Қазақстанның әлем шаруашылығына енуі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2

І.тарау. Қазақстанның әлеуметтік.экономикалық дамуының
кезеңдері
1.1 Қазақстанның әлеуметтік.экономикалық дамуы (ХІХ ғасырдың
екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басы) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.2 Қазақстанның 1941.1980 жылдардағы әлеуметтік.экономикалық
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
1.3 Қазақстан экономикасының қайта құру жылдарындағы дамуы ... ... .. 28

ІІ.тарау. Қазақстан Республикасында нарықтық
қатынастардың қалыптасуы
2.1 Нарықтық экономиканың мәні және қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... .. 34
2.2 Нарыққа өту кезеңіндегі Қазақстандағы экономикалық және
әлеуметтік жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
2.3 Нарық қатынастары жағдайында халықты әлеуметтік қорғау ... ... ... . 48

ІІІ.тарау. Қазақстанның әлем шаруашылығына енуі
3.1 Қазақстанда сыртқы экономикалық байланыстың қалыптасуы
және дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
3.2 Қазақстан Республикасында сыртқы сауданың дамуы ... ... ... ... ... ... .. 53
3.3 Қазақстанның орталық Азия және Европа одақтарына
интеграциялануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 56

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 63

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68
Кіріспе

Қазақстан экономикасы көне заманнан бастап Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жыл бойы өрісте бағылады. Жер көшпелі қауымның ортақ меншігі болып саналып, қазақ шаруалары оны қауымдасып пайдаланды. Мал жеке меншікте болды. Шын мәнінде малдың иесі жайылымға да иелік етті. Қазақстан Ресейге қосылған, одан мемлекеттілігі жойылған кезеңнен бастап, әсіресе, 1891 ж. Дала ережесі өмірге енгізілгеннен кейін, көшпелі шаруашылықтың сипаты өзгерді. Тауар-ақша қатынастарының дамуы көшпелілердің едәуір бөлігін жерсіз қалдырды, ал шұрайлы жайылымдық алқаптар ауқаттылардың қолына шоғырланды. Көшу ұзақтығы едәуір қысқарып, табынның құрылымы және малды бағып-күту жағдайлары өзгерді. Тұрақты тұрғын үйлер мен мал қоралары пайда болды. Болыстар мен ауылдарға бөлінген жерлердің шекарасы айқыңдала бастады. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында көшпелі шаруашылықты дағдарыс шарпыды. Бұқараның кедей топтары қайыршылыққа ұшырап, мал басы кеміп кетті. Көшпелілердің кедейленген бөлігі отырықшыға айналды. Дағдарыстың тереңдей түсуіне патша өкіметінің ең шұрайлы жерлерді тартып алып, қоныс аударушыларға берген отаршылдық саясаты қатты әсерін тигізді. Шын мәнінде бұл байырғы халықты ата мекендерінен күшпен ығыстырып, құнарсыз жерлерге қуу болды. 1917 жылға дейін патша үкіметі қазақтардан 45 млн. гектардан астам жерді тартып алып, ішкі Ресейден келген жаңа қоныс тебушілерге алып берді. Патша үкіметінің қоныс аудару саясаты жергілікті халықтың экономикалық мүдделеріне нұқсан келтірді.
Қазақстанда әрқилы табиғи-географиялық және тарихи жағдайларға байланысты шаруашылықтың көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы сияқты үш түрі қалыптасты. Соңғы екеуінде шөп шабу мен егіншілікті дамыту нәтижесінде ауыл шаруашылығы машиналары пайдаланыла бастады. Қазақ ауылдарында бұл машиналарды алдымен бірлесіп, кейінірек жекелеген адамдар несиеге сатып алды. 1908 ж. тек Ақмола облысының қазақтарында 6160 шөп шабатын машина болды.
Тауар-ақша қатынастары қазақ ауылына дендеп еніп, бір жағынан, шаруалардың шаруашылық қызметінің ауқымын кеңейтті, екінші жағынан, өсімқорлық сауда-саттықтың дамуына жол ашты. Дәулеттілер бүкіл малды, қауымдық жерлерді өз қолдарына шоғырландырып, барлық су көздерін, қыстақтар мен жайлауларды иемденіп алды. Қазақ қоғамының көпшілігі іс жүзінде өндіріс құрал-жабдығы жоқ кедейлер еді. Сауда-саттықты кәсіп етушілер мен өз шаруашылығында жалдама еңбекті пайдаланушылардың қатары молайып, саудагерлік-кәсіпкерлік өріс алды. Сөйтіп, қазақ жеріндегі нарықтық қатынастардың алғашқы нышандарының шаруашылыққа, шаруаның жеке тұтыну қажетіне ықпалы күшейді. Тауар-ақша қатынастарының дамуына, қазақ ауылының экономикасындағы басқа да өзгерістерге байланысты, жер жекелеген адамдардың жеке меншігіне айнала бастады. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Қазақстан экономикасында әр түрлі экономикалық ұстындардың астасуы байқалды. Столипиннің аграрлық реформасы Қазақстанға қоныс аударушылардың шаруашылығында жеке меншікті қалыптастыруға негізделді. Қоныс аударушылар жаңа қоныстарда жерді қауымдасып пайдаланды, көптеген жұмыстарды бірлесіп атқарды. Орыс кулактары хуторлық шаруашылық жүргізді. Шұрайлы жерлерді кесіп алып, тағылықпен пайдаланды. Қоныс аударғандардың анағұрлым жетілген еңбек құралдары және егіншілік мәдениетінде жинақтаған едәуір тәжірибесі болды.
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін қоғамдық-саяси және экономикалық-әлеуметтік қатынастарда түбірлі өзгерістер жүзеге асырылды. Барлық жерді мемлекет меншігіне алу, помещиктер жерлерін тәркілеу, жерді шаруаларға тегін беру туралы декрет жарияланды. Кеңестік дәуірдің алғашқы кезеңдерінде өндіріс құрал-жабдықтарын мемлекет меншігіне айналдыру, қоғамдастыру ісіне басшылық жасау мақсатымен социалистік мемлекеттер органдар, оның ішінде халық шаруашылығы органдары құрылды. Банктер, ірі өнеркәсіп орындары, көлік, т.б. шаруашылықтың шешуші салалары мемлекет меншігіне көшті. Сөйтіп, өндіріс құрал-жабдығына социалистік меншікті орнату, халық шаруашылығын жоспарлы дамыту, аймақтардың экономикасын КСРО халық шаруашылық кешенінің бір бөлігі ретінде өркендету, т.б. негіздерінде социалистік экономика жүйесі қалыптаса бастады. Қазақ өлкесінде өндіріс құрал-жабдықтарын мемлекет меншігіне алу, жерді тәркілеу үдерісі саяси, экономикалық, әлеуметтік өзіндік ерекшеліктерге байланысты 20-жылдардың бас кезіне дейін созылды. Бұл кезеңде өлкеде халық шаруашылығының барлық салалары бойынша мемлекет меншігіне алынған кәсіпорындар саны 1 мыңға жуықтады.
Қазақ халқы Азамат соғысына (1918-1920) жаппай қатыспағанымен, еріксіз араласуға мәжбүр болды. Қазақ жері ақтар мен қызылдардың майдан шебіне айналды. Бұған қоса қазақтарға қарсы азық түлік майданы, «Азық-түлік армиясының» және «Соғыс коммунизм саясатының» шабуылы салдарынан халық үркіншілік кезеңді бастан кешірді. Шаруашылығы күйреп, шаңырағы шайқалған қазақтар 20-жылдардың басында ашаршылыққа ұшырады. Азамат соғысынан кейінгі кезеңде Қазақстанда күйзелген халық шаруашылығын Жаңа экономикалық саясат (НЭП) негізінде шаруашылықтарды қалпына келтіру жұмыстары өрістетілді. Ең алдымен, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өнімдерінің маңызды түрлерін өндіруді Қазан төңкерісіне дейінгі деңгейге жеткізу көзделді. Жер-су, т.б. реформалар жүргізілді. Орта Азия республикалары мен Қазақстанның мемлекеттік-аумақтық жігі межеленді. Қазақстанның аумағы 2.7 млн. км2 болып белгіленді, халқы 5.4 млн. адамға жетті. 1926-28 ж. қазақ аудандарында 1370 мың га шабындық, 1250 га егіндік жер қайта бөлінді. 1927-28 ж. республикада халық шаруашылығын қалпына келтіру аяқталып, өнеркәсіпті индустрияландыру, ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезеңіне аяқ басты. Экономиканың аграрлы бөлімі Кеңес мемлекетінің экономикалық дамуындағы ең басты мақсат – индустрияландырудың жылдамдатылуын демеуге тиіс болды. 20-жылдардың аяғында басталған ұжымдастыру шаруаларды өнеркәсіптен мүлдем алшақтатты. Ірі социалистік егін
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Абишев С. Лицом к мировой экономике //Экономика и жизнь, 1991, №5.
2. Абуталипов Ж. На пути к рынку //Казахстан: экономика и жызнъ, 1993, №1.
3. Антикризисная программа правителъства //Экспресс К°, 1993, 5, 6, 7 января.
4. Арынов Е.М. Социально-экономический аспект развития проблемных регионов СССР. -Алма-Ата, 1989.
5. Арынов Е.М., Жоламанов Р., Елеусизов А. Иностранное участие в оздоровлении экономики Казахстана //Саясат-Политика, 1995, №1,2.
6. Аубакиров Я.А. Экономические аспекты преобразования собственности. (Преобразование собственности - основа формирования рыночной экономики в Казахстане) - Алматы, 1995.
7. Ашимбаев Т.А. Экономика Казахстана за 60 лет. -Алма-Ата, 1977.
8. Ашимбаев Т.А. Путь к рынку. -Алматы, 1994.
9. Будущий экономический обмен Казахстана. Сборник тезисов межвузовской научно-теоретической конференции. -Алма-Ата, 1977.
10. Джанбурчин К.Е. ТАСИС в Казазхстане //Саясат-Политика, 1995. №7.
11. Есимов А.С. Приватизация - основа реформы сельского хозяйства //Саясат-Политика, 1996, №2.
12. Ертлесова Ж.Д. Программы и планы действый по углублеиию реформы в регионах //Саясат-Политика, 1996, №2.
13. Жатканбаев Е.Б. Основы формировония смешанной экономики. -Алма-Ата, 1992.
14. Жуламанов Р.К. Сравнительный анализ уровня конкурентоспособности националъной экономики //Саясат-Политика, 1996, №3.
15. Исингарин Н.К. Реализация среднесрочной программы - основная задача Правительства //Саясат-Политика, 1996, №2.
16. Кабдиев Д. Развитие экономжеской мысли в Казахстане. -Алма-Ата, 1978.
17. Кажегельдин А.М. От инфляционной экономики к инвестиционной //Саясат-Политика, 1995, №3.
18. Казахстан: справочник бизнесмена. -Алма-Ата, 1978.
19. Кашимбаев Р. Сбалансированность и эффектностъ развития экономики региона. - Алма-Ата, 1991.
20. Кузембаев Н.К. Регионалъные проблемы формирования территориальных экономических пропорцый и их совершенствования. - Алма-Ата, 1985.
21. Музапарова Л.М. Горно-металлургический комплекс Казахстана: современное состояные и проблемы. - Алматы, 1995.
22. Назарбаев Н.А. Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку. -М., 1992.
23. Назарбаев Н.А. Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства. - Алма-Ата, 1992.
24. Назарбаев Н.А. Қазақстан – 2030. -Алматы, 1997.
25. Нарибаев К.Н. Региональные аспекты управленыя экономикоп. - Алма-Ата, 1986.
26. Националъная программа разгосударствления и приватызации в Республике Казахстан на 1993-1995 гг. (ІІ-этап) //Советы Казахстана, 1993, 11 марта.
27. Нургалиев К.Р. Экономика Казахстана. - Алматы, 1997.
28. Нургалиев К.Р., Тулембаева А.Н. Банковский маркетииг. – Алматы, 1998.
29. Нефтъ и газ Казахстана (Экономический обзор). - Алматы, 1995.
30. Новые территориалъные комплексы СССР. - М., 1977, с. 191-251.
31. Очерки экономической истории Казахской ССР /Под ред. С.Б.Баишева. -Алма-Ата, 1974.
32. Программа стабилизации экономики Казахской ССР и перехода к рынку. - Алма-Ата, 1991.
33. Семенов П.Е., Косов В.Ф. Проблемы развития ы размещения производительных сил Казахстана. - М., 1974.
34. Толымбеков К. Без конкуренции нет рынка //Казахстан: экономика и жизнь, 1992, №8.
35. Туркебаев Э.А., Двоскин Б.Я., Исентаев К.Б. Проблемы региональной экономики Казахстана. - Алма-Ата, 1977.
36. Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы. Алматы, «Қазақ университеті». 1999.
37. О.Сәбден. ХХІ ғасырға қандай экономикамен кіреміз. Алматы, «Қазақстан». 1997.
38. Назарбаев Н. Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы, 1993.
39. Назарбаев Н. Ә. XXI ғасыр қарсаңында. Алматы, 1996.
40. Жаңа экономикалық саясат концепциясы. Халық кеңесі. 1995. 13 қаңтар.
41. Кабаков В. С. Стратегия предпринимательства. Санкт-Петербург, 1996.
42. Клипова М. В. Государственное предпринимательство в странах Европейского Сообщества. М., 1996.
43. Программы действий Правительства по ускорению реформ и выходу из экономического кризиса. Алматы, 1994.
44. Программа действий Правительства РК по углублению реформ на 1996-1998 г. г. Казахстанская правда. 1995. 20 декабря.
45. Сабденов О. и др. Стратегия подъема и тактика выхода из кризиса экономики РК. Алматы, 1994. т. 1.
46. Сабденов О. Наука, образование, рыночная экономика. Алматы, 1994.
47. Сабденов О., Муханова Е. П. Малые предприятия: опыт формирования и перспективы развития. Алматы, 1992.
48. Сабденов О. и др. Вывод экономики из кризиса и законодательное обеспечение этого процесса. Алматы, 1996.
49. Сабденов О. Наука и научно-техническая политика в условиях рынка: -глазами парламентария. Алматы, 1992.
50. «Салық терминдерінің орысша-қазақша анықтама сөздігі». М.Т.Оспановтың жалпы редакциясынан. Алматы, 1996.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.......................................... 2
І-тарау. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуының
кезеңдері
1.1 Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы (ХІХ ғасырдың
екінші ... мен ХХ ... ... ... жылдардағы әлеуметтік-экономикалық
жағдайы.....................................................................
....................................... 20
1.3 Қазақстан экономикасының қайта құру жылдарындағы дамуы.......... 28
ІІ-тарау. Қазақстан ... ... ... ... ... мәні ... 34
2.2 Нарыққа өту кезеңіндегі Қазақстандағы экономикалық және
әлеуметтік
жағдай......................................................................
..................... 40
2.3 Нарық қатынастары жағдайында халықты әлеуметтік қорғау............. 48
ІІІ-тарау. Қазақстанның әлем ... ... ... ... ... байланыстың қалыптасуы
және
дамуы.......................................................................
................................ 51
3.2 Қазақстан ... ... ... ... ... ... Азия және Европа одақтарына
интеграциялануы.............................................................
................................ 56
Қорытынды...................................................................
.................................. 63
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
........ 68
Кіріспе
Қазақстан экономикасы көне заманнан бастап ... ... ... ... мал ... негізделді. Мал жыл бойы өрісте бағылады.
Жер көшпелі қауымның ортақ меншігі ... ... ... ... ... ... Мал жеке меншікте болды. Шын мәнінде малдың иесі
жайылымға да иелік етті. Қазақстан ... ... одан ... ... ... ... 1891 ж. Дала ережесі өмірге
енгізілгеннен ... ... ... сипаты өзгерді. Тауар-ақша
қатынастарының дамуы көшпелілердің едәуір ... ... ... ... ... алқаптар ауқаттылардың қолына шоғырланды. Көшу ұзақтығы
едәуір ... ... ... және ... ... ... Тұрақты тұрғын үйлер мен мал қоралары пайда болды. Болыстар ... ... ... ... ... бастады. 19 ғ-дың аяғы мен
20 ғ-дың басында көшпелі шаруашылықты ... ... ... ... қайыршылыққа ұшырап, мал басы ... ... ... ... ... ... Дағдарыстың тереңдей түсуіне патша
өкіметінің ең шұрайлы жерлерді тартып алып, қоныс ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде бұл байырғы халықты
ата мекендерінен күшпен ығыстырып, құнарсыз жерлерге қуу болды. 1917 ... ... ... ... 45 млн. гектардан астам жерді тартып алып,
ішкі Ресейден ... жаңа ... ... алып ... Патша үкіметінің
қоныс аудару саясаты жергілікті халықтың экономикалық мүдделеріне нұқсан
келтірді.
Қазақстанда әрқилы ... және ... ... ... ... ... көшпелі және отырықшы сияқты үш
түрі ... ... ... шөп шабу мен ... ... ... ... машиналары пайдаланыла бастады. Қазақ ауылдарында бұл
машиналарды алдымен бірлесіп, кейінірек жекелеген адамдар ... ... 1908 ж. тек ... ... ... 6160 шөп ... ... қатынастары қазақ ауылына дендеп еніп, бір ... ... ... ... кеңейтті, екінші жағынан,
өсімқорлық сауда-саттықтың дамуына жол ашты. ... ... ... жерлерді өз қолдарына шоғырландырып, барлық су көздерін, қыстақтар
мен жайлауларды иемденіп алды. Қазақ қоғамының көпшілігі іс жүзінде ... жоқ ... еді. ... ... ... мен өз
шаруашылығында жалдама еңбекті ... ... ... өріс ... Сөйтіп, қазақ жеріндегі нарықтық
қатынастардың алғашқы ... ... ... жеке тұтыну
қажетіне ықпалы күшейді. Тауар-ақша қатынастарының дамуына, қазақ ауылының
экономикасындағы басқа да ... ... жер ... ... ... айнала бастады. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында
Қазақстан экономикасында әр ... ... ... астасуы
байқалды. Столипиннің аграрлық реформасы Қазақстанға қоныс аударушылардың
шаруашылығында жеке ... ... ... ... ... ... жерді қауымдасып пайдаланды, көптеген жұмыстарды бірлесіп
атқарды. Орыс кулактары ... ... ... ... ... алып, тағылықпен пайдаланды. Қоныс аударғандардың анағұрлым жетілген
еңбек құралдары және егіншілік мәдениетінде жинақтаған ... ... ... ... кейін қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... Барлық жерді
мемлекет меншігіне алу, помещиктер жерлерін тәркілеу, ... ... беру ... декрет жарияланды. Кеңестік дәуірдің алғашқы кезеңдерінде
өндіріс құрал-жабдықтарын мемлекет меншігіне айналдыру, қоғамдастыру ісіне
басшылық жасау ... ... ... ... оның ... ... органдары құрылды. Банктер, ірі өнеркәсіп орындары,
көлік, т.б. шаруашылықтың шешуші ... ... ... ... ... құрал-жабдығына социалистік меншікті орнату, халық шаруашылығын
жоспарлы дамыту, ... ... КСРО ... ... ... бөлігі ретінде өркендету, т.б. негіздерінде социалистік экономика
жүйесі ... ... ... ... өндіріс құрал-жабдықтарын
мемлекет меншігіне алу, жерді тәркілеу үдерісі ... ... ... ... байланысты 20-жылдардың бас кезіне дейін
созылды. Бұл кезеңде өлкеде халық шаруашылығының барлық салалары ... ... ... кәсіпорындар саны 1 мыңға жуықтады.
Қазақ халқы Азамат соғысына (1918-1920) жаппай қатыспағанымен, еріксіз
араласуға мәжбүр болды. Қазақ жері ақтар мен ... ... ... ... қоса ... ... азық түлік майданы, «Азық-түлік
армиясының» және ... ... ... ... ... ... кезеңді бастан кешірді. Шаруашылығы күйреп, шаңырағы шайқалған
қазақтар 20-жылдардың басында ... ... ... ... кейінгі
кезеңде Қазақстанда күйзелген халық шаруашылығын Жаңа экономикалық саясат
(НЭП) негізінде шаруашылықтарды қалпына ... ... ... ... ... пен ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... ... ... ... дейінгі деңгейге жеткізу көзделді. Жер-су, т.б.
реформалар жүргізілді. Орта Азия ... мен ... жігі ... Қазақстанның аумағы 2.7 млн. км2 болып
белгіленді, халқы 5.4 млн. адамға жетті. 1926-28 ж. қазақ аудандарында ... га ... 1250 га ... жер ... ... 1927-28 ж. республикада
халық шаруашылығын қалпына келтіру аяқталып, өнеркәсіпті ... ... ... ... аяқ ... ... ... Кеңес мемлекетінің экономикалық дамуындағы ең басты мақсат ... ... ... тиіс ... ... ... ұжымдастыру шаруаларды өнеркәсіптен мүлдем ... ... егін ... ... ... «тәрбиелік маңызға» ие болды.
Қазақстанда ұжымдастыру 1932 жылдың көктемінде ... деп ... ... ... 1925-32 ж. ел ... Ф.И.Голощекиннің
арандатушылық тәжірибесіне айналды. Ұжымдастырудың ең ауыр зардаптарының
бірі байларды ... ... «Аша тұяқ ... ... сілтеу болмасын»
деген ұранмен басталған ұжымдастыру ... ... малы ... ... ... ... 1930 ... 15 наурызға дейін Қазақстанда 3113
адам сотталып, қамауға алынды, 2450 шаруа ... ... ... аумағы
Кеңес мемлекетінің басқа аймақтарындағы «кулактардың жер ... ... ... ... түскен жазалаудың алдында астық
дайындау науқаны ... ... ... ... қоры ... ... күнкөрістік ішіп-жемінен айрылған қазақ халқын жоңғар шапқыншылығы
кезіндегі «ақтабан шұбырындымен» салыстыруға ... ... ... ... пен оның ауыр ... құрбандарының саны 1 млн. 750 мын
адамға, яки бүкіл казақ ... 40%-на ... 1 010 мың ... ... ... үдере көшуге мәжбүр болды. Үкіметтің солақай белсенділікпен
малды ... ... ... ... ... ... ... қоры
болып табылатын дәстүрлі мал шаруашылығы қатты күйзеліске ... ... ... ... ... ... ... тиді. 1-
бесжылдық (1929- 32) тұсында Қазақстанда 40 өнеркәсіп іске ... ... ... ... 3.2 есе ... Оның жеке ... ... өнімі – 6,1 есе, құрылыс материалдары – 6,9, химия – ... ... – 4, отын – 3,1 есе ... ... (1933-37) кезінде
Қазақстанның табиғи қорларын қарқынды игеру ісі жалғастырылды. Шымкент
қорғасын зауыты, ... мыс ... ... ... Ақтөбе химия
комбинаттары, Қарағанды көмір алқабының шахталары, Ембі ... т.б. ... 120 ... пайдалануға берілді.
Жалпы алғанда республиканың өнеркәсіп өнімі Қазан төңкерісіне дейінгі
деңгейден 13 есе, ал ауыр өнеркәсіп ... 20 ... жуық ... ... ... ... ... үлес салмағы 60% болды (1940). 2-
дүниежүзілік соғыс жылдары (1941-45) республика алдына ... ... ... және ... ... міндеттер қойылды. Бұл КСРО-ның
батыс аудандарынан көшірілген өнеркәсіп орындарын қабылдау, оларды тиісті
жерлерге тездетіп ... өнім ... ... жолға қою болатын.
Экономиканы түгелдей соғыс жағдайына бейімдеу, өндіріс қуаттарын үнемі
арттыру, ... ... ... ... ... ету ... болды.
Республика бұл мәселелерді ойдағыдай шешті. 1941 жылдың 4-тоқсанында және
1942 жылдың басында Орта Азия мен ... ... 250 ... ... (142) ... ... Көшірілген және жаңадан
салынған зауыттар мен фабрикаларды іске қосу нәтижесінде жұмыс істеп тұрған
негізгі қорлардың өндірістік ... ... ... Жаңа ... ... болды, олар: қара металлургия, мұнай өндіру, ауыл ... ... ... жасау, кен және шахта жабдықтарын ... ... ... ... ... ... ... жасанды талшық жасау, т.б. Мата, жүн иіру, тоқыма ... ... ... кондитер, жеміс-консерві, темекі және шай өлшейтін
өндірістер жұмыс істеді. Соғыс жылдарында Ақтөбе ферроқорытпа зауыты, Қазақ
металлургия зауыты, Текелі ... ... ... көмір шахталары,
Ембі мұнай кәсіпшіліктері, Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай айыру зауыты, кен
байыту ... ... ... ... ... ... жеңіл және тамақ өнеркәсібі орындары, жүздеген км ... ... іске ... Түсті металлургия өнімдерінің маңызы артты, мыс
өнімдерін өндіру 1,5 есе ... ... ел ... аса ... ... ... базаға айналды. Қысқа мерзім ішінде мыс пен
қорғасын қақтамаларын өндіру ... ... ... мыс өндіруді 10
есе, молибденді 20 есе, ... ... ... 2 есе ... Ақтөбе
ферроқорытпа зауыты мен Жезді марганец кеніші ел қара металлургиясының
қажеттерін едәуір ... ... ... ... ... зауыты
1944 ж. желтоқсанда тұңғыш рет болат берді. Республика майдан мен ... ... ... және қара ... ... ... ... біріне айналды.
1945 ж. өнеркәсіп өндірісінде істейтіндердің саны 255,4 мың адамға
жетті. Соғыстың алғашқы жылында ... ... ... халқынан түскен
ақша мөлшері 700 млн. сомнан ... ... ... ... ... ж. ... өндіру 1940 жылмен салыстырғанда 1.3 есе, көмір – 1,7, электр
энергиясын өндіру 1,8 есе ... ... ... ... ... салалары тез дамыды. 1942-43 ж. ауыл шаруашылық дақылдарының
егіс көлемі 1 млн. га-дан астам ... ... ... мен деревнялары
зор жігермен еңбек етті. Республика шаруашылықтары мемлекетке 5839 мың т
астық, оның ... 3568 мың т ... 241 мың т ... 174 мың т ... мың т қант ... 323 мың т ... 738 мың т мал мен құс етін,
1146 мың т сүт, 64 мың т жүн ... ... пен ... ... ... қыруар жұмыстар жүргізілді. ... ... ... ... ... 1631 ... жүк тасымалы 5,7 млн. т-ға ... ... ... ... маңызды рөл атқарған Қарталы – Ақмола (Астана)
темір жол желісі қатарға ... ... ...... ... – Шолақтау темір жол желілері пайдалануға берілді. ... ... ... ... ... ... бойынша 721 млн. сом күрделі
қаржы игерілсе, 4 жарым жыл ішінде (1941-46) 981 млн. сом ... ... ... ... ... ... бейбіт
жағдайға көшіріліп, қандай да болсын халық шаруашылығы мәселелерін шеше
алатын, одақтың негізгі ауыл ... ... ... айналды. Жаудың
басып алуынан (оккупациядан) зардап шеккен және өнеркәсіптің соғысқа
дейінгі дәрежесіне 1949 ... ... ғана ... ... ... шаруашылығының өзгешелігі сонда, ол қалпына келтіру кезеңіне соқпай,
бұрынғысынан ұдайы өндіріс негізінде дамыды. Қазақстан бұл ... ... ... ... ... материалдарын, жабдық, азық-түлік,
асыл тұқымды мал, т.б. жәнелтіп тұрды. 4-бесжылдықта (1946-50) өнеркәсіптің
«А» тобы ... және ауыл ... ... үшін ... ... ... ... 40,2%-ы және 14,2%-ы пайдаланылды. Одақтық
өнеркәсіптің жалпы өнімінің 1940-50 ж. өсу қарқыны 173% болса, ... өсу ... ... ... Кәсіпорындардың саны 4 мыңға
жетті. Осы жылдары Қазақ ... ... мыс ... ... кен-
металлургия зауыттары, Лениногор (Риддер) қорғасын ... ... ... ... ... ... ... мен Ақтөбе
химия комбинаты, Жамбыл (Тараз) суперфосфат зауыты, мұнай өндіретін Қаратон
және ... ... т.б. ... ... ... қуаттары
кеңейтілді. Машина жасау және метал өңдеу өнеркәсібі негізінен қайта
құрылды. ... ... ... ... ұзындығы Қазақстан аумағында
1940 ж. 6.6 мың км болса, 1945 ж. 8.2 мың ... 1950 ж. 8.4 мың ... ж. 11,5 мың ... ... Өзен және ... ... жедел дамыды.
Жүк тасымалы 1950 ж. 1945 ... ... 1,9 есе ... 21 ... ... ... орнады. 1950 ж. мемлекет
және кооператив бөлшек сауда ... ... 1940 ж. ... 48% өсті.
Тұрғын үй құрылысының қарқыны жеделдетілді. Қала мен ... ... үй қоры 5 млн. ... астам өсті, ауылдық жерлерде 100 мың м2 ... 1946 ж. ... ... ... ... ... қаржы 1013,2 млн. сом болса, 1950 ж. 1734,9 млн. ... ... ... ... ж. ... ... халық шаруашылығын біртұтас кешенге айналдыру
бағдарламасы жасалып, одақтас республикалардың ... ... ... ... ... ұштастыру, республикалар арасындағы
еңбек бөлінісін тереңдету көзделді. Осыған орай республикада өнеркәсіптік
өндірісті аумақтық ... ... ... ... ... ... дамытуға ден қойылды. Сан алуан табиғи ... ... ... ... ... қосу, өндіріс құрал жабдықтары өндірісін
басымырақ дамыту, республиканың жергілікті жағдайлары мен ерекшеліктерін
ескере отырып ... ... және ... мүдделерге сай келетін өнімдер
өндіруге мамандандыру міндеті алға қойылды. 1985 ж. республиканың ... ... 1960 ... салыстырғанда 3,9 есе артты. Материалдық өндірістің
басқа салаларының да даму ... ... ... Өнім ... ... ... 5 есе, ауыл шаруашылығында 1,7 есе, материалдық-техникалық
жабдықтауда – 2,9, ... – 3,4, ... пен ... – 4,6, ... ... тамақтандыруда – 4,5, өнім дайындауда – 2,4 есе өсті. Аса бай
табиғат қорлары ... ... ... ... ... ... ие болды. Ірі кәсіпорындар, жаңа шахталар пайда болды. Мұнай, болат,
минераллы тыңайтқыштар, ... т.б. ... ... ... ... көбейді.
1970-85 ж. республика тұрғындарының көпшілігінің тұрмыс деңгейі, жалпы
алғанда, көтерілгендігі байқалады. Отбасының көбінде теледидар, ... жуу ... ... ... ... жеке ... ... мен
ұзақ мерзімді сұраныс тауарларының саны көбейді. Алайда әлеуметтік ... ... ... ... тез ... ... үдей ... қалдықтық қағиданың салдарынан медициналық қызмет көрсету,
білім беру, мектепке дейінгі тәрбие беру істері артта қалды. ... ... ... ... ... ... ... болмады. Үй,
мәдени-тұрмыс нысандарының құрылысы, қызмет ету ... ... ... көп ... Бұл ... ірі ... ... кешендерді салатын ... ... ... ... ... ... бәрі ... орта мен адамдардың
денсаулығына үлкен зиян келтіреді. 90-жылдардың басында экономиканың
тежелуі ... ... ... ... ... ... деңгейінің
төмендеп кетуі одақтас республикаларды тәуелсіздік жолындағы ... ... ... саланы демократияландыру күшейген сайын экономикалық
жағдай күрделілене түсті. Қоғамды ... ... ... таба ... ... түбірімен реформалау –
мемлекеттік меншікке негізделген социалистік жоспарлы экономикадан нарықтық
көп меншікті экономикаға көшу қажеттігі туды. Мұның өзі бір ... іс ... ... ... ... еді. ... республикалардың егемендігін
кеңейтуге байланысты бірнеше экономикалық ... ... ... ... меншік туралы» Заң социалистік экономикадан нарықтық экономикаға
көшудің ... ... Осы ... ... ... ... ... меншіктен басқа түрлерінің де болуына рұқсат
етілді. Сөйтіп, әлемдік экономика кеңістіктін 1/3-іне жарты ... ... бойы ... ... ... ... ... біржола күйреді.
Қазақстан экономикасында, басқа одақтас республикалардағы сияқты, нарықтық
қатынастар орнай бастады, әр түрлі кооперативтер, жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... қарай орталықтың
республиканы бақылауының әлсіреуі салдарынан, шет ... ... және ... ... орнатуға мүмкіндік туды.
Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып жариялануы ... осы ... ... ... ... және ... ... күшінің көзі
саналып келген республика экономикаға меншіктің көп ... ... ... ... ... ... ... өрлеу жолына
түсті. Тәуелсіздік алғаннан кейін (1991) ... ... ... ... ... ... экономикалық саясаттың
базалық бағыттары мыналар болды: 1) ... ... ... ... 2) дағдарысқа қарсы бағдарлама; 3) макроэкономикалық тұрақтандыру; 4)
дүниежүзілік экономикалық дағдарысты еңсеру; 5) экономикалық ... ету. ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайдың шиеленісіп, құлдырауымен
сипатталады. Бұл 70-жылдардың аяғында КСРО ... ... ... ... ... ... ... еді, оның үстіне өзгеріске ұшыраған
сыртқы және ішкі әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... саясат өрістеп кете алмады. 90-жылдардың басында
ҚР-ның экономикалық саясаты социалистік экономикалық ... ... ... ... экономиканы құруға бағытталды. Негізгі бағыттар ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикаға мемлекеттің қатысуын шектеп, қамқорлығын ... ... ... ... ... ... инвестициялар тарту,
валюталық тәртіпті тұрақтандыру, көп ұстынды экономиканың ... ... ... ... жұмыс істеуі үшін жағдай жасау,
шаруашылық жүргізуші субъектілерге нарықтық ... ... ... ... және ... ... дамыту, толымды нарықтық бәсекені
өрістету үшін жағдай жасау. Республиканың жалпы ішкі өнімі 1991 ж. ... - 85863,1 млн. сом., 1992 ж. - ... сом ... ... ... үдей түскен инфляцияға байланысты жалпы ішкі өнім
ағымдағы бағамен 15 есе көбейді. Тұтыну бағасының индексі 1992 ж. ... ... ... өзі 1991 ... ... 12,4 есе (247,1%) көп. ... жалпы ішкі өнім деңгейі 5,3%-ға төмендеді. 1991 ... 1992 ж. ... ... саласы бойынша өндіріс көлемі
күрт азайды. Өнеркәсіптік ... ... ... ... ... 17,4%-ды, көлікте 19,4%-ды құрады. Өндірістің өсуі тек ауыл
шаруашылығында ғана тіркелді. ... алу ... ... ... ... жан ... шаққандағы жалпы ішкі өнім 1991 ж. 5756 АҚШ дол.,
1992 ж. 5561 АҚШ дол. ... 1992 ж. ... ... дамуының
алғашқы бағдарламасы – «Қазақстанның егеменді және тәуелсіз ... ... ... ... ... мұнда мемлекет дамуының
басым бағыттары айқындалды және экономика аясында стратегиялық мақсаттар
белгіленді, олар: ... ... ... және ... ... ... ... әрқайсысы өз міндеттерін орындайтын негізгі
меншік нысандары (жекеше және мемлекеттік) ұштасатын және өзара байланыста
болатын әлеуметтік нарықтық экономика ... ... ... ... қағидатын іске асыру үшін құқықтық және басқа ... ... ... 1993-94) экономикалық дағдарыстың түйінді кезеңіне ... ... ... ... ... ... ... байланыстардың
үзілуі және осының ... ... ... ... ... өзара борыштары 1993-94 ж. және 1995 жылдың басында 634913
млн. теңге болды, инфляция (гиперинфляция) өрши ... 1993 ж. ... ... 2265% ... ... (Ресей Федерациясының жаңа рублінің
инфляциясы); өнеркәсіптің шегіне жете құлдырауы, өндірілген ұлттық ... ж. 1976 ... ... ... ... ... құлдырау 38,2% болды.
90 жылдардың басындағы жалпы экономикалық дағдарыс халық тұрмысының күрт
нашарлауына әсерін тигізді. 1990 ... 1994 ... ... тұтыну қабілетінің
тепе-теңдігі бойынша жан басына шаққанда орта есеппен жалпы ішкі өнім 20%-
ға ... 4711 АҚШ ... ... Бұл ... ... ... көші-қоны
басталды, ол 1994 ж. теріс сальдоға жетті (-410387 ада.м). Жалғастырылған
реформалардың мақсаты мына шараларды ... ... ... қайта
құру жеке меншікті қарастыру жағына ойысты; рубль аймағынан шығу және
ұлттық валюта – ... ... (1993 ж. ... ... және ... өзгерту; инфляция мен бюджет тапшылығын ... ... ... ... ... ... ... сақтық қорларын еселей түсу.
Бұл кезеңде үкімет дағдарысқа қарсы ... ... ... ... ... ... және ... құлдырауын шектеуге бағытталды.
Қаржы секторы беретін ... ... ... қосымша несиенің
«бағасын ұтымды ету» ... яғни ... ... ... ... Бұл шара жекеше жинақ ақшаның ... ... ... қорларына жұмсалатын шығынның өсуі себепті банк секторының
қарыздарына ... ... ... ... ... тиімді
шаралардың бірі ретінде қарастырылды.
Бұл кезеңде Қазақстан Халықараралық ... ... ... ол ... ... үшін нысаналы несие бөлді. Үшінші кезеңде (1995-97)
Макроэкономиканы ... ... ... ол ... шектеу
арқылы инфляцияны төмендетуді көздеді. Тұрақтандыру бағдарламасы мынадай
мақсаттарды алға қойды: ... ... ... ... ... халықаралық стандарттарға сәйкес екі деңгейлі банк
жүйесін жаңғырту, инвестициялық және сақтандыру компанияларын, биржалар ... ... ... ... ақша-несие және нысапты бюджет-салық
саясатын жүргізу; ұлттық валюта бағамының тұрақтылығына қол жеткізу; атаулы
жалақыны шектеу; берілетін ... ... және ақша ... ... (11722 млн. ... ... белгілеу. Бұл кезеңде шет ел
капиталы кеңінен тартылды, ... мен ... ... дамыту үшін
жағдай жасалды. Қолданылған шаралардың нәтижесінде 1996 жылдың қарсаңында
теңгенің валюталық бағамы тұрақтанды (1994 ж. – 1 ... үшін 35,76 ... ж. – 60,93 ... 1996 ж. – 67,29 теңге), бюджет тапшылығы азайды,
өнеркәсіптің сыртқа шығаруға ... ... ... ... ... ... ... қайта құрулар қаржы жүгін
республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке беру, көрсетілетін әлеуметтік
қызметтердің сапасын ... ... сала ... қызметіне жаңа
экономикалық бәсекелестік қатынастарды енгізіп, дамыту, ... тыс ... мен ... ... бағытында жүзеге асырылды.
Қаржы қорларын шектеу жағдайында негізгі қаржылық-экономикалық өзгертулер
аралас ... жаңа ... көшу ... ... ... ... жүргізілді. Мұнда бюджеттен қаржыландыру, сақтандыру
жарналары мен жекеше инвестициялар негізгі ... ... Жан ... ... ішкі өнім 1994 ... ... 1997 ж. 14,1 млрд.
теңге деңгейіне дейін көбейді. 1997 жылдың бас кезіндегі экономиканың жай-
күйін ... ... ... ... іс ... ... ... қызметтердің бағасы босатылды немесе ырықтандырылды, негізгі заңдық
актілер өзгертілді, олар реформаларды жүргізуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... сай ... жаңа
салық базасы жасалды, меншікті қаржы рыногі құрылды, банк ... оның ... ... ... ... ... ... мемлекеттік меншікті жекешелендіру ... ... ... ... ... ... елде ... жағдай сақталды; ұлттық ақша бірлігі енгізілді және
дербес ұлттық ақша саясатын жүргізу ... ... ... ... ... ... түсті; республиканың тәуелсіздігі мәртебесін
дүниежүзілік қоғамдастығы ... және ол ... ... ... ... ... іске ... жекеше зейнетақы, сақтандыру және медициналық қорларын құруға
жол ашты. Төртінші кезеңде (1998-99). ... 2030 ... ... ... ... ... – 2030»: ... қазақстандықтардың өсіп-
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының жақсаруы, ел ... ... ... (1997 ж. күз) ...... ... ... дамуының тұжырымдамалық негізі даму бағыттары және
елдің дамыған елдер ... шығу ... ... ... сәйкес Қазақстан 2030 жылға қарай ... ... ... ... ең ... 20 ... қатарына қосылуға тиіс. 1997
жылдың аяғында басталған дүниежүзілік ... ... ... салаларына айтарлықтай ықпал жасады. Ұзақ мерзімді стратегияның
алдын-ала белгіленген кезеңін іске асыру мақсатында Президенттің 1998 ж. 28
қаңтардағы ... ҚР ... ... ... ... стратегиялық
жоспары бекітілді, ол дүниежүзілік қаржы дағдарысының зардаптарын еңсеруге,
экономиканың нақты ... ... ... ... ... ... бюджеттік аяны реформалауға, белсенді әлеуметтік ... ... ел ... ... ... ... Бұл ... теңгенің өзгермелі бағамы енгізілді (1 АҚШ долл.
1998 ж - 78,29 теңгеге, 1999 ж. - 119,64 ... тең ... ... өзі 1996
жылмен салыстырғанда 12%-ға азайған (1998) өнім ... ... ... 1999 ж. ... ... 5592.2 млн. АҚШ ... ... Бұл
кезеңде тұтыну қабілетінің тепе-теңдігі бойынша жалпы ішкі өнім ... АҚШ ... (1998) 77976,8 млн. АҚШ ... (1999) ... ... өнімнің нақты көлемі 2,7%-ға артты. Бұл кезеңде зейнетақы реформасы
(ынтымақты зейнетақы жүйесінен ... ... ... ... Ол ішкі қорлануды одан әрі ұлғайтып, ішкі инвесторлардың
қалыптасуына ... ... 1998 ... ... ... қоры 23542
млн. теңгеге жетті, бір жылдан кейін ол 2,7 есе ... (64504 млн. ... ... (2000 ... қазірге дейін) Қазақстан экономикалық өрлеу
жолына түсті. ҚР дамуының 1998-2000 жылдарға арналған ... ... ... оң ... бюджеттік-қаржылық өзара іс-қимыл мен реттеудің
жаңа қағидаларына негіз қалады, оның серпіні мына мақсаттармен айқындалды:
2000-02 ж. ... және ... ... органдар арасында қаржы-
экономикалық міндеттерді бөлісу; 2001 жылдан бастап елдің ... ... ... Бұл кезеңде жалпы ішкі өнім жыл сайын өсіп ... ... ... ... 2000 ж. - 87607,5 млн. АҚШ ... ж. - 101674,1 млн. АҚШ ... 2002 ж. жалпы ішкі өнім көлемі
бұрынғыдан 9,5%-ға ... ... ж. ... ... ... инвестициялардан құралса (тиісінше 57% және 51%), 2001 ж. ішкі
инвестициялар тұңғыш рет ... ... ... құрады. Инвестициялардың
жалпы сомасы 1158,1 млрд. ... ... 2000-02 ж. ... экономикалық
дамуы үшін инвестициялық мүмкіндіктер жасауға баса назар аударылды. Өз
қызметін экономиканың басым секторларында ... ... ... ... ... ... ... 165 млрд. теңгеден астам сомада (1,2
млрд. АҚШ ... ... ... ... 2001 ж. ... ... инвестициялардың көлемі 775,7 млрд. теңгені құрады, бұл
бұрынғы ... 21%-ға көп. 2001 ж. 4 ... ... ... ... ... 2010 ... дейінгі стратегиялық
жоспары» бекітілді. Қазіргі кезде 2010 стратегиясы (2001), ... ... ж. ... іс-қимылдар жоспары (2002) және соның негізінде әзірленген
2003-05 жылдарға ... ... ... болжамдық көрсеткіштері
(2002) экономика үшін негіз ретінде басшылыққа алынып отыр. ... ... ... ... күшті экономика құру, жалпы ішкі өнімді 2002 жылмен
салыстырғанда 2 есе көбейту. Мұндай ілгерілеуге стратегиялық салаларды ... газ ... ... мен ... ... оңтайлы
реттеу жолымен қол жеткізіледі. ... ... ... ... ... азық-түлік бағдарламасының қабылдануы осыны
қуаттайды. Бұл бағдарламада негізгі басым бағыттар көрсетілді, ... ... ... ... ету; ... ... белсенді
жүйесін қалыптастыру; ішкі және сыртқы рыноктарда ауыл ... ... оның ... ... сату ... ұлғайту; ауыл шаруашылық
өндірісін мемлекеттік қолдау шараларын ұтымды ету. ... екі ... ... ... ... ахуалға дұрыс ықпалын тигізді:
жұмыс-ыздық қысқарып, халықтың кедей топтарының үлесі азая ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
зейнетақы жүйесі, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық реформалары жүргізілді,
қызмет көрсету аясы 100% ... жер ... ... ... жасалды.
І-тарау. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуының кезеңдері
1.1 Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық ... (ХІХ ... ... мен ХХ ғасырдың басы)
Қазақстан үшін XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... ... ... ... сипаттамалары анық көрінді:
- Ресейден келген көшпенділерге, казак-орыс станицаларына, тау-кен
өнеркәсібімен айналысатындарға қазақтардың жерін тегін тартып әперу;
- ... ... және ... ... ... және ... тұрғысынан Қазақстанның Россия алдында толық
тәуелділігі;
- Ресей өнеркәсібі үшін Қазақстан шикізат қоры болып ... ... ... Қазақстан экономикасының негізі көшпенді мал шаруашылығы
болып қала берді. Ол да ... ... ... саясатының ықпалымен
бірқатар өзгерістерге ұшырады. Шаруашылықты үш сипатта жүргізу ...... мал ... онда ... қой, ... түйе
өсіріліп, мал жыл бойы жайылымда ұсталды; екіншісі – жер өңдейтін ... ... ...... жая ... ... шаруалар.
Егіншілік кәсіп Қазақ елінде Ресейден ауып келген көшпенділер мен казак-
орыстардың қазақтардан ... ... ... егін ... ... ... да ... товарлары европалық рыноктарда өтпеуге айналады.
Сондықтан Қазақстан Кавказ, Орта ... ... ... ... ... ... бастады. Сөйтіп, біздің ел жалпы ресейлік экономикалық
қатынастарға ... ... Жер ... ... ... Семей,
Сырдария және Торғай облыстары айналысты. Бұл төрт облыста 1880 жылдан 1900
жылға дейін егіс ... 3,2 есе, ал ... 5 есе ... ... ... ... қол өнері мен кәсіпшілік негізінде
өнеркәсіп туындай бастады. Дегенмен қол өнері өз алдына кәсіп ... ... да үй ... ... қала ... ... жүргізуде аңшылық,
балық аулаушылық, тұз алу, тасымал сияқтылар дами бастады.
Шығыс Қазақстанда Риддер және Зырян қазбалары, ... ... ... ... зауыттары туындады. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі саласында мал
шаруашылығы өнімдерінің бастапқы өңдеуі, жерден алынатын өнімдерді ... ... ... ... ... ... көбінесе
қол өнерінен аса алмады.
Бұл кезеңде өнеркәсіптің екі саласы ғана қалыптасады: тау-кен қазбалары
және ... ... ауыл ... ... ... мал
шаруашылығы өнімдерін өңдеу кәсіпорындары дами түсті. Мұның ... ... ... ... ... ... Біріншіден ол жергілікті экономикадан туындамай, сырттан ... және ... ... ... орныға бастады. Екіншіден, тау-кен
қазбалары кәсіпорындары мен ... ... ... сипатынан аспады,
олар тұрақты болмады, үзілістерге ұшырай берді.
Ауыл ... ... ... ... екі ... бірінші топтағылар мал шаруашылығы шикізаттарын Ресейдің Европа
бөлігіне және шетелдерге жіберілетіндерін өңдейтін кәсіпорындар; екіншілері
– ауыл ... ... ... ... ... үшін өңдейтін
кәсіпорындар.
Жүктер түйе және ат көліктерімен тасылды, ал олардың жол ... ... ... ... ... ... ... Орта Азиямен, Қытаймен
байланыстыратын керуен жолдары өтіп отырды. Олардың ... ...... Верный-Семей, Семей-Түркістан, Семей-
Құлжа (Қытай) жолдары еді. Жүк тасымалын ... ... ... ... XIX ... ... ... Ресейден Қазақстанға темір жол салынбады.
Рязань-Орал арасында 1893 жылы салынып біткен тар темір жол және ... ... ... өтетін Омбы-Петропавл Сібір жолының бөлігі жүк айналымында
қажетті орын ала ... ... ... Ресейдің өнеркәсіп өнімдерін
сататын ... ... және ауыл ... ... қоры болды. Республикаға
негізінен кездеме, иленген ... ... ... ... ... ... ... әкелінді.
XIX ғасырдың ортасында Қазақстанда жәрмеңке саудасы туып, дами түсті.
Петропавл қаласына жақынырақ Тайыншакөл жәрмеңкесі, Семей облысында Қоянды
және Шар, ... ... Ата, ... ... облысында Орал және Темір
жәрмеңкелері жұмыс жүргізді. Сауданың бастылары – мал, мал ... және ... ... ... бұл жәрмеңке сауда
айналымының 90%-і болды. Қалаларда тұрақты сауда орындары пайда болды.
Қазақстанда саудаға тән бір ерекшелік – ... ... ... ... ... отырды. Ростовниктік капитал немесе капиталының
туындысы болды да Қазақстанда бастапқы капитал ... ... ... ... ... қалыптасуы ростовник капиталымен
қосыла отырып ... ... ең ... ... ... ... ал өндіріс құралдарын және ақша жиынтығын ... ... ... ... өнеркәсібінің тау-кен саласына шетел
капиталы ынтыға бастады, шетелдік акционерлік ... ... ... мырыш, күміс, жез орындары, Екібастұздың ... ... ... жез ... Сарысудағы байыту фабрикасы т.б. ... ... ... ... ... беруді туындатты. 1909 жылдан 1913
жылға дейін Қазақстанда 312 кредит мекемелері ... ... ... ... ... 44 банк ... істеді, Семей, Петропавл және Орал қалаларында 22,5 мың тұрақты сауда
мекемелері, 17 ... ... ... ... ХІХ ... ... жартысында және XX ғасырдың
басында Қазақстан саяси, экономика тұрғысынан Ресейге толық тәуелді ... ... ... ... ... ... тонау саясатын жүргізді, ал мұның өзі
Қазақстанның өндіргіш ... және ... ... ... ... болды.
Қазақстан Ресей товарларын сататын базарға және арзан шикізат пен арзан
жұмысшы ... ... ... алғашқы капиталдың қалыптасуы ростовщик амалдарымен алмаса
отырып, несие сауданы кеңінен тарату негізінде ... ... ... ... бастағанымен, Қазақстан Ресейдің ауыл
шаруашылық шикізат түбегі болып қала берді. ... ... ... үлес ... 60%, жер ... өнімі – 30%, өнеркәсіп, тасымал,
халық шаруашылығының басқа да ... 10% үлес ... ... ... ... ... және ... өнеркәсібінің үлесі 1913 ж. 75%, ал
ауыр өнеркәсіп өнімі 25% болды. ... өзі де кен ... ... да,
өндіріс құралдарын және тұтыну заттарын шығару дамытылмады.
1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін экономика, саясат және ... ... ... ... ... капиталистік сатысын аттап өтіп,
социализмді орнатуға ... Осы ... ... КСРО ... ... саясаты Республикамызды әлеуметтік-экономикалық жағынан дамыту
тұрғысында жүргізілді.
Қазақстан 1920 ж. 26-тамызда РСФСР құрамында автономиялы республика, ал
1936 ж. ... КСРО ... ... ... болып жарияланды,
ол 1922ж. желтоқсанда құрылған болатын.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... салтын жоюдан, өндіріс құралдарын ... ... ... ... ... бастысы халық шаруашылығында иелікті совет өкіметінің
басқаруына беру болды. Экономикалық саясаттың ең ... ... ... ... ... тіпті орташа шаруалардың мал-мүлкін
тәркіледі, өндіріс саласына жұмысшы бақылауын ... ... ... ... ... бәрі де ... ... мен Ережелер
бойынша жүзеге асырылады.
Қазақстан аграрлық өлке болғандықтан мұнда ... ... ... ... ... орын ... «Жер туралы Декретте» жерге деген жеке
меншіктің қандай түріне де тыйым салынып, ол тек мемлекет меншігі ... ... ... ... жою қажет болды, жерді тек
пайдалану саясаты жүргізілді. Осыған ... ... ... ... Орал және ... ... ... қазақтардан тартып
алынған жерлер олардың өздеріне қайтарылып берілді;
Қазақтардың 1916 жылғы ... ... ... ... ауып
келген кулактарға жеңілдікпен берілген ... ... ... оларға деген жеңілдіктер жойылды;
Суды пайдалануда қазақ шаруалары мен орыс шаруаларының ... ... ... ... да жерге деген тең құқықтығы
қамтамасыз етілді.
Мұншалық ... ... ... ... үшін тиімді шаралар жүргізу
қажет болды. Өршеленген тап күресі туындады.
Қазақстан экономикасын азамат ... ... жж.) ... ... мал басы 1920 ж. 1913 ... ... ... шаруашылық дақылдарының егіс көлемі 22%-ке кеміді. Дәнді егіс түсімі
3,2 есе қысқарды. Ауыр өнеркәсіп өнімі 1913 ... ... 1920 ж. ... ... ал жұмысшы саны екі есе азайды. Халық шаруашылығының ... ... ... ... 1913 ж. 15% болса, ол 6,3%-ке дейін
төмендеді.
Совет өкіметі осы ... ... ... ... ... ... ... шараларды іске асыру көзделді.
Бүкіл өнеркәсіп толығымен ортақтастырылды, олар ... ... Ұсақ ... ... кәсіпорындар негізінде қолөнер
артельдері құрылып, армияға қажет өнімдер шығару ... ... ... ... салынды, азық-түлікті таптық сипатқа ... ... ... ... ... ... ... енгізіліп, астыққа мемлекеттік иелік
орнатылды. Әскери ... тез ... үшін ... ... ... ... көлікпен тасу міндеттелді.
Азамат соғысы жылдарында шаруашылықты басқару органдары ... ... ... ... ... 1919 ж. ... ... халық шаруашылығы
Советі құрылды, 1920 ж. ... ... ... ... ... ... ... Риддер және Қырғыз акционерлік қоғамдары Сібір
халық шаруашылығы Советінің ... ... оның ... республикадағы
қорғасын-мырыш басқармасы ұйымдастырылды. Мұның өзі ... ... ... ... ... еді.
Экономика саласындағы әдебиетте көрсетілгендей, азамат соғысы аяқталып,
шаруашылықты қалпына келтіру басталарда, яғни ... ... ... деп ... ... ... ... бес қоғамдық-экономикалық
бағыт қалыптасты:
1. Патриархалдық қалып. ... ... және ... ... ... ... ... жатты.
2. Ұсақ өнімді шаруашылықтар. Бұған Ресейден ауып келгендердің ... ... ... ... сол ... ... қазақ
ауылдарындағы орташа шаруалар мен қалалардағы қолөнер кәсіпкерлері жатты.
3. Жеке меншік капитализм шаруашылықтары. Олар – базармен ... ... ... казак-орыс станицаларындағы жер ауып ... және ... ... ... Олар – ... ... мемлекеттік
кәсіпорындарды шетелдік капиталға жалға ... өз ... ... ... ... ... аз да ... ортақтастырылған ірі өнеркәсіп
мекемелері, теміржол, банктер, көтерме сауда кәсіпорындары жатты.
Тарихи қалыптасқан әлденеше ... ... ... ... ... ... ... – бір орталықтан қатаң басқарып,
өнімдерді ... ... ... ... үстіне азамат соғысынан күйзелген экономика шаруашылықты қалпына
келтіру үшін ұшан-теңіз ... ... ... ... ... ... жүйкесін құртты. Мұның өзі жаңа экономикалық стратегия мен
тактика ... ... ... ... шаруашылықты жандандырып, жұмысшы табы
мен жоспарлардың одағын саяси нығайту керек болды.
Сондықтан, жаңа экономикалық саясатқа (НЭП) бағытталып, мынадай шаралар
жүргізу ... ... ... ... ... бас ... ауыл шаруашылығында азық-
түлік борышын азық-түлік салығына алмастыру;
- еркін саудаға рұқсат ... жеке ... ... ... ... ... ұсақ ... кәсіпшілігін қалпына келтіру, оған көп қаржы-қаражат
жұмсамай, жеке меншік капиталды тарту;
- шетелдік ... ... ... ... ... ... ... меншік кәсіпорындар құру.
Қазақстанда халық шаруашылығын қалпына ... ... ... ... ... ... ... Бірақ ол еліміздің
экономикадан да, ... де ... ... ... қоғамдық-экономикалық және ұлттық қатынастардың күрделілігінен
оңайға түспеді.
Қазақстанның аграрлық секторында қайта құру үш ... ... ... жылдары жер мен суды пайдаланудағы теңсіздікті жою мәселесі шешілді.
1923-1925 ... ... ... орналастыру жаппай ... ... ... және ... ... ... көш жолдары,
отырықтанатын жерлер белгіленді. 1926-1928 жылдары ауыл шаруашылығындағы
капиталистік қатынастарға дейінгі ... ... ... ... міндет екі кезеңде жүргізілді: бірінші кезеңде неғұрлым құнарлы жерлер
қайта бөлініске ... ... ... ... мал-мүлкі тәркіленіп,
кедейлерге таратылды.
Ұсақ өнімді шаруашылықтарды қайта құруда кооперацияға көбірек көңіл
бөлінді. 1926 жылы ... ... ... ауыл ... ... есепке алынды, оның 751 мыңы қазақтар (61,5%). Мал шаруашылығы
жалпы өнімнің 67%-ін, товар өнімінің 75%-ін берді.
Жаңа экономикалық ... ... ... ... ... кооперация несие бірлестіктері, тұтынушылар және жай ғана ауыл
шаруашылық кооперативтері ... ... ... жер ... ... ... туындады. Алайда қайта құру ... ... баяу ... ол ... 1,5%-ін ғана қамтыды. Совхоз
өндірісі де еркін дамымады. Қазақстанда 1925 ж. 35 ... ... ... деп ... қорын молайту үшін 1926 ж. бірнеше қой ... ... ... ірі ... ... ... ... совхоздар жалаң жерлерде құрылды. 1924 ж. Оңтүстік
Қазақстанда ең ірі деген «Пахта-арал» совхозы құрылды.
Республикада ауыл шаруашылық ... ... ғана ... ... ... ... ж. жұт көп ... жасады. Ұсақ
өнеркәсіпті кооперациялау қиынға соқты. Мысалы, 1923 ж. жұмыс ... ... ... ... жеке ... ... ... 84,4% болды
да, мемлекеттік кәсіпорындар небәрі 12% болды. Өнеркәсіпті қалпына келтіру
және дамыту баяу ... ... ... одақтық бюджеттен аз бөлінді, ал
республиканың өз қаражаты негізінен ауыл шаруашылығын көтеруге ... ... ... ... ... ететін болғандықтан, жүн
жуу кәсіпорындарына және денсаулық сақтау мүддесіне өнім шығарып, оны ... де ... ... ... ... көп ... ... Ауыр
өнеркәсіп саласында мұнай және алтын орындары алға ұсталды.
Ірі өнеркәсіп мекемелерін ... ... ... үшін 1921-23 ... ... жүргізілді, ал 1924 жылдан бастап өнеркәсіпті басқару
қайта құрылды. Халық ... ... ... ... бюросы
ҚазАССР Халық шаруашылығының орталық советі болып құрылды. «Ембімұнай»,
«Екібастұз», «Павлодар ... ... т.б. ... ... халық шаруашылығын дамытуға 1920-1928 жылдары 36,2 млн. ... ... ... ... ... ... ... қоры
ретінде қала берді. Республика халық шаруашылығы өндіретін барлық өнімде
мал ... ... ... 54,1%, жер ... өнімнен алынатын үлес
27,4%, өнеркәсіпте – 13,5%, орман шаруашылығынан – 2,8%, ... ... ... – 2,2% ... ... бұл ... Қазақстанда өндірістің социалистік сипаты
экономикалық көп ... ... ... ... ... қалыптастырудан басталды.
Қазақстан аграрлық өлке болғандықтан ауыл шаруашылығын кезеңдеп қайта
құрудың маңызы өте зор болды.
Азамат соғысы және ... ... ... коммунизм саясатына
көшуді, бар мүмкіндіктерді топтастырып, бір орталықтан бөлуді талап етті.
Тарихи қалыптасқан көп ... ... ... топтастырып, бір
орталықтан қатаң бөліп отыруды (яғни әскери коммунизмді) қарама-қайшылыққа
ұшыратты. Сөйтіп, жаңа экономика (НЭП) ... ... ... ... ... кейін Қазақстанның халық шаруашылығын қалпына келтіру
шабан жүргізілсе де, аграрлық секторды және өнеркәсіпті кооперациялау, ... ... ... ... ... ұстап отырып, оларды
басқаруды жетілдіре түсу негізінде жүргізілді.
Социалистік өндірістік қатынастарды қалыптастырып және ... ... ... ұстанған жол бірімен-бірі өзара ... екі ... ... ... ... табы мен ... одағын
нығайту негізінде социализмнің іргетасын қалау. Экономика бағытында ... ... ... ... ... шаруашылығын
индустрияландыру және ауыл шаруашылығын ... ... ... ұйымдастыру – шаруашылық жағынан нығайту негізінде социалистік
сипатты орнықтыру болды.
Қазақстанда бесжылдық жоспар (1928-1932) екі бағытқа ... ... ауыл ... ... мал ... дамытуға бет алынып,
өнеркәсіпке екінші орын берілді. Екінші бағытта – ауыр өнеркәсіптің қазба
саласын, әсіресе ... ... ... ... Мұны Орталық бекітті.
Мұның мәнісі 20-шы жылдардың аяғында Қазақстанда ... әр ... ... мол ... ашылды. Оның үстіне Одақтың шығысында КСРО-ның
көмір-металлургиялық ... ... ... ... ... ... Онда
Еділ бойындағы, Орал мен Сібірдегі өсіп келе жатқан өнеркәсіп орындарын
металмен, коксті көмірмен ... ету ... ... ... ... көшуі барлық одақтас республикаларда да
индустрияландыру ... ... ... болды.
Алайда Қазақстанның өзіне тән бірқатар ерекшеліктері бар еді: ... ... ... ... ... қатынастарға
дейінгі салт сақталып ... ... және ... ... ... қоса ... ... шаруашылығының материалдық-техникалық дәрежесі
төмен болды, қатынас жолдары да дамыған күйінде қалып еді, т.с.с. Орталық
осы ... ... ... ал ... өзі ... ... қиындықтарға ұшыратты.
Академик Т.А.Әшімбаев көрсеткеніндей, Қазақстанда бірінші бесжылдықта
40 ірі өнеркәсіп мекемелері іске ... ... ... олар ... ал ... бесжылдықтың алғашқы үш жылында - 700-ге жетті. Бірінші
бесжылдықтың ірі құрылыстары Ақтөбе химия ... ... жез ... ... ... ... Шымкент қорғасын зауыты, Семей ... ... және т.б. Ең ... ... құрылысы – Түркістан-Сібір
теміржолы болды да, ірі электр станциялары салына бастады.
Қазақстанда ... ... ... тән ... ... ... бүкіл КСРО-ның халық шаруашылығының қажетін өтейтін
түсті металлургия, көмір, мұнай өнеркәсібін, ... ... және ... ... ... басталды. Соғысқа дейінгі ... ірі қара ... ... іске ... 1939 ж. ... мен жез өндірістерінің жалпы көлемінде
Қазақстанның үлес салмағы ... 84,8 және 16,2% ... ... ... КСРО ... ... металлургия өндіруде екінші орынға, көмір және мұнай
өндіруде үшінші орынға ... ... ... ... ... ... ... алғашқы бесжылдық тұсындағы 13,5%-ке
қарағанда 1940 жылы 63,7% ... ... ... ... ... бөлу ... жүргізілді:
губерния, ояз, болыстар орнына ... ... ... ... ... ... Губерниялар аудандарға бөлінді, ... ... ал ... үлкенірек болды.
1-ші бесжылдықта Қазақстанды индустрияландырумен қатар республиканың
ауыл шаруашылығын коллективтендіру ... ... ... 560 мың ... және ... көшпелі шаруалар болды.
Қазақстанның ауыл шаруашылығын коллективтендіру колхоздар, машина-шөп шабу
(МСС) және совхоздар ... ... ... ... ... 99%-і ... ... егістік жер 100%, 331 МСС және
194 ... ... ... ... ... ... жіберілді.
Біріншіден, ол қысқа мерзімде жедел қарқынмен жүргізілді. Мысалы, 1930 ж.
ақпан айында шаруалардың 70%-і, ал ... ... 80%-і ... Екіншіден, Қазақстанның агросекторындағы ерекшеліктер
ескерілмей, колхоздастырудың төменгі ... ... ... ... ... Үшіншіден, орташа шаруалардың, тіпті кедейлердің де ... ... ... салу орын ... ... өзі ... арасында
наразылық туғызды, адамдар мал-мүлкін сатып, Қазақстанмен шектес елдерге
Орта Азия ... Еділ ... ... және ортадағы
аудандарға, Башқұртстанға, Батыс Сібірге, тіпті КСРО сыртына -Қытайға,
Монғолияға т.т. ауып ... ... ... мен ... ... ауыл ... ... зор бүліншіліктерге ұшыратты. Мысалы,
жоғарыда көрсеткеніміздей, 1930 жылдың ақпанында шаруалардың ... сол ... ... ... 10-15 ... ғана қалды. Қазақстанның сыртына 183 мың шаруа ауып ... ... және ... ... ... 30%-і босып кетті. Мұның өзі
республика экономикасын ... зор ... ол ... мал ... ... ... анық көрінеді. Мысалы, 1928 ж. негізгі мал басы 30,5
млн. болса, содан 1933 ж. небәрі 4,5 млн. бас ... яғни ... мал ... есе азайды. 1928 жылмен салыстырғанда 1933 ж. жылқы басы 6,7 есе, қой
мен ешкі 9,1 есс, түйе 12 есе, ірі қара басы 4,8 есе ғана ... ... ... ... асыра сілтеушілік, көпе-
көрінеу бұрмалаушылықтардың салдарын жөндеу шаралары жүргізілді. ... ... ... ... ... ... қол жеткізілмеді. 1937 ж.
өнеркәсіптің қолдан сататын өнімі ... ... ... ... ... 99,8%, мал ... 92,5% ... секторда болды.
Қорыта келгенде, социализмнің негізінде қоғамдық меншік жатыр. Осыған
қарағанда экономикада ... ... ... ... ... ... бір орталықтан басқарылып, таратылуы керек, материалдық байлықтар қоғам
мүшелеріне жоспарлы түрде ... ... ... ... ... мол жер ... ... қазбалардың таусылмас
қоры өндіргіш күштер мен халық шаруашылығында қалыптасқан салалардың даму
жолдарын белгіледі.
Қазақстанды индустрияландыру ауыр өнеркәсіптің қазба ... ... ... ... халық шаруашылығына капитал ... ... Ауыр ... ... ... соғысқа дейінгі
бесжылдықтарда металл қорытатын шағын мекемелермен, механикалық цехтармен,
механикалық жөндеу шеберханалармен ... ... ... ... күш ... ... ... және мұнай өнеркәсібін дамытуға
бағытталды. ... ... ... ... ... мен ауыл
шаруашылығымыздың бай мүмкіндіктеріне байланысты болды.
Ауыл шаруашылығын коллективтендіруде жіберілген ... мен ... ... ... ауыр ... ... әсіресе ел
экономикасының негізгі саласы – мал шаруашылығын ... ... ... мен ... ... ... салдарынан жылқыдан басқа мал басы
қалпына келтіріліп, тіпті қайбір түрі бұрынғыдан да аса ... ... орын ... асыра сілтеушілік пен қателіктердің
салдарынан соғысқа ... ... ... ... ... ... ... игеру бағдарламасына сәйкес республика
экономикасында шикізат өндіру бағыты ұсталғандығы байқалады. ... ... ... ... ... ... мәз ... дәлел бола алады.
Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының қауырт өркендеуі экономиканы ... ғана емес ... ... ... мен ауыл
шаруашылығын коллективтендірудің бастапқы дәрежесінің ... ... ... энергиясы 1940 ж. 1928 жылмен салыстырғанда 85 есе ... ... ... ... ... электр станциялары халық
шаруашылығы қажетінің 60%-ін ғана қамтыды.
1.2 ... ... ... ... ... Отан ... ... Отанның қорғаныс қуатын нығайтуда КСРО-ның
шығыс аудандарының маңызы арта түсті. Соғыс басталысымен ... ... ... ... ... ... ... алды. Онда халықтың
40%-і тұратын, ... 68%-і, ... 59%-і, ... 60%-і, ... ... көмірдің 63%-і алынатын. Осындай жағдайда ... ... және қара ... ... ауыл ... ... ... машина
жасауда Қазақстанның маңызы арта түсті.
Өнеркәсіпті соғыс мүддесін өтеуге қайта құруда ... ... ... ... ... ... өндірістің жаңа
түрлерін енгізу күн тәртібіне қойылды. Өндірісті адам күшімен, мамандармен
толықтыру да күрделі ... ... ... бастаған жаңа ... ... тұру ... ... ... ... ... су электр
станциясы, Үлкен Жезқазған, Қызылорда су қоймасы, Ақмола-Павлодар темір
жолы т.б.
Соғыс жағдайында ... ... ... ... ... өзара
экономикалық қатынастарды да өзгертуге тура ... Егер ... ... ... құралдарды КСРО-ның орталық және оңтүстік-
батыс жағынан алып келсе, соғыс жағдайында ондай алыс-беріс бұзылды, кейде
тіпті ... ... ... ... ... осы ... ... тура
келді. Ер азаматтарды майданға ... ... ... ... ... ... ... Республиканың еңбек қорларын ел қорғау
кәсіпорындарының мүддесіне қарай ... ... ... ... ... ... ... қарай орналастыру КСРО-ның жау қолында
уақытша қалған жерлерден шығысқа ... ... ... ... болды. Республикаға 1942 жылдың күз ортасында 142 кәсіпорын
көшіріліп әкелінді. Олар ... ... ... ... ... Луганск ауыр машина жасайтын зауыт т.б. Семейге – ... ... аяқ киім ... т.б., ... – мұнай жабдықтары
т.б., Ақмолаға – Орехов ... ... ... т.б., Шымкентке – Воронеждегі
станок құрылысы зауыты (прессавтомат) т.б., Ақтөбеге – ... ... ... ... ... кәсіпорындардың 107-сі қысқа мерзімде
жұмысқа кірісті. Көшіріліп әкелінген басқа да кәсіпорындардың, әсіресе
жеңіл және тамақ ... ... ... жаңадан құрылып жатқан
немесе республиканың әр жерлерінде жұмыс істеп жатқан ... ... ... ... ... ... Өскемендегі
қорғасын зауыты жедел түрде іске қосылды. Жау ... ... ... ... бере шығысқа көшіріліп әкелінген кәсіпорындардың
көпшілігі соғысқа ... ... ... ... ... жау қолында қалған аудандарынан ... ... ... ... ... ... ... жасау
кәсіпорындарын құру, ауыр өнеркәсібін одан әрі дамыту міндеттерін де ... ... ... КСРО ... ... ... шаруашылығын тұтас
санап одақтық еңбек бөлінісі бағдарламасы бетке алынып, экономикалық саясат
жүргізілді. Осыған орай ... ... ... және ... ... ... тарихи қалыптасқан ... ... ... бір ... ... ... бір
ортадан қатаң бөліп отыруға бет алған болатын.
Қазақстанның өзіне тән ерекшелігі ... ... ... ... да, ... ... ... содан кейін туындады. Біздіңше, ... ... ... ... ... өндіріс ең басында пайдалы қазбалар
шоғырланған ... ... ... ... болған кезде туындады.
Екіншіден, рудниктер, шахталар, мұнай кәсіпшілігі, ... да ... ... ... орныққан машина жасау орталықтарынан алып
отырды.
Республикада ... ... ... ... істейтін ірі кәсіпорындар
дамытыла бастады. Ең алдымен түсті және қара ... ... ... ... ... ... ... Соғыс жылдарында Дон хромит
руднигі, Ақтөбе ферросплав зауыты - Қазақстанның қара ... деп ... ... ... ... іске ... Текелі қорғасын-
мырыш, Өскеменде қорғасын комбинаттарының т.б. құрылысы ... ... ... ... ... ... ... басым бөлігі отын-энергетика және металлургия өндіруге жұмсалды.
Нәтижесінде 1945 ж. өнеркәсіптің нақты өнімі 1940 жылға ... 38% ... ... өндіріс 1,5 есе, көмір 1,7 еседен астам өсті. Қазақстан
жалпы одақтық жез өнімінің 30%, жез кенін ... ... ... ... ... одақ бойынша өндірілетін қорғасынның 85%-ін беріп отырды. Жеңіл
және ... ... ... ... ... ... ... мен
халыққа жетіп жатты. Жеңіл өнеркәсіп өнімі 77%-ке, ет және сүт өнімі ... ... ... жалпы пайдаланатын 1631 км. темір жол
және 449 км. кәсіпорындарына ... ... ... жол салынды.
Бұлардың ішінде өте маңыздылары тұйық Тараз-Шолақтау, Талдықорған-
Текелі ... еді. Бұл ... ... ... өндірісін, Текелі қорғасын-
мырыш ... ... ... жолымен ұштастырды. Ал Ағадыр-
Ақшатау килігу жолы Орталық ... ... ... комбинатын
Қарағанды темір жолымен ұштастырды. 1942 ж. ... ... ... ... ол 1944 ж. ... ... ... Ембі мұнайының
арқасында Орал мен Еділге төте жол ... ... ... ... ... 1940 ... қарағанда 1945 ж. 30% өсті.
Соғыс жылдарында армия мен халықты азық-түлікпен ... ... ауыл ... аса маңызды роль атқарды. 1941-42 жж. жаудың
қол астында қалған аудандардан айдалып келген 1,2 млн. бас ... ... ... ал 1943 ... ... осы ... ... аудандарға қайтарыла бастады. 1943-1944 жылдары 500 мың
бас мал өз жерлеріне қайтарылды. Соғыс ... ... ... ... тонна астық, 1,2 млн. тонна қант қызылшасын, 960 мың тонна сүт, 600
мың тонна ет ... ... ... ... ... халыққа көбірек көңіл бөлді. 1
млн.-нан астам адам Қазақстанның жер-жеріне аяушылықпен орналастырылды.
Қорыта келгенде, соғыс жылдарында Одақтың отан ... ... ... ... ... аудандары мен Қазақстан экономикасын тез
өркендетудің аса зор маңызы болды.
Республикамыздың ... ... екі ... ... жау қолында
уақытша қалған аудандардан ... ... ... ... іске қосу және ... бай минералдық шикізат ... ... ... дамыту.
1941-45 жж. түсті металлургияға көбірек көңіл бөлініп, отын-энергетика
саласын дамытуға, ауыл шаруашылығын өркендетуге қаражат ... ... ... Қазақстан экономикасына тән ерекшелік - өнеркәсіптің
маңызды деген екі буыны – қара ... мен ... ... ... дами ... ... – минералды-шикізат қорына сүйенді
де халық шаруашылығының қажетін өтеуге бағытталды. ...... ... мен ... ... ... ... кейін қалған
жабдықтарды пайдаланып, металл өңдеуден машина жасауға көшу болды.
Республикада өндіргіш күштерді ... ... ... ... ... ... маңызды роль атқарғанын ... ... ... бөлігі Еврола жаққа қайтарылса да) республикамызда
өңдеуші кәсіпорындарға қарағанда қазба байлықтарды ... ... ... орын берілді.
Соғыстан кейінгі бесжылдықтарда Қазақстан экономикасын дамыту дербес
саясат бойынша мына бағыттарда жүргізілді:
- халық мүддесін қанағаттандыру үшін ... ... ... ... келген
кәсіпорындарды азаматтық өнімдер шығаруға жаппай көшіру;
- халық тұтынатын заттар өндірудің көлемін көбейтіп қана қоймай, халық
қажетіне керекті ... ... ... ... ... ... ... жақтағы халық шаруашылығын қалпына
келтіруге көмек көрсету;
- одақтық бюджет қаржылары ... ... ... жапа ... ... жұмсалғандықтан, еліміздің ішкі мүмкіншіліктерін
іздестіріп, экономиканы өркендетуге жұмсау;
- КСРО-ның экономикасы дамыған ... ... ... ... теңсіздігін жою.
Қазақстан 4-ші және 5-ші бесжылдықтарда, яғни 1946-60 жж. бүкіл Совет
мемлекеті сияқта социализмді орнатуды аяқтау ... ... ... Бұл
кезеңде өнеркәсіпті дамыту қарқыны жалпы одақтық көрсеткіштерден ... ... ... 1940 ж. ... салыстырғанда Қазақстанның
өнеркәсібі 1951 ж. 23%-ке өсті, ал КСРО бойынша орта есеппен ... ... ... ... және ... ... ... Бұл, әрине, республикамызда
өндірістің өсуінен ғана емес. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... болғандығынан деп түсінген жөн.
Өнеркәсіп саласын жеделдете дамыту қазба ... ... ... ... ... шикізат өндіру мен ... ақша ... ... ... ... Бесінші
бесжылдықтың соңында Қазақстан өнеркәсіп саласы мен капитал ... КСРО ... ... мен ... ... ... ... шықты.
Түсті металлургия мен отын өнеркәсібінде кен ... аса ... іске қоса ... ... ... дамытуға бағыт алынды,
фосфорит өндіретін Қаратау жылғасы тездете игеріле бастады.
1957 ж. басқарудың аймақтық ... көшу және ... ... құру негізінде өндіріс пен құрылысты басқару қайта ... ... 9 ... ... және 9 ... ... ... олар Алматы, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан, Атырау (Гурьев), Қарағанды,
Қостанай, Солтүстік Қазақстаи, ... ... ... ... ... ... үшін 1960 ж. Қазақ халық шаруашылығы ... ... ... советтері ұсақ ... ... ... ... жабдықтарды жөндеу зауыттарын құру,
өнеркәсіптің түрлі салаларына құрал-саймандар жасайтын кәсіпорындар құрумен
айналысты.
Транспортты дамытуда темір жол мен автомобиль тасымалын ... ... ... ... жол ... 1945 ж. 8,3 млн. км ... 1960 ж. 11,5 мың
км болды. Алайда ... ... ... оның жеке ... 8 ... жолдарға соғатын болғандықтан қиындыққа тірелді. Жалпы жүк тасу
айналымының 95%-ін Түркістан-Сібір, Қарағанды және ... ... ... 5%-тен астамын ғана Омбы, Рязань-Орал, Ташкент және Томск темір
жолдары атқарды. Осыған байланысты 1958 ж. ... ең ірі ... ... жолы ... оған Түркістан-Сібір, Қарағанды және Орынбор темір
жолдары енді де, ... бір ... жеке ... ... ... жүк ... 1940 ... салыстырғанда 1958 ж.
15 еседен асты. Құбыр тасымалы соғыстан соңғы жылдары оншама өндірілмеді.
Атырау, Орск және мұнай ... ішкі ... ... ғана ... ... ... түрлерінің жүк тасу айналымында 1958 ж. темір ... ... 91,7%, ... ... - 7%, ... және ... - 0,7%, өзен тасымалы - 0,64% болды.
Аграрлық салада ... жер мен мал басы ... ... ... ... ... нығайту жұмысы жүргізілді. Алайда мал басы
қой, ... ... 1960 ... ... 1928 ... дәрежесіне жете
алмады. Мысалы, ірі қара мал басы 1928 ... ... 84,8%, ... ... түйе - 13,8% ғана ... Колхоздарды нығайту нәтижесінде 1945-50
жылдары Қазақстандағы ауыл шаруашылық артельдерінің саны 8639-дан 3670-ке
дейін азайды. Мұның ... ... ... саны 1,6 есе, ал мал ... – 3 ... ... артты.
Бұл кезеңде ауыл шаруашылығының дамуы тың және ... ... ... ... ... 25 млн. ... ... тың жер
игерілді. Оның көбінде, ... ... ... ... ... 1954-58 жж. ... КСРО бойынша астық өніміндегі үлесі
1949-53 жылдардағы 5,6 проценттен 19,1 ... ... ... Тың ... байланысты Қазақстанның ауыл шаруашылығында мемлекеттік меншік түрі
кеңіңен дамыды. Келесі жылдары ол бұрынғыдан да кеңи ... 1958 ж. ... ... 60% ... ... ... астық тапсырудың 60%,
ет дайындаудың 50%, жүн дайындаудың 42%, сүт дайындаудың 40%-тен ... ... ж. ... ... (МТС) ... құрылды, олар техника
жөндеу станцияларына айналдырылды да, МТС техникасының көбі колхоздарға
берілді. Сол жылы ... ... ... ... ... ауыл ... тиді де, Республиканың бүкіл ұлттық табысы 39% болды.
Саяси және ... ... 7-ші және 8-ші ... ... ... ... экономикасын құру жылдары делініп көрсетіледі. Бұл
кезеңде шаруашылық ... ... аса ... ... байлықтар кең
көлемде қамтыла бастады. Республика қара металлургияның Орал мен ... ... ... темір кенінің базасына айналды. Республика
КСРО бойынша хромит өндіруде бірінші орынға, ... және ... ... ... ... ... 8-ші ... аяғында Оңтүстік Орал мен
Қазақстанның металлургиялық кәсіпорындарын Қарағанды көмірі базасы ... ... ... ... ... Сонымеи қатар түсті металлургия мен
химия өнеркәсібі де өркендей түсті.
Кен атқару ... және кен ... ... ... ... минералдық шикізат қорларын жасау, әсіресе оның алғашқы
түрін өндіру қаражатты көп ... ... ... сала ... ... ... өнім қоры ... өңдеуші салаларына қарағанда үш есе
қымбатқа түсетіндігін айта кету қажет.
Өнеркәсіптің өңдеуші салаларын дамытуға көңіл бөлінбеді ... ... қазу және ... салалары арасында айырмашылықты болдырмауға да ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптің
шикізат өндірісі салаларын өндіріс құралдарымен қамтамасыз етуге ... Ауыл ... ... ... ... және мұнай өнеркәсібіне
механизмдер жасау алдымен жүргізілді. Дегенмен өнеркәсіптің ... ... салу баяу ... ... және ... ... орындарына
машина және жабдықтар шығарылмай қалды десе де болады. Шикізат байлығы
қаншама мол ... ... ... ... ... ... ұзақ
уақыт қолданатын заттарға тапшылық көрді.
1960-70 жылдары кәсіпорындарға дербес ... ... ... ... ... олардың өз жұмысына іңкәрлығын көтеруге
талпыныс жасалды. Өнеркәсіпті салалар бойынша басқару ... өнім ... 1970 жылы ... үлесі 48%, ауыл
шаруашылығының өнімі 23,7%, құрылыс - 15,2%, өнімдердің қалғандары ... ... ... ... тиді.
Ауыл шаруашылығы саласында астық өндіру мен қой ... ... ... ... 1970 ж. КСРО ... барлық ауыл шаруашылығы
дақылдарының егіс көлемінде Қазақстанның үлесі 15%, ... ... ... 27%, қой мен ешкі басы ... ... болды.
1961-1970 жж. Маңғышлақ өңіріндегі мол табиғи байлықтарды игеру үшін
Мақат-Бейнеу-Ақтауға Жетібай мен Жаңа ... ... жол ... ... ... жол құрылысы аяқталды. Балқаштан Саяқ ... ... ... мен ... ... баратын тұйық жолдар
салынып бітті.
Автомобиль тасымалы да жедел қарқынмен жүргізілді. 1961-1970 жылдар
аралығында ... ... ... ... 3 есе ... Маңғышлақ жарты
аралын игеру жұмысы құбыр тасымалын дамытуға әсер ... ... ... ... жолы іске ... ол ... мен ... Жетібай-
Ақтауға газ жеткізуге дейін созылды. 1970 ж. Бұхара-Ташкент-Шымкент-Тараз-
Бішкек-Алматыға газ жеткізілетін құбыр орнатылды.
Су жолдарының ұзындығы 1970 ж. 5,8 мың км ... Су ... жүк ... 85-90% ... ... ... болды.
6-шы және 7-ші бесжылдықтарда КСРО және одақтас ... даму ... ... ... ... ... байланысты
экономиканы қайта құру ниеті туындады. 1965 жылғы ... ... ... ... нығайту үшін бірқатар жаңа ... ... ... ... ... нығайту, экономикалық факторлардың
маңызын көтеру сияқты талпыныстар болғаны жұртқа ... ... ... үш қоры ... ... қоры, өндірісті дамыту қоры, әлеуметтік-мәдени шаралар қоры ... үй ... ... ... ... ... ... және баға тұрғысындағы шаралар да белгілі роль атқарды.
Өндіріс бірлестіктерін құру арқылы ... онан әрі ... ... 1975 ж. ... ... ... қорларында мемлекеттік
меншіктің үлесі 92,2%, жеке меншік ... – 3%, ... ... ... ... және ... үлесі – 1% болып еді. Халық шаруашылығына капитал
жұмсау көлемі ұлғая ... оның ... жағы ... ... табылған
жерлерді игеруге жұмсалды. Республикада өндіріске капитал және ... ... ... ... ... ... ... құрудың экономикалық механизмі 1965 ж.
ақсай бастады. Мысалы, өнеркәсіп ... ... 8-ші ... ... ... 9-шы ... ол 42 ... дейін құлдырады. Халық
шаруашылығының басқа да салаларында өндіріс қарқыны оншалықты бола алмай
қалды.
Егер 10-шы ... ... ... ... ... ... жыл
сайын 4,4% болса, ол 11-ші бесжылдықта 0,9% ... ауыл ... ... 2,5 және 0,1% ... ... ... ... 10-шы
бесжылдықта 2,5% өссе, ол 11-ші бесжылдықта 5%-ке дейін төмендеді. Ұлттық
табыс өнімінің өсу қарқыны 10-шы ... 25% ... ол ... 14% қана ... ... Қазақстан экономикасының өсу қарқынының
төмендеуі ... ... ... ... ... 1965 ж. ... ... механизмдер көпе-көрінеу
астарсыз болды. Ол көрсеткіштер сапасына ынталандырудың орнына құрғақ санды
алға ұстады. Екіншіден, экономикалық өркендеуді жеделдету үшін ... ... ... ... және материалдық мүмкіндіктерді
жұмсаудың ұйымдастыру ... ... ... ... ... Қазақстанның халық шаруашылығының мүмкіндіктері ысырапқа
ұшырады. Ал мұның өзі кен қазба ... өсу ... ... ... де
республика экономикасының шикізат өндірудегі бағытын ... ... ... ... ... орын ... экономикалық
буындар жайына қалды да, олар ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып басқарудан шеттей
берді.
Қорыта келгенде, Қазақстан экономикасы соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... ... жүргізілген тәртіп
бойынша дамыды, бір орталықтан басқарылып, өндірісті қоғамдастыру бағытын
ұстанды.
Қазақстан экономикасы 4-ші және 5-ші бесжылдықтарда ... ... ... ... мүддесіне жұмыс істеуден азаматтық өнімдер
шығаруға бұру болды. 6-шы және 7-ші ... Орал мен ... ... ... ... шикізатпен қамтамасыз ету үшін өңдеуші
кәсіпорындарды өркендетудің орнына республиканың мол кен ... ... ... ... ... ... бесжылдықтарда халық шаруашылығы советтерін құру
негізінде өндіріс пен ... ... ... құру ... ... жол ... 1965 жылы экономиканы қайта құру басталды. ... ... ... жол ... ... өзі 8-ші бесжылдықта
Қазақстанның халық шаруашылығын дамыта ... ... ... ... ... сала ... ... енгізілді.
Аграрлық секторда 4-ші және 5-ші бесжылдықтарда колхоздарды ... ... ... ... ... станцияларына
айналдыру, тың және тыңайған жерлерді игеру жүргізілді. Осылармен ... ... ... ... ... жедел дамыту басталды.
Астық өндіру және қой шаруашылығын дамыту қолға алынды.
9-11 бесжылдықтарда ... ... ... халық шаруашылығының
даму қарқыны бәсеңдей берді. Экономикада шикізат өндіру басым ... ... ... ... ... ... өндіріс адам
үшін емес, өзімен-өзі болып тұйықтала түсті. ... өзі ... ... ... ... ... мүмкіндіктері ысырап етті де,
экологиялық ұнамсыз салдарларға соқтырды.
1.3 Қазақстан экономикасының қайта құру ... ... ... ... ... ... Қазақстан оның құрамды
бөлігі болғандықтан азды-көпті қиындықтарға душар ... ... ... ... ... ... өндірістің тиімсіздігі
жалғаса берді; инвестициялық сала ... ... ... халық шаруашылығын
басқарудың экономикалық және құқықтық тәсілдері жөнді ... ... және ... ... ... ұшырады т.т.
Осындай тұйыққа тірелген соң ... ... ... ... ... ... ... құру деп аталып кеткен саясат сол кезде
өктемдігі жүріп тұрған КСРО-да барлық республикаларда да ... ... ... ... мәні ... ... да ... басқарудың
әкімшілік әдісі емес, экономиканы ... ... ... белсендіру деп табылды.
Сайып келгенде 80-ші жылдардағы қайта құру дегеніміз 1965 ж. ... ... ... ... тек бұл ... құру тереңдей түсті. ... ... құру ... ... ... ... көздеді:
1. Өндірістің бастапқы буынының тиімді жұмыс істеуіне ерік беру үшін
оның дербес ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару, өзін-өзі өтеу және ... ... ... ... ... ... ала ... дайындамай жүргізілген бұл адым жер-жерде менмендік туғызды. Ол
барып өндірістің өз ішіндегі және ауданаралық ... ... ... ... қою ... ... ... сыртқы рынокқа шығуға
құқық алды. Бұлар негізінен халық шаруашылығының кен қазба ... ... ... өз ... ... ... ... пайдаларын шетел банктарына сала берді. Әрине, мұның мемлекеттік
бюджетке ешқандай пайдасы тимеді.
Бүтіндей алғанда экономикалық ... ... үш ... ... қоғамдастыру дәрежесі және шаруашылықтар арасындағы
өзара байланыстың дамуы; өндіріс құралдарын меншіктенудің межесі; кадрлар
даярлаудың ... ... ... ... ... мен амалдары.
Алайда КСРО-да қалыптасқан ұзаққа белгіленген жалпы бағыт меншікті
мемлекеттендіруге тұсау болды, өзара байланысты ... ... ... ... ... басқару амалдарының аздығынан жер-жерде ықылас
көтеруді көмескілеп, ізденушілікті шектеп, шаруашылықты ... ... ... Кәсіпорындарды дербес басқару еркіндікті, ынталылықты ... ... ... ... етеді. Кәсіпорынның жауапкершілігі
дегеніміз олардың бір-біріне тәуелділігі, қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік, құқықтық
және адалдық сипаттар. Жауапкершіліктің бұл түрлері ең алдымен халық
шаруашылығының ... ... үшін ... ... ... тиімді пайдалану; екіншіден, тікелей
тұтынушылардың өнімі мен қызметін ұқсату; үшіншіден, өндірістің ... ... ... ... ақы ... ... ... басқа да
әлеуметтік мәселелерді шешіп отыру.
Өзін-өзі басқарудың мәні халық шаруашылығы мен халықтың ... ... ... ... ... өзі ... өнімдерді тарату
және қызмет көрсетуді өзі белгілейді. Сөйтіп жаңа жағдайда иелік жасауда
өндірістік бағдарламаны өзі жасайды, ... ... ... қамына
кіріседі, өндірілген товарды өткізумен айналысады. Мұндайда ... ... ... ... қолданып, маркетингпен шұғылданады. Ал 80-
ші жылдары кадрлар мұндай мәселелерді ... ... ... Мемлекетпен,
еңбек ұйымдарымен және жеке қызметкерлермен экономикалық, саяси және
құқықтық ... ... ... ... ... ... маңызды механизмі шаруашылық есеп болып табылады. Қайта
құру жылдарында шаруашылық есептің екі түрі ұсынылды.
Біріншісі – ... ... ... ... бөлу механизмінің бірінші
түрі - өнімді (қызмет көрсетуді) өткізгеннен алынған ... ең ... ... ... ... келтіріледі және еңбекақы қорына төлем
төленеді. Еңбекақы қоры таза өнім ... ... ал кен ... ... алынған өнім бірлігінен (т.м. текше м) түзіледі.
Пайданың қалған бөлігі балансалық ... ... ... да, ... ... ... ... ресурстары, мемлекеттік және ... ... ... қорына төлем, банктен алған несие
проценті де осыдан төленеді.
Осының бәрінен ... ... ... ... ... жасалады:
өндірісті, ғылым мен техниканы дамыту, әлеуметтік даму, ... ... ... ... ... ... жасалады.
Екінші – шаруашылық есеп кірісінің нормативпен ... ... ... ... ... ... түскен табыстан
материалдық шығындар қалпына келтіріледі. Табыстың қалған ... ... ... ... да, одан ... мен еңбек ресурстарына төлем төленеді,
мемлекеттік және жергілікті бюджетке бересілер төленеді, министрліктің
қорына бересі ... ... ... ... ... ... ... есептің кірісі қалады, одан мынадай қорлар құрылады:
өндірісті, ғылымды, ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай қоры, қаржы қоры жасалады.
Бірінші модель бойынша жалақының белгілі мөлшері ... ... оның арта ... шек ... ... ... ... жалақы қанша
өссе де шек қойылмайды және кемуіне де кепілдік берілмейді.
Шаруашылық есепті қайта құруда мынадай жаңалықтар енгізілмек ... ... ... ... ... ... яғни қарапайымнан
кеңейтілген өндіріске көшу;
- түпкілікті нәтижені көздеу, оның экономикалық тиімділігінің маңызды
көрсеткіші шаруашылық есептің кірісі ... ... ... екі түрінде нормативті негізін нығайту: өндірілген
өнім бірлігінің ... ... ... ... ... ... ... өндірістік жұмысы өлшемдерінің нормалары, кірістерді ... ... ... есеп ... ... яғни
бөлістік қатынастарды теңестіретін нормалар.
Шаруашылық есеп жүйесіндегі бұл шаралар көз ... ... ... жоюға, еңбексіз табысқа қарсы ... ... ... іс ... мемлекеттің экономиканы басқарудан жалтаруы, демократияны
бетке ұстап, директорлар тобының жұмысын бетімен ... ... ... ... өзі өндірісті құлдыратып жіберді, пайда табудың
ролін аса арттырып жіберді. Кәсіпорындардың директор ... ... ... ... арттыра берді.
Қазақстанның кәсіпорындары мен шаруашылық ұйымдарының кірісі 1985 жылға
қарағанда 1990 ж. 2,4 есе, ал 1991 ж. 4,8 есе ... ... ... де ... ... адамдардың еңбексіз-ақ жалақы ала беруіне әкеліп
соқты, тұтыну рыногын жүдетіп ... ақша ... ... ... осылай болғандықтан экономиканы сауықтыру қажет болды. 1989 ж.
аяғында КСРО Үкіметі экономиканы қайта құрудың үш ... ... ... бөліктерді ықшамдау, яғни бағаны өсіре беруден бас тарту,
кәсіпорындардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... жасау, ұлттық табыстың тұтынуға және өндірістік емес
құрылысқа жұмсалатын үлесі 84-86% болмақ, ал ... ... - ... Екіншісі - өндірістік қуатты кең көлемде реконструкциялау, ең ... пен ... ... ... ... ... табыстан
тұтынуға жіберілетіні 80%-ке дейін төмендетіледі, ал ... ... ... ... шешу 1996-2005 ж. дейін қала тұрады.
Сондай-ақ экономика құрылымын жетілдіру, тұтыну рыногын дамыту, ... ... ... ... ... құру да ... – әлеуметтік мүдделерді шешуге бағытталған ірі шараларды кейінге
қалдырмай, құрамды-инвестициялық бағытта жүргізу. Ұлттық табыстың тұтынуға
және өндірістік емес ... ... 13-ші ... ... 89-
90%, қалдық 10-11%, ал екінші жартысында тиісінше 87-88% және 12-13%
болмақ. Негізгі күш ... ... ... мен ... ... ... ... түбірінен қайта құру көзделген болатын.
Экономикалық реформаның бұл шаралары қағаз жүзінде қалып қойды. 1990 ж.
ғылыми мекемелер «500 күн» бағдарламасын жасады. Ол төрт ... ... ... ... 100 ... төтенше шаралар деп аталған бағдарламада
қаралғандар: барлық шаруашылық иелері құқықтарының бірдейлігі; меншіктерді
мемлекет иелігінен босатып приватизациялау; ... ... КСРО ... ... ... Екінші 100-ші және 250-ші күндер – бағаны босатып,
қаржыны қатаң ... ... – 250-ші және 400-ші ...... ... ... негізінде рынокты тұрақтандыру кезеңі. 400-ші
күнге мемлекеттік меншік акционерлерге көшуі ... ... ... ... құрылыс пен транспорттың 50%-тейі, сауда, қоғамдық
тамақ, тұрмыстық қызметтің 60%-тейі сатылып немесе ... ... ... ... қызмет көрсетудің 70-80%-ін бағалауға мемлекеттік бақылаудан ...... ... ... ... ... деп аталынды.
Бағдарлама бойынша 500-ші ... ... ... ... ... немесе жалға берілмек: өнеркәсіп мекемелерінің кем
дегенде 70%, құрылыс пен транспорттың көтерме және қолдап сатудың ... ... да ... ... жарық көре алмады.
КСРО Жоғарғы Советі 1990 жылы ... ... ... ... ... және ... экономикаға көшуді
қабылдады. Бұл ... ... ... ... ... ... өзара араластығын сақтап бірыңғай экономикалық ... ... ... ... ... құру ... ... «Негізгі
бағдарламаны» төрт кезеңмен жүзеге асыру көзделген.
Бірінші - төтенше шаралар ... ... ... ... ... отыруын орнықтыру жолымен халық шаруашылығын ... ... ... ... және ... ... байланыстар орнықтыру, халықтың қаражат жинағын ... ...... баға ... ... ... шектеп, құбылтпалы
жүйе орнату. Бұл кезеңде қаржыны сауықтырып, оның айналымын реттеу, ... және банк ... ... қарау көзделді. Үшінші – меншікті мемлекет
иелігінен босатып приватизациялаудың ауқымын кеңейте ... ... ... ... нарық тарауларын дамыту, кәсіпкерлік пен
конкуренцияны дамыту т.т. ... - ... ... ... ... ... тұтыну нарқын жақсарту, экономиканы монополиядан арылту
көзделді.
«Негізгі бағдарламаға» ... ... ... ... және ... көшу бағдарламасын жасай бастады. Алайда одақтық
басқару органдарының тікелей бағыныштылығында мыналар қалып қойды:
- конверсияға жатпайтын отан ... ... ... ... ... алыспен байланысты тасымал мен жолдар;
- даңғылды темір жолдар мен КСРО Отан қорғау министрлігінің жайлары.
Республикалардың өз ... ... бар ... ... ... пайдалануға заңды түрде иелік жасауға құқық берілді. Сонымен қатар
республикалар мыналар үшін жауапкер ... ... өз ... ... шаруашылығын басқару буындарын өз беттерімен белгілеу
негізінде экономикалық саясатты жүзеге асыру, республикалық және жергілікті
алым, ... және ... ... ... ... ... баға ... және халықты әлеуметтік қорғау мәселелерін өздерінше дербес шешу
құқығын берді.
Сөйтіп экономикалық саясатты өз ... ... ... ... ... алғанға дейін Ресейдің қимылдарына тактикалық тұрғыдан ... Ал ... ... ... ... т.б. ... нарыққа көшу
бағдарламаларына иек артты.
Республика экономикасында 1990 ж. аяғында нарықтық қатынастарға көше
бастауы келесі жылы нарыққа көшу ... ... ... талап етті,
өйткені 1991 ж. тамызда КСРО тарап кетті.
Қорыта айтқанда, КСРО экономикасының ... ... ... ... экономиканы сауықтыру мәселелерін алға тартты. Экономиканы
басқаруды түбінен ... құру ... ... ... буындарда да
басқарудың ... ... ... ... кеңінен
демократияландыруға көшу қажеттігін туғызды.
Халық шаруашылығын жөнге келтірудің демократиялық және экономикалық
механизмінің арасында кәсіпорындарға ... ... ... ... ... ... өзін-өзі қаржыландыру негізінде шаруашылыққа иелік ... есеп ... ... ... ... ... экономикалық саясатты басқарудан ... ... ... ... ... ... ... туғызды. Мұның өзі
өндірісті құлдыратып жіберді, пайданың ролі өлшеусіз ... ... ... ... ... өсуі ... ... төмендетті,
инфляцияны туғызды, тұтыну рыногының қадірін кетірді.
Осыған байланысты КСРО Үкіметі экономикалық реформаның үш ... ... ... «500 күн» деп ... ... ... жасауға
кірісті. Бұл бағдарлама өзінің байымсыздығынан қағаз ... қала ... ... Советі 1990 ж. аяғында «Халық шаруашылығын тұрақтандыру
және нарықтық экономикаға көшудің негізгі ... ... Бұл ... ... ... ... ... жаңалық көздей алмады.
Қазақстан да аталған бағдарламаны ұстана ... ... ... ... ... да ... ССР ... тұрақтандыру және
нарыққа көшу бағдарламасын» жасады. Бірақ ... 1991 ж. ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасының нарыққа көшуі экономикалық ... ... ... ... ... Бұл, әрине, қайта құру мен
экономикалық реформаның ... ... ... ішкі және ... ... қалған қателіктерге байланысты болды.
ІІ-тарау. Қазақстан Республикасында нарықтық қатынастардың қалыптасуы
2.1 Нарықтық ... мәні және ... ... ... байланыстардың белгілі көрінісі болғандықтан
бөліс, сұраным мен тұтынушы әрекеттерін жарасымды келістіріп ... ... ... бәрінің де сіңірген еңбегі қоғамға
қажет, ал өндірген өнімдері қоғамға пайдалы болып ... ... ... мен ... ... Сұраныс
тұтынушылардың қаражатына қарай нені алатындығын білдіреді. ... ... ... ... - ... ... өссе ... төмендейді,
баға арзандаса сұраным арта береді. Алайда, нақтылы ... ... ... ... ... көлемі сатып алушының орташа ... ... ... ... ... мен ... бұл өнім ... өнім алу сияқты сатып алушының қалауына байланысты болады.
Ұсыныс өндірушінің сатуға шығарған товарының санынан-ақ белгі бермек.
Товар ... ... ... оның ... ... ... товар өндіру
көбейтіле түседі немесе керісінше болады. Өйткені бәсеке дегеніміз біреуге
жаны ашығандықтан емес, өндірісті пайда табу үшін ... ... әсер ... ... ...... Алайда пайда қуалап бағаны өсіре
беруге тежеу жоқ емес, оған ... ... ... ықпал жасайды. Демек,
өндіруші технологияны жетілдіре отырып өнімнің сапасын ... ... ... ... ... алғысы келген товарының саны өндірушінің сатамын
деген товарының санына дәл келсе, сұраным мен ... тең ... ... арасындағы сан-салалы экономикалық қарым-қатынас жүйесі
болғандықтан, өндіріс барысында, таратуда, айырбас пен тұтынуда ... ... Жеке ... бастап мекеме, бірлестіктерге дейін ... ... және ... ... ... ... ғана еркіне жіберілмек. Мұның өзінде еркіндіктің, екі
жағы бар. Біріншіден, ... ... ... мен ... ... яғни ол ... ... өз ойындағысын іске асырады. Сөйте
жүріп шаруашылық іс-әрекеттерге байланысты ... ... ... ... ... ... алады. Екіншіден, мекемелер мен
азаматтардың кәсіптерінің ... ... және ... ... ... ... ... өзінде кәсіпкерге деген жоқтаусыз еркіндік болмайтындығын есте
сақтау керек. Нарықтық экономиканың қай-қайсысы ... ... ... ... ... және ... ... реттеп отыру осындайдан туындайды. Мәселе тек мемлекет қандай
амалдар ... ... ... ... ретінде мемлекеттік
бағдарламалар, салық салу, несие қаржы жүйесі, банк ... ... ... монополиялыққа қарсы шаралар, халықты әлеуметтік қорғау сияқтылар
араласады.
Нарық еркіндігі экономикалық ... ... ... жүреді. Теңдік құқығы енгізіліп, меншіктеудің қанша бір түрлеріне
еркіндік ... ... ... кәсіпкерші шаруа иесі ... ... ... ... ... яғни ... өндірушіге өктемдігі.
Жеткіліксіз дүниеде өндіруші тұтынушыға өз шартын қояды. Өндіріс өнімі ... ... да ... ... өнім беру ... да баға дегеніміз көтеріле
береді, өндіруші ешнәрседен қаймықпай-ақ өнім сапасын төмендетіп, ... ... ... шаруа иелерінің экономикалық еркіндігі
кеңейе түседі, ал мұның өзі әрқайсысынан өз жолын ... ... ... бағаны еркін қою, кіріс пен пайданы бөлісу, қайтадан бөлісу, бәсеке
механизмінің көмегімен қаражат-несие ... ... өз ... ... туғызады.
4. Экономиканың ашықтығы. Мұның мәні мекемелердің белгілі шарттарды
сақтай отырып, экономикадан тыс байланыстарда ... ... ... ... фирмаларына жергілікті мекемелермен бірдей құқықта ішкі нарықта
товар ... ғана емес ... иесі ... ... ... берілген.
5. Бәсеке бабы. Бәсеке дегеніміз іскерлікті ... ... ... құралы, ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін пайдаланып өнім
сапасын арттыру, ... ... ... ... ... бәсеке ең алдымен ұқсас өнімдер ... ... ... ... және ... ... әсері. Егер орталықтанған экономика
материалдық-заттық орындарды ... ... ... ... ... ... ... жүргізсе, нарықтық экономика басқару ... ... ... ... банк, салық жүйелері арқылы жүргізеді.
7. Нарықтық баға қою жолдары. Нарықта баға деген сатушы мен ... ... ... пен ... ... ... нәтижесінде
қалыптасып, ауызша келісім немесе шарт жасасады.
Нарықтық бағаны еркін баға деген түсінік бар. Оның тіркеулі бағадан
өзгешелігі – ол ... өсе ... ... ... ... кезеңде,
мемлекет өзін-өзі ақтаудың орташа көрсеткішіне ... ... ... ... ... ... экономикада әлдебір
товардың жоғары табыс бере қалса, бәсекелестер ол товарды ... ... да ... ... ... Сөйтіп қалыпты нарықта баға ... ... ... ... ... ... ... сомасы мен табыс өндірісті
кеңейте беруден аспайды.
8. Шарт және ... ... ... ... нәтижесінде
жоғарыдан басқару көлденеңнен басқарумен ауысады, яғни тең құқықты шаруа
иелері өзара келіседі. ... ... ... ... ... заңдылықты, ережелерді ... үшін ... онша мән ... ... ... нарықта товар өндіру мен сату
ғана емес қызметкерлер алу, босату, еңбек төлеу, мекемелерге несие беру де
контрактылық жағдайға ... ж. ... ... ҚР ... ... ... және сауда
министрлігінің (қазір экономика, индустрия және сауда Министірлігі) жасаған
2000 ж. дейін ... ... ... және оны ... ... ... және ... қабілеті бар өнімдер шығаратын ғылымға сыйымды
жоғары технологиялық өндіріс құру жолымен іске асыру бағдарламасын бекітті.
Концепция мынадай екі ... ... ... ... қуаты
көпсалалы, өзін тең ұстаған және ... ... бар ... ... екіншіден, өндіріс құлдырауымен, инвестрщия
дағдарысымен, ... және ... ... алу қабілетінің
төмендеуі себебімен ... ... ... ... жағдайды ескеру.
Өтпелі кезеңде, әсіресе халық шаруашылығының негізгі салаларында қатаң
мемлекеттік реттеу міндетін орнату қажет, себебі негізгі салалардың бірнеше
кәсіпорындарында инвестициялау мен ... алу ... ... 10-15 ... мемлекеттік реттеудің мынадай шаралары белгіленген:
- құрылымды қайта ... ... ... ... техникалық тұрғыдан
жетілдіру;
- өндірісті монополиядан айыруды одан әрі ... және ... ... ... жекешелендіруді жеделдету және шағын және орта бизнесті қолдау;
- экспорт және ... ... ... ... ... жариялау және талдамалы сауықтыру (санация) жүргізу;
- салық салуды жетілдіру және мемлекетаралық байланыстарды дамыту.
Құрылымды қайта құруды жан-жақты үш ... ... ... ... ... өндіріс және ұйымдастыру жолдары.
Салалық жол бірінші ... ... ... бар ... ... ... ... әулеттілігін,
оның экономикалық қауіпсіздігін және ресурстарды сақтауды қамтамасыз ... ... ... ... жолы ... өндірістің шикізаттар өндіруге
бағытталғанын жоюда, дайын өнімдер ... ... ... ... сай ... және ... жедел енгізуді, өндіріс
шығындарын төмендетуді ... жолы ... ... және ... ... ... өндіріс ұйымдастырудың барлық түрлерін дамытуды ... ... және ... ... ... ... (ҚӨТ),
мемлекетаралық қаржы-өнеркәсіп корпорациялар және ұлтаралық корпорациялар.
Концепцияда шағын және орта ... ірі ... ... ... дамуына жаңа баптары ескерілген. Ол ... ... ... тек ірі ... ірі ... ... технологияларды игеруге мүмкіндігі бар; екіншіден, шағын және орта
кәсіпорындары нарықтық ... ... ... және ұсақ ... ... ... тез ... кәсіпорындарының шағын және орта кәсіпорындарымен өзара және тиімді
одақ құруына жету, тек егер де ... ... ... ... ... және ... ... жұмыс істеуі мүмкін.
Қазақстан жерінде әскери-өнеркәсіп кешенінің (ӘӨК) ... ... ең ... ... ... ой ... және еңбек
қорлары шоғырланған. Осылардың жиынтығын пайдалану үшін мынадай бағыттарды
іске асыру ұйғарылған:
- ӨЭК және химия өнеркәсібіне ... ... ... салаларына технологиялық жабдықтар, жинақтар және
модульдер шығару;
- халық тұтынатын товарлар шығару, ең бірінші күрделі ... ... ... ... пайдалы элементтерге кедей кендерді жаңа тәсілдермен өңдеуді,
металлургия ... ... ... ... ... және ... ТМД елдерімен шаруашылықаралық байланыстарды ... ... ... ... бар. 1994 ж. ТМД ... ... комитеті (МЭК) құрылды, онда республика ... ... ... ... ... ... Бұл одақ ... өзара
кеденсіз және лицензиясыз еңбек қорларының, товарлардың, қызметтердің және
капиталды еркін ауыстырушылыққа мүмкіндік ... ... ... ... КСРО ... ... ... өндіргіш күштің орналасуының және дамуының ... ... ... әлеуеті бар өнеркәсіпті облыстарда
(Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды және ... ... ... ... ... ... нарықтық құрылымдарды құруды,
шетел инвестициясын тартуды, инновация әрекеттерін ... ... ... ... ... ... Қостанай облыстары) жоғары
экспорттық әлеуеті бар облыстарда, ... ... ... ... және
озат технологиялар тарту проблемалары шығуда.
Еңбек қоры мол облыстарда ... ... жаңа ... құруға дем беру үшін жеңілдікпен салық салуды енгізу арқылы шағын
товарлық өндірістерді дамытуды ұсынады.
Конверсияға жататын өндірістердің ... ... ... ... азаматтық өнім шығаруға бағыттау арқылы құрылымды ... ... ... ... ж. ... ... республикада ірі кәсіпорындарды шарт негізінде
шеттегі отандас және шетел компанияларын басқаруға беру іске ... ... ... ... ... біріншіден, шетел инвесторларын тарту,
олар ірі отандық кәсіпорындарымен қатар шағын және орта кәсіпорындарына
тікелей көмек бере ... ... жаңа ... ... үшін жағдайлар туғызу.
Бастапқыда шетел компанияларға басқаруға ... ... және ... ... өнеркәсіп орындары берілді. Басқарушы компаниялардың іс-
әрекеттерін бақылайтын жалғыз мекеме, ол Экономика, индустрия және сауда
Министрлігі. ... ... ... жұмысына араласпайды.
Шет компаниялар алдын ала аудитор тексеру жүргізген кезде басқаруға
берілген кәсіпорындарының жаңа ... ... ... ... ... оларды бақылайтын министірліктер, қарыздарды өтеу ... ... және ... ... толықтыру енгізуі қажет.
Экономикалық талдау жүргізу нәтижесінде түсті және қара металлургия,
химия өнеркәсібінде және басқа салаларда 1994-1995 жж. ... ... ... қайта бағалаудың кешігіп қалуына байланысты бірде-бір
кәсіпорындарында минималды амортизация қорының жоқтығы ... ... ... ... ... ... өздерін қайта қалпына келтіруге жағдай
жоқ. ... ... ... ... ... ... ... құрылыстарға қарыздарын төлеуді мерзімінен асыру
есебінен негізгі қорларын жаманды- ... ... ... ... ... барысы өтпелі кезеңнің күрделігінен туатын АӨК-
ге өткен дәуірдегі ... ... ... ... ... байланысты
ҚР Үкіметі аграрлық реформаны шұғылдандыру мақсатымен бірнеше арнаулы қаулы
қабылдады, олар:
- банкілер жүргізетін ... ... ... (бұл ... ... ... сақтау және қаржы жөнінен сауықтыру
үшін мемлекеттің немесе аса ірі банкілердің көмегімен жүзеге ... ... ... жоқ ... ауыл ... ... жою
туралы;
- ауыл шаруашылығын қолдайтын мемлекеттік қор құрастыру туралы;
- ауылдардағы товар өндірушілерге несие берудің жаңа ... ... ... ... өзара есептесудің жаңа әдістерін
енгізу туралы.
Форвард дегеніміз - ... ... ... ... ... ... бағасы бойынша сату-сатып алу туралы сатып алушы мен сатушы
арасындағы екі ... ... ... ...... ... ... бейматериалдық өнімнің
белгілі бір мөлшерін болашақта жеткізу немесе алу құны ескерілетін ... ... ... ... ... ... аграрлық саясат құру
үшін құқықтың негізі қолдануда.
1994 ж. бастап аграрлық салалардың дамуын қолдау мақсатымен ... ... 1995 ж. ... ... ауыл ... ... ... сатып
алу бағасы енгізілді. Яғни ... баға ... ... ... ... ... құралуы. Егер 1994 ж. 1 т. бидайдың өткізу бағасы ... ... 1995 ж. ол 80-90 АҚШ ... ... ... мемлекеттік қажеттікке мемлекеттік жеткізілім жүйесі жойылды.
Мемлекет ... тең ... ... ... субъект ретінде қарым-қатынас
жасайды;
- экспортқа шығарылатын өнімдерге квота (сатылатын өнімнің ... ... ... ұйымының экспортқа шығаруға беретін рұқсаты) жойылды.
Ауылдағы товар өндірушілер демпингті бағаға (бағаның деңгейін түсіруге)
жол ... үшін тек ... ... тіркелуге міндетті.
Отандық ауыл шаруашылық өнімдерді өндірушілердің мүддесін қорғау үшін
арнаулы Республикалық баға комиссиясы ... ол ауыл ... ... ... бағамен сатылмауын бақылап отырады.
Тұрақтанудың және келешекте ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... етеді. Ол үшін
салалар ішінде маңыздыларын анықтау, үйлесімді инфрақұрылым құру, ... ... ... ... ... ... ... реформа жүргізуде
оның нақтылы кезеңдерін өндірісті экономикалық ... ... ... ... ... саласын реформалау көп пішінді проблемалардың
пайда ... және ... ... ... кезеңдер бойынша
жүргізіледі.
Бірінші кезеңде мына міндеттер қаралған:
- аграрлық секторды дағдарыстан ... ... ... іске ... ... ... ... және оны тұрақтандыру;
- кәсіпорындарын реформалау және қор өндіретін салаларды дамыту;
- нарықтық ... ... үшін ... ... ... бекіту;
- баламалық айырбас негізінде АӨК өрістерінде тік және ... ... ... ... кезеңде өндірістің құлдырауы және өнімді өндіруге ... ... ауыл ... ... ... ... себеп болады.
Осымен қатар ауылдағы товар өндірушілер өндірісті ... үшін ... ... шиеленіскен тапшылығын көреді,
сондықтан олар тез мерзімде бәсекелік қабылеті бар ... ... ... ... ірі, орта және ... ... араларында бәсеке
нығая түседі. Егерде олар озат ... ... және ... ішкі ... ... ... негізінде жедел даму жолына
түспесе банкроттыққа ұшырайды.
АӨК реформалаудың екінші кезеңінде мынадай міндеттерді шешу қаралған:
- жаңа экономикалық механизм негізінде ... ауыл ... ... ... көшу;
- ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруде, сақтауда және ... ... ... игеру;
- ауылшаруашылығына қажетті және нарықтық инфрақұрылымды құру үшін
машиналар, жабдықтар, тағы басқа құралдар ... ... іске ... ... Нарыққа өту кезеңіндегі Қазақстандағы экономикалық және әлеуметтік
жағдай
Қазақстанда көп салалы экономика, оны нарық жолына ... ... құру 1990 ... ... басталды. Қазақстанды нарыққа көшірерде
республиканың әлеуметтік-экономикалық ... ... тән ... бар ... ең ... ... ... құрылымындағы қайшылықтар да
болды. Мұнда терілмеген мол ... бола тұра ... ... ... болды. Реформаға кірісерде (1987 ж.) республиканың қоғамдық
табысындағы - өнеркәсіп өндірісіндегі үлесі бүкіл КСРО ... орта ... ... ... 46% қана болды. Қор және капиталды көп ... ... өте ... еді, КСРО да ОЭК, ТМК, ... және ... ... орташа 9% келсе, Қазақстанда 15% (1987 ж.) еді. Ал машина
жасау өнеркәсібінің ... КСРО ... 27% ... ... 17%-ке ... (1987 ... КСРО халқының 6 проценттей тұрғанмен, Одақ бойынша
өндірілетін ... ... 4,5 ... ... ... шикізат өндіру және оның ... ... ... адам ... шағатын өнім өте төмен болды.
Халық тұтынатын товарлар өндіретін салалардың үлесі ... ... Ол ... 60 ... ... республикаға сырттан әкелініп тұрды.
Қазақстаннан жуылған жүннің 70%, жиналған ... ... ... мал ... аң терісінің 50% өңделмеген күйінде сыртқа
жіберіліп отырды. Шикізат және жартылай өңделген ... ... ... құны 6-7 млрд. рубль болса, оны республикадан тыс жерлерде өңделгеннен
кейін қайта әкелгенде әлгілердің құны 13,8 ... ... ... ... ... ... айналымының үлесі небәрі 9% еді, ал ... үлес – 45% ... ... ... ... ... ... еттің 33%-ін (басқа республикалар 17-19%) ... ... ... ... қор ... ... КСРО бойынша адам
басына шаққанда келетін ет көлемі 42 кг ... ол ... 32 кг ... ... ... ... пен жүннің салық айналымынан бюджетке
түспеген ақша 1,1 млрд. рубльге кеміп отырды.
Орталықтан басқару қатаң жүргізіліп тұрғанда Қазақстанның ... ... ... пен мекемелерді алыптандыру ... ... ... ... 93%-ін ... ... ... иеліктер басқарды. Күрделі қаржының 70 процентке дейіні «А»
тобындағы өнеркәсіп ... ... ... Мұның өзі экономиканы қайта
құру барысында шаруашылықты мемлекет меншігінен алуды және ... ... ... ... көшуде бастапқы капитал дәрежесі төмен болды.
Республикада адам басына шаққанда кіріс төмен ... ... ... құра
бастағанда, мамандардың тұжырымы бойынша, тұрмыс дәрежесі төмен 5-6 ... ... ал ... өзі ... ... 1/3-ден астамы.
Республикадағы 214 селолық аудандардың 180-і жәрдем ... ... 70 ... ... даму ... өте ... қалды,
ал 30 аудан кедейліктің күйін кешті. Ауыл ... ... 20 млн. ... ... әскери - өнеркәсіп кешенінің (ӘӨК)
пайдалануында болды.
Республикадан толып ... ... ... ... ал ... ... экологиялық былғанышы ғана қалдырылды, экологиялық жүдеулік жер-
жерде қоюлана түсті. Қазақстанның барлық ... ... ... ... заттар тиісті мөлшерден артып кетті. Арал теңізінің ернеуі
13 метр төмендеді, су бетінің деңгейінің 1/3 суалып қалды, су ... ... ... ... ... суының тұздануы 2,5 есе өсті де ... ... ... 5,4 млн. ... ... ... бойы ... қатынасын елемеу, экономиканың
монополиялығы, бұйрық-әкімшілік ... ... қор және ... ... ... ... ... бұзылуына,
қайта-қайта бөле берудің тууына, мемлекетке арқа сүйеушіліккс әкеп соқты.
Нарыққа көшудің қиындығы да, күрделілігі де, ... ... ... ... ... ... ... республика ерекшеліктерін ескере
отырып, нарыққа кезеңдей кірісу ... ... ... ... ... ... тәжірибе көрсеткендей, күрделі де қайшылықты
жағдайларға соқтырды.
1990 ж. желтоқсанның аяғында «Қазақ КСР-ның ... ... ... көшу» бағдарламасы қабылданды. Бұл бағдарламада ... ... ... ... ... сәйкес реттеу,
республиканың әлеуметтік-экономикалық жағдайын ... ... ... ... әрекеттерді белсендіру қаралған.
«Дағдарыстарға қарсы және әлеуметтік-экономикалық қайта құруды
тереңдете жүргізудің ... ... ... ... ... ... тұрақтандырып, нарыққа өту кезеңіне) 1992-1995
жж. алғашқы кезеңге мынадай міндеттер қойылды:
- мемлекет меншігінен алып, меншікті жекешелендіруді ... ... ... ... ... ... республиканың әлем шаруашылығына енуі?
Мұнда күштің басым жағын ұлт ... ... ... ... ... жүргізуге, инфляцияны мүмкін болғанынша
төмендету, өндірістің құлдырай беруін тоқтату, оны өркендете ... ... ... әлеуметтік нәзік жағына нарық кеселінің салдарын жеңілдету
мәселелері топтастырылған.
1996-2005 жж. барысындағы екінші кезеңде көзделген міндеттер:
- ... ... қана ... ... ... жойып, нарықтың
толық механизмін құру, транспорт тараптарын тезірек дамыту және ... ... де ... ... ... соқтырмай, дұрыс бәсеке атаулыны кеңінен
қолдау арқылы барлық товар өндірушілерге шын мәнінде еркіндік жасау;
- жаңа ... ... ... ... ... жасалған
бағдарламаны іс жүзіне асыру арқылы табиғатты ұтымды пайдалануды қамтамасыз
ету;
- отандық және халықаралық бизнес саласын ... ... ... арналған үшінші кезеңде ашық экономиканы дамыту негізінде
Қазақстанның әлемдік саудада алатын ... ... ... тапшылығы
мәселелерін шешу, ұлттық валютаға толық жол ашу, республиканын ... озық ... ... ... көзделген.
Қазақстан экономикасының нарыққа көшуі экономикалық және әлеуметтік
салаларда дағдарысқа ұшырау жағдайында жүргізілуде, ... өзі ... және ішкі ... ... ... отыр.
Біріншіден, Қазақстанда бұрынғы КСРО-ға кірген республикалармен және
оның аймақтарымен шаруашылық ... ... ... ... ... ... өндірістің 60%-ке төмендеуі КСРО-
да бірыңғай халық шаруашылығына енген ... ... ... ... ... ... 1993 ж. 1992 ... салыстырғанда өндірілген
ұлттық табыс – 14,8%, өндіріс құралдарын өндіру – 15,2%, тұтыну заттарын
өндіру – 12% төмендеді.
Екіншіден, ... сату ... ... ... де, ... халықта да ақша болмай қалды. Осының салдарынан ... ... ... ... ақы алмай үлестірді. Сөйте
тұра көптеген қаржыны ... ... ... ... ... ... өзі
қарыздарын өтей алмауға әкеліп соқты, ал қарыз болса өсе берді.
Үшіншіден, ескермеген шығындар туды – олар әскери-өндіріс ... ... емес ... ... меншігіне көшуі. Ал мұның өзі
мемлекеттік бюджеттің шығыс жағын көбейте түсті.
Төртіншіден, ... ... құра ... ... ... ... экономикалық байланысты реттеу болмағандығынан, шекараларымыздың
ашық ... ... ... ... ... ... төлемінде, баға
қоюда, лицензиялық ереже ендіруде т.б. қателіктер жіберілді. Осы ... ... ... әкеп ... ... және ... өсе ... тұтыну нарқындағы
жағдайды қиындатып, халықтың тұрмыс деңгейін ... ... ... ... ... ... ... еңбекті
пәтуәсіздікке айналдырды т. б.
Қазақстан республикасында экономиканы нақтылы қайта құру нарықтық
қатынастарды ... ... ... ... сенімді түрде халықтың
тұрмыс дәрежесін жеткілікті қамтамасыз ететіндей, ... ... ... ... сай ... етіп құру. ... ... ... ...... ... экономикалық,
ғылыми-техникалық және салауатты салмақтары, экономикалық-географиялық
тиімді орналасуы ... ... ... әсер етті. Сыртқы экономикалық
байланыстарды да дамыта жүргізуге жайлы жағдайлар бар.
Қазақстанның нарыққа еркін өту үшін негізгі концептуалдық ... ... шешу ... ... ... қол ... Ол республиканың жерге деген
бірегей меншігі, оның қазба ... ішкі және ... ... ... ... және ... дүниесі, мәдени және тарихи қазыналары,
материалдық және финанс (қаржы) мүмкіндіктері, өндірістік және ... ... ... ... ... жүргізе алатындығы.
Қазақстан Республикасы Президентінің 31 тамыз 1991 ж. жарлығы бойынша
одаққа бағынған Қазақстанның ... ... ... ... ... мен ... олардың бөлімдері мен филиалдары
Қазақстан мемлекетінің басқару органдарына беріледі және ... ... ... ... ... ... ... қарауда жекешелендіру жолымен мемлексттік мүлік,
инвестиция комитеті, ... ... ... ... ... аймақтық органдары жергілікті өкімшіліктердің қатысуымен жүргізеді.
Мемлекеттік ... ... ...... және таза
бәсекеге қол жеткізу үшін, өндірістің тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасау
үшін шаруашылыққа ... ... ... ... ұйымдастыру. Мұның
өзінде бір-біріне қайшы келетін, бірақ бір-бірімен тығыз байланысты екі
міндетті шешу ... ... ... ... ... меншікке
иелендіріп, әлеуметтік әділеттілікті жүзеге асыру; екіншіден, ... сай ... осы ... ... ... ... жасай алатын
жеке меншік топтарын құру.
Жекешелендіру дегеніміз көп шығын ... ... ... ұзақ ... ... ... атап көрсеткен жөн.
Республикада мемлекеттік меншікті жекешелендіру мемлекет меншігінен
айыру және ... ... ... сай ... ... ірі және ... ... кешендерін дара жобалар бойынша жекешелендіру;
- орташа кәсіпорындарын жаппай ... ... ... (200 ... дейін) қамтитын міндетті түрде
жекешелендіру жүргізу;
Негізінен 1993 ж. аяқталған бірінші кезеңде ... және ... ұсақ ... жекешелендірілді. Шағын кәсіпорындары (жұмыс
істейтіндер саны 200 адамға дейін) алдын ала ... ... ... ... Қазақстанда 1993 жылдың соңында
экономиканың түрлі салаларындағы 9 мыңдай кәсіпорындары жекешелендірілді,
олардың 21% жеке ... ... де, ал 57% ... ... кәсіпорындарын жаппай жекешелендіру (жұмыс істейтіндер саны 200-
ден 5000 адамға дейін) ... ... ... ... жекешелендіру және жекешелендіру инвестициялық
купондар (ЖИК) беру;
- инвестициялық жекешелендіру қорлардың жүйесін (ИПФ) ... ... ... емес заңды тұлғалар мен заңды жақтар.
ЖИК-терді есептеу, айналдыру және ... ... ... ... ... ... белгіленген.
Ірі және бірегей мүлік кешендері (жұмыс істеушілер саны 5000 адамнан
асса) өнім шығаратын ... ... ... ... ... сол ... табиғи монополиясы болса Қазақстан республикасының Мемлекеттік
инвестиция мен Қаржы министрлігінің басшылығымен жасалған дара ... Олар ... ... ... шарт ... ... немесе бәсекелерде басқаруға контракт жасау жолымен, ... ... ашық ... ... құқықтық және жеке тұлғалар жекешелендіру әрекеттерге ҚР-ның
қолданып жүрген заңдылықтарына, үкіметаралық ... және ... ... ... жөніндегі ұлттық агентство тиісті лицензия
бергеннен кейін қатысады. Мұндайда сатылатын кәсіпорындарының бағасы ... ... ... ... ... кәсіпорындарының бағасы мен жұмыс
дәрежесіне сәйкес бағаланады. Шетелдік құқықтық және жеке ... ... ... инвестиция комитеті мен ... ... дара ... қатысу тәртібі мен ережелері
бойынша қатысады.
Жекешелендіруден түскен қаражат мемлекет меншігіне алынады да, арнаулы
есепте ... және ... ... ... мемлекеттің ішкі несиелерін (қарыздарын) төлеуге;
- халықтың жете қамтамасыз ... және ... ... ... ... ... жұмыссыздарға жәрдем беруге және кадрлар даярлауға, қайта даярлауға
т.б. мақсаттарға жұмсалады.
3. Банк жүйесін қайта құру Республикада банк және банк ... ... ... ... ... екі ... банк ... құрылған.
Жоғары сатыда ҚР ұлттық Банкісі тұр, барлық ... ... ... ... қарамастан банкі жүйесінің екінші
(төменгі) деңгейіне жатады.
1996 ж. басында республикада 170 астам банк жұмыс ... оның ... ... ірі ... операцияларымен және әдетте үкімет
кепілдемесі ... ... ... орындауға инвестициялық несие
береді.
Жилстройбанк – Тұрғын үй құрылыс банкісі – ... ... ... бөледі және республика халқына тұрғын үй салу үшін жеңілдік несие
бөледі.
Халық банкісі негізінен республика халқына қызмет ... ... 4 ... ... бар.
Ұлттық банк лицензия беру, нормативтер және басқа ... ... ... ... ... ... инспекторлық ету және
жазалау шараларын салу арқылы барлық қалған банкілердің ... ... және ... ҚР ... ... ... банк ... жақсарту
мақсатымен және клиенттерін қажетті кепіл ... ... ... ... ... ... алмайтын, банк менеджментті дамытпайтын осал
банкілерді ығыстыру үшін қатаң ... ... ҚР ... банкісі
Республика валюта қорын қалыптастыру міндетін ... ... ... ... ... ... – теңгеде жүргізіледі.
Негізінде жекеменшік капиталы бар коммерциялық банктердің ... ... Әлем ... Орталық банк, Казкоммерцбанк. Бұлардың барлық
қоры (01.01.95.) 1 ... ... ... ... олар ... ... ... қамтыды.
ҚР банкаралық валюта биржасын, өкіл банкілерді және айырбас пунктерін
біріктіретін валюттік нарық қалыптасып қызмет істеуде. ... ... ... қаржысын тиімді пайдалану және ... ... ... ... қаржы бөлушілерге) кең өріс беру міндеті қойылған.
Бірқатар шетел ... ... ... ... ашты. 1995
ж. басында өкіл ... саны 31-ге ... ... 19 шетелдерде
корреспондент есебін ашуға құқық алды. АҚШ, ... ... ... Швейцария және басқа ... ... және ... ... ... ... ... халықаралық қаржы мекемелері мен және ... ... ... ... ... ... ... қайта құру
және даму банкілері, ХВҚ (халық аралық ... ... ... банк бекіткен «Валюттік операциялар жүргізу Ережесі» бойынша
өкіл ... және ... ... ... жүргізілетін барлық валюттік
операциялар заңды деп ... ... ... ... дамыту
мақсатымен әкеп беретін түскен табыстың 50% өкілдік банкілердің ... ... ... ... ... ... валюта
биржасы арқылы сатылады.
Заң күші бар «Банкілер және ҚР банкілер ... ... ... ... бойынша тікелей және портфелдік инвестиция ... ... ... ... банкілер болып саналады. Тек
инвестициялық банкілерге өздерінің әрекеттерін материалдық өндіріс өрісінде
жүргізетін шаруашылық субъектілердің қорына бірігуге ... ... ... ... ... ... нарық өрісін, инвестициялық және жобалы
қаржыландыруды ұйымдастыруға кең өріс береді.
4. Қаржы және ақша-кредит ... ... және ... тапшылығын
жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) 4-6% деңгейінде ұстау – бұл ... және ... ... ... үшін.
Алғашында бюджет тапшылығын жою үшін салық ... ... ... шектеу саясаты жүргізіледі, бұл өндірістің құлдырауына,
кәсіпорындарының салық ... ... және ... ... әкеп ... салық төлемеушілерге қатаң ... ... ... ... ... ... байланысты заңды ұйымдарға және жеке
адамдарға салық ауыртпалығын жеңілдетуге бет бұру ... ... ... ... оны төменнен жоғары құруға бір каналды сорап
негізге алынған. Бюджет және ... қоры ... ... ... сомасы есебі арқылы толтырылады және облыстардың нарыққа ену
жағдайлары ... ... ... ... үшін ең ... ... ... ішкі және сыртқы қарыздарды пайдалану ұйғарылған.
Сыртқы қарыздар алудың ... ... ... ... ... ... қарыз беретін елдердің Қазақстанға сенімді қатынастарға негізделінеді.
Ұзақ мерзімге несие берген кезде қарыз алушылардың қабілетін ... ... және ... ... ... ... онда мына мәселелер қамтылады:
- инвестицияларды іске ... ... ... ... үшін
аудандарының және ұйғарылған құрылыс объектілерінің жалпы ... ... ... ... ... ... және ... өндіріс, материалдық, еңбек
қорларымен қамтамасыз ету;
- күрделі ... ... ... ... ... ... ... күрделі қаржының орнын толтыру мерзімі және т.б.
Ұзақ мерзімді несие ... ... ... ... беруді
кепілдемемен қамтамасыз ету мақсатымен мынадай құжаттар тапсырылады:
Қарыз алушының кепілдік міндеті (кепіл шарт). Бұл құжат бойынша қазіргі
заңдарға сәйкес несие сомасын және ... ... ... ... қайтару жөніндегі кепілдемелі құжат – банк және кепілдемеші
араларындағы шарт. Кепілдемеші - төлем қабілеті бар ... ... ... ... ... ... қатысушы құрылтайшы басқа банк
шығады. Ол үшін екі дана хат ... ... ... шот ... ашылған
банк үшін, екіншісі бірге қатысушы құрылтайшы банк үшін.
Сақтандыру шарты, қарыз алушының несие қауіп-қатерінен өз ... яғни ... ... ... дәлелдейтін сақтану ұйымының
полис (куәландырма) құжаты.
Кепілдік шарт жеке ... ұзақ ... ... ... ... ... және ... куәландырған құжат.
Залалды және пайдалылығы төмен кәсіпорындар жөнінде (дотация жойылуына
байланысты) экономикасының ... - ... ... үшін ... және ... деп ... туралы ұсыныстар дайындалуда.
Ұсыныстарды зерттеп дайындау ҚР ... ... ... және ... ... қайта ұйымдастыру агентствосына жүктелген.
5. Инфляция, бағаның өсуі, ... ... және ... ... ... ... ... топтарының тұрмыс дәрежесінің
құлдырауына және жұмыссыздыққа әкеп ... ... ... ... ... жүйе құру қажет.
Осы себептен жұмыспен қамту, әлеуметтік сақтану жүйесін ... ... ... ... ... ... шешу қажет.
Жұмысшылар, қызметкерлер мен жұмыс берушілер арасында еңбекақы деңгейін
реттеу ұжымдық шарт және ... ... ... ... ... минимум әлеуметтік норматив негізінде анықталған ... ... ... ... байланысты минималды еңбекақы шегі
белгіленеді.
Қолайсыз әлеуметтік төлеу жүйесін ... және ... ... мақсатымен әлеуметтік бағдарламаларды ... шек қою ... ... ... белгілі мемлекеттік
қолдау минимумы тағайындалып, ал аймақтарда халықтың әлеуметтік әлсіз
топтарына көмек мәселесі ... ... ... шешіледі.
Зейнетақыға жеңілдік беруді ретке келтіру және ... және ... ... ... ендіру жұмыстары жүргізілуде. Келешекте үш
сатылы ... ... ... ... ... – ол ... ... шектеулі зейнетақы, екіншісі – зейнетақы сақтық қорынан берілетін
зейнетақы, үшіншісі – мемлекетке жатпайтын ... қоры ... ... ... ... Үкімет 1995 ж. екі ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерді дайындау тәртіптері анықталған, екіншісінде ... ... ... салаларын кәсіпорын балансынан ... ... ... ... белгіленген.
Осы қаулыларды орындау үшін аймақтық комиссиялар ... ... ... дайындауды қамтамасыз етіп, жергілікті әкімшілікке
беруге жататын объектілердің тізімін және сол ... ... ... анықтайды.
Жыл сайын жергілікті әкімшілік басшылары ҚР Қаржы министрлігіне және
тиісті салалық ... ... ... құжаттарды келесі жылға
Мемлекет бюджетінін жобасын құру үшін белгіленген ... ... ... ... ... ... ... отандық және шетел
кеңесшілерінің қатысуымен жасалған ... ... ... Мемлекеттік стратегиясы» жобасын дайындап Үкіметке талқылауға
ұсынды.
Дәрігерлік сақтану жүйесін дамыту үшін ... ... ... оның ... ... негізі құрылды.
6. Республиканың сыртқы экономикалық әрекетінде әлем нарығына енуде
толық еркін дербестік алуда. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Нарық қатынастары жағдайында халықты әлеуметтік қорғау
Өтпелі кезенде өндірістің ... ... ... еңбек және
зейнет ақыларын төлеудің кешігуі, қызметтерге баға және тарифтің өсуінің
салдарынан халықтың едәуір санының тұрмыс ... ... ... ... әлеуметтік қорғау шараларын көбейту қажеттігі, оларды шешу үшін
мүмкіншілік ... ... ... ... қайшылықтар туды.
Осыған байланысты мемлекет ҚР халқын әлеуметтік қорғау саясатын
жүргізуде. Мемлекеттік ... ... ... ... ... құқығын және еркіндігін кепілдемелейтін, ... жан ... ... халықтың тұрмыс деңгейін қазіргі дамыған
елдердің үлгісіне жақындатуға жағдай жасау.
Өтпелі кезеңде әлеуметтік ... және ... ... ... ... қағидалы амалдары мына төмендегі саяда:
- қолдау шараларының нақты ... ... яғни тек ... ... ... ... ... бар топтарға материалдық қолдау
көрсету. ҚР мемлекеттік статистика комитетінің (қазыр ұлттық ... ... ... ... ... басында әлеуметтік қолдау 10
мың адамға көрсетілген, ал нақты оған ... бар ... саны ... адам ... ... ... және ... халыққа көмек көрсетуді жою, еңбекке
деген ынталығын сақтап және арқа ... жою ... оған ... ... көрсету;
- қолайсыз әлеуметтік ақы төлеу жүйесін, қарапайым және ... ... ... ... ... ... ұйымы семья саналады.
Қазақстан Республикасында әлеуметтік қамтамасыз етудің әртүрлі жолдары
жүзеге асырылуда:
- зейнетақымен 2,8 млн. зейнеткерлер қамтамасыз етіледі, оның 2,7 ... ... ... көп ... ... ... жәрдемақы 1998 мыңнан астам
балаларға төленеді;
- 72 интернат-үйлерінде 18 мыңнан астам кәрілігі жеткен азаматтар ... ... ... ... қамтамасыз етіледі;
- 400 пәтерлерде жалғыз бас кәрілігі жеткен адамдарға және мүгедектерге
қызмет ... ... ... көмек бөлімшелерде, территориялық және
денсаулықты қалпына келтіретін ... 40 ... жуық ... ... жеке ... ардагерлер, соғыс мүгедектері арнаулы ... ... ... ... және бір ... қызметтермен
қамтамасыз етіледі;
- мүгедектерді және кәрілігі жеткен адамдарды шамаға шақ еңбекке тарту
үшін еңбек арқылы емдеу ... ... ... кәсіпорындары құрылды.
Халықты әлеуметтік қорғау Министрлігінің құрамында ҚР ... ... ... ... қоры ... ... ... қаржысы
меншіктің және шаруашылық жүргізудің түрлеріне тәуелсіз заңды ұйымдардың
және қоғамның құқықты мүшелері төлейтін міндеті жарна ... ... ... ... ... ... алып қоюға және салық, кеден баж
алымын салуға ... ж. 1 ... ... ... ... жарнаның жалпы тарифы
жұмыс ақысы қорының 30% құрастырылды, оның 85% ... ... ... 1996 ж. Зейнетақы қорының бюджеті 116 млрд. теңге сомасынан артық
бекітілген. Бірақта зейнетақы ... ... ... ... ... және
зейнетақы төлеуді қамтамасыз ету шиеленісуде.
Мемлекеттік әлеуметтік сақтық қоры кәсіподағы қаржысынан құралады.
Халықтың әлеуметтік жағдайының маңызды көрсеткіші ... жан ... ... ... ол 1996 ж. ... айында 2085 теңгеге тең болды,
оның ішінде қала тұрғындарының табысы – 2939, ал ауыл тұрғындарының ... 1224 ... яғни 2,4 есе ... ... жұмсалған шығын халықтың тұрмыс
деңгейін елеулі сипаттайды. Қазіргі кезде азықтануға кеткен шағын ... ... ... ақшалай табыстың 49% астамын құрады. Ақшалай табыстың
баяу елеусіз өсуі ... ... ... ... ... ... салаларындағы жұмысшылардың орташа айлық нақтылы
жалақысы 1996 ж. наурыз ... 6218 ... тең ... оның ... ... өрісінде 6960, ал өндіріс емес өрісте – 4658 ... 1,5 есе ... 1996 ж. ... ... ... ... орташа
айлық нақты жалақы денгейі бойынша топтастырғанда мынадай топтарды
жекелеуге болады:
- 1 ... ... ... нақты жалақылары 2400-3900 теңгеге тең
ауыл шаруашылығы, ... және ... ... сақтау, ағарту, орман
шаруашылық, әлеуметтік қамтамасыз ететін салалар жатады;
- 2 топқа жұмысшылардың айлық нақты ... ... ... ... және ... ... дене ... және спорт, ғылым, үй-жай
шарушылығы және халыққа тұрмыс қызметін ... ... ... ... ... 3 топқа жұмысшылардың айлық нақты жалақысы 6990 теңгеден астам жалпы
коммерциялық әрекет істейтін материалдық-техникалық ... ... және ... геология өнеркәсіп салалары жатады.
Республика жұмысшыларға және қызметкерлерге мерзімі ... ... орын ... оның ... 1996 ж. сәуір айының 1 жұлдызында ішкі
жалпы ... (ІЖӨ) – 13,6% тең 36 ... ... ... Республика бойынша
жалақы қарызының көлемі айлық еңбек ... 2,8 есе ... ... 5,4 есе ... ... ... ... саласы бойынша 1995 ж.
әлеуметтік қамтамасыз етуге жалпы шығынның сомасы 57 ... ... ... 49 ... ... ... ... төлеуге жұмсалды.
ҚР Үкімет зейнетақы жүйесін реформалауда мынадай шараларды белгіледі:
- қазіргі зейнеткерлерге зейнетақы көлемі өмір құнының ... ... ... ... ... шамасына қарай үнемі қайта қаралып отырады;
- келешек ... ... мен ... ету біртіндеп
міндетті және өз еркімен зейнеткер сақтау және сақтық жарналарды ... алу ... ... керек;
- зейнетақы деңгейі жұмыс берушілердің және жұмысшының ... ... және ... ... ... ... ... дамыту арқылы
ақша салымына тікелей байланысты болады;
- міндетті мемлекеттік сақтандыру бойынша берілетін зейнетақы көлемі
төленген жарнаның жалпы ... және ... ... ... ... ... байланысты зейнеттікке шыққандағы адам жасына
қарай белгілінеді.
Қоғамның табиғи қартаю ... ... 1990 ж. ... жасы ... ... ... санының 10% тең болса, 1995 ж. – 12%, ал болжау бойынша
2000 ж. – 17%, 2050 ж – 26% ... ... ... әлемдік үлгі
бойынша халқының 90 жастан асқан адамдардың үлесі 19% асса ... ... ... 1990 ж. ... бір ... шаққанда үш жұмысшы
келсе, ал 1995 ж. бұл ... – 1,8 ге тең ... ... жас ... ... 63 ж. ... ал ... – 58
жасқа шейін ... Заң ... ... ... ... қарастырылған. Жас шегі 2001 ж. дейін жыл сайын ... ... ... болады.
ІІІ-тарау. Қазақстанның әлем шаруашылығына енуі
3.1 Қазақстанда сыртқы экономикалық байланыстың ... және ... ... экономикалық байланыстарды дамыту негізінде ҚР тепе-
теңдес әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... тіркейді;
мемлекеттік шекара арқылы өтетін товарлар және ... ... ... ... ... және ... ... белгілейді.
Сыртқы экономикалық әрекет субъектері меншік түрлеріне тәуелсіз
жұмыстарының түрлерін, көлемін және бағыттарын ... ... ... ... ... ... есеп шот ... құқылары бар. Субъектілердің
өздерінің әрекеттерінен ... ... ... ... ... ... өз ... қалады. Сонымен олар өндірістік әрекеттерін, ұқсас
әрекетте қолданатын ... ... және ... ... ... ... ... бір жағдай, сыртқы экономикалық әрекеттер табиғат
сақтандыру туралы заңдарды қатаң сақтауы, жұмыс және ... ... ... ... ... ... кезеңде республиканың төлем ... ... ... ... ... ... жағдайын жақсарту және
Қазақстан товарларын сату нарықтарын кеңейту қажет. ҚР ... бір ... – ол ... экономикалық әрекеттерін жандандыра түсу.
Осыған байланысты ... ... және ... ... өнімдерінен басқа экспорттық өнімдерге мемлекеттік
монополиялық қағидадан бас ... ... ... ... сауда
үйлері және басты әлем сауда биржасы арқылы сатылатын болады.
Республиканың сыртқы экономикалық әрекетін жандандыру үшін сыртқы сауда
көлеміне шек қою ... ... мәні ... товарлардың санын күрт
қысқарту.
Шектелмеген товарлар ішкі нарықта бәсеке негізінде және аукциондарда
сатылады.
Сыртқа сатылатын өнімдерге рұқсат беру ... ... ... ... ол ... және импорт өзара шарттарға сараптау
жүргізеді, ең алдымен олардың әлем ... ... және ... мен товарлардың сапасының деңгейі бойынша анықталады.
Сыртқы экономикалық байланысты дамыту және шетел инвесторлары мен несие
берушілерді тарту үшін ... ... ... ... жасап оларды
тиісті техника-экономикалық дәлелдеу қажет.
Негізгі сауда серіктестері мен инвестицияны өзара қорғау үшін екі жақты
келісімдерді ... және ... ... осы салада іске асырылып жатқан
халықаралық келісімдерге қосылу керек.
Шетел ... ... ... ... және ... қазіргі кездегі жұмыс істеп жатқал инвесторлардың жобалары
ақталғанға шейін жағдайларын ... ... ... ... өтуі және ... ... реформалау әлем шаруашылығы бірлестігіне ену үшін ... ... ... ... ... ... Олар мынадай:
- кәсіпкерлікті дамыту және инвестицияға тарту үшін жағдай жасау;
- инфрақұрылымды жедел дамыту - көлік және байланыс, қаржы ... ... ... ... сай ... ... халықаралық құқық және маркетинг, қаржы, банк салаларын кадрлар және
сыртқы экономикалық әрекеттерге басқа ... ... ... ... ... ... ... жинағын жасап ендіру және
олардың орындалуын бақылау т.т.
Сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерді ұштастыру және басқа
елдермен экономикалық байланыстарды кеңіту негізінде сыртқы экономикалық
байланыстарының ... ... жүру және ... ... ... ... көңіл бөлінеді.
1993 ж. дейін ішкі, республикааралық және сыртқы ... ... ... ... Экспорттық лицензия және шек қор ... ... ... берілетін. Стратегиялық маңызы бар товарлар экспортқа тек
монополиялық сыртқы экономикалық құрылымдар ... ... ... ... ... екіжақты үкіметаралық келісімдер бойынша және клиринг
негізінде жүргізілді. 1993 ж. квота 34 товар атына шейін, ал ... ... ... 1994 ж. ... ... ... 7 және 34 ... ... ж. ... және жеке адамдардың қауіпсіздігін сақтайтын ... ... ... ... және экспорт-импорт лицензиялар
жойылды. ... ... ... ... бартерлік саудаға тыйым салынды,
биржалық сауданы кеңітуге щаралар қолданылды. Республика ЕБ, ... ... ... ... ең ... ... алды. Қазақстан Бүкіл
әлемдік ... ... (ВТО) және ... ... Баға жүйесінің (ГАТТ)
құралымына енді. Осының барлығы Қазақстанға әлем ... ... ... ... республика әлемнің 145 елімен сауда жасасады.
Екінші кезеңде Қазақстанның сыртқа шығаратын өнімдерін әлем ... ... ... ... бұл ... ұлттық экономикалық бәсекелесу
қабілетін көтеруді ... ... Бұл ... ... ... ... ... жетіп, өндіріске қарқынды инвестиция процесі
басталғанда туады.
Орта мерзімді ... ... ... ... мына ... ... КСРО елдерімен өзара ұтымды шаруашылық байланыс негізінде
жаңа саяси және экономикалық ... ... ... дайындығы жоғары деңгейдеі экспорттық өнім шығаратын
өндіріске жұмсап, Қазақстанның сыртқа өнім шығаратындарын қолдау;
- үкіметаралық жемісті келісімдер, ... ... ... ... ... импорттық саясат жүргізу;
- товар өндірушілерге халықаралық ... ... ... ... ету, оған ... ... ВТО және ГАТТ ... себеп
болады;
- халықаралық сауда өресінде қаржыландыру, ақпараттық және коммерциялық
қызметтерді дамыту.
Қазақстанның негізгі сауда аймақтары болған КСРО және СЭВ (экономикалық
өзара ... ... ... ... ... ... құрылымы да
өзгерді. Республикада маңыздары бірдей сыртқы экономикалық даму бағыттары
анықталған – олар ТМД ... ... ... ... ... және басқа
Оңтүстік-Шығыс Азия елдері кіретін «Азия-Тынық мұхит», ... ... ... кіретін – Азия, Германия, Швейцария, Англия және басқалар кіретін
«Европа», негізінен АҚШ кіретін ... ... ... ... ... ... кіруін жеңілдету, неғұрлым икемді валюта
тәртібін енгізу, айқын ұлттық жобаларды іске асыру үшін ... ... ... ... ... тарту қажет.
3.2 Қазақстан Республикасында сыртқы сауданың дамуы
Қазақстанның жеткілікті экспорт-импорттық мүмкіншілігі бар. Республика
жерінде бұрынғы КСРО хром кені ... 98%, ... - 53%, ... ... - 40%, ... - ... ... - 39% және т.б.
шоғырланған. АӨК-де әсіресе астық және мал ... ... ... ... экспорттық мүмкіншілігі бар. Қазақстанның жер қойнауында
әлемде ... ... ... 1/15 ... ... ... қоры ... әлемде бірінші орында, хромит және фосфорит қорлары –
екінші, марганец рудасы – үшінші, қорғасын және ... ... ... ... орын ... Темір рудасы қорының да әлемдік маңызы бар.
1995 ж. республиканың барлық ... ... ... 10,7 ... АҚШ
долларына тең болды, оның, 5,15 млрд. доллары экспорт курсы, ал 5,6 ... ... ... 1996 ж. ... ... ... ... айналымын
жалпы көлемі 2365,5 млн. АҚШ долларына тең болды, оның 1652,2 млн. ... ал 984,3 млн. ... ... ж. ... ... ... көлемінің импорттан асуы нәтижесінде
республикада 667,9 млн. АҚШ доллары сомасына тең ... ... ... ... ... Бірақ та, өтпелі кезең кезінде еліміздің ішкі
нарығының тапшылығы салдарынан импортты ықшамдау жөн болар ма ... ... ... бұл ... ... арқылы болған:
- сыртқы борышты төлеуге байланысты туған проблемалар бойынша сырттан
түсетін қарыздардың қысқаруы;
- импортты ... ... ... тиімділігі.
Қазақстан Республикасының жалпы товар айналым көлемінің 64% ... ... ... келеді, олардың ішінде негізгі серіктестер Ресей,
Түркменстан, Өзбекстан. Европалық елдердің сыртқы саудадағы үлесі 22% тең,
негізгі ... ... ... ... ... Азия
регионының сыртқы саудадағы сыбағалы үлесі товар айналымының 13% тең, ... ... ... ... ... ... ... және Түркия.
Қазақстан экспортының құрылымында басым өнімдер металлургия өнімі -
36%, ... ... - 32%, ... және ... өндіруге қажет
шикізаттар - 12%, химия өнімдері - 11%.
Импорттық құрылымында басым ... ... ... ... шикізаттар - 38%, ... ... және ... - ... ... көлемінде еркін айырбасталымды валюта бойынша шетке
шығарылатын ... 58% ... 30% ... ... ... ал 7% ... ... жүргізіледі.
Сыртқы экономикалық байланыстарды басқару үшін алғашында Қазақ ... ... ... (СЭБ) ... ... ... ол ҚР СЭБ
Министрлігі деп аталды, оны қазір сыртқы сауда индустрия, экономика және
сауда, министрлігі ... Ол ... ... ... ... ... жұмыс жүргізеді.
Министрліктің негізгі міндеттері мына төмендегіге саяды:
- лицензия беру және экспорттық және импорттық товарларға шектеу қою
жөнінде ұсыныстар ... ... ... жұмыс істейтін СЭБ қатысушыларға шетел
серіктестерімен сауда, валюта-қаржы, ғылыми-техникалық ... ... ... СЭБ ... қажетті жағдайда бәсекелестіктері туралы және әлем
нарығындағы бағалар туралы ақпараттар беру ... ... ... және ... ... ... ... ету үшін ҚР Сауда-өнеркәсіп палатасы (СӨП) - қоғамдық ұйым
құрылды.
Палатаның негізгі мақсаты мемлекетке ... ... ... ... ал негізгі міндеті отандық кәсіпкерліктің мүддесін қорғау.
СӨП елімізде 400 ... әр ... ... ... ... ... қоғамдарды, фирмаларды, корпорацияларды, ... және ... ... ... ... ... ... жинау,
сараптау жүргізу, инвесторлар іздеу, іскер әлеммен байланыс жасау жатады.
СӨП орталық аппаратының ... ... 5 ... ... ... ... инвестиция, құқық-шарт қызметі және еркін төлем сенімді
өкілі.
СӨП жанында СЭБ ... ... және ... ... ... ... комиссия жұмыс істейді. Республиканың
облыс орталықтарында 14 регионалды Қазақстанның СӨП ... ... ... ... ... бірігіп сыртқы ... ... ... ... жағдайларымен үйлесімді республика кәсіпорындарын
келесі сараптау қызметін көрсетеді:
- сыртқы экономикалық ... ... ... қамтамасыз ету;
- форс-мажор жағдайларда (алапат жағдайларда) куәлік беру;
- сыртқы сауда және халықаралық байланыс жүргізген ... ... ... ... ... ... халықаралық және ұлттық көрмелерді, презентацияларды
(таныстыру рәсімін), семинарларды, симпозиумдарды дайындау және жүргізу;
- Қазақстандағы халықаралық және ... ... және ... ... ... ... ... тауардың, шикізаттардың және құрал-жабдықтардың сапасын және санын
сараптау;
- тауардың пайда болу куәлігін куәландыру;
- тікелей байланыстарды орнату және ... ... құру ... ... ... кәсіпорындарын, бірлестіктерін, ұйымдарын және ... ... ... ... ... ... ... кадрларын және мамандарын шетелдерде оқытуды және
дайындауды ... ... ... ... туралы ақпарат-анықтамалық
құжаттармен қамтамасыз ету.
СӨП ҚР ... ... және ... атындағы Қазақ мемлекеттік
ұлттық университетімен бірігіп ұлттық кадрларды қайта ... ... және алыс шет ... ... байланыстың дамуына,
экспорттық тауарлардың көлемінің ... ... ... ... ... ... ... орталығында айтарлық үлес қосады.
Осы орталықтың территориясында Алматы қаласында ҚР Президентінің ... ... ... ... ... оның ... ... халықаралық маңызы бар бірыңғай сауда экономикалық және көрме-
ақпарат кешенін қалыптастыру;
- өзара тиімді ... ... ... ... ... ... тартуға қолайлы жағдайлар
жасау;
- сыртқы сауда ... ... ... және ... ... кең ... ... нарыққа шығуына жәрдем жасау;
- ақпараттық, маркетингтік және басқа ұйымдасқан қызмет ... ... ... ... шаруашылықпен айналасқан субъектілерге 5 жыл
мерзімге салық және экспорттық баж алымын төлеуге ... ... ... ... ... ... тауарлар лицензиядан және квотадан
босатылады.
3.3 Қазақстанның орталық Азия және Европа одақтарына интеграциялануы
Орта Азия ... (ОАР) ... ... ... ... Бұрынғы бүкілодақтық еңбек бөлісінде өндіргіш күштерді
орналастырудағы кемшіліктің салдарынан бұл ... ... ... ... ... ... кетсек, Қазақстанның, Өзбекстанның және Қырғызстанның темір жол
машина жасайтын өнімдерге қажеттілігі 96%-ке шеттен ... ... ... ... - 95%, ... ... техникасына - 90%, химия және
мұнай өнеркәсіптерінің құралдарымен - 82%, ... ... - ... ... өнімімен - 70%. Жалпы алғанда, ОАР ... ... ... 103 саласының (барлығы 104) өнімдерін тасымалдаған, ал
өздері 83 салалардың өнімдерін шетке шығарған.
КСРО ыдырауына және ... ... ... ... ... ... ... беталыс ОАР орын алды.
Егемендік жариялағаннан кейін ОАР араларында ... ... ... ... ... ... бірақ та өндіріс құлдырауында, төлемге
қабілетсіздік дағдарысы, мақсаттылық мемлекеттік реттеу саясатының жоқтығы,
т.б. жағымды ... ... ... әлем нарығына тез бейімделу ОАР-ды ... ... ... оған ... ... ... коммуникациялық жүйенің
нашар дамуы, индустриалды және аграрлы-шикізаттар өндіретін елдердің ... ... ... ... жағдайда бірігіп, жоғары деңгейдегі тиімді және бәсекелесуге
қабілетті ... ... ... экспорттық әлеуметтілігін
дамыту, экономикалық және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін ОАР
алдында араласа кірісу қажеттігі ... ж. Орта Азия және ... ... ... Кеңесін құру
туралы келісімге республикалар басшылары қолдарын қойған болатын. 1994 ... ... ... ... ... республикалары арасында
еркін экономикалық кеңістік құру туралы ... ... ... Осы ... ... ... Мемлекетаралық Кеңес, Премьер-министрлері,
Сыртқы істер министрлігі Кеңестерін құрды және ... ... ... ... ... ... Ол Алматы қаласында орналасқан.
Орта-Азия қарым-қатынас және даму Банкісі құрылды, оны құрушы ... ... және ... ... кір ... ... үшін ... элетроқозғаушыларды жеткізіп ... ... ... АҚ 300 мың АҚШ ... ... қаржыландыра
бастады.
«Сайман» АҚ электрэнергиясын есептейтін аспаптар өндіру үшін 100 ... ... жуық ... ... «Формпром» концернімен (Өзбекстан) дәрі-дәрмегін
өндіру үшін 300 мың АҚШ долл. тең кредитке қол қойылды.
Мүдделі министрліктердің сараптаушылар мәжілісінде, атқару комитетінің
қатысуымен (1994 ж. ... қ., ... қ. 1995 ж., ... қ. 1995ж.) ... ... ОАР ... ... бағдарламасы жасалды. Бағдарлама
отын-энергетикалық, химиялық, машина жасау, ... ... ... және байланыс, құрылыс материал ... ... ... ... барлық түрлерімен толық
қамтамасыз ету және экспорттық әлеует құру қаралған. Қазақстанның оңтүстік
облыстарын және Қырғызстанның солтүстік облыстарын ... ... ... ... ҚР Энергетика және табиғи қор министрлігі, «Алаугаз» МХК
және ... ӨБ ... ... газ ... ... ... дейін
созылатын газ құбырының екінші желісін қаржыландыру және салу жүргізілуде.
Орта Азия қарым-қатынас және даму Банкісі «Қаратау» фосфорит бассейнін
шикізат базасын ... ... ... суды ... аспаптар
өндіруді, тұрмыс аспаптарына қажет электродвигателін және жалпы өнеркәсіп
механизмдерін өндіруді бірінші кезек жоба ретінде қаржыландырады.
Өзбек-Қазақ-Қырғыз жаңа ... ... ... европалық бағытта сыртқы экономикалық дамуы Европалық
Одақпен (ЕО) араластықты ... Бұл ... ... ... ... ұзақ ... жинап бағдарламаларды іске асыру жолдарымен жүреді.
Халықаралық қатынас жүйесінде ТАСИС (ТМД ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – нарықтық экономиканы ... оны ... ... ... және ... ... ... жасау пікірі
1990 ж. туды, ал 1991 ж. Рим қ. ... ... (ЕК) ... ... жаңа ... ... (ЖТМ) ... экономикаға көшуге
және демократиялық қоғам құруда экономикалық, саяси, әлеуметтік мәселелерді
шешуге қолдау көрсету ЕК бағдарламасы. Осы бағдарламаның ... ... ... ... ... ... ... жасау және стратегиялық
белгілеуге жәрдемдесу үшін ақысыз көмек қаражат тегін беріледі.
ЕО және ... ... ... ... ... 1992 ж. ... 1991 ж. ... және қарым-қатынас туралы келісімге қол қойылған. 1994 ж.
Қазақстанмен «Сауда және қарым-қатынас келісімді» ЕО алдын ала келісім ... ... ... ... ... ... ... қол қойды.
1995 ж. Брюссель (Белгия) ЕО сыртқы істер ... ... ... ... ... арасындағы «Серіктесу және қарым-қатынас туралы келісімге»
ресми қол қойылды, бұл өзара ... ... ... ... іс ... ТАСИС бағдарламасы 1992 ж. жүзеге асырыла бастады.
Бірінші кезеңде (1992-1993 ж. көктем) тек ... - ... ... ... ... ... өндірістік,
коммерциялық және басқа да тәжірибенің, өндіріс технологиясы құпияларының,
патентпен ... және ... ... ... ... ... ... ж. индикативты (ұсынушылық) бағдарламасының қарастыруымен
жобаларды жүзеге асыру үшін ... ... рет ... ... 1992 ж. ... ... ... (үйлестіру) бюросы құрылып,
жұмыс істей бастады, ол автономиялық ... ... ... ... ... Үйлестіру бюросы мынадай міндеттер атқарады: ... ... ... ... анықтау; европалық тәжірибені және
«ноу-хау» тартуды неғұрлым қажет ететін маңызды секторларды ... ... және ... ... ... көрсету. Үйлестіру бюросының іс-
әрекеті толық Қазақстаның мүддесіне бағынады. Бюро ҚР Үкіметі мен Евролалық
комиссия арасында байланыстырушы буын және ... ... ... ... ... (1993 ж. көктемі - 1994 ж. күзі) Қазақстанның техникалық
жәрдемге мүддесіне жедел және тез талдау жүргізілді. ... ... ... ... ... ... тиімді түрлерін, тәсілдерін
іздеу және іс жүзінде ... ... ... жұмыс жүргізілді.
Республиканың европалық құрылымдармен тығыз байланыс жөнге салына бастады.
Европалық комиссия 1991 ж. ... үш ... 6 ... ... экю ... ... олар ауыл ... оқыту, энергетика.
1992 ж. ТАСИС 31 жобаны қаржыландыруға 20,6 млн. экю ... ... ... ҚР Үкіметіне кеңес беругс, ауыл шаруашылығына, энергетикаға және
транспорт кәсіпорындарын қолдауға, мемлекеттік ... және ... ... ... ... жж. ... асырыла бастаған жобалар бойынша ... ... оқу ... халық шаруашылығының әр түрлі
салаларының, кәсіпкерлердің, банк қызметкерлерінің 500 ... ... және ... ... ... ... бағдарламасына қатысушы
министрліктердің және салалардың 50 астам қызметкерлері ... ... ... тез ... курстарынан өтті.
Қазақстанда кадрлар дайындау үшін бірнеше оқу орындары және орталықтар
құрылып, жұмыс істеуде. Олар:
- менеджерлер дайындайтын және кәсіпкерлердің эксперименттік оқу ... банк ... ... ... ... және Европа елдеріндегі серіктестермен іскерлік
байланыстарды жөнге қою үшін ... ... ... қамтамасыз ету жөнінде ұсыныс дайындайтын орталық;
- отын-энергетикалық кешеніне менеджерлер дайындайтын орталық;
- авиадиспетчерлердің ... ... ... ... топтар;
- менеджмент бизнес оқу орны.
Жекешелендіру саласында ТАСИС бағдарламасында Әскери-өнеркәсіп кешенін
(ӘӨК), ауыл шаруашылық машина жасау, ... ... ... ... 46 ... ерекше көңіл бөлінген. Инвестициялық қорлар
(60 жуық) құруға көмек көрсетілген, 100 астам қорларды басқарушылар ... ... іс ... ... ... ... ҚР ұлттық банкісінің міндеттерін қайта ұйымдастыру
жұмысына қатысты. ... ... ... ... Арал
проблемасын шешуді ізденуде маңызды роль ... ... үміт бар. ... да ... ... ... механизмдер арқылы ұйымдастыруда.
Айта кету керек, ТАСИС бағдарламасының тиімділігі ... емес тек ... ... білінеді, себебі көптеген жобалар стратегиялық
мақсаттарды көздейді. ... ... ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасының қарым-қатынасын нығайта
түседі.
Әлемдік шаруашылық бірлестігіне ... ... ... жаңа әлемдік
қарым-қатынасқа қалыптасуы екінші дүние жүзі соғысынан кейін басталды. Бұл
жаңа ... ...... ... ... ... ... және қаржы көмектерді жан-жақты қолдау.
Әлемдік экономикалық қарым-қатынастың жаңа орамы экономикалық өзара
жәрдем Кеңесі (СЭВ) және ... ... жаңа ... ... пайда болуына байланысты XX ғасырдың 90-ші жылдарында басталды. Жаңа
жүйенің ... ... ... ... құру және даму банкісі
(ХҚҚДБ), Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Европа қайта құру және даму банкісі
(ЕҚҚДБ), Азия даму ... ... ең ... ... ... сомасы 32,1 млн. АҚШ долл. тең ТАСИС
шеңберінде ЕБК ... ... ... сома және ... ... ауыл ... ... іске
асыруға және жекешелендіруге жұмсалады.
Жан-жақты көмек көрсету көлемі бойынша екінші орында ЕҚҚДБ - 3,36 ... ... Бұл ... ауыл ... ... және байланыс,
энергетика және геологияны дамыту жобаларына жұмсалады. Осымен ... ... ... ... көрсетуге және шағын жене орта бизнесті ... ... ... ... ... ... -1,95 млн. АҚШ ... Бұл
қаражаттар банк жүйесін дамытуға және жекешелендіру бағдарламаларын жасауға
пайдалану болжалануда.
ХВҚ Қазақстанға қарыздың екі ... ... ... 1998 ж. бастап 10 жылдың ішінде қарызды өтейтін жүйені өзгерту ... млн. АҚШ ... ... осы сома ... резервті несие беру.
Айта кету керек қарыздың барлық сомасын алу ... ... ... және Жапон ЭКСИМ банкісі (ХВҚ бірге қаржылайды) желісі бойынша
Қазақстан жалпы сомасы 205 млн. АҚШ ... тең айып ... ... ала
алады. Бұл қаражаттар денсаулық сақтау, білім саласына, импорт жүргізу үшін
және валюта түсуіне жұмсалады.
Халықаралық қаржы ... ... ... ... ... ... ... жеке донор-елдермен (көмек берушілер) өзара келісім
жасай алады.
Екіжақты техникалық көмек аясында ... АҚШ, ... ... Оңтүстік Кореямен байланысы бар. Осы бес елдермен ... ... ... сомасы 127,4 млн. АҚШ долл. тең келісімдер жасалған, оның
37,5 млн. ... ... және ... ... ... ... 89,7 млн.
долл. негізінен әлеуметтік мүдделерге, халықтың ... ... ... көмекке жұмсалды. Жобаның маңызды бөлігі жеке секторлардың
дамуына, ақпарат орталықтарын ... да ... ... ... 17,1 млн. ... ... денсаулық сақтау, білім салаларына және
қоршаған ортаны қорғауға жұмсалады. Германияның көмегі 12,6 млн. ... ... АӨК ... ... ... ... ... млн. долл. көлемінде негізінен энергетика, ауыл шаруашылық, өнеркәсіп
және ... ... ... ... Оңтүстік Кореядан түскен қаражат
0,3 млн. долл. сомасында Президент аппаратын, СІМ және педиатрия институтын
қолдауға жұмсалды.
Көпжақты және ... ... және ... көмектерді жүзеге асыру
бірнеше мәселелер туғызуда. Олар:
- сырттан келген ... ... ... ... ... ... және ... пайдалану туралы
жеткілікті ақпаратпен қамту;
- шетел кеңесшілерінің қызметтін тиімді пайдалану;
- ... ... ... кадрлармен толықтырып отыру т.б.
Қазақстанда шетел капиталын жұмсаудың негізгі түрі – республикада 1990
ж. бастап құрыла бастаған бірлескен кәсіпорындары (БК). ... ... ... ... БК және шетел компанияларының іс-әрекеттері «Шетел
инвестициясы туралы» заңмен және 30-ға жуық ... да ... ... ... компанияларының ... ... ... ... бес жылдың ішінде олар ... ал ... бес ... ... салықтың жартысын (50%) ғана толейді
және жекешелендіруге қатысуға мүмкіншіліктері бар.
БК Қазақстанның барлық ... ... ... ҚР ... және
талдау мемлекеттік комитетінің мәліметі бойынша 01.04.96 ж. республикада
шетел инвестициясын пайдаланатын 728 ... ... ... ... ... ... қаласында орналасқан - 460, Қарағанды облысында - 32, ... ... - 30. 1996 ... ... ... БК ... ... АҚШ долл. сомасына тең товар жіберіп және қызмет көрсеткен, бұл 1995
жылдың сол ... ... 18% көп, ал ... товарлардың және
қызметтердің көлемі 59,9 млн. долл. жетіп, 1995 ... ... ... 33%-ке ... ... ... ... көлемінде БК үлесі ... ... ... – 6%. ... ... ... үлесі Атырау
облысының БК-на келеді (республика БК ... ... – 77%), ... көбі ... ... ... келеді (жалпы импорттың – 73%).
Біріккен кәсіпкерліктің географиясы әлемінің 60-қа жуық мемлекеттерін
қамтиды. БК ең көп саны ... ... ... АҚШ фирмаларымен құрылған.
БК азғана санын қоспағанда, қалыптасу сатысында тұр және ұсақ БК ... ... ... ... ... ... ... құрылымында
ірі инвестицияны қажет етпейтін салалардың сыбағалы үлесінің мол ... БК ... ... БК - серіктес еліміз – АҚШ, мал және ... ... ... және ... «Алпам» БК - серіктес еліміз ... ... ... ... құру кезінде ұйымдастырушылар Жарғы қорын жасайды, оған өздерінің
ғимараттарын, технологияларын, «ноу-хау», басқа құнды материалдық заттарын
және ақша ... ... құру ... ... міндеттер ескеріледі:
- экологиялық жағдайды бірыңғайлай ... ... ... ... кенге бай, бірақ аз меңгерілген региондарды игеру;
- нарыққа өту кезеңінде жаңа шаруашылықтар ... ... ... ... ... және басқару тәжірибелерін игеру;
- республиканың және оның региондарының экспорттық мүмкіншілігін өсіру;
- шетелдермен ғылыми-техникалық және ... ... ... ... ... ... әлуетін тиімді пайдалану т.б.
Қорыта келгенде, Қазақстанның сыртқы экономикалық іс-әрекетінің негізгі
міндеті – халық шаруашылығының ... ... ... артта
қалғанды жою және сыртқы экономикалық байланыстарды үйлестіру, экономикалық
қауіпсіздікті сақтау негізінде ... ... ... валюта қорларын қалыптастыру мақсатымен халықаралық еңбек
бөлісуге белсенді қатысу.
Республика ЕК, Канада, АҚШ, ... және т.б. ... ... ... ... Республика әлемнің 145 елімен сауда жүргізеді.
Қазақстанның әлемдік шаруашылық бірлестігіне ... ... ... бар. Еліміздің жерінде бұрынғы КСРО-нің хромит ... ... ... 65%-ке ... ... 53%, қорғасынның 47%-
ке, мырыштың 40%-ке, мыстың 30%-і ... АӨК де ... ... ... ... және мал шаруашылығы өнімдері бойынша. Осы
мүмкіншіліктерді жүзеге ... үшін ... ... инфрақұрылым
дамуына, халықаралық шаруашылық құқық саласына және ... да ... ... ... ... кадрлар дайындауға жағдай жасау
қажет.
ҚР сыртқы экономикалық іс-әрекетін реформалау: өндірістің және сыртқы
экономикалық іс-әрекет ... ... ... және ұзақ мерзімде
бірігуін; әлемдік шаруашылыққа ... ашық ... ... ... кең ... ... араласуына мүмкіндік
туғызу үшін оны коммерция жолына шығаруды; Қазақстанның экспорттық әлуетін
өсіруді және біріккен кәсіпкершіліктің әр түрлеріне ... ... ... Орта Азия ... ... Орта Азия республикаларының
Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан бірлесуі - ... ... ... ... ... ... республикалардың экспортқа деген
салмағын дамыту және экономикалық, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз
ету.
Қазақстанның ... ... орны ... және ... ... ... ... Халықаралық қатынастар жүйесінде ТМД (ТАСИС)
техникалық жәрдем бағдарламасын ... ... бір ... ... ... бағдарлама бойынша «ноу-хау» дамыту, кадрлар дайындау, құқықтық базасын
жасау және стратегияны белгілеуге жәрдемдесу үшін ... ... ... ... ... реформаны жүргізуге көмек көрсету және елімізде
кәсіпкершіліктердің мүддесін қорғау мақсатымен, Республикада ... және ... ... ... ... үшін ... палатасы түрінде қоғамдық ұйым ашылды.
Жақын және алыс ... ... ... ... ... ... ... шеңберінде құрылған Қазақ іскерлік
қарым-қатынас орталығы (ҚІҚҚО) айталықтай ... ... ... Алматы қаласында «Атакент» еркін сауда аймағы ашылды.
Қазақстанда шетел капиталы қатысуының негізгі түр – (БК) ... ... ... ... ... 60-қа жуық
мемлекеттерін қамтиды. ҚР сыртқы экономикалық заң ... ... ... ... ... ... ... 30 шақты
құжаттармен реттелінеді. Шетел ... ... ... ... үшін ... ... ... және приватизацияларға мүмкіндіктер
қаралған.
Қорытынды
Барлық қиыншылықтарға қарамастан, біз болашақ жеткіншек ұрпақ жайында,
қазіргі өнеркәсіптік-өндірістік потенциалды ... ... ... Отын-энергетика, мұнай-газ, түрлі түсті металдар ... мен ... ... ... да салаларының жаңғыртылуын шет ел
берген несиелер есебінен қаржыландыруға байланысты жұмсап жатқан ... ... ... ... Әйтсе де дағдарыстан кейінгі даму
негіздерін қазірден ... ... яғни ... қарсы шаралар қолданумен
қатар материалдық өндірісті жаңғырту саясатын тұрақтану басталғанға ... ... ... ... ... Кәсіпорындар бұған бөлетін
қаражат салықтан босатылуға тиіс. Ғылыми-техникалық прогреспен ... ... ... ... ... ... және техникамен қайта
жарақтандыру бағдарламасы керек. Мұнай-газ, түрлі-түсті металлургия тағы
басқа стратегиялық мәні бар ... ... ... сай ... ... болу ... оларды тиімді басқару жүйесін құру қажет.
XXI ғасырда атқарылатын ... ... ... ... біз ... және
ішкі рыноктардың нақты қажеттерін, республиканың нақты минералдық-шикізат
ресурстары мен басқа да мүмкіндіктерін негізге ала ... ... ... проблемалары жайында ойлауға ... ... ... және жаңа ... ... ... рынок талаптарына
сай келуге тиіс.
Бұрын ұсынылғанындай, республика ішкі рыногының халық ... мен ... ... ... ... қанағаттандыру, шағып
өнеркәсіптік технологияларға арналған еңбек ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші облыстық және аудандық буындарға
жүктелуге ... Бұл ... ... ... бүкіл арсеналын –
Швецияның, Голландияның, сайып келгенде, селолық аудандары небары он ... өз ... ... ... ... ... ... шығара
бастаған Қытайдың тәжірибесін барынша пайдалану керек. Сонымен ... ... ... ... ... өз иығымен көтерген
ұрпақтың дүниетанымы XX ғасырдың арғы жағында өзгеруі мүмкін ... ... Бұл ... жер ... де, ... ... ... Демек, әлі де кеш болмай тұрғанда, ауыл
шаруашылығының ең ... ... ... ... мемлекеттің
меншігінде қалып, шаруа қожалықтарымен қатар жұмыс істеуі үшін ... ... ... өзі ... ... ... елдердің ауыл шаруашылығын
дамытудың осы заманғы тенденцияларына сай келеді.
Ішкі рыноктың проблемаларын шешудің келесі нақты жолы, бұрын да ... ... пен ... ... ... ... қолдау көрсету. Оларды дамытатын орталықтар мен қорлар құру.
Тіпті 3-4 жылға бірінші мәселе ретінде мемлекеттік ... ... ... ... ... мазмұны мынадан бағдарлама болуы керек:
біріншіден, эспортқа тауарлар өндіруді ұйымдастыру, оларды ... ... ... ... ... басқа елдерге тікелей
инвестициялау мүмкіндіктерін мұқият зерттеу. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ТМД елдерінде
орналастырудың нақты мүмкіндіктерін іздеу. Бұл біз үшін көтерілмеген тың
мәселе, оны ... ... ... ... ... деген мемлекет тек
шет ел инвестициясын ... қана ... ... ... өз ... да жөн. ... ... өзінде, XXI ғасырға жақындап
қалған кезде, оның сыртында астық, ет-сүт тағамдары, былғары-мех шикізаты,
жүн, ... ... ... мен ... ... сирек кездесетін элементтер
бойынша дүние-жүзілік рынокта лайықты орынға ие болуын кездеу керек. Сонда
Қазақстан Республикасы таяу уақытта ... ... және ... металдар
дүниежүзілік стандарттар бойынша сатылатын, тұрақты жұмыс ... ... ... ұйымдастыра және оларды өндіру мен сатуға
өзінің монополиялық жағдайын пайдалана алар еді.
Мысалы Ұлы Жібек жолын жаңғырту проблемасын алайық. Өз ... ... жолы ... сол ... елдердің дамуында елеулі роль атқарды. Ал
дәл қазір біз XXI ғасырдың баспалдағын аттағалы тұрғанда, ... өте бір биік ... ... ... интеграция тамырын
жая бастағанда Ұлы Жібек жолына ... ... ... Сол ... бұл үлкен
жолды қайта жаңғыртуда түрлі факторларды мұқият ... ... ... ... ... экономикалық, саясаттық, әлеуметтік, ұлттық т.
б. және дамуды қандай кезеңдерге бөлу керек.
Отанымызды қорғау және ... ... ... ... Республикамыздың сыртқы сауда-экономикалық қатынас бағдарламасын
жасау қажет. Осы бағдарламада сыртқы саудада ... ... ... ... оның іске асыратын механизмдерін түбегейлі ойластырып, дәлелдеп
жұмыс істеу қажет. Дүние жүзілік ғылым мен техниканың дамуында ... 4-
5 ... ... ... Бізде 3-4 жылда бағдарламаға ... ... ... ... ... негізгі мәселелері Қазақстанның әлем рыноктарына
шығып ондағы ... ... пен ... ... ... ... ауылшаруашылығы, азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп, тау-кен өнімдерінің
экспорты автомобиль және ... ... ... ... мұнай мен
газ экспорты – халықаралық трансконтененталды тасымалдау құбыр ... ... ... ... ... құбырларының салынуына байланысты
Қазақстанда өңделмеген (шикі) ... ... ... күрт және ... ... ... деп күтілуде.
Қазақстанның мұнай қорын сыртқа тасымалдау құбыр жолдарын салудың
бірнеше схема-жобаларының варианттары ... ... ... ... ... мұнайды әлем нарығына шығару, қажет болатын инвестициялық
шығындардың көлемі мен тиімділігі жағынан ... ... ... Теңіз-
Каспий шельф консорциумының Новороссийск бағытындағы ... ... ... ... алмастыратын және толықтыратын
альтернативті құбыр жүйелері қажет. Біріншіден, ... ... ... күрт өскенде жалғыз құбыр жолы мұнай экспортын толық қамтамасыз ете
алмайды. Әлемге белгілі маман-сарапшылардың пікіріне ... осы ... ... ... қорлары Қазақстанда ХХІ-ғасырдың бас кезінде (20-
30 ж.ж.) Парсы шығанағындағы Араб елдерінен кейінгі екінші ... ... ... Қазақстан үшін болашақта Солтүстік-батыс пен Оңтүстік-батыс
бағыттарындағы мұнай-газ құбырларымен қатар ... ... ... ... салынатын құбыр жолдары да тиімді және ... ... ... Россия бағытында дами алады, егер қалыптасқан
экономикалық қатынастар жүйесі одан ары нығайып дами түссе, ... ... ... ... ... отыр. Украинаға газды Россия арқылы тасымалдап
жеткізуге болады, немесе Россиямен ... шарт ... ... ... ... ... болады. Болашақта мұнай мен газ экспорты Қытай
және Оңтүстік-шығыс Азия ... ... дами ... стратегиясында газды экспорттаудан гөрі Республиканың Солтүстік
және Оңтүстік аймақтарын, ... ... ... ... ... ... зор. Көршілес жатқан Ресей, Өзбекстан, Түркменстан елдері
Қазақстанның мұнайы мен мұнай өнімдеріне ... ... ... ... ... ... өңдеу зауыттарының өнімдерін сыртқа сатып
өткізу жолдары мен ... ... ... ... алыста жатыр,
оған шығу қиынға түседі, жеткеннің өзінде де ... ... ... ... ... ену ... емес. Қалғаны - көршілес Қырғызстан мен
Қытайдың батыс аймағы ... ... бұл ... ... және ... Содан Қазақстанда жаңадан мұнай өңдеу зауыттарын
салудың орнына қолдағы бар ... ... ... ... ... дұрыс сияқты.
Астық өнімдері Қазақстан үшін экспорттық түсімдерінің (табысының)
маңызды түрі ... ... ... таза ... ... азайтып, оның
орнына одан шығарылған түпкі өнімдердің (ұн, макарон т. б.) үлесін ... ... ... бұл ... ... ... импортын
қысқартып, валютаны үнемдеуге мүмкіндік ... ... ... ет пен ет ... ... толық мүмкіншілігі бар. Ол үшін
Республикада мал ... ... ... ... ... ... ... өндіріс саласын дамыту қажет. Қазақстанның дәстүрлі экспорты –
тау-кен ... ... және қара ... ... - ... ... рудалар, металдар, металл құймалары т. б. - үшін
әлем нарығында қалыптасқан өз орны бар.
Мұнай мен ... ... ... ... ... жүйелері қажет
болса, тау-кен өндірісі, ауыл шаруашылығы, азық-түлік және ... ... ... ... ... және автомобиль транспорттарының
дамуына байланысты. Содан болашақта ежелгі «Жібек жолын» ... ... ... ... ... Азия және Таяу ... аймақтарымен
байланыстыратын, соның нәтижесінде, Батыс-Еуропа елдерінің теміржол
жүйесіне жалғасатын, ... ... жол ... іске ... өте зор. ... ... әсіресе Еуропада, АҚШ-та, Канадада автомобиль
транспортымен халықаралық контейнерлік жүк тасымалдау әдісі өте ... ... үшін де ... ... сырт ... ... ... болашағы өте зор.
Экономиканы реформалау және оның құрылымын қайта құру ... ... ... өте қиын да ... кедергілер күтіп тұр. Бұл қиындықтар, бір
жағынан, Республика бұрынғы СССР құрамында болған ... ... ... мен ... ... ал екіншіден – олар соңғы
жылдары мәжбүрлі түрде және көбінде ойланбастан ... ... ... ... және ... ... экология
жағынан қауіпті, технологиясы ескірген, тиімділігі төмен шикізат салалары
басым екені белгілі. ... ... ... ... ... ... белгілі болған, содан «Азия жолбарыстары»
деп аталатын ... Азия ... ... ... ... ... т. б) ... үлгі ретінде алуға болар еді.
Республиканың бар потенциалына сүйене ... ... ... кезекте
дамитын салалары мен түрлерін анықтап, оларға қажетті ... жаңа ... мен ... ... ... тартып
экономиканың стратегиялық бағыттарын анықтап алу ... ... ... ... бағытында, бірінші, бастапқы кезеңде
импорт көлемін қысқарту және ұлттық экономика мен ішкі ... ... ... ауыл ... ... ... ... тұтыну
тауарларын өндіруге, ал ауыр өнеркәсіпте, түсті және қара ... ... ... өткен өте таза және сапалы құймалар мен
қоспаларды шығаруға ... ал ... ... даму кезеңінде осы күнгі
ғылыми-техникалық прогресс талаптарына сәйкес ... ... ... трапспорт, коммуникация салаларын қалыптастыруға болады. Әрине,
құрылымдық реформа қажырлы еңбек пен ... ... ... валюта мен білікті мамандарды қажет етеді. Шетелдік валюталарды
алу және олардың түсімін арттыру сол баяғы ... ... ... (мұнай, газ, түсті металдар, астық) экспортын өсіру арқылы ғана
мүмкін болады.
Сонымен, Қазақстан ... ... ... үшін ... ... қажет, яғни бұл экономиканың шикізаттық бағытын одан әрі
тереңдету деген сөз. Әрине бұл ... ... ... ... ... үшін қажетті қаражат табудың уақытша жолы екені
түсінікті.
Экономиканың ... ... ... ... ... іске ... ... нақты анықталған құрылымдық реформаның
программасын қажет етеді.
Өкінішке орай, осы күнге дейін мұндай бағдарлама ... Іс ... ... ... ... ... барлауға және өндіруге хұқылық беретін
лицензия – рұқсат құжаттарын кім ... ... ... ... ... өндіру кәсіпорындарын, стратегиялық даму мақсаттарын анықтамай,
шетел фирмаларына сату ... орын ... ... ... ... өндірісінің үлесі бұрынғыдан
артып өсу тенденциясы ... ... біз ... ... ... ... орнына тереңдете түсудеміз. Егер қалыптасқан
экономикалық саясат пен даму стратегиясын шұғыл өзгертпесек, Республиканың
шикізат шығару ... ... ... ... озық ... арқылы
терең өңдеп дайын өнім өндіретін өндіріс түрлерін қалыптастыру үшін қажетті
экономикалық ынталандыру механизмін іске қоспасақ, онда ... ... ... ... ... қала ... сенімдіміз, неге десеңіз бізде қажетті потенциал бар, білімді
де білікті ... ... ... ... мен қоғамдастық қалыптасқан
жағдайдың ... ... ... ... барлық жігер-күштерін
Қазақстанның тиімді экономикасы, халқының хал-ахуалы жоғары дамыған қуатты
және демократиялық мемлекетке айналуына, әлем ... ... ... ... ... Абишев С. Лицом к мировой экономике //Экономика и жизнь, 1991, №5.
2. Абуталипов Ж. На пути к ... ... ... и ... 1993, ... Антикризисная программа правителъства //Экспресс К°, 1993, 5, 6, ... ... Е.М. ... ... ... ... ... -Алма-Ата, 1989.
5. Арынов Е.М., Жоламанов Р., Елеусизов А. Иностранное ... ... ... ... //Саясат-Политика, 1995, №1,2.
6. Аубакиров Я.А. Экономические аспекты преобразования ... ... - ... ... рыночной экономики в
Казахстане) - Алматы, 1995.
7. Ашимбаев Т.А. Экономика Казахстана за 60 лет. -Алма-Ата, 1977.
8. Ашимбаев Т.А. Путь к ... ... ... Будущий экономический обмен Казахстана. Сборник тезисов межвузовской
научно-теоретической ... ... ... ... К.Е. ТАСИС в Казазхстане //Саясат-Политика, 1995. №7.
11. Есимов А.С. Приватизация - основа реформы сельского хозяйства ... 1996, ... ... Ж.Д. ... и ... ... по ... реформы в
регионах //Саясат-Политика, 1996, №2.
13. Жатканбаев Е.Б. Основы формировония ... ... ... ... Р.К. Сравнительный анализ уровня конкурентоспособности
националъной экономики //Саясат-Политика, 1996, №3.
15. Исингарин Н.К. ... ... ... - ... ... ... 1996, №2.
16. Кабдиев Д. Развитие экономжеской мысли в ... ... ... Кажегельдин А.М. От инфляционной экономики к инвестиционной //Саясат-
Политика, 1995, №3.
18. Казахстан: справочник бизнесмена. ... ... ... Р. ... и эффектностъ развития экономики
региона. - ... ... ... Н.К. ... проблемы формирования территориальных
экономических пропорцый и их совершенствования. - ... ... ... Л.М. Горно-металлургический комплекс Казахстана: современное
состояные и проблемы. - Алматы, 1995.
22. Назарбаев Н.А. Стратегия ресурсосбережения и ... к ... ... ... Н.А. ... ... и развития Казахстана как
суверенного государства. - Алма-Ата, 1992.
24. ... Н.А. ... – 2030. ... ... ... К.Н. ... ... управленыя экономикоп. - Алма-Ата,
1986.
26. Националъная программа разгосударствления и приватызации в ... на ... гг. ... ... ... 1993, ... Нургалиев К.Р. Экономика Казахстана. - Алматы, 1997.
28. Нургалиев К.Р., Тулембаева А.Н. Банковский маркетииг. – Алматы, 1998.
29. Нефтъ и газ ... ... ... - ... ... ... ... комплексы СССР. - М., 1977, с. 191-251.
31. Очерки экономической истории Казахской ССР /Под ред. С.Б.Баишева. -Алма-
Ата, 1974.
32. Программа ... ... ... ССР и ... к ... ... 1991.
33. Семенов П.Е., Косов В.Ф. ... ... ы ... сил ... - М., ... ... К. Без конкуренции нет рынка //Казахстан: экономика и ... ... ... Э.А., Двоскин Б.Я., Исентаев К.Б. Проблемы региональной
экономики Казахстана. - Алма-Ата, 1977.
36. ... Қ.Р. ... ... ... ... ... О.Сәбден. ХХІ ғасырға қандай экономикамен кіреміз. Алматы, «Қазақстан».
1997.
38. Назарбаев Н. Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде ... ... ... Алматы, 1993.
39. Назарбаев Н. Ә. XXI ғасыр ... ... ... Жаңа ... ... концепциясы. Халық кеңесі. 1995. 13 қаңтар.
41. Кабаков В. С. Стратегия предпринимательства. Санкт-Петербург, 1996.
42. Клипова М. В. ... ... в ... ... М., 1996.
43. Программы действий Правительства по ... ... и ... ... ... Алматы, 1994.
44. Программа действий Правительства РК по углублению реформ на ... г. ... ... 1995. 20 ... ... О. и др. ... подъема и тактика ... из ... РК. ... 1994. т. ... Сабденов О. Наука, образование, рыночная экономика. Алматы, 1994.
47. Сабденов О., Муханова Е. П. ... ... опыт ... ... ... ... 1992.
48. Сабденов О. и др. Вывод экономики из ... и ... ... ... ... ... Сабденов О. Наука и научно-техническая политика в ... ... ... ... ... ... ... орысша-қазақша анықтама сөздігі». М.Т.Оспановтың
жалпы редакциясынан. Алматы, 1996.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
“Қазақстан халықаралық экономикалық қатынастар жүйесінде”28 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет
Сарыағаш ауданы бойынша шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржы қорларын талдау23 бет
Шаруашылық iс-әрекеттерiн реттеудегi салық жеңiлдiктерi30 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь