ... ... және ... ... ... шаруашылық қызметінің ... ... ... ... ... ... ... тәуекелділікті есептеудің аталған әдісі қарыз алушының
жағдайын ... ... ... мерзімдегі рейтинг өзгеру
динамикасын және кәсіпорын дамуы ... ... ... ішінде
банктің несие беру ... бет ... ... ... ... (іс - ... басқаруды жүргізеді.Аталып отырған
рейтингтеу жүйесі негізінде алынған нәтижелер банктің ... ... ... ... ... ... ... таратудың тиімді
оптималды моделін құрастырушы сандық негіз болып табылады.
Одан басқа рейтингтік ... ... ... ... ... – сый ... ол пайыздық ставка құраушысы болып
табылады.Аталып отырған ... ...... ... оптималдығын
ескере отырып пайыздық ставка алуға мүмкіндік береді.
-----------------------
|№ |Топ ... ... ... |
|1 ... ... ... ... капитал|Қысқа мерзімдегі |
| | | ... ... |
|2 ... ... ... қорлар |Қысқа ... |
| | ... ... ... |міндеттер |
|3 |Айналымдылығы ... ... | ... ... |
| | ... ... сатылулар |сомасы |
|4 ... ... ... | ... ... |
| | ... ... есеп ... |
|5 ... ... | | |
| | ... ... ... ... |
| | | | ... сату |
| | | | ... ... ... ... есеп ... сату |Дебиторлық есеп |
| | ... | |шот |
|6 ... ... ... |Таратылған |Қорлар |
| | | ... ... |
| | | ... | |
|7 ... ... ... |Қарыздың жалпы ... ... | ... |сомасы ... ... ... тарту |Қарыздың меншікті |Жалпы қарыз ... ... |
| | ... ... | | |
|8 ... ... ... |Фиксирленуші |Фиксирленуші |
| | ... ... ... мен ... |
| | ... ... ... | |
| | | ... пайда | |
|9 ... ... ... ... және ... |
| | ... ... ... |активтер сомасы |
| | | ... ... | ... ... |Сату көлеміне пайда|Таза пайда ... таза ... | ... | | ... ... |Активке пайда |Таза пайда ... ... | ... | ... ... ... |Қарапайым акцияға |Тартылған акция ... |
| | ... ... ... таза пайда |акциялар саны |
| | ... ... ... | |
| ... ... | | ... | ... ... ... ... |
| | | | |
| ... ... | |
| | ... | | |
| |1 |2 |3 |4 |
|1 ... | ... алушының айналмалы| |
| ... ... ... |және негізгі капиталын |Балансты кіріс |
| ... ... | ... ... |И.к.к = |
| | | ... 1-ден ... ... |
| | | |көп ... ... ... |
| | | ... ... | |
| | | ... ... | |
|2 ... ... | |Түсімнің ішіндегі пайда | ... ... ... ... ... ... |
| | | ... жоғары болса, |Ж.п.н = |
| | | ... ... ... ... түскен |
| | | ... ... - ҚҚС |
|3 ... ... | ... таза пайда | ... ... ... ... ... ... |салық |
| | | ... көп ... ... ... |
| | | ... қарыз алушы |дағы пайда |
| | | ... ... ... = |
| | | | | |
| | | | ... ... |
| | | | ... - ҚҚС |
|4 ... | ... ... қолдануды| Таратудан |
| ... ... ... ... |
| ... |неғұрлым жоғары болса, ... – ҚҚС |
| |і | ... ... ... = |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... |
|5 ... | ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... |
| |айна-лым | ... |қша – ҚҚС |
| ... ... көрсеткіш|Н.қ.а.к. = |
| |і | ... ... ... ... қаражат |
| | | ... ... | |
| | | ... ... ... | |
|6 ... | ... алушының жеткізіп | ... ... ... ... ... және ... |
| ... | ... үшін ... ... ... |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... егер |саны) орташа ариф |
| | | ... ... ... мәні |
| | | ... ... ... ... = |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... ... кеткен |
| | | | ... |
| |1 |2 |3 |4 |
|7 ... | ... ... заим | |
| ... қарыз |М.қ.қ. |көздерінен қаржысының |Қарыз қаражат |
| ... | ... ... = |
| ... | |сипаттайды.Бұл ... ... |
| | | ... ... ... қарыз| |
| | | ... ... | |
|8 ... | ... ... ... | ... ... ... ... ... ... |кезеңінен |
| ... | ... ... |дебиторлық ... |
| | | ... етіп және |дың ... ... |
| | | ... ... ... мәні |
| | | ... ... ... ... кезеңін- |
| | | ... ... күн ... |
| | | | ... = |
| | | | | |
| | | | ... тауар |
| | | | ... |
|9 ... қор| ... қор ... | ... |
| ... ... ... ... |
| | |. ... кіші ... ... ... |
| | | ... ... |күн ... |
| | | ... ... = |
| | | | ... өнім |
| | | | ... ... |
| | | | | ... |Қарызгерлік | |Қарызгерлік қарыз ісі |Бір ... ... |
| ... ... ... ... |ген өнім ақшасы |
| ... ... ... бір ... = |
| |ы | ... ... |Бір ... қа- |
| | | ... ... ... |
| | | | ... арифме- |
| | | | ... ... ... |Айналым | |Айналым қаржыларын | Бір |
| ... ... ... тиімділігін |жылда өткізіл- |
| ... | ... |ген өнім ... |
| | | ... жоғары болса, |А.қ.а. = |
| | | ... ... ... |Бір жылдағы ор- |
| | | ... ... ... |
| | | | |лық сома ... ... ... кезеңдегі | |
| |рыз ... ... ... ісі ... кезең- |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | | ... = |
| | | | ... ... |
| | | | ... дебиторлық |
| | | | ... орта ... |
| | | | ... ... |
-----------------------
69
53
36
17

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үздіксіз экологиялық тәрбие5 бет
Баланстық теңдік қалыптастыру және баланс құру негіздері27 бет
ҚР екінші деңгейдегі банктердің несиелеу тәжірибесіне талдау95 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері.Белсенді оқыту әдістемелеріне мысал арқылы талдау14 бет
Жаңа заман тәрбиешісіне қойылатын талаптар3 бет
Меншік ұғымы,түрлері мен формалары, ҚР-ғы меншіктік қатынастардың дамуы5 бет
Микроорганизмдердің тыныс алуы8 бет
Суға кеткен адамға көрсетілетін алғашқы көмек4 бет
Сынықтардың асқынулары жайлы4 бет
Тыныс алу жүйесінің аурулары туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь