Жарық табиғаты ғылымының даму тарихы және оның физика пәнін оқытуда қолдану

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I . Тарау. Қазақстан Республикасы Білім берудің Мемлекеттік жалпыға міндетті стандартынан жалпы ережелер және физика пәні бойынша бағдарламалар 8, 11. сыныптар үшін.

1.1. «Физика» пәнін оқытудың басты мақсаттары мен міндеттері ... ... ... ... ... ... .6
1.2. «Физика» пәнінің зерттеу объектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3. «Физика» пәнінің мазмұнының таяудағы даму болашағы және базистік оқу жоспарындағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.4. «Физика» пәні бойынша оқу жүктеменің көлемі және базалық білім мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15

II.Тарау. Жарықтың дамуы туралы тарихи деректер.

2.1.Ертедегі және орта ғасырдағы оптика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.2. XVII.XVIII ғасырдағы оптиканың дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.3. XIX.XX ғасырдағы оптиканың дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38

III.Тарау . Жарық табиғаты туралы ғылымға еңбек сіңірген ғалымдар туралы.

3.1. Жарық табиғаты туралы ғылымға еңбек сіңірген ғалымдар туралы мағлұмат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52

ІV. тарау. Тарихи мәліметтерді оқу процесінде қолдану.

4.1. Жарық толқындары тарауын оқытуда тарихи мәліметтерді қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
4.2. Салыстырмалылық теориясының элементтері тарауындағы тарихи мәліметтерді қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
4.3. Сәуле шығару және спектрлер тарауындағы тарихи мәліметтерді қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
4.4. Жарық табиғаты жөніндегі көзқарастың даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ...63

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Кіріспе.
Егеменді елдің ертеңі оқу-білімнің тереңділігімен өлшенеді. Толассыз, үздіксіз өзгеріп тұрған әлем адамынан да қабілет пен қажеттіліктерді толассыз, үздіксіз дамытуды талап етеді.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың “Қазақстан-2030” даму бағдарламасында Қазақстан халқына арналған жолдауында “Біздің жас мемелекетіміз өсіп, жетіліп кемелденеді, жас шәкірттер онымен бірге ер жетеді. Олар өз ұрпағының жауапты да шегерлі, білім өрісі биік денсаулықтары мықты өкілдері болады ” деп көрсеткендей шәкіртерді тәрбиелеуде физика пәнінің алатын орны бөлек.
Физика материя қозғалысынң неғұрлым жалпы қасиеттері мен заңдарын зерттейді. Ол осы заманда жаратылыс тануда жетекші роль атқарады. Мұның өзі физкалық заңдардың теориялардың және зерттеу әдістерінің барлық жаратылыстану ғылымдары үшін шешуші мәні барлығымен байланысты.
Физиканы оқып үйрене отырып, оқушылар көптеген табиғат құбылыстармен және олардың ғылыми түсініктерімен танысады, балалардың бойында дүниенің материалылығы туралы, қандай да болсын жаратылыстан тыс күштің жоқтығы, адамның қоршаған әлемді тану мүмкіндігінің шексіздігі туралы сенім қалыптасады. Физика мен техниканың даму тарихымен таныса келе оқушылар адамның, ғылыми білімдерге сүйене отырып, айналадағы шындық болмысты қалай қайта өзгертетінін, өзінің табиғатқа билігін қалай арттыратынын түсіне бастайды. [2]
Физиканы оқыту процесінде оқушыларды физиканың өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының, транспорт пен медицинадағы аса маңызды қолданыстармен таныстыруға, автоматика туралы түсінік беруге, практикада кеңінен қолданылатын өлшеу приборларымен және құрал-саймандармен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік туады. Оқушыларды қоғамдық пайдалы еңбекке дайындау үшін мұның үлкен маңызы бар.

Физикалық теориялар мен заңдарды оқып үйреніп, құбылыстар арасындағы себеп – салдарлық байланыстарды , анықтау, нақты физикалық есептерді шешуге теориялық білімдерді қолдану оқушылардың логикалық ойлауын, олардың танымдық қаблеттерін дамытуда үлкен роль атқарады.
Физика оқу пәнінің оқушылардың дүниеге ғылыми көзқарасын қалыптастыру үшін мүмкігдіктері зор.
Физиканы оқып үйрену барысында оқушылар дүниеге ғылыми көзқарасты қалыптастыру процесінің мынадайнегізгі элементтерін қамтиды: оқып үйренетін физикалық құбылыстардың материялық табиғатын ашу; құбылсыстар арасындағы байланыстарды тағайындау және оларды дұрыс түсіндіру; оқып үйренетін физикалық заңдардың объективтік сипатын ашу; оқушыларды табиғат заңдарын танып білу және оларды табиғатты қайта өзгерту пайдалану үшін мүмкіндігіне көздерін жеткізу; табиғатты тану процесінің диалектикалық сипатын ашу; физикадағы ғылыми жетістіктерді көрсету.[12,13]
Қазіргі заманғы ғылыми-техникалықпроцестің өте шапшаң қарқынмен дамуы жаратылыстану пәндеріне оның ішінде физика пәнінің мектепте оқытылуына көп көңіл аудару-тәуелсіз еліміздің болашақ мамандары үшін аса маңызды.
Ғылым мен техниканың даму процесін жетілдіруде физика тарихына көңіл аудару қажет. Физика тарихы – ғылым тарихының бір бөлігі, яғни физика ғылымының дамуын зерттейді Физик атарихын оқып үйрену арқылы оқушылар ғылыми түсініктерін тереңдетеді., теорияны толықтырады. Сонымен қатар әдістемелік және тәрбиелік мәні зор. Ғылым тарихын үйрете отырып оқушылардың дүние таныиын дамытуда, адамгершілік қаситетін қалыптастыруда, білімге деген сүйіспеншілігін арттыруда әсері зор.
«Жарық табиғаты ғылымының даму тарихы және оны физика пәнін оқытуда қолдану» тақырыбындағы дипломдық жұмысты орындауда алға қойған мақсаттар:
1. Жарықтың даму тарихы жайлы деректерменоқушыларды таныстыру.
2. Жарық табиғаты туралы ғылымға еңбек сіңірген ғылымдардың еңбектерін нақтылау.
3. Тарихи мәліметтерді оқу процесінде қолдану.
Осы мақсаттардың орындалу нәтижесінде оқушыларды үздіксіз білім алуға, шығармашылық қабілетін және ойын дамытуға, олардың бойында дидактикалық-материалистік көзқарасты қалыптастыруға мүмкіндік жасалады. [10]
Пайдаланған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасы Білім берудің Мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
2. Кудрявцев П.С. Курс истории физика - М. «Просвещение»1982 г.
3. Дорфман Я.Г. Всемирная история физики с древнейших времен до канца XVIII века- М. «Наука»1974 г.
4. Королев Ф.А. Курс физики. Оптика, Атомная и ядерная физика – М. «Просвещение»1974 г.
5. Льоцци Марио. Истории физики –М. «Мир» 1970 г.
6. Спасский Б.И. Истории физики-М. «Высшая школа» 1977 г.
7. Берн М., Вольф Э. Основы оптики-М. «Наука» 1970 г.
8. Дуков В.М. Исторические образы в курсе физики средней школы – М. «Просвещение» 1983 г.
9. Мощанский В.Н. История физики в средней школе – М. «Просвещение»1981г.
10. Құдайқұлов М., Жаңабергенов Қ. Орта мектепте физиканы оқыту әдістемесі- Алматы «Рауан» 1998 ж.
11. Мякишев Г.Я., Буховцев Б.Б. Физика: Орта мектептің 11-сыныбына арналған оқулық – Алматы «Мектеп»1981 ж.
12. Орта жалпы білім беретін мектептің 10-11 сыныптарына арналған «физика» пәнінің бағдарламасы – Алматы. 2006 ж.
13. Полатбеков П. Оптика – Алматы «Мектеп» 1981 ж.
14. Қалығұлов А.Ж: Физиканы оқыту методикасы – Алматы. 1992 ж.
15. «Физика в школе» ғылыми- әдістемелік журнал N2, 2006 ж.
16. «Математика және физика»ғылыми-әдістемелік журналN6,2006 ж.
17. Трофимова Т.И. Справочник школьника по физике 7-11 кл – М. 2006г.
        
        Д И П Л О М Д Ы Қ     Ж Ұ М Ы С
Таќырыбы: ... ... ... даму тарихы және оның физика
пәнін оқытуда қолдану
Орындаған:
Ғылыми ... - ... ... ... Білім берудің Мемлекеттік жалпыға
міндетті стандартынан жалпы ережелер және физика пәні бойынша бағдарламалар
8, 11- сыныптар үшін.
1.1. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... даму ... және базистік оқу
жоспарындағы
орны........................................................................
..........................12
1.4. «Физика» пәні бойынша оқу жүктеменің ... және ... ... ... ... туралы тарихи деректер.
2.1.Ертедегі және орта ... ... ... ... XIX-XX ... ... . ... ... ... ғылымға еңбек сіңірген ғалымдар туралы.
3.1. Жарық табиғаты туралы ғылымға еңбек сіңірген ... ... ... ... ... оқу процесінде қолдану.
4.1. Жарық толқындары тарауын оқытуда тарихи мәліметтерді
қолдану.....................................................................
..................................................59
4.2. Салыстырмалылық теориясының элементтері ... ... ... ... және спектрлер тарауындағы тарихи мәліметтерді
қолдану.....................................................................
..................................................62
4.4. Жарық табиғаты жөніндегі көзқарастың даму
тарихы...................................63
Қорытынды...................................................................
..............................................65
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.....................67
Кіріспе.
Егеменді елдің ... ... ... ... ... ... ... әлем адамынан да қабілет пен қажеттіліктерді
толассыз, үздіксіз ... ... ... ... ... даму ... халқына арналған жолдауында “Біздің жас мемелекетіміз өсіп,
жетіліп кемелденеді, жас ... ... ... ер ... Олар ... ... да ... білім өрісі биік денсаулықтары мықты өкілдері
болады ” деп көрсеткендей шәкіртерді тәрбиелеуде физика пәнінің алатын ... ... ... ... ... ... мен ... Ол осы заманда жаратылыс тануда жетекші роль атқарады. Мұның өзі
физкалық заңдардың ... және ... ... ... ... үшін ... мәні барлығымен байланысты.
Физиканы оқып үйрене отырып, оқушылар көптеген табиғат ... ... ... ... ... ... бойында дүниенің
материалылығы туралы, қандай да болсын ... тыс ... ... ... ... тану ... шексіздігі туралы сенім
қалыптасады. Физика мен техниканың даму тарихымен ... келе ... ... ... сүйене отырып, айналадағы шындық болмысты қалай
қайта өзгертетінін, өзінің ... ... ... ... ... ... ... процесінде оқушыларды физиканың өнеркәсіп пен ... ... пен ... аса маңызды қолданыстармен
таныстыруға, автоматика ... ... ... ... ... ... приборларымен және құрал-саймандармен жұмыс ... ... ... ... Оқушыларды қоғамдық пайдалы
еңбекке дайындау үшін мұның үлкен маңызы ... ... мен ... оқып үйреніп, құбылыстар арасындағы
себеп – салдарлық байланыстарды , анықтау, нақты физикалық есептерді шешуге
теориялық ... ... ... ... ойлауын, олардың
танымдық ... ... ... роль ... оқу ... ... ... ... ... үшін ... зор.
Физиканы оқып үйрену барысында оқушылар дүниеге ғылыми көзқарасты
қалыптастыру процесінің мынадайнегізгі ... ... оқып ... ... ... ... ашу; ... арасындағы
байланыстарды тағайындау және оларды дұрыс түсіндіру; оқып ... ... ... ... ашу; ... ... заңдарын
танып білу және оларды табиғатты қайта өзгерту пайдалану үшін мүмкіндігіне
көздерін жеткізу; табиғатты тану ... ... ... ашу;
физикадағы ғылыми жетістіктерді көрсету.[12,13]
Қазіргі заманғы ғылыми-техникалықпроцестің өте шапшаң ... ... ... оның ... ... пәнінің мектепте оқытылуына көп
көңіл аудару-тәуелсіз еліміздің болашақ мамандары үшін аса маңызды.
Ғылым мен техниканың даму процесін жетілдіруде физика ... ... ... Физика тарихы – ғылым тарихының бір бөлігі, яғни ... ... ... ... атарихын оқып үйрену арқылы оқушылар
ғылыми түсініктерін ... ... ... ... ... және ... мәні зор. ... тарихын үйрете отырып
оқушылардың дүние таныиын ... ... ... ... ... ... ... әсері зор.
«Жарық табиғаты ғылымының даму тарихы және оны ... ... ... ... ... жұмысты орындауда алға қойған мақсаттар:
1. Жарықтың даму тарихы жайлы деректерменоқушыларды таныстыру.
2. Жарық табиғаты туралы ғылымға ... ... ... ... ... ... оқу ... қолдану.
Осы мақсаттардың орындалу нәтижесінде оқушыларды үздіксіз білім алуға,
шығармашылық қабілетін және ойын ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасалады. [10]
I-Тарау. Қазақстан Ресубликасы Білім берудің Мемлекеттік жалпыға
міндетті стандартыннан жалпы ережелер және физика пәні бойынша
бағдарламалар.
1.1. ... ... ... ... мақсаттарымен міндеттері.
Стандарт «Физика» оқу пәні бойынша білім мазмұнының мемелекеттік
міндетті ... және ... ... деңгейіне қойылатын
талаптарды тағайындайды.
Стандарт ережелері:
• Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ұйымдарында олардың меншіктік формасына, ... ... ... «Физика» пәнін оқытуды жүзеге асыру
кезінде, Мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... беру саласындағы «Физика» пәні бойынша ... ... мен ... ... ... Білім беру жүйесі қызметкерлерінің ... ... ... ... пәні бойынша педагог мамандардың
біліктілігін жетілдіру және қайта даярлау бағдарламаларын жасау
барысында,
• Білім беру ... ... және ... ... «Физика» пәні бойынша оқыту сапасына мемелекеттік
бақылау ... ... ... және ... ... қатар стандарт білім ұйымдарын аттестациялау, жұмыстық оқу
жоспарларын дайындау, оларды жүзеге асырылуын бақылау ... ... ... ... ең ... ... заңдылықтарын
зерттейтін ғылым. Бізді қоршаған әлем қалай құрылған, оның заңдылықтары
қандай, табиғат құбылыстары қандай заңдылықтарға ... ... ... ... ... ... ... оқытуда мынадай мақсаттар қойылады:
1. Даму үстіндегі іргелі физикалық теориялардың біртұтас жүйесі
түрінде ... ... ... ... ... ... ... ғылыми дүние танымын қалыптастыру;
2. Оқушыларға жеке және әлеуметтік проблемаларды шешуге ... ... ... ... білім жүйесін шығармашылықпен
қабылдау тәсілдерін үйретудің, сондай-ақ ... ... ... ... эмоционалдық құндылық қатынастың
әлеуметтік тәжірибесін меңгеру негізінде олардың ... ... ... ... ... оқытудан күтілетін нәтижені де
елеулі саралауды, сондай-ақ физиканың типтік оқу ... ... ... ... және ... жеке мақсаттарға жетуді көздейді.
Оқушылардың айналадағы табиғи құбылыстар мен ...... ... ... ... ... ... өмірімен
техникада қолданылуын білуі үшін, политехникалық ептіліктерімен дағдыларын
қалыптастыру үшін физикалық шамалар мен өлемдерпді ... үшін ... ... ... ... ... оқушыларды табиғат құбылыстарын
бақылай білуге, оларды ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. [1]
«Физика» пәнін оқытудың басты міндеттері
Физиканы оқытудың мақсаттарынан оның мынадай басты міндеттері
туындайды:
1) ... ... және жеке дара ... тәсілдерін
тиянақты меңгеру негізінде оқушыларды үздіксіз білім
алуға дайындау: ол үшін ... ... және ... физикалық құбылыстарды
теориялық тұрғыда түсіндіруге мүмкіндік беретін ғылыми-
таным ... ... ... ... ... ... ... пен оны танып білу туралы
білімнің қисынды ... ... ... ... ... ... ойын дамыту;
4) планеталық ауқымдағы процестерге оқушылардың қатынасы
бар екенін және олардың іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... дамып отырған
технологияландырылған қоғамда өмір сүруге бейімдеу.
Физиканы оқытудың басты міндеттері ... ... ... Орта ... физиканы оқытудың алдында негізгі
мынадай міндеттер тұр:
• оқушыларға физика пәні бойынша ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулерде қолданылатын әдістер
туралы түсінік беру, бұл әдістерді меңгеруге жәрдемдесу;
... ... ... ... ... бойында
дидиактикалық – материалистік көзқарастың ... ... ... ... беруді, оларды қоғамдық
пайдалы еңбекке және мамандық таңдауға ... ... ... ... ... ... қарамастан, жүйелі білім
беруге тиіс. Бұл жағдайда ол ... ... ... ... ... және олардың жоғарғы сыныптарда физика мен
басқада пәндерді оқып үйренуге ... ... ... ... ... құбылыстар мен заңда;
негізгі физикалық теориялар; фиизкалық қбылыстарды зерттеу әдістері; физика-
техниканың теориялық ірге ... ... ... ... ... ... міндеттері:
материя, оның таусылмайтындығы, әлемнің материялылығы; ... ... ... ... мен ... ... сандық
өзгерістердің сапаға көшу заңдары; диаметикалық-материалистік көзқарас,
патриотизмді жетілдіру. [11]
Физиканың ... ... ... ... негізі; фиизканы оқытудағы еңбек
тәрбиесі; физика-техникалық ... ... ... ... тәрбиелік, кәсібибағдарлық маңызы осындай.
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуда, оларға творчестволық
жаттығулар, тапқырлыққа баулитын ... үй ... ... ... ... ... де дұрыс шешілуіне қолайлы
жағдай ... ... ... ... объектілері.
Жаратылыстану ғылымдары жүйесіндегі физканың басты орынға ие болуы
оның терең ... және ... ... ... ... салыстырмалы түрде материяның неғұрлым қарапайым және
сонымен қатар неғұрлым ... ... ... ... ... неғұрлым күрделірек түрлерінің құрамына кіретін физиканың
түрлерін зерттейді. Материяның жалпылама іргелі ... ... ... ... ... ... ... беруді ұйымдастырудың
неғұрлым жағарғы сатысына жетті және оның ... ... ... құралдары бар. Оның ... ... ... ... стилі бүкіл ғылыми – жаратылыстану ойлау
стиліне ... ... ... ... ... ... біртұтас
жүйесі ретінде ұсынылған әлемнің ... ... ... ... ... – жаратылыстану бейнесі туралы ... ... ... ... табылады.
Оқушылардың ғылыми – жаратылыстанудан алғашқы сауаттылыған
мектептің ... ... ... оны ... ... және географиялық білімдер «Дүниетану» деп ... ... ... ... және ... ... дүниенің ғылыми
–жаратылыстану бейнесінің мазмұны «Биология», «Физика», «Химия» сияқты жеке
пәндер сондай-ақ «Физика және астрономия» арқылыда беріледі.
Мектептің негізгі ... ... » пәні ... мен ... ... ғылымдағы орналасу ретінде ... ... ... ... ... электродинамика, атомдық физика.
Мектептің негізгі сатысының оқу материалдарын игеру физикалық
білімнің толықтырылған ... ... ... оқушыларға жоғарғы
сыныптарда, оқуын жалғастыруға ... ... ... білім қорын
жасайды.
Мектептің жоғарғы сатысында «Физика » пәні ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы сатысының
оқу матеиалын меңгеру физикалық білімнің әлемдік білім кеңістігінің сәйкес
деңгейімен пара-пар болуын қамтамасыз етеді. [ 11]
Астрономиялық ... ... оқу ... екі тәсілмен енеді:
• 7-11 сыныптардағы физиканың оқу материалдарымен органикалық
түрде біріктіру арқылы;
• ғылыми – жаратылыстану пәндерінің кірістірілген ... ... ... беру ... ... ... жоғарғы ... жеке оқу ... ... ...... ... ... құбылыстары мен тәжірибеге
негізделген ғылым. Табиғат ... ... ... ... ... шамалармен тәжірибе жасау негізінде физикалық заңдар
ашылады. Жаратылыстану пәндері бір-бірімен тығыз байланысты.
Физикада анықталған іргелі ... ... ... мен
анықтылығы жөнінен кез келген құбылыстарды зерттеу басталатын деректерден
асып түседі. ... олар ... ... ... құбылыстар
жөніндегі білімдер сияқты, әрі сенімді және объективті.
Физика қазіргі табиғаттанудағы озат ғылымдардың бірі ... Ол ... ... ... әр ... ... зор
ықпалын тигізеді.
Сонымен қатар физиканың химияны, геологияны және де ... ... жаңа ... қайта құрудағы ролі зор.
Биологиядағы революция процестерін зерттеу үшін ... мен ... ... ... екпін берді. Молекулалық биологияда
өз объектілерін аңғару үшін және зерттеу үшін негізгі ... ... алып ... ... ... ... адам баласын энергия
көздері жөнінен қиыншылықтардан тудырады. Яғни, атомдық және термоядорлық
энергияның ... ... ... ... ... физикасының
жетістіктеріне сүйенеді.
Сондай-ақ қазіргі физика электрондық есептеуіш машиналарын одан
ары шағымдаудың, қимыл әрекетін шапшандатудың және ... ... ... мен ... ашып ... ... ... негіздері ретінде теориялық
талдау, нобайлау эксперимент дара тұлға мен қаріптерді дамыту теориялары,
таным мен сезу және ... ... ... ... және ... ... ... оқушылардың ойлауы
мен еңбек ету ерекшеліктері пайдаланылады. [1]
Мектеп пәні бойынша оқу ... ... не ... ... не қисындық тәсілмен, абстракты немесе нақты мысал алып түсіндірудің
қай формаларын қандай кезде ... ... ... ... ... ... тек қана әдістемелік ғылым шешеді.
Физиканы оқып үйрене отырып, оқушылар көптеген табиғи құбылыстар
мен және оларға ... ... ... мен ... ... ... даму ... мен таныса келе, оқушылар адамның, ғылыми ... ... ... ... ... өзгеретінін түсіне бастайды. Бұл
оқушы бойында диалектикалық-материалистік ... ... ... пәні ... ... даму ... және ... жоспарындағы орыны.
Физика саласындағы және ... ... ... да ғылым
салаларында (астрофизика, биофизика, радиология, синергетика, ... ... ... мен жаңа білімдер ауқымы жыл сайын ... ... ... ... зор эксперименттік деректер де
жинақталуда. Физикалық теориялар да соған сәйкес дамиды. ... ... ... ... ... қаралып, әрі терең, әрі ауқымды даму
үстінде:
- Ньютон механикасының классикалық ... ... ... ... ... теоирясы;
- Максвелдің электродинамикалық теориясы және ... ... яғни ... ... ... Бор ... ... кванттық механика теоирясы;
- Релятивистік гравитациялық механика теорисы;
- Релятивистік кванттық механика теорисы;
- Кванттық гравитациялық механика теорисы;
- Кванттық релятивистік гравитациялық механика ... ... ... теориялардың өзара логикалық және ... ... ... ... ... ... ... физиканы оқытудың барлық әдістемелік жүйесінің басты мақсаты ... Ол ... ... ... даму ... да ... байланысты іргелі теориялар төңірегінде жинақталған факталогиялық
материалдың орасан зор мөлшерін неғұрлым ... ... және ... ... ... ... болашақта осының негізінде жүзеге
асырылады, ал ол оқу материалын сұрыптап талдаудың ... алу, ... ... және ... т.б.) ең жоғарғы әдістемелік деңгейін
талап етеді. Мұнда қазіргі заман ... сай ... ... ... ролі мен ... арта түседі.
Физиканы оқыту әдістемесі – күн сайын, ай сайын ұдайы жедел дамып
отырған ... ... оның ... ықпал жасайтын қайнар бұлағы мол. Олар
физика, философия, педагогика мен психология, техникалық құралдар мен ЭЕТ,
экологиямен экономика ... ... ... арналған
бағдарламалар мен тұжырымдамалар, оқулықтар мен оқу құралдары. ... ... ... ... қарап, үздіксіз оқып, танысу барысында өз
мамандығын күнделікті жетілдіріп отырады, ... ... ... ... сай дәрежеде жүргізуге мүмкіндік алады.
Қазіргі заманғы негізгі талап- үздіксіз білім берудің тәсілдерін ... өз ... ... ... ... оларды кітаппен өздігінен жұмыс
атқаруын дамыту, техникалық және компьютерлік құралдар ... ... ... ... ... және ... іске баулу.
Мұның бәрін жүзеге асыру процесіндегі, оқыту әдістерінің қандайын
қолданса да, педагог пен оқушының ... ... ... [3]
«Физика» оқу пәні ретінде Қазақстан Республикасы жалпы орта ... оқу ... ... ... ... бірі ... оқу жоспарындағы «Жаратылыстану» білім саласының инворианты
бөлігінде физика мектептің негізгі және ... ... ... ... пән ... ... Мектептің бағдарына байланысты «Физика»
пәнін оқытуға ... ... ... ... оқу ... компонентіне (талдау пәндері, факултативтік сабақтар)
бөлінген сағаттар есебінен ... ... ... ... ... мен тереңдігі елеулі түрде мұғалімнің
заңдарды білдіру үшін немесе жалпы қағидаларды салдарлар ... ... ... ... дұрыс пайдалануымен анықталады.
Оқытудағы жүйелілікке физика ... ... ... ... ... ғылымының ішкі ... ... ... ... оқып үйренеді, әр фактіні оқып үйрену бұрын оқып үйренген
білімге сүйенеді, сонымен ... жаңа ... оқып ... ... ... кездегі дамуы электрониканың адам ... ... ... ... ... дәл сипатталады. Электроника үдетілген
қарқынмен ... ... ... ... мәдениет саласында
тұрмыста және т.б. бағыттарды кеңінен қолданылуда. [1,2]
Қазіргі заманғы ғылыми техникалық процестің ... ... ... ... ... ... ғылым мен техниканың өзара әсерінің күнделікті
күшеюіне; ғылымның өндіріс күшімен айналуына байланысты мектепте физикалық
білім беруден мақсаттары күрделеніп, арта ... ... ... ... алға ... Басты физикалық идеялар негізгі физикалық
теориялар арқылы айқындалады.
Осыған ... ... ... ... ... ... яғни курстық ядросы) функциялық бағдарлама негізінде оқытылады.
Кез-келген физикалық теорияны: а) негізге, б) ... в) ... ... ... ... ... эксперименттік факт, идеал
объектілер, физикалық ұғымдар мен шамалар құрайды. Теорияның ... ... ... ... ... ... шамалар жатады.
Нақты өндірістік-техникалық мәселелерді шешуде ... ... оның ... түйіні болады.
1.4. Физика пәні бойынша оқу жүктемесінің көлемі және ... ... ... ... ... беру ... ... бойынша
жүзеге асырылады:
• білім берудің негізгі бағдарламасы (7-9-сыныптар);
• бағдарлы білім беру бағдарламасы (10-11-сыныптар). ... ... (7-9- ... ... ... ... ... базалық мазмұны екі бағдар бойынша
анықталады;
• қоғамдық-гуманитарлық бағдардағы ... ... оқу пәні ... ... базалық мазмұны;
• жаратылыстану-математикалық бағдардағы ... ... оқу пәні ... ... базалық
мазмұны.
«Физика» пәні бойынша оқу жүктемесінің көлемі білім берудің
негізгі бағдарламаға ... ... ... ... (7-9-сынптар) аптасына 6
сағатты, оқу жылына 204 сағатты,
7-сынпта- аптасына 2 сағат, оқу ... 68 ... ... 2 ... оқу ... 68 сағат
9-сынпта- аптасына 2 сағат, оқу жылында 68 ... ... ... ... ... (10-11-сынптар) оқытудың
бағдарына қарай:
1) қоғамдық-гуманитарлық бағдарда аптасында 2 сағатты,
әрбір сынпта 1 сағаттан, оқу ... 34 ... ... ... ... ... аптасына 6
сағатты,әрбір сынпта 3 ... оқу ... 102 ... 204 ... ... ... білім мазмұны.
Физиканың мектептік курсының мазмұқны іргелі физикалық теориялардың
динамикалық түрде дамитын жүйесі ретіндегі ... ... ... шынайы көзқарас қалыптастыруға бағытталған тұжырымдық идеяға
сәйкес анықталады. Физиканың базалық мазмұны осы ... ... ... ... ... ... ... «Механика»,
«Молекулалық физика және термодинамика», ... ... ... ... ... физиканың қозғалыс жәнекүш, зат және
энергия, сондай-ақ ғылыми-физикалық таным әдістері сияқты ... ... ... ... буын ... ... табады.
Физиканы оқыту оқушыларды ғылыми таным әдістерімен қаруланддыруға,
олардың жасына және білім деңгейіне ... ... және ... өз ... ... және эксперименттік зерттеуге мүмкіндік
беретін ... және ... ... ... ... пәні ... ... оқушыларға ғылыми танымның жалпы әдістері
мен зерделенетін ғылымның арнайы жеке әдістерінен білім береді, сондай-ақ
зерделетін әдістерді ... ... алу ... ... ... заманғы ғылыми танымның тұғыры болып
табылады. Оны игеру оқушы үшін өте маңызды. [1,10]
Механика. ... ... түзу ... ... координата,
жылдамдық, үдеу. Бірқалыпты және қисық сызықты қозғалыс.
Механикалық тербелістер:гармониялық тербелістер;амплитуда, жиілік
және период. Еркін және еріксіз тербелістер. Резонанс. ... ... ... ... Дыбыстың қатаңдығы. Тонның жоғарылығы.
Денелердің өзара әсерлесуі. ... ... ... ... ... заңы. Реактивтіқозғалыс. Жұмыс және қуат.
Потенциалдық және кинетикалық энергия. Механикалық энергияның сақталу ... ... ... әсер ... ... заңы. Ауырлық күші. Еркін түсу. Салмақ.
Салмақсыздық. Қатты денелердің серпімді және пластикалық ... ... Гук ... ... ... ... ... күші. Денелердің
жүзуі. Сұйықтар мен газдардың қозғалысы. Бернулли теңдеуі.
Молекулалық физика және термодинамика. ... мен ... ... ... ... олардың өзара әсерлесуі. Температура. Ішкі
энергия. Термодинамиканың бірінші ... ... ... Жылу ... жылу ... түрлері. Жылу мөлшері. Жылу
сыйымдылық
Дененің балқуы және ... ... ... ... меншікті балқу жылуы. Булану және конденсация, меншікті
булану жылуы. ... ... ... және оның ... ... ... электрленуі. Электр заряды. Электрон.
Қозғалмайтын зарядтың ... ... ... электр өткізгіштігі,
өткізгіштер мен изоляторлар. Электр тогы, ток көздері. Электр тізбегі. Ток
күші. Кернеу. ... ... ... Тізбек бөлігі үшін Ом ... ... және ... ... ... ... әсері. Токтың
жұмысы мен қуаты. Қыздыру шамы. Қысқа тұйықталу.
Токтың магниттік ... ... ... Тұрақты магниттер.
Электромагниттер. Жер –үлкен магнит. Электр қозғалтқышы.
Электр өрісі. Потенциалдар айырымы. ... ... ... Зарядталған конденсатордың энергиясы. Электролит
ерітінділеріндегі токтың өту ерекшеліктері. Плазма туралы ... ... шала ... ... ... Шала өткізгішті диод.
Магнит өрісі. Электромагниттік индукция құбылысы. Электромагниттік
өріс. Тербелмелі контурдағы ... ... ... ... толқынлар, олардың таралу жылдамдығы. ... ... ... тірі ... тигізетін әсері.[1]
Электромагниттік толқындар спектрі. Жарық толқындары. ... және ... ... дифракциялық табиғаты. Көру
механизмі. Жарық ... ... ... және ... ... ... сәулелері. Жарықтың ортамен өзара әсері, полерезация, дисперция ... ... ... ... ... элементтері.
Кванттық физика. Атом құрылысының ядролық моделі. Атомның жарықтың
жұтуы және шығаруы. Лазерлер туралы ұғым.
Жарықтың затпен ... ... ... ... ... Жарық пен
заттың корпускулалық – толқындық дуализмі.
Атом ... ... ... ... ... ... сәулеленудің биологиялық әсері. Сәулелену дозасы
туралы түсінік. Сәулеленуден қорғану жолдары. Ядролық реакциялар. Байланыс
энергиясы. Масса мен ... ... ... ... ... ядросының бөлінуі. Тізбекті реакция. Термоядролық реакция.
Элементар бөлшектер ... ... ... ... ... ... ... Ғаламның құрылысы.
Жұлдызды аспан. Күн жүйесі. Птоломейдің ... ... ... Күн ... ... Планеталардың қозғалысы.
Аспан сферасы. Шоқжұлдыздар. Ай, оның фазалары. Жердің жасанды серіктері.
Әлемнің физикалық ... ... ... ... зерттеу әдістерін қолдану негізінде жүзеге асырылады.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... физикалық
экспериментті, лабораториялық ... ... ... ... және есептеу) физикалық есептерді, сонымен қатар ... және ... ... ... де қамтиды. Эксперименттік,
лабораториялық, практикалық жұмыстардың базалық мазмұнын және физикалық
есептерді «Физика» пәнінің сәйкес ... - ... ... ... ... сәйкес сатыларында «Физика» пәні бойынша ... ... ... Мектептің бастауыш сатысындағы білім мазмұны.
Мектептің бастауыш сатысындағы ... ... ... ... ғылыми – жаратылыстану пәндерін, оның ішінде физиканы оқуға
қажетті базалық ... ... етуі ... ... сатысындағы «Дүниетану» пәні бойынша білім берудің
негізгі базасы келесі дидактикалық біліктер мен бөлімдерден тұрады:
Табиғатты зерттеудің физикалық әдістері.
Механика: ... ... ... ... әсерлесуі, жұмыс және
қуат, қысым, механикалық құбылыстарды зерттеу әдістері.
Молекулалық физика және термодинамика: заттың ... ... ... ... құбылыстарды зерттеу әдістері, жылулық
процестердегі энергия түрлері.
Электродинамика: денелердің электрленуі, ... ... ... өзара әсері, электромагниттік толқындар, электромагниттік
құбылыстарды зерттеу ... ... ... ... ... және атомдық физика: атом, атом моделі және оны зерттеу әдістері;
атом ядросы: ядроға бөлшектердің байланыс ... ... ... ... ... ... және тіркеу әдістері.
Астрофизика: Күн жүйесі, оның құрылысы, планеталар мен кіші денелердің
физикалық табиғаты, аспан денелерінің ... ... Күн ... ... ... сипаттамасы. [1]
2. Мектептің жоғарғы сатысының жаратылыстану- математикалық
бағдарындағы білім ... ... ... арналған
бағдарлы білім беру бағдарламасы физиканың Ньютон механикасынан ... ... ... ... ... ... ғылымның
қазіргі даму деңгейінде оқытуды көздейді. Онда материяның ... ... ... ... табиғаты мен қасиеттері
сипатталады. Оның негізінде нақты дүниені оқып-үйренуде құрылатын физикалық
моделде көрсетіледі; оқк ... жеке ... ... ... ... топтасқан.
Ғылыми таным әдістері және әлемнің физикалық бейнесі.
Механика: кинематика (негізгі ... ... және ... ... заңдылықтары, механикалық қозғалыстың салыстырмалылығы),
динамика ... ... ... ... ... ... заңы, энергияның сақталу заңы, сұйықтар мен газдардың қозғалысы).
Молекулалық физика және термодинамика: молекула-кинетикалық ... ... ... мен ... бір ... ... қатты
денелер және олардың сұйыққа айналуы.
Электродинамика негіздері: электростатика, әртүрлі ортадағы электр
тогы, ... ... ... ... ... ... магниттік
қасиетттері.
Тербелістер мен толқындар: механикалық тербелістер, ... ... ... өндіру, жеткізу тарату, механикалық және
электромагниттік толқындар, ... ... ... түзу ... ... ... байланыстың физикалық негіздері.
Арнайы салыстырмалық теориясының негіздері.
Кванттық физика : ... ... ... ... ... атом
ядросы, элементар бөлшектер.
II-Тарау. Жарықтың дамуы туралы тарихи деректер.
2.1.Ертедегі және орта ғасырдағы оптика.
Оптика өте ертедегі алғашқы ... ... ... ... жатады.
Өзінің көп ғасырлық даму тарихында тек дамып отырғанын және ашылып ... мен ... ... ... ... ... физика
ғылымдарының бір екендігін білеміз.
Оптика-жарық табиғатын жан-жақты зерттейді жарық туралы алғашқы
ұғымдар ... ... ... ... ... ... кезде (табиғат
оты) бар ддеп қарастырды. Б.Э.Д. 582-500 жылдар ... грек ... ... ... және соның мектебіндегілер көру мүмкіндігін көзден
заттарға «ыстық булар» шығару арқылы деп түсіндірді. Бұл теория ... ... ... мән алды және оны ... 300 жылы Эвклид ... ... деп ... Мұнда көзден «көру сәулелері» шығып
денелерге тиген кезде көру ... ... ... деді. Эвклид жарықтың түзу
сызықты таралуының ... ... ... оқып ... математиканы
қолдану нәтижесінде жарықтың айнадан шағылу заңын ашты. Жарықтың айнадан
шағылуында геометриялық теорияны қолдану үшін ... ... ... оның
түзу сызық бойымен таралуы қажет. Эвклид ашқан заңдылықтар сақталған және
қазіргі геметриялық оптикада қолданылады. Жарықтың ... мен де ... ... ... ... 70-147 ... аралығында Птолемей дамытты.
Птолемей жарықтың сыну құбылысына өте көп тәжірибелер жасады, түсу ... ... ... - ... көп ... бірақ сыну заңын аша алмады.
Аспандағы ... ... ... ... ... нәтижесінде
екендігін Птолемей байқады.
Эвклидтан басқа ертедегі басқа ғалымдар да дөңес айналардың әсерін
білді. Б.Э.Д. 287-212 ... ... ... айна ... рим кемелерін
жағым жіберген.
Б.Э.Д. 460-370 жылдары Демокрит көру көздің беткі қабатына ... ұсақ атом ... ... ... Осы ... 341-270 ... ... ұстанды 384-322 ж. б.э.д. атақты грек ... ... ... себебі адам көзінен тыс деді. Аристотель түстер жарықпен
қараңғының араласуының әсері деп түсіндіргісі келді.
Аристотель көзбен ... дене ... ... мән ... ... ... қарапайым құбылыстарды зерттеу нәтижесінде сүйенеді.
Физиканың дамуына ертедегі ғалымдардың, ойшылдардың айтқан тұжырымдары
негіз болды. [1,4]
Құл иеленушілік қауымның ыдырауы ертедегі мәдени мұралардың бұзылуымен
қамтылды. Бұл ... ... ... ... ... білімніңде
төмендеуіне әкеліп соқты. Ғылымның дамыған ... ... ... ... ... ... ... Християн
шіркеулерінің үстемдігі, материялистік көзқарасқа ... ... ... ... ... ... ғасырдың алғашқы периодында (150-700 ж. б.э.) ... ... ... ... ... 700 жылдарынан бастап арабтарда
ғылымның дамуы басталды.
Араб физигі Альгазен 1038 жылы өзінің зерттеулерінде ... ... ... Ол көз ... жарықтың сыну және шағылуын
ойыс айнада қарастырды. ... ... ... ... Птолемейге
қарама-қарсы түсу бұрышы сыну ... ... емес ... ... табиғаты туралы Альгазен бағыты басқаларға қарағанда
дұрыс болды. ... ... ... ... бір ... ... Сонымен қатар күн мен Ай Горизонтта тал түстегіге
қарағанда үлкен екендігін сезім алданышымен түсіндірді.
Орта ... ... ... ... онша жақсы емес еді, оған
себеп жарықтың ... ... ... болмауы. Негізгі істелінген
жұмыстар айнадан жарықтың шағылуымен линзада өтуі ... жүру жолы ... ... ... ... ... ... дәлелдеп берді.
Бұл кезеңдегі кемшіліктің ең негізгісі ... ... ... Араб ... ... ойшылдардың шіркеу тарапынан жасаған
кедергілер әсер етті. Бұл ... ... ... ... өтуі мен
айнадан шағылу кезіндегі сәулелер жолын оқып ... ... Бұл ... ... периодынан Қайта туылу дәуіріне дейін өткелең ... ... ... ... ... ... ... айнадағы жарықтың
шағылуын, айнаның сферелық аберрациясын, шашыратқыш линзаның бас ... ... ... ... сонымен қатар көз анатомиясы және
физиологиясымен ... ... ... жинағыш линзаны пайдалануды
ұсынды. 1285 жылы көзілдірікті ойлап тапты. [1,2]
ХІV ғасырда ғылым жаңалықтары барлық салада баяу дамыды, соның ... ... ... ... ХІV – ХVІІ ... ... жартысында Батыс
Европа үшін феодализмнен капитализмге көшу кезеңі болды. Бұл ... ... ... соның алғашқыларың бірі Колумбтың ... ... ... ... ... табулары жалпы прогрестің
дамуына әсер етті. Ол кезең жалпы прогрестің ... әсер ... ... өсуі ғылым мен техниканың дамуы, сонымен қатар мәдениетте өсе
бастады.
Табиғат туралы ғылым да өсе ... Осы ... ... ... ... Франциско Мавролик (1494-1575) бірінші рет көз әйнекті
тапты. Мавроликтің ойлап тапқан ойыс ... ... ... керісінше
шашыратады деп түйді. Көз хрусталдарына түскен сәуле, көзге әсер етеді ... ... ... ... және жақыннан көру пайда болатындығын
дәлелдеді. ... ... ... Порто (1538-1615) жылы
фотоаппаратыңкамерасын ойлап тапты. Микроскоптың шығу тарихы ... ... ... ... ... Ол 1590 жылы микроскопты ойлап
тапты. Сонымен қатар көру трубасы да ... ... ... ... Голландиялық оптиктер Захария еңбектері айтарлықтай болды.
Неміс физигі және астрологі Кеплердің еңбектері ерекше болды. Кеплер
жарықтың сыну құбылыстарын терең ... ... ... сыну ... ... Сыну ... ... Вилла (1591-1626) бұйырды, бірақ
бастапқы кезде жарияланбады. Француз Рене Декарт (1596-1650) көп уақытын
жарық құбылыстарын зерттеуге ... Ол ... ... ... ... дәлелдеді. Шындығында жарық түскен әсер етіп қысым түсіреді, ол
кезде таралады. Геометриялық ... ... көп ... ... Пьер ... ол ... түсіндірді. Жарық тар екі саңылаудан өткенде ол ең аз
мөлшерде ... ... деп ... Бұл ... ... ... пікімен қарама-қарсы болды. Атақты Итальян физигі Галлелей
(1564-1642) жарық туралы ешқандай жұмыс істеген жоқ. Ол ... ... ... ... ... ... рет қолданған ол ... ... ... және ... анықтады. Оның ойлап тапқан
трубасы зерттелетін денені 30 ... ... ... ... ... көру ... ... ол Юпитер планетасының серіктерін ашты.
Негізінен Галилей астрономия ғылымымен ... ... ... ... ... зерттеді. Бірақ мүмкін болмады. Ол өзінің көру
трубасы арқылы күн бетіндегі дақтарды дәл ... және күн ... ... ... ... ... (1575-1650) көру трубасы арқылы күн
дақтарын дәл анықтады, сонымен қатар күн алауларын дәл ... Көру ... ... ... ... ... тамаша еңбегі көру трубасы
проекциялық аппаратқа айналдыруы еді. Ол ... ... күн ... ... қырынан көруге болады.
Иезуттік оқымыстысы Марк-Антониоде Доминис (1560-1624) ... ... ... ... ... шыны ... ... табиғаты деп қарастырды.
Гримольда (1618-1665) ашқан жаңалығы жарықтың дифракциясы тамаша
жетістік ... ... тар ... өтіп мөлдір экранға түскенде ауытқитындығын
дәлелдеді. Екі жарықтың қосындысын зерттеген Гримальда олар қосылған кезде
бір-бірін ... ... ... байқады. Гримальда жоғарғыдағы
жағдайларға тоқтала келе жарық толқынды түрде тарайды деп жорамал жасады.
Жарық туралы ... ол ... ... ақ жарықтың құрамды бөлігі
деп дәл айтты. Тараған жарықтың денеге түскен ... оның ... ... жер бетіне түскен сәуле кері шағылысады. Ол жарықтың тізбекті
түрде таралуына көңіл аудармады.
Біртіндеп жалпы экономиканың, техниканың, мәдениеттің, өнердің ... ... ... прогресшілдердің арасындағы қайшылықтар үдей
түсті. Ғылымда біртіндеп эксперименттік әдістер жеңе бастады. Осы кезде
оптика ... да ... ... мен ... ... ... ... көзілдіріктің жұмысына Французки Мавролик
дұрыс пікір берді.
Мавролик сонымен қатар ойыс линзалар жарықты жинамай шашатыны ... ... ... ... ... фотоаппараттың алғашқы моделін
ашты. Бірнеше жылдан соң негізгі оптикалық құрал микроскоппен көру түтігі
шықты.
Галилей көру ... ... және оны ... ... ... ... ... таң қаларлық жаңалығын ашты.
Көру түтігінің мүмкіндігін 30 есе ... ... ай ... ... ... Юпитер серігін, жұлдыздар құрылымындағы Құс жолын ашты.
Галилей жарық ... ... ... ... ... эксперименттік
құрал-жабдықтардың әлсіздігінен бұл мақсатқа жете ... ... ... ... көрді.
Осылайша эксперименттік ашылымдар жарық табиғатын ... ... ... көрсетті.
Келесі айналымда фундаментальді теориялық және ... ... ... ... ... ... ... негіз болды. Осы
кезде жарық табиғатын түсіндіруде екі қарама-қарсы көзқарастар болды: жарық
құбылыстарын корпускулалық ... ... және ... толқындық
табиғаты туралы қарастыру.
Бұл екі көзқарас арасындағы күрес жарықтың табиғатының үздіксіз және
үзілісті қасиеттерімен қарастырғанда екі бағыттағы теориялар бір – ... ... ... ... ... ... [2.3]
1611 жылы Кеплердің оптикадан – «Диоптрика» атты жаңа ... ... ... телескоп конструкциясын бейнелейді, линзадағы жарық
жолдарын, ... ... ... Осылардан жарықтың тығыздығы ... ... аз ... өткенде толық шағылу болатындығын ашты, дөңес
және ойыс линзалардың фокустық ара қашықтығын анықтады.
Коперник ашқан жаңалықтардан ғылыми бағдарлама ... ... ... ... мен ... ... ... оптикада
қарастырылады. [3.4]
2.2.ХVII-XVIII ғасырдағы оптиканың дамуы.
XVII ғасырда ... мен ... және ... ... күрт
өзгерістер етек алды. Европаның кейбір аймақтарында ғылыми қоғамдар ашылды.
Математика ғылымы ... ... XVII ... ... ... ... ... кең етек алды. Ағылшынның ғалымы Исатак
Ньютонның (1643-1727) жаңалықтары физика және ... ... ... ... ... ... ... жарықтың диперциясы (1666) болды.
Үш қырлы призмада өткен ақжарықтың табиғаты туралы ... ... Ақ ... деп ... ... ... ... ақ жарық әртүрлі ... ... ... ... ... түсіре отырып одан өткен жарықтың ақ жарық ... ... ... көреді. Ол әртүрлі жарықтарды қоса отырып олардың
спектрге айналатынын ... ... ... ой ... өткізген Ньютон
жарықтың теориясын жасады. Бұл Ньюдтонға ... ... ... ... ... соң Ньютон жарықтың дифракциясы мен интерференциясын жасады. Ол
жарықтың интерференциялық ... ... ... ... ... сақинасы
деген атқа ие болды. Бұның барлығын қорыта келіп жарықты ... ... зат деп ... Кез – ... зат ... ... шығарады деп
ойлайды. Сонымен Ньютон жарықтың корпускалық теориясын тұжырымдады. Жжарық
бөлшектері әртүрлі болады. Қызыл жарық бөлшектері ... ... ... ... болады деп ойлады және солай болады да.
Жарықтың толқындық теориясымен ... ... ... Гук
(1635-1703) болды. Онымен қатар Голландиялық физик христиан Гюгенс (1629-
1695) Гуктің пікірінше жарық көзінен тараған ... ... ... ... деп ... ... ... көлденең толқындар деп жорамал
жасады. Бұл пікірді Фрнелде қолдады.
Жұқа пластинкадан өткен жарықты зерттеп оның ... ... ... ... ... ... оны аяғына дейін жеткізе алмады.
Осы кезге дейін Гюгенс атымен ... ... өз ... ... Ол ... ... кинематикалық қозғалысы және жарықтың сынуы мен
шағылысуы. Мөлдір ортадан өткенде жарық екі рет сынады және кристалдардан
шағылысады деп ... ... дат ... ... ... ... ... жылы ғалымдар арасында жарық жарық туралы үлкен қызығушылық пайда
болды.
Жарықтың мөлдір ортада екі рет сынып ... ... ... ... поляризациялық құбылысын ашты. Бірақ ол мұны ... ... Свет ... ... түрінде тарайды, өте кішкене материя деп
түсіндірді Гукке ... ... ол ... ... ... ... деп
ойлады. Сондықтан жарықтың поляризациялық құбылысын анықтай алмады.
Гюгенстің бұл кемшіліктері Ньютон теориясына қарсы тұра алмады.
Жарық ағыны арқылы теорияны атақты математик ... ... ... ... ... көп жылын Петербурктағы Россия Академиясында
өткізген. Жарықтың тізбекті түрде таралатындығын орыстың ұлы ... ... ... ... түсіндірді. Ол жарық эфирде тербеліс
жасап тарайтындығын дәлелдеді. Бұл атақты оқымысты да жарықтың ... ... ... ... жүз жылдықтағы аса құнды жаңалық жарықтың жылдамдығын
анықтау болатын (1675) Ол мақсаты дат оқымыстысы Фиаф ... ... ... ... немесе оны бірінші рет дәлелдеген Швед
оқымыстысы Карл Шееле (1742-1786). Ол ... рет ... ... ... ... Фридрих-Вильгелм Гершель (1738-1822) әлтүрлі
спекторлық ... ... ... ... ... ... ... айтты.
1801 жылы неміс физигі Риттер (1776-1810) ультракүлгін сәулені
анықтады, сонымен ... ол ... ... ... тапты. Хлорлы күміс
тәріздес деп анықтады. Бұл жаңалықты онымен бірдей ... ... ... ... ... ... ... (жарықтың түзу сызық бойымен таралу
заңын, оның шағылу және сыну заңдарын т.т.) жарықтың табиғаты туралы
айтылады. Ондай пікірлерді кезінде ерте заман ғалымдары да ... ... ... ... ... табиғаты жайындағы ой-пікір өзгеріп дамып
отырды.
XVII ғасырдың аяқ кезінде жжарықтың табиғаты жайында екі түрлі
ғылыми түсінік ... ... ...... ... теориясы,
екіншісі- жарықтың толқындық теориясы.
Жарықтың корпускулалық теориясын ... етіп ... ... атақты ғалымы И.Ньютон. Бұл теория бойынша, ... ... ... ұшып ... ... ... ағыны. Ньютонша,
жарық бөлшектері инерция заңына ... түзу ... ... сондықтан
жарық біртекті ортада түзудің бойымен таралады, айнаға түскен жарық
бөлшектерінің шағылуы ... ... ... ... ... шардың
шағылуына ұқсас, яғни шағылу бұрышы түсу бұрышына тең; екі ... ... ... сыну ... ... ... сындырушы ортаның
бөлшектеріне тартылады; соның салдарынан бірінші ортадан, екінші ортаға
өткенде ... ... ... ... ... ... ортадан гөрі
екінші орта тығыздау болса, жарық ... ... ... Демек,
бірінші ортадағы жарық жылдамдығы екінші ортадағы жарық жылдамдығынан
- ден кем ... ... ... ... жарықтың сыну
көрсеткіші жарықтың екінші ортадағы жылдамдығының бірінші ортадағы
жылдамдығының қатынасына тең, яғни , ... . ... ... бұл ... ... ... ... емес; өйткені ол кезде
жарықтың тек планеталар аралығында таралу жылдамдығы ... ... ғана ... болатын. Жарық жылдамдығы осындай мәнге ие болса, онда
жер бетінде бір ... ... ... тез ... оған ... уақыт
кеткендігін өлшеу қиын. Галилейдің 1607 ... ... ... ... қарапайым тәжірибесінің сәтсіздікке ұшырау себебі осында. [2.5]
Жарық ... ... рет ХVІІ ... ... ... ... ... жер жасалып өлшенді. Алғашқы әдістер онша
дәл болмағанмен, соңынан өте дәл әдістер шықты.
Жарық жылдамдығын ... рет 1676 жылы ... ... ... Ол Юпитер планетасының серігінің тұтылуын бақылаған. Сонда
Юпитердің айналым ... 1,25 ... тең ... ... мерзімі алдын
– ала есептеліп табылған уақытқа дәл ... ... Жер ... ... ... ... ... сонда Юпитер серігі алдын-ала
есептелген мерзімнен ... ... ... Жер ... жақындай берсе,
онда Юпитер серігі алдын – ала есептелген мерзімнен бұрын тұтылған.
Егер Жер І ... ... ... ... шын мәні ... ІІІ қалпына келгенде байқалатын Юпитер серігі тұтылу ... ... ... жыл ... соң, Жер ІІІ ... ... оның ... тұтылуы
бақыланса, сонда ол есептелген мерзімнен гөрі 16,4 ... кеш ... ... осы 16,4 ... ... ... І ... ІІІ орынға дейін
яғни ұзындығы Жер орбитасы диаметріндей шамамен, 299*106км жол ... ... ... жарық жылдамдығы
с=299*106 км: 996,4 с=300000 км/с
Ал Ремердің есептеуінше с=215000 км/с. Бұл ... ... ол ... анықтай алмаған. [8]
1728 жылы ағылшын астрономы Д.Брадлей Жерден бақылағанда ... ... орны ... ... ... ... содан
эклиптика жазықтығындағы жұлдыздар бұрыштық ... ... тең ... ... эклиптика жазықтығына перпендикуляр бағыттағы жұлдыздар
бұрыштық ... ... тең ... ... бұл ... ... ... үлкен осінің бұрыштық өлшемде 40,9ІІ-ке тең ... ... ... ... Бұл ... ... ... деп
аталады, ол Жердің Күнді айнала орбита қозғалуынан болады. Брадлей осы
құбылысты жарықтың жылдамдығын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... бірініші рет тәжірибе жасап 1849 жылы француз
физигі Г.Физо өлшеген. Оның ... ... ... ... ... ... ... тісті тигершіктің екі тісінің аралығындағы
саңылаудан және линзалардан өтіп, жазық айнаға түсіп шағылып, кері ... ... ... ... баяғы саңылаудан, пластинкадан өтіп окулярға
түседі. Бақылаушыға жарық көрінеді. Егер ... өз ... ... екі тісінің аралығынан өткен жарық шоғы айнадан шағылып қайта
оралғанша бұрынғы ... ... ... тіс келіп қалса, онда жарық
бөгеледі, бақылаушыға жарық ... көру осі ... ... ... үшін ... ... айнаға барып, қайта оралуға керек, осы
уақыт ішінде тегершік жарық ... ... ... оған ... ... ... ... Сондағы жарық жылдамдығы 315000 км / ... Физо ... ... ... тегершік тісінің шеті де бөгелтеді,
жарық саңылаудың шетінен де өтеді, сондықтан ... ... және ... дәл табу ... ... ... Л.Фуко 1862 жылы жаңа әдіс ... ... ... Оның ... мәні ... ... ... мөлдірлеу
пластинадан, линзадан өтіп жазық айнаға түседі де одан шағылып ойыс айнаға
түседі. Одан шағылып бұрынғы ... кері ... ... ... Егер айна
сол қалпында тұрған ... ... одан ... ... ... ... ... одан шағылған соң нүктеде тоғысады. Бұл кескіні болып
табылады, оны ... ... Фуко ... ... км/с болып
шыққан. Фуко әдісін пайдаланып, кейін жүргізген өлшеулер бойынша ... км/ ... ... ... жарықтың суда таралу жылдамдығын тапты.
Оның өлшеуінше жарықтың суда таралу жылдамдығы оның ... ... ... тең ... ... Бұл ... жарық жылдамдығы жайындағы Гюйгенс
көзқарасының дұрыс екенін дәлелдеді. [7.12]
Американ физигі ... ... ... ... әдісі Физо мен Фуко әдістерін екеуінен де ... ... ... күштің жарық көзінен таралған жарық сәулелері болаттан
жасалған сегіз жақты ... бір ... ... де одан шағылып жазық
айнаға, одан соң сондай айнаға түсіп шағылған соң ... ойыс ... ... ... ... ... ... шоғы 35,4 км қашықтықтағы екінші
таудың төбесіне орнатылған ойыс айнаға ... ... де, ... ... ... жазық айнаға түсіп, одан да шағылып қайтадан ойыс
айнаға ... ... ... ... шоғы ... ойыс ... түскен
соң, одан шағылып айналарға барып ақырында призмадан шағылып көру ... ... ... дақ ... Егер ... осінен белгілі жылдамдықта
айналдырылып, алғашқы шағылған жарық оралып келгенше ол 1/8 айналым жасаса,
онда бақылаушы бұрынғы ... ... ... ... ... призманың алтыншы
жағы бесінші жағы орнынадәл ... ... ... ... орны ... ... бірақ ол ауытқу шамасы Фуко тәжірибесіндегіден гөрі едәуір аз
болады. Осы уақыт ішіндегі жылдамдық ... ... +-4 км/с ... шыққан.
Майкельсон 1932 жылы осы ... ... ... ... кеңістікте таралу жылдамдығын өлшеді. Сонда с=299774 ... ... ... ... ... өлшеудің бірнеше
әдістері шықты. Беркштранд 1950 жылы жарық ... ... үшін ... ... ... оның өлшеуінше жарық жылдамдығы с=299792 +-
0,25км/с. Осы ... ... ... ... ... ... мәні с=299792,5 +-0,4км/с немесе с=2,998 *1010км/с, жуықтап алғанда
с=3*108 м/с.
Жарық толқындары өзінің ұзындығы немесе ... ... ... ... 1842 жылы Допплер принципі бойынша бақылаушы мен
салыстырғанда жарық көзі қозғалмай тыныш тұрған ... ... ... ... ... қатысты қозғалғанда байқалатын жарық
тербелістері жиілігі бірдей ... ... ... бақылаушы аралығы
жақындағада қабылданатын ... ... ... олар ... ... тербелістер жиілігі кемиді. [6.9]
1850 жылы Фуко Л. Жарықтың суда таралу ... ... ... ... ... ... судағы жылдамдығы ауадағы
жылдамдығынан кем. Жарық ауадан суға өткендегі сыну көрсеткіші 1,33 ке тең.
Демек алдында ... ... ... сыну ... ... ... емес. Бұл теорияның бұдан да басқа кемшіліктері бар. Сондықтан бұл
теория кезінде жарықтың бірден – бір ... бола ... ... ... бірқатар жарық құбылыстарын салыстыра ... ... ... ұсынды. Бұл теория бойынша жарық дегеніміз – ерекше серпімді
ортада ... ... ... Х.Гюйгенстің пікірінше жарық та дыбысқа
ұқсас сфералық беттер және толқындар түрінде таралады. ... ... ... таралатын механикалық серпімді ... ... ... бет ... ... ... ... толқындардың дербес көзі
болады, сол элементар толқындарды ораушы бет жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... ... тік жүргізген түзулер
жарық таралатын ... ... ... ... ... ... толқыны
жеткен ортаны әрбір нүктесі жарық тербелістерінің ... көзі ... ... барлық жаққа сол ортаға тән ... ... ... ... сол толқындарға жанама болып, келген бет толқындық
беттің жаңа қалпын көрсетеді. Егер ... ... орта ... ... ... онда ... жарық көзінен айналаға сфералық толқындар
таралады.
Егер жарық көзі өте ... ... онда ... бет ... болып
көрінеді. Жазық толқындық беттің барлық жүйелерінен бір мезгілде таралған
элементар толқындарға жанама бетте ... бет ... ... ... ... ... өзара паралелль болады. Жарық өзара параллель түзулер
бойымен тарайды. [9]
Жарықтың табиғаты жайлы ... ... ... ... ... ... осы принципке сүйеніп жарықтың шағылу және сыну заңдарын
сондай-ақ жарықтың қосарланып сынуын да ... ... ... ... сыну ... ... бір ... екінші ортаға өткенде оның
жылдамдығы өзгереді. Тығыздығы аз ортадан тығыздығы көп ортаға ... ... ... ... ... ортаның жарық сыну көрсеткіші
жарықтың тығыз емес ортадағы жылдамдығының тығыздау ортадағы жылдамдығына
қатынасына тең, яғни , ... . Сыну ... ... ... дұрыс екендігі тәжірибе жүзінде дәлелденген. Жарықтың сыну
көрсеткішінің мазмұнын ... ... ... баяндайды. Бірақ бұл теория
осы ... ... түзу ... ... ... ... алмады. Сонымен
қатар «жарық таралатын серпімді орта – эфир бар» ... ... ... ... ... пікірінше барлық материалдық денелер мен олардың
аралығындағы кеңістік ... ... ... ... ... ... қасиеттеріне ұқсас болса, неге қозғалған денелердің әлемдік эфирге
үйкелісі білінбейді дейтіндер болды.XVIII ғасыр бойы жарықтың ... ... ... ... ... тоқтатылмады.[8]
Максвелл теориясы бойынша жарық электромагниттік толқындардың бір
түрі. Электромагниттік толқындардың ... ... ... ... ... ... ... Радиохабар беру үшін
пайдаланылатын электромагниттік ... ... ... километрден
бірнеше сантиметрге дейін болса, ал ... ... ... ... ... ... миллиардтық үлесіне дейін
болады. Толқын ұзындығы 1 мм мен 0,76 мк ... ... ... ... сәулелер деп аталады, ал ... 0,4 мк мен 10 А0 ... ... ... сәулелер деп
аталады. Инфрақызыл және ультракүлгін сәулелер көру сезімін оятпайды, көзге
көрінбейді. ... ... ... ... және ультракүлгін жарық
бір сөзбен тек жарық деп ... ... ... көздерінен таралатын
жарықтың құрамында толқын ұзындықтары әртүрлі, сан ... ... ... ... ... ... жарық толқындарының немесе тербеліс
жиіліктерінің жиыны оптикалық спектр деп аталады.
Ең алғаш 1666 жылы күннің жарығын шыны призмадан ... ... ... ... ... ... болды, ол жарықты шыны ... ... ... ... ... ... түспен боялған жолақша
кескіндер көрді. Жолақтың бір шеті қызыл екінші щеті күлгін ... ... ... ... – бірі ... ... ... түс байқалды.
Ньютон осы түсті жолақтарды спектр деп атады. ... ... А0 ... сары ... А0 )
Сары (5950-5650 А0 )
Жасыл (5650-4920 А0 )
Көгілдір (4920-4550 А0 ... ... А0 ... ... А0 )
Толқын ұзындықтары аралығында орналасқан.
Ультракүлген сәулелерді неміс физигі Риттер 1801 жылы ... ... ... ... ... алуға болады.
Көрінетін спектрдің қызыл шетінен басталатын ... ... ... деп ... ... сәулелерді ағылшын астрономы В.ГЕршель 1800
жылы күн жарығы спектрінің түрлі бөліктерінің жылулық әсерін ... ... ... ... тасымалдайтын энергия жарық энергисы немесе сәулелік
энергия деп аталады. Егер жарық ... ... ... ... ... одан үздіксіз сәулелік энергия ағып өтеді. Берілген ауданнан уақыт
бірлігі ішінде өтетін сондай энергия мөлшері сәулелік ... ... ... ... энергия ағынының көзге әсер етіп, көру сезімін туғызатын
бөлігі жарық ағыны деп аталады. [11]
Егер нүктелік жарық көзінен шыққан ... ... ... ... бір
қалыпты таралып, толық денелік бұрыш ... ... ... ... ... бір стерадионға тең келетін денелік бұрышқа келетін жарық ағыны жарық
күші болады.
Жарық көзінің жарықтылығы ... ... ... ... кішкене
денелік бұрыш ішінде таралған жарық ағынының сол бұрышқа және жарық көзінің
көрінер бетіне қатынасы айтылады. ... ... ... көзі ... ... ... бойынша шығатын жарық күшіне тең.
Жарық күшінің бірлігі – шам. Шам дегеніміз ... ... ... ... ... ... оның әрбір квадрат
сантиметр бетіне 60 шамнан келген ... ... ... ағынының бірлігі – момен. Момен дегеніміз жарық күші бір шамға
тең жарық көзінен шығып бір стерадион ... ... ... ... жарық
ағыны.
Жарықталыну бірлігі – люкс. Люкс ... бір ... метр ... ... ... ... ... беттің жарықталынуы. Жарық шамаларын өлшеуге
арналған прибор ... деп ... ... – ХХ ... ... оптиканың дамуы.
ХІХ ғасыр өндіріс орындарының тездетіп өсуімен ... ары ... өсіп ... ... ... ... қажет
етті. Сондықтан ХІХ ғасыр ... ... ... ғылыми
фундаменті іспеттес дамуын сипаттайды. ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... және сақталу заңы негізінде
қозғалыс және энергияның түрленуі, электр, заттардың атомдық ... ... ... ... ең ірі ... ... теория жеңісі
еді. Бұған көп еңбек сіңірген ағылшын ... ... Юнг ... ... ... ... қалады. Бұл жағдай оған жұқа
пластинкадан түстерге ... ... ... ... ... ... Юнг жарық толқындарын қума толқындар деп ... ... ... ... ... ... теориясы француз физигі
Френель атымен байланысты. Ол 1788-1827 жылдар ... өмір ... ... ... ... ... ... интерференциялау
принципін қосты. Сөйтіп Гюйгенс –Френель ... ... ... ... ... ... түзу сызық бойымен таралуын ... ... ... ... ол осы ...... принципі
негізінде жарықтың дифракция құбылысын да дұрыс түсіндірді.
ХІХ ғасырдың басында Юнг пен ... ... ... ... ... жарықтың корпускулалық теориясын біржолата
жеңді. Көпшілік толқындық теория жағына шықты. Содан жарық ерекше серпімді
ортада – ...... ... түрінде таралады деген тұжырым
жасалды. Жарықтың толқындық ... ... ... ... түсіндіре алғанымен жарықтың бұл теориясы да ... ... ... ең қиыны жарық таралатын серпімді ...... ... ... ... толқындары көлденең толқындар болуға
тиіс. Көлденең тербелістер тек қатты денелерде ғана тарала алады. Сондықтан
эфирдің қасиеттері қатты ... ... деп ... болады. Ал
көлденең серпімді толқындардың қатты денеде таралу жылдамдығы сол дененің
ығысу модулінің оның тығыздығына қатынасынынң ... ... тең, ... ... бұл жылдамдық жарық жылдамдығындай (с=3*108 м/с) өте үлкен
шама болуы үшін өте аз, тым ... ... ... демеңк эфир
тығыздығы өте аз, ығысу модульі өте үлкен серпімді тұтас орта ... ... ... ... ... ... емес. Өйткені бұл қасиеттер біріне –
бірі қайшы. Сондықтан кезінде жарықтың серпімді толқындық теориясына ... де ... ... ... бұл ... ... жарық
құбылыстары басқа физикалық құбыстар мен байланыссыз жеке қарастырылды.
Дұрысында табиғат ... ... ... ... ... теорпияда бірден – бір жарық теориясы бола ... ... ... 1786-1853 жылдар аралығында өмір сүрген,
поляризацияланған сәулелердің интерференциясын ... келе ... қума ... ... тек ... ... бола ... деген
тұжырымға келді.
Френельдің толқындық теориядағы жетістіктеріне қарамастан сол кездегі
физиктердің көпшілігі жарық ... ... ... ... толқындық теория жақтастары аз болды. [1,6]
Жарықтың толқындық теориясы ... ... ... ... бұл ... жағдайын мығымдай түсті. 1787-1826 жылдары өмір сүрген
неміс физигі Фраунгофер дифракциялық торды ашты, оның көмегімен ... ... 1835 жылы ... ... ... ... тор ... оптика негізінде жасады. Француз ... ... ... өмір ... 1829 жылы ... жарық толқынының ұзындығын ұзындық
этолоны етіп алуды ұсынды.
Француз физигі Коши 1789 жылы туылған, ... ... ... ... толқындық теориясын анықтады. Осы кезеңде 1833 ... ... ... ... ашты.
1834 жылы ағылшын физигі Эри ақ ... ... ... тапты. ( нүктелік жарық көзінен идеал линзадан өткендегі кескін
орнында). Бұл ... ... ... ... ... ... ... 1874
жылы неміс физигі Аббе ... ... ... ... ... және ... ... шегін тапты. Осы теорияларды ... ... ... Рэлей 1879 жылы призмалық спектроскоптың ... ... ... аралығында өмір сүрген неміс физигі Кирхгоф 1882 жылы
Гюйгенс- Френель ... ... ... емес ... ... түрлендірулер жасады. Кирхгоф теоремасы дифракция теориясының
математикалық фундаменті болды.
Толқындық теорияның ... ... ... ... мен ... 1881 жылы ... қозғалмайды деп саналатын эфирге қатысты
Жердің қозғалысын анықтамақ болып интерференциялық тәжірибе ... ... ... пайдаланды. Майкельсон тәжірибесі қозғалмас эфир
гипотезасын растамады. Бұл тәжірибені кейін ... ... ... ... ... ... Олар да ... жолақтарын
елерліктей жылжығанын байқай алмады. [2,14]
Майкельсон тәжірибесінің осындай ... ... ... қол ... үшін ... ... ... ұсынылды. Г.А. Лоренц пен Д.Ф.
Фитцджеральдтың пікірінше эфирге қатысты ... бара ... ... ... ... ... алғанда, эфирде тыныш тұрған сол ... ... ... ... ... ... өлшемдері қозғалыс бағыты
бойынша есе қысқарады. Демек Майкельсон интерферометірінің ... ... иіні есе ... ... ... І және ІІ ... ... уақыттары t1 мен t2
теңеледі. Интерференция жолақтары ... ... бұл ... ... басқа гипотезалар сияқты, негізсіз болды.
Майкельсон тәжірибесіменқабат бірнеше электромагниттік ... ... ... ... ... ... ... мүмкін еместігін
көрсетті.
Сөйтіп дененің эфирге қатысты қозғалысын анықтау мүмкін дейтін гипотеза
шындыққа сәйкес ... және эфир ... ... ... орта ... ... ... тағайындады. Майкельсон тәжірибесі жарықтың Жер
қозғалысы бағыты бойынша таралу жылдамдығы мен оған ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелерден мәлім деректерді қорыта келіп ... жылы ... екі ... ... ... ... системаның тыныш тұрғандығын немесе тұрақты
жылдамдықпен қозғалып бара ... сол ... ... ... ... біліп болмайды. Басқаша ... ... ... ... ... ... ... емес.
Екінші постулат. Жарықтың вакумдағы ... ... ... ... ... және ... шама ... Басқаша айтқанда
жарық жылдамдығы жарық көзінен бақылаушы қозғалысына тәуелді емес.
Эйнштейнің ... ... ... салыстырмалы принципі, екінші
постулаты – жарық жылдамдығы тұрақтылық принципі деп аталады. Эйнштейн осы
екі ... ... ... ... ... ... шығарды.
Эйнштейіннің осы теориясы XX ғасырда өрбіген ең ... ... бірі ... ... ... ... ... соң жарық
таралатын эфир бар деуге еш бір мағына жоқ екендігі айқын болды.
Француз ... ... мен Перо 1899 жылы көп ... интерферометр
құрастырды. Бұл ... ... ... қолданылады. Қазіргі кезде интерферометр ... ... ... ... мен ... көп ... ... – Люммер-Герке
пластинкасын жасады, бұл интерферометрді спектрлік сызықтардың өте ... ... ... ... ... ... Флюоресценция фосфорресценция,
сонымен қатар жарықтың шашырауымен жұтылуы толқындық теориядан түсіндірулер
таба алмады.
Сондықтан жарықтың толқындық теориясын алдында күрделі ... ... ... жарық тасымалдануының көлденең толқын түріндегі жарықтың таралуына
негізделген жарық ... ... ... ... эфир ... ... болып табылады. Бұл ретте қозғалыстағы денелердің
эфирмен әсерлесу жайлы көптеген сұрақтар ... ... ... эфир ... ... мен ... әсерлеседі деген қорытындыға
келді.
Француз физигі Физо 1819-1896 ... өмір ... ... жарық жылдамдығын қозғалыстағы суда өлшеді. 1850 жылы француз
физмгі Фуко ... ... ... ... ... суда есептеді. Толқындық
теорияға сүйене отырып жарық жылдамдығы суда ауамен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... Карно,
Майкельсон, Юнг және Фарбе өлшеді. Барлық өлшемдерде де с=3*108 м/с ... ... ... ... ... ... ... Ол
құрастырған теория жарықтың сыну және жарықтың мөлдірн денелерден шағылу
интенсивтілігі үшін ... ... ... Жарықтың қосарланып сынуының
заңдылықтарын дұрыс берді. Френельдің бұл жұмысы серпімділік ... әсер ... ... ... теориясындағы үлкен қиындықтың
бірі, серпімді ортадағы көлденең толқындармен құма толқындарда ... ... ... ол қарастырылмайды.
Френель өзінің теориясында эфир ... ... деп ... ... ... эфир вакумдағымен салыстырғанда тығыздығы үлкен.
Френель жазақтақтағы жарық ... ... ... деп ... жылы ... эфир ... суға аздап ілесе
қозғалады деген теорияны ашты.Эфирдің ілесу коэфициентінің ... ... ... эфир ... негізделіп қорытындылаған. Кейін Г.А.
Лоренц бұл мәселені электрондық ... ... ... ... ... эфир ... ... эфир дененің қозғалысына
қатыспайды ... ... ... толқыны өрісі әсерінен пайда болған
дипольдардың қозғалыстағы денеде орын ауыстыратын көрсетеді. Сонымен ... бар ... ол ... ... ... мүлде тыныш тұруға тиіс.
Олай болса, осындай эфирге қатысты дене қозғалысы білінуі керек.
Жарықтың серпімділік ... ... ... ... ... нәтижесін берді. Бірақ барлығы бір жүйеге келмеді. Сондықтан жарықтың
электромагниттік теориясының ... ... ... ... деген
қызығушылықты азайтты. Электромагнитті теория ауқымды болып келді. [1,6]
XIX ғасырдың 60-шы жылдарында ағылшынның атақты ... Дж. ... ... ... ... ... айнымалы
электромагниттік өріс кеңістікте бір орында тұрмай, ... ... ... оның ... ... жылдамдығы топтың
электромагниттік өлшеу бірлігінің ... ... ... ... ... ал бұл ... ... жарықтың вакумдағы
жылдамдыға тең екендігі бұрыннан мәлім ... 1865 жылы ... ... жарықтың табиғаты бір, яғни жарық дегеніміз
электромагниттік толқындардың ... түрі ... ... ... ... ақ ... физигі Г.Герц 1988 жылы тоәжірибе жасап электромагниттік
толқындар мен жарықтың негізгі қасиеттерінің ұқсас ... ... ... ... ... ... және
магниттік тұрақтыларының арасындағы байланыс бар ... ... бұл ... жарықтың затрта таралу ерекшеліктерін атап айтқанда заттың
жарық сыну көрсеткішінің жарық толқынының ұзындығына ... Бұл ... ... ... ... ... ... толқынның вакуумда таралу жылдамдығы жарықтың жылдамдығына
тең. Демек жарық пен электромагниттік толқынның табиғаты бір.
Электрондар бетатрон ... өте зор ... үдей ... ... ... тағайындалды. Осылай бетатрон ... ... ... электрондардың жарық шығаруы жарықтың ақиқат
электромагниттік толқын екендігін ... жылы ... ... ... Вуд ... ... ... қолданып ақ
жарық натрит буынан өткенде байқалатын аномаль дисперсия құбылысын
зерттедісонда бір ... ... ... ... түзілген натрит буы
пайдаланылды, екінші шыны призма. Санда ақ жарық түсірілгенде, бу ... ... ... ... спектрдің аномаль дисперсиясы байқалады.
[12]
1875 жылы ағылшын физигі Керр 1824-1907 жылдары өмір ... ... ... ... ... ашты. Ал 1913 жылы неміс физигі
Штарк ... ... ... әсері туралы айтты.
Сыртқы электр өрісіне ендірілген денелердегі жарықтың таралуы жжәне
шашырау құбылыстары жинақталып, оптика ... ... оны ... ... ... момент, демек электронның мгниттік моменті бар
екендігі ... ... ... ... ең ... ... шоғын біртекті емес магнит өрісінен өткізіп Штерн мен ... жылы ... ... ... мен ... ... ... сыртқы
магнит өрісіндегі күміс, сутегі, сілтілік металл атомдарының магниттік
моменттерінің ... не ... ... не оған ... ... Сонда ғана атосдардың шоғы сыртқы магнит өрісінің әсерінен екіге
жіктеле алады, ... ... ... ... ... ... ... келген атомдарға түсетін күштер қарама-қарсы жаққа қарай әсер ... мен ... ... ... ... ... мөлшерінің
моменті және меншікті магниттік моменті бар екендігін ... ... ... ... мен ... ... ... мен
зарядтардың үдемелі қозғалысындағы электромагниттік сәулеленуін
түсіндіреді.
Қозғалыстағы ... ... ... даму ... ... ... қарайтын үлкен қажетті құбылыс ол жарық аберроциясы, Брадлей ашқан,
Допплер эффектісі.
Сфералық аберроцияның нәтижесінде жинағыш ... ... ... ... ... шоғы мен орталықзонадан өткен сондай ... ... ... бір ... қиылыспайды, яғни линзалардың шеткі сәулелер
мен параксиаль сәулелерге саәйкес келетін ... ... ... ... ... ... ... аралығы жақын параксиаль
сәулелерге сай фокус аралығы қашық ... ... шама ... ... ... онда бұл екеуі
сфералық аберрациясы жоқ әлсіз жинағыш линза ... ... ... ... ... жүйе ... екі ... бір – біріне
канада бальзамымен жабыстырып жасаған. [5]
Допллер ... ... ... ... ... көзі
қозғалса, қабылданатын жарық тербелістер жиілігі өзгереді, бақыланып
отырған ... ... ... не ... ... ұзындығына, не ұзын
толқын ұзындығына қарай жылжиды. Допллер құбылысын 1900 жылы алғаш ... А.А. ... ... ... ... ... бұл ... физигі Б.Б. Голицын қайта жасады. Допллер құбылысынбасқа да бірқатар
ғалымдар тәжірибе жасап бақылады. Жарқырауық газдардың ... ... ... ... ... ... болғандықтан Допллер
құбылысы және өзара соғылысу ... олар ... ... ... ... Егер сондай-ақ газ сиретілген ... ... ... және ... бөлшектермен өте сирек соғылысады да
спектрлік сызықтардың ... ... бас ... ... ... ... ... теориясы ХІХ ғасырдың аяғымен ХХ ғасырдың бас
кезінде оптикалық көптеген ... ... ... бірқатар
құбылыстарды, мысалы, жарық шығару және жарық жұту ... ... ... ... ... ... физигі М.Планк 1900 жылы абсолют қара дененің сәле
шығару заңын қорытып шығарды, ... ол ... ... ... ... электрондар) тербелгенде сәулелік энергия белгілі мөлшерде
үздік – үздік порция – порция болып ... тиіс деп ... Ол ... ... ... деп атады. Планктің пікірінше энергия кванты
жарықтың тербеліс жиілігіне пропорционал; мұндағы ... ... ... ... тұрақтысы деп аталады. Энергия кванттары жайындағы идея физикаға
үлкен өзгерістер енгізді, кванттық теорияға ... ... ... ... ... ... ... деп аталады да, ...... ... ... Орыс физиктері Н.И.Добронрававпен
А.Ф.Иоффе 1924 жылы тәжірибе жасап рентген сәулелерінің кванттарының ... ... ... 1930 ... С.И. ... орыс ... әлсіз
жарық ағындарының флуктуациясын тәжірибе жасап ... ... ... қуаттады. [6,8]
1901 жылы орыс физигі П.Н. Лебедев ... ... ... жасап,
бірінші рет өлшеді. П.Н. Лебедев 1908 жылы өте нәзік ... ... ... ... ... ... ... өлшеді. Жарық қысымының бұл мәніде
теория жүзінде есептеліп табылған мәніне сай келеді. Лебедев ... ... ... ... рет өлшеді. П.Н.Лебедев 1908 жылы өте нәзік
тәжірибе жасап газдың жеке ... ... ... ... өлшеді.
Жарықтың импульсі бар екендігін, ... ... ... бұл тәжірибесі жарық табиғаты жайындағы білімді бұрынғыдан ... ... ... кейбір космостық құбылыстардан білінеді, кометалар құйрығы
пайда болуы және оның күн ... ... ... ... ... ... ... құйрығын түзетін зат бөлшектері мен газ ... әсер ... ... орыс ... ... жүргізген бақылауынша элоктрандар
жарықтың фазалық жылдамдығынан үлкен ... ... ... ... ... ... болады.Осылай элоктрондар жарық
жылдамдығынан үлкен ... ... ... ... ... құбылыс Черенков-эффекті деп аталады.Черенков жарығының бір
ерекшілігі сол, бұл жарық тек алға ... бір ... ... пен И.Е.Тамм бұл құбылысты теория жүзінде түсіндірді.
ХХ-ғасырдың ... ... ... ... ... ... қосылды.Сонымен, жарықтың әрі толқындық, әрі
корпускулалық қасиеті бар,жарықтың ... екі ... ... ... ... кәдімгі заттың элементтер бөлшектеріне де тән. Мұндай
көзқарасты ... ... ... Л.де- ... 1924 жылы ... ... ... бұрынғы Ньютон өрбіткен корпускулалық теоиряға ұқсас.
Бірақ ол ... ... ... сапа ... ... ... ... кәдімгі
бөлшектерінен өзгеше, ерекше «бөлшек, салыстырмалық теориясы ... ... ... болғанмен, оның, тыныштықтағы массасы» нолге тең
барлық фотондардың жылдамдығы ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерді Лауэ, Бреггтер және Дебай ... Лауэ ... ... ... зерттелгенде
пайдаланылады. Қозғалмайтын кристалдың бөгелу рентген сәулелерінің жіңішке
шоғы өткізіледі. Сонда ол сәулелер ... ... ... ... ... қойылған фотопластинкаға түседі де оның бетінде
белгілі ... ... ... пайда болады. Бұл әдіс ... ... ... ... үшін қолданады.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басы жаратылыстанудағы жаңалықтарының
төңкеғрісімен ерекшелінеді. Бұл төңкеріс заттардың ... ... ... ... ... өзгерумен сипатталады.
Алдынғы қатарлы физиктердің өздері ...... ... ... ой пікірлері болмады, бұл физиканы кризистік
күйге әкелді. Осыны пайдаланып философ – ... ... ... деп өз жағына тарта бастады. Австрия физигі және философы Мах
еңбегінің арқасында идеалистік ... ... ... бет бұра ... жыл неміс физигі Рентгеннің Х-сәуле атты көрінбейтін ... ... ... сәулені ашымен аты қалды. Оптикалық спектрдің ультракүлгін
алқабының ... ... ... ... спектр деп аталатын ... ... ... Бұл спетрлік алқабқа жататын сәулелердің толқыны,
жалпы алғанда, шеткі ультракүлгін сәулелердің ... ... ... өте ... ... ... сәулелер рентген сәулелер деп аталады.
Тәжірибелер жасап ... ... ... ... оған ... ... ... ол сәулелер шыны түтіктің катод сәулелері ... ... ... жылы неміс физигі М. Лауэ ренген сәулелерінің дифракциясын ашты,
сонымен ол рентген сәулелері жарық ... ... оның ... ... ... салыстырғанда мың есе қысқа екендігін анықтады.
Лауэнің айтқан пікірі: рентген сәлелері толқын ұзындығы 1А0 ... ... ... ... ... ... кристалдан өткенде
дифракция құбылысы байқалу керек, өйткені атомдардың бір-бірінен қашықтығы
1А0 дей ... бұл ... ... ... решетка қызметін
атқарады.
1896 жылы француз физигі А. Беккерель уранның кейбір тұздарынан көзге
көрінбейтін ерекше сәулелер ... ... Бұл ... ... ... ... ... Бұл сәулелер тек уранда ғана емес, басқа
заттардың шығаратыны ... ... ... сәлелер шығаратын заттар
радиоактивті заттар делінеді де бұл құбылыс радиоактивтілік деп ... ... ... ... ... ... жылы ... физигі Э.Резерфорд атомның ядролық моделін ұсынды.
Резерфордтың пікірінше атомдың ... оң ... ... өте ... ... ол атомның ядросын құрайды, ол ... ... ... олар ... ... ... жүреді.
Атомның бұл моделінің шығуы (-бөлшектері көмегімен жүргізілген.
Жарықтың ... ... ... ... ... қарама-қарсы
кванттық теориясы үзік процестегі жарықтың шашырауымен ... ... ... ... түсіндіруге қиналған тұстарын кванттық
теория түсіндіре алды. ... ... ... құбылысы,
фотохимия, фотоэффект жатады. 1888 жылы белгілі орыс физигі А.Г. ... ... ... ... ... ... ... жарық
әсерінен бөлініп шыққан зарядтардың мөлшері ... ... ... ... ... тура ... ... металл пластинкаға күлгін
және ультракүлгін сәулелер түсірілгенде бұл құбылыс күшейе ... ... ... ... ... ... сүйеніп
толық түсінуге болады. Бұл құбылысты осы тұрғыдан ең алғаш 1905 жылы атақты
неміс физигі А. Эйнштейн қарастырған ... Ол ... ... ... ... ... Эйнштейннің пікірінше жарық тараланда
энергия кванттары ағыны түрде таралады. Жарық энергиясының кванты фотон деп
аталады.
Зат бөлшектерінің ... және ... екі ... ... – кез
–келген ұсақ бөлшектерді әрі жарықтың толқындық әрі ... ... ... мүмкіндік береді. Олай болса көзге көрінбейтін
микродүние ішіндегі ... ... ... үшін ... ... гөрі фотонның кванттық теориясы үйлеседі. 1927 жылы ... ... ... ... ұсынды. Гейзембергтің
анықталмаушылық теңсіздіктеріндегі Планк тұрақтысы өте аз шама ... ... ... тек ... ... ғана
анық білінеді.
1887-1961 жылдар аралығында өмір сүрген австрия физигі Э. Шредингердің
көптеген еңбектері кванттық механика ... ... Атом ... ... ... ... қозғалысты қарастырды. Ол
қозғалыс толқындық функциясымен, яғни ( ... ... Осы ... ... ... ... ... байланысты периодты түрде
өзгереді.
1927-1928 жылдарда атақты физиг теоретиктер де- Бройль, В. ... ... ... ... ... кванттық теориясы – кванттық
механика санынан кванттық электродинамика пайда ... ... ... ... ... жазбасы және жарық пен ... ... жылы ... ... ... ... ... жиілігінің өзгеруі арқылы
суықтағы жарықтың молекулалық шашырауын ашты. ... ... тура ... орыс ... Л.И. Мандельштам мен Г.С. Ландсбергте кристалдардағы
жарықтың шашырауын зерттеу ... ... Бұл ... ... ... деп ... ... ядролық изика, атомдық энергетика, элементар бөлшектер
физикасы, өрістің кванттық теориясы мен ...... ... ... ... Осыған байланысты оптикада интенсивті ... ... ... спектроскопия, спектральді анализ әдісі,
спетрлердің автоматты тіркелуі.
1944 жылы орыс физигі Д.Д. Иваненкомен И.Я. ... ... ... ... ... энергиялы электрондарды дөңгелек
орбитамен қозғалтқанда электромагниттік сәулелер сәулелендіреді.
1940 жылы орыс ... В.А. ... ... ... ... толқындарды күшейту үшін пайдалануға болатынын көрсетті.
Еріксіз кванттық көшулер қазіргі кезде ... мен ... ... осы ... ... кванттық күшейткіштер мен кванттық
генераторлар жасалды. ... ... ... ... ... ... сәулелер шығаратын түрі оптикалық генератор лазерлер деп
аталады.
1954 жылы орыс ... Н.Г. ... пен А.М. ... және ... ... физигі Ч.Таунс толқын ұзындығы (= 1,27 см ... ... ... үшін ... сәуле шығаруды
пайдаланды.
III-Тарау . Жарық табиғаты туралы ғылымға еңбек сіңірген ғалымдар туралы.
3.1. Жарық табиғаты ... ... ... ... ... ... Густав Роберт
Неміс физигі Кирхгоф 1824 жылы ... ... 1846 ... ... ... жылы бастап Бреславьск
университетінің ... және 1854 жылы ... ... жылы ... университетінің профессоры болып қызмет
етті.
Неміс ғалымы Кеплер Иеоганн 1571 жылы ... ... ... ... бітірді.
П.Н.Лебедев
Орыс физигі П.Н.Лебедев 1866жылы Москва қаласында дүниеге келген. 1881
-1887 жылдары ... ... ... оқып ... ... айналысты. Өзінің зерттеулерін Лебедев А.Л.Шаянски атындағы
Москва ... ... ... ... физигі Майкельсон Польшаның Стрельно қаласында дүниеге келген
1854 жылы АҚШ – қа ... 1873 жылы ... ... ... ... Германия мен Фрапнцияда білімін тереңдетті. 1892-1929 жылдары
Чикаго ... ... ... қызмет етті.
Ағылшын физигі Эдинбург және Лондон ... ... ... ... 1831 ... ... келген. Эдинбург және Кембридж
университетінде оқыған. 1856-1860 ... ... ... ... ж.ж. ... хандық коледжінің профессор, ал 1871 жылы
бастап ... дегі ... ... ... ... ... ... НЬЮТОН
Исаак Ньютон классикалық физиканы құрған әйгілі ағылшын ... ... ... 1787 жылы ... туылған .
Гук Роберт әйгілі ағылшын жаратылыстанушы ағылшын Уайт ... ... ... жергілікті шіркеудің аға попы ... ... ... ... ... дәрігер және астроном.
Фарадей Майкл ағылшын физигі 1791 жылы Лондон ... ... ... келген
Галелей итолиян физигі және астрономы. 1564 жылы Пизада дүниеге келген.
Кванттық механиканы ... бірі ... ... ... ... ... ... 1923 жылы Мюнхен университетін 1924 жылы Гейттинген
университетін бітірген.
ІV- тарау. Тарихи мәліметтерді оқу ... ... ... ... ... ... тарихи мәліметтерді қолдану.
Мектепте оптика бөлімін оқып үйренуде ... жүзі ... ... бойы ... ... зор ... нәтижелерімен танысу
арқылы қол жеткіземіз. Олай ... ... ... оқытуда ертедегі
ғалымдардың жарықтың не екендігі ... ... өте ... түсініктер
туралы айту үшін Грек ... және ... ... мен ... ... екндігі жайлы айтылып өту керек. Жарық құбылыстары жайлы
алғаш VIII – сыныпта түсініктемелер беріледі.
Жарықтың толқындық ... ... ... ... ойлауынша жарық дегеніміз- бүкіл кеңістікті толтырып
барлық денелердің ішіне өтетін ерекше ... ... ... ... отырып, жарық шоқтарының бір –бірімен өзара әсер
етпей-ақ бірін-бірі басып еркін өте беретіндігін толқындық ... ... ... ... ... ... ... құбылыстардағы анықталмаған жағдайлар ХІХ
ғасырдың бас кезіне дейін жарықтың беттерді орап өту және жарық шоқтары ... ... ... күшеюі не бәсеңдеуі ашылғанға дейін
созылды. Бұл ... тек ... ... қана тән. ... ... ... және ... жеңіп шыққандай болды. [16]
АлғашVIII сыныптағы физика курсында ... ... ... ... бере келе ... ... заңдарымен танысады. Бұл заңдар
(Птоломей тәжірибелері) жарық табиғаты айқындалудан көп бұрын ... ... ... VIII ... геометриялық оптиканың екі заңы:
біртекті ортада жарықтың түзу ... ... заңы және ... ... ... ... туралы сапалық түрде айтылған. Сыну ... жоқ. ... ... және сыну заңдарын жарықты толқындық
процес түрінде қарайтын түсініктер көмегімен ... Ал ... ... түсінік беріледі. Геометриялық оптикада жарық сәулелерінің бағыты
ғана зерттеледі. ХІ ... ... ... ... ... ... ... мұнда О.Ремер, М.Физо тәжірибелерімен және ... ... ... вакумдегі жарық жылдамдығы эксперимент
жүзінде анықталғандығы және оның мәні 3*108 м/с ... ... ... жарық жылдамдығы вакумдегіден аз екендігі туралы қарстырады.
VIII сыныпта жарықтың шағылуымен сынуына ... ... ... ХІ ... ... шағылу және сыну ... ... ... ... және сыну ... ... Х.Гюйгенс принципіне
негізделеді және тарихи мәліметтер қысқаша беріледі. Жарықтың екі ортаның
шекарасында сынуы ... бір ... ... ... өткендігі
жылдамдығының өзгеруінен және салыстырмалы сыну көрсеткіші сол ортадағы
жарық жылдамдықтарының қатынасына тең. ... сыну ... ... ... оның түсіне тәуелді болады деп жарық дисперсиясын.
Қарастыру үшін И.Ньютон тәжірибесімен танысады.
Жарық интерференциясы жайында айту үшін Т.Юнгпен ... ... ... ... ... өздерінің арасындағы жолының ... ... ... ... ... ... зерттеу
барысында жарықта толқындық қасиет бер екеніне көз жеткізді.
Жарық дифракциясын қарастыруда Х.Гюйгенс принципіне сүйене ... ... ... ... ... ... құбылысы туралы және
дифракциялық тор жайында мәліметтер беріледі. [12]
4.2 Салыстырмалылық теориясының элементтері.
ХІ сынып ... ... ... ... ... ... ... кейін электромагниттік құбылысқа
қолданылды Галлилейдің салыстырмалық принципінің дұрыстығына ... ... айта ... ... даму ... ... ... жөніндегі түсініктерді қайта қарастыру қажет болғандығы туралы
айтады.
Ғасырлар бойы ... деп ... ... ... пен ... классикалық түсігніктерге сәйкес қозщғалыстың уақыт өтуіне ешбір
әсері болмайды, ал кез-келген дененің ... ... дене ... тұра
ма, әлде қозғалып бара ма, оған тәуелді болмайды деп ... ... ... пен уақыт
жөніндегі ... ... ... келген жаңа ілім болғандығы жайлы
айтылады.
Салыстырмалық теориясынасәйкес оқиғалардың бір мезгілділігі, ара
қашықтықтар, уақыт аралықтары ... емес ... ... ... ... ... ... Дененің жылдамдығын арттырғанда оның массасы
тұрақты болмайтындығын, ядролық физика мен ... ... ... ... ... ... байланыс туралы қорытынды салыстырмалық
теориясының маңызды салдары болып ... ... ... ... ... ... ... жайлы мәліметтерді беруде
Лоренц, ... ... ... Э.Морли, Максвелл принциптерінің
қысқаша тарихына тоқталып кетеді. Осыдан келіп салыстырмалылық теориясының
Эйнштейн жасаған басты постулатын ... ... ... ... процестері кез-келген инерциялы санақ жүйесінде бірдей өтеді. Бұл –
физика заңдары барлық инерциялы жүйелерде ... ... ... сөз.
Екінші постулаты: жарықтың вакуумдегі жылдамдығы барлық иенрциялы
санақ жүйесі үшін бірдей. Ол жарық көзінің ... да ... ... Эйнштейн постулаттарын айту барысында салыстырмалылық
теориясының даму жолдары көрсетіледі.
4.3 Сәуле шығару және спектрлер ... ... ... ... ... ... ... қысқаша таныстырылса, ал ХІ сыныпта
жарық көздерін тізіп айтып қана ... ... ... ... ... ... ... және олардың шығаратын сәулелерінің
түрлерін қарастырады.
Жарық шығаратын зарядталған бөлшектер-электрондар, олар атомдар
ішінде қозғалып жүреді. Атом ... ... ... ... ... алуы ... айту ... С.И.Вавилов еңбектеріне сүйене отырып айтылады.
Жарық шығарудың ең мсаңызды сипаттамасы- оның ... ... ... ... ... үлестірілуі. Бұл үлестіру сәуле
шығару интенсивтілігінің спектрлік тығыздығымен сипатталады.
Сәуле ... ... ... ... ... ... дифракциялық тор спектрлік аппараттың ... ... ... ... атомаралық күйде заттың шығарған сәулесінің спектрі
сызықтық спектр болады. Сызықтық спектрдің ... ... ... ... ғана ... ал ... ... тәсілдеріне
тәуелді емес. Молекулалардың шығаратын сәулелерініңғ спектрі ... ...... ... 4*10-7 мен 8*10-7 м ... ... ... Ұзындығ қызыл жарық толқынының ұзындығынан
артық толқындар шығаруды инфрақызыл сәуле ... деп ... ... ... ... дене ... деп
қарастыру барысында И.Ньютон, спектрлік анализді ашқан швед ғалымы К.Шееле,
инфрақызыл сәулені тапқан ағылшын ... ... ... ... туралы тарихи деректерге сүйенеді. [9,16]
Рентген сәулелерін түсіндіру үшін неміс физигі В.Рентгеннің бұл
сәулені ашу ... ... ... ... толқын ұзындығы
атомдарының өлшемдерімен шамалас болатындығы айтылады. Бұл ... ... ... ... және медицинамен ғылыми зерттеуге пайдаланулары туралы
айтылады [16]
Электромагниттік толқындар шкаласы ұзын радиотолқындардан бастап
гамма ... ... ... ... ... әр ... ... шартты түрде түрліше белгілері бойынша
диопозондарға бөлетіні, толқын ... ... ... ... ... ... ... баяндауда да тағыда
Максвелл телориясына сүйеніп, яғни ... ... ... ... ... ... жөніндегі көзқарасты дамыту тарихы.
Оқушылардың жарықтың табиғаты жөніндегі алған білімдерін бір ... ... ... кванттық қасиетін оқып біткеннен соң, бір
сабақты жарық жөніндегі ... даму ... ... ... ... ... дұрыс болар еді деп ... Ол ... ... ... ... ... семинары түрінде өткізуге
болады.
Жарық жөніндегі ілімінің даму тарихы ... ... ... ... жжәне оның диалектикалық сипатын ашып көрсетуге көмегін
тигізеді.
Сонымен ХХ ғасырдың басынан ... ... ... ... екі
түрлі көзқарас – толқындық және кванттық – бірге дами бастады. Бұл ... ...... ... деп ... 1924 жылы де Бройль
еңбектерінен бастап дуализмдік қасиет тек фотондарға ғана емес ... тән ... ... ... болды. Міне, сол кезден бастап
бөлшектердің жаңа ... ... жаңа ...... ... ... өз ... өтілетін пән болмағандықтан оқу
жоспарында бөлініп көрсетілген сағат саны жоқ, ... ... ... алсақта барлығының шығу тарихы бар және оны білмей, ашқан ғалым
жайында мәліметтер айтылмай кез-келген заңдарды, құбылыстарды, ... ... ... ... оқыту барысында алдымен жарықты зерттеу тарихына
міндетті түрде тоқталып өтеді, одан ... ... ... ашқан
жаңалықтарына қарай ғалымдардың өмірбаянымен ашылуы тарихына ... Бұл ... ... деңгейін жоғарлатады. Оқушылардың
өзіндік жұмысына физика тарихынан тапсырмалар беріледі. [3,4]
Қорытынды
Қазақстан ... ... беру ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беру. Ал, оның негізгі
жалпы білім беретін мектептердің оқыту үрдісін ... ... ... ... прогрестің заманындағы нарықтың
қатынастардың ... сай ... пен ... әр ... ... ... қажеттігі болашақ кадрлардан жаңалыққа реакциясы жылдам
бақылаушылық қабілеті мен ойлау ... ... ... ... ... және іскерлік қасиеттерін талап етеді.
Сондықтан физиканы ... ... ... ... ... ... дамытуда ерінбей еңбек ету қажет.
Мектепте физиканы сапалы оқытудың басты шарты-физика заңдылықтарын
берік меңгеру, оның ... ... мен даму ... ... ... ... ғылымының даму тарихын зерттей отырып, бүгінгі
күнгі ғылым мен техникак жетістіктеріне қалай жеткенімізді үйретеді. Соның
нәтижесінде оқушыларда ... ... ... ... ... ... дүниетанымын арттырады.
«Жарық табиғаты ғылымының даму тарихы және оны ... ... ... » ... ... ... ... қойған мақсаттары:
1. Жарықтың даму тарихы жайлы деректермен оқушыларды
таныстыру.
2. жарық табиғаты ... ... ... ... ... ... Тарихи мәліметтерді оқу процесінеде қолдану.
Дипломдық жұмыс бойынша алға ... ... ... ... ... Ғалымдардың еңбектері нақтыланып буклет жасалды.
Лекция ... ... ... ... Бейне таспалар
қолданылды.
Қорытындылай келе айтатыным «Жарық табиғаты ғылымының даму тарихы
және физика пәнін ... ... ... ... ... ... еңбек сияқты жаңалықтар енгізілді.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасы Білім берудің Мемлекеттік ... ... ... П.С. Курс ... ... - М. «Просвещение»1982 г.
3. Дорфман Я.Г. Всемирная история физики с древнейших времен до канца
XVIII века- М. «Наука»1974 ... ... Ф.А. Курс ... ... Атомная и ядерная физика – М.
«Просвещение»1974 г.
5. Льоцци Марио. Истории физики –М. «Мир» 1970 г.
6. ... Б.И. ... ... ... ... 1977 ... Берн М., Вольф Э. Основы оптики-М. «Наука» 1970 ... ... В.М. ... образы в курсе физики средней школы – М.
«Просвещение» 1983 г.
9. Мощанский В.Н. История ... в ... ...... ... М., ... Қ. Орта ... физиканы оқыту
әдістемесі- Алматы «Рауан» 1998 ж.
11. Мякишев Г.Я., Буховцев Б.Б. Физика: Орта мектептің 11-сыныбына
арналған оқулық – ... ... ... Орта жалпы білім беретін мектептің 10-11 сыныптарына арналған
«физика» ... ...... 2006 ж.
13. Полатбеков П. Оптика – Алматы «Мектеп» 1981 ... ... А.Ж: ... ... ...... 1992 ... «Физика в школе» ғылыми- әдістемелік журнал N2, 2006 ж.
16. «Математика және физика»ғылыми-әдістемелік журналN6,2006 ж.
17. Трофимова Т.И. Справочник ... по ... 7-11 кл – ...

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Балаларды санға үйретуге ақыл-ойдың әдістері25 бет
Болашақ педагогты жеткіншектердің көркемдік мәдениетін қалыптастыруға даярлау82 бет
Дүниетану пәні4 бет
Заем шарты туралы17 бет
Информатикадан сыныптан тыс жұмыстар әдістемесі4 бет
Кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері5 бет
Смиттің зерттеу әдісі және пәні5 бет
Сұрақ кітапшасы 3804 нұсқа 8 сынып12 бет
Қазақстан тарихынан деректер ғылыми пән ретінде6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь