Сопылық дәстүрі C. Бақырғанидің дүниетанымының негізі


1.1 Бақырғанидің дүниетанымының мәдени . тарихи және идеалық мәні.
1.2. С. Бақырғанидің дүние танымы, тұлға ретінде қалыптасуы.
Орталық Азияда ортағасыр кезеңі (IX – XIғ.ғ) көне мәдени құндылықтарды жаңғырту және олардың жаңаша даму үрдісін қалыптастыру, өзіндік дәстүрге айналған. Сондықтан, IX – XI ғ.ғ. ортағасырдың ғылым мен философия өкілдерінің жаңаша білімділік, жаңаша ағарту сарынын қалыптастыра отырып, «өзіндік тарихи кезеңінен өтіп кетуіне алып келді.» Бұл тарихи кезең Европа елдерінде кез –келген ұлы өркениетті елдердің тарихи дамуы тап болатын тарихи процесстің жалпы заңдылығы болып табылатын «Қайта өрлеу» деген атауға ие.
[57,с81-82]
Ренесанстық қозғалыс бұл аймақтарда ғана емес, сонымен бірге Азия, грено- Римдік, әсіресе философия, көркем – эстетикалық, этикалық, жаратылыстану – ғылыми, медицина және де басқада өмірдің интелектуалдық және рухани саланың аспекттерін жаңғыртуы мен ерекшеленеді.
«Орта – Азия халықтары, - дейді академик М:М Хайрулаев, - IX – XV ғ.ғ аралығы Шығыс ренесанс деп аталатын кезеңде, Фараби, Рудани, Ибн – Сина, Беруни, Джами, Навои, М. Қашғари, Ұлықбек сыңайлы ойшыл – ғалам, ақындардың шығармашылық ізденістері аясында, Грецияның жаратылыстанудың және философияның құндылықтарын кең және шығармашылық түрде қолдана отырып ғылыми іздністері мен шығармашылықтары әлемдік өркениеттің дамуында өзіндік орны мен құнына ие әлемдік мәдениеттің негізіне айналды.»
[58с167]
М.В Питтровский ортағасырдың мұсылманның танымы, рухани өмірінің мәні жайлы былай жазған еді: «Әлемде болып жатқандардың барлығы – ұлыдантарта ұсақтың барлығы- діни мәнге ие, сондықтан рухани салаға тиіс болатын» [58.18]
Дегенмен бұл өзара байланыста жаратылыстық бастамаға баса назар аударылатын еді. Міне сондықтан да ортағасырлық рухани өмір тео орталықты мәнге ие.
Теологиялық таным қоғам өмір, әлем жайлы тұжырымдардың шынайы ұстанымы ретінде, мәдени құндылықтардың бағалау критериі ретінде бой көрсеттеді, сонымен бірге бұл орта Азиялық әдебиеттанушы, суретші Философия сыңайлы ойшыодардың өмірлік ұстанымы ретінде де қызмет етеді.
Г.Г Майбров айтқандай: «Ортағасыр философтарының ұстанымдары қандай болуына қарамастан ерте ортағасырлық танымға тән философияны діннің қызметіне үйлестіру болсын әлде кейінгі ортағасырлық танымға сай философияны теологиядан бөліп қарастыруға болсын, барлығыда дінге деген алаңдаушылық мәселелерімен ұштасатын еді. » [59.4б]
Ортағасырлық философтары тек ойшылғана болыпқоймайтын. Олар өз көзқарастарын дәлелдеу үнемі қиелі үшін жазылуларға назар аударуды қажет ететін.
Ортағасырлық рухани орта философияны не дінге адал қызмет ететін схоластикалық теология түрінде, не еретикалық аяда теологиялық мәнге ие суфизм түрінде болатын.

Пән: Философия
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 17 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Сопылық дәстүрі С. Бақырғанидің дүниетанымының
негізі.

1.1 Бақырғанидің дүниетанымының мәдени – тарихи және идеалық мәні.
Орталық Азияда ортағасыр кезеңі (IX – XIғ.ғ) көне мәдени құндылықтарды
жаңғырту және олардың жаңаша даму үрдісін қалыптастыру, өзіндік дәстүрге
айналған. Сондықтан, IX – XI ғ.ғ. ортағасырдың ғылым мен философия
өкілдерінің жаңаша білімділік, жаңаша ағарту сарынын қалыптастыра отырып,
өзіндік тарихи кезеңінен өтіп кетуіне алып келді. Бұл тарихи кезең Европа
елдерінде кез –келген ұлы өркениетті елдердің тарихи дамуы тап болатын
тарихи процесстің жалпы заңдылығы болып табылатын Қайта өрлеу деген
атауға ие.
[57,с81-82]
Ренесанстық қозғалыс бұл аймақтарда ғана емес, сонымен бірге Азия,
грено- Римдік, әсіресе философия, көркем – эстетикалық, этикалық,
жаратылыстану – ғылыми, медицина және де басқада өмірдің интелектуалдық
және рухани саланың аспекттерін жаңғыртуы мен ерекшеленеді.
Орта – Азия халықтары, - дейді академик М:М Хайрулаев, - IX – XV ғ.ғ
аралығы Шығыс ренесанс деп аталатын кезеңде, Фараби, Рудани, Ибн – Сина,
Беруни, Джами, Навои, М. Қашғари, Ұлықбек сыңайлы ойшыл – ғалам, ақындардың
шығармашылық ізденістері аясында, Грецияның жаратылыстанудың және
философияның құндылықтарын кең және шығармашылық түрде қолдана отырып
ғылыми іздністері мен шығармашылықтары әлемдік өркениеттің дамуында өзіндік
орны мен құнына ие әлемдік мәдениеттің негізіне айналды.
[58с167]
М.В Питтровский ортағасырдың мұсылманның танымы, рухани өмірінің мәні жайлы
былай жазған еді: Әлемде болып жатқандардың барлығы – ұлыдантарта ұсақтың
барлығы- діни мәнге ие, сондықтан рухани салаға тиіс болатын [58.18]
Дегенмен бұл өзара байланыста жаратылыстық бастамаға баса назар
аударылатын еді. Міне сондықтан да ортағасырлық рухани өмір тео орталықты
мәнге ие.
Теологиялық таным қоғам өмір, әлем жайлы тұжырымдардың шынайы ұстанымы
ретінде, мәдени құндылықтардың бағалау критериі ретінде бой көрсеттеді,
сонымен бірге бұл орта Азиялық әдебиеттанушы, суретші Философия сыңайлы
ойшыодардың өмірлік ұстанымы ретінде де қызмет етеді.
Г.Г Майбров айтқандай: Ортағасыр философтарының ұстанымдары қандай болуына
қарамастан ерте ортағасырлық танымға тән философияны діннің қызметіне
үйлестіру болсын әлде кейінгі ортағасырлық танымға сай философияны
теологиядан бөліп қарастыруға болсын, барлығыда дінге деген алаңдаушылық
мәселелерімен ұштасатын еді. [59.4б]
Ортағасырлық философтары тек ойшылғана болыпқоймайтын. Олар өз
көзқарастарын дәлелдеу үнемі қиелі үшін жазылуларға назар аударуды қажет
ететін.
Ортағасырлық рухани орта философияны не дінге адал қызмет ететін
схоластикалық теология түрінде, не еретикалық аяда теологиялық мәнге ие
суфизм түрінде болатын.
Суфизм (сопылық) ауқымды да күрделі ислам мистицизмі оның
анықтамаларының сан – алуан болуы да сондықтан да шығар. Сопы терминінің
қалыптасуы жайлы көптеген шығармалар бар. Суф сөзі Араб тілінен
аударғанда жүн деген мағына береді.Яғни, мұндай рухани
мен айналысушылар

жүн киетін тегіс жерде олар өздеріне келеңсіздік
тудырады. Өйткені, жүн киімдері ағыл болатын. Тағы бір деректерде Суфизм
сөзі гректің софия (даналық) сөзімен ұштастырылады. Ал кейбір
деректерде болса, сопылар Каабада өмір сүретін қауым болып , олар киелі
орынды тазалап және өзіндік өмір сүру тәсілімен ұштасатын еді. Тағы бір
гипотеза бойынша, суфи Араптың Суфа сөзінен шыққан, (тастан құралған
орын)ол жерде Мұхаммедтің, достары мен ізбасарлары бас қосатын орын болып
табылады. Сонымен бірге суфи Сафо таза сөзінен шыққан деген
деректерде бар.
Бұл терминнің қалыптасуы жайлы тұжырымдарға қарамастан, көптеген
зерттеушілер суфизм VII - VIII ғғ. Кезінен тараған исламның зуед
аспеттік қозғалысы нгізінде қалыптасты. Дегенменде, IX –X сопылық
доктрина күрделі жүйеге айналады, ол кейіннен философиялық ілім аясына ие
болды.
Суфизмнің қалыптасуы VIII ғ- ң соңы - IX ғ – ң бас кезіне сәйкес
келеді. Ол философиялық - теократтың мемлекеттік бұқара халықтың
эксплуатациялық тізгініне қарсылық аясымен ұштасады.

Сондықтан да байлық пен баршылық
Дегенмен де IX – X ғ. сопылық диктиринасы күрделі жүиеге ие болды, ол
кейіннен философиялық ілімге айналды. Ғасырлар тоғысындағы бұл күрделі
процесстің белең алуында түрлі кезеңдерде өмір сүрген Абдуллах Аббас Абу –
л Аббас (619 -686ж)Ал –Хасан әл –Басри (642 -728ж)Әл –Мухасиби, Әбу – Али
– -Харисб, Асад әл – Аназм (шамамн 781 -867жж)Әбу Язид әл- Бистами (875 ж
қайтыс болған), Ибн Салим (909 ж қайтыс болған), Әт – Түстари (шамамен 818-
896жж) , ӘЛ – Халадж (858-922), Әл –Хамадани (1048 9 – 1138жж ), Әл
–Ғазали(1058 – 1111ж), Ибн әл- Араби(1165 – 1240ж), Қ.А. Ясауи (1166 – 67ж
қайтыс болған), С. Бақырғани(1186ж қайтыс болған) ж.т.б
Суфизм ислам діні аясында қалыптасады, ол басқада діндер мен
мұсылмандық сенімге дейінгі сенімдердің өзіндік ықпалында түсті. Құранның
негізінде
Сөздері негізінде қалыптасады., мұсылмандыққа дейінгі ілімге жақын еді:
жаратылыс туралы тұжырым антикалық философияның соңғы өкілдері Неотон
және пипагоршылардың көзқарастарымен ұштасуын байқау қиын емес. Сонымен
бірге Батыстағы буддизмнің және де Шығыстағы үнді аспетизмдер сыңайлы
танымдар арасындағы үйлстікте байқалады.
Суфизм ислам әдебиеттерінде кеңінен насихатталады. Ол исламды
насихаттауда үлкен , ислам тдеаларын қалыптастыруда мәнді
фонобрға айналды [61.118б].
Суфизм туралы ғылыми еңбектердің көп болғандығы соншалықты, ол
исламтанудың арнайы бағытына ықпал етті. Әрине, бұл жерде өзіндікәигілі
өкілдері мен дәстүрімен методологиясының орны бөлек.
С. Кафиси, А. Заринкуб, Н.П. Хонлари, М.Сарреф, Б. Фрузонфар сыңайлы
ирандық ойшылдардың пікірінше, Жаратушының алдындағы қорқыныш сезімі, өлім
мен тозақтың алдындағы қорқыныш сезімдерісуфизмге жол аша отырып, суфизмнің
қалыптасуына алып келді деп көрсетті. Алайда бұл ойшыл ғалымдар өз
зертеулерінде суфизмнің тек идеалық негізіне назар аударды, оның тарихи
және әлеуметтік жағдайларына көңіл бөлмейді.
А. Заринкуб Иран ерте суфизімнің бесігі болған деген тұжырымды алға
тартты. Ол зороастризмнің суфизімнің теориялық дамуына ықпалыболғандығына
баса назар аударды. Иран ғалымының пікірінше, ерте суфизмдегі аспеттік
тәжірибе буддалық манахтар мен христиан анахорттердің әсерінен белең алды
деп есептейді.
Е.Э. Бертальс мұсылман әлемінде суфизм сыңайлы күрделі құбылыстың
қалыптасу себептерін ол қалыптасқан қоғамның жағдайы мен ұштастыру ерке деп
көрсетті. Исламмен ұлттасатын сан – алуан идеолоиялар аясында суфизімнің
құрамдас бөлігіне айналған түрлі элементтерді қарастыру бұл күрделі
мәселеге айқындауға кепіл бола алмайды. Суфизмдегі гностологиялық
Небылатон, Монихей ж.т.б, әсер ететін жайттар жайлы емес, осыған жағдай
жасаған жайтты айқындау қажет. Міне , сонда ғана суфизмнің тарихи орны мен
оның тағдырын анықтай аламыз. [10.13.б].
Суфизм – билікке таласу аясында емес, саяси билікті басқарып отырған
династияға наразылық белең алуы аясында қалыптасқан әлеуметтік қозғалыс
орта аясында қалыптасқан исламдағы жалғыз ған тәжірибелік бағыт б.т.
Академик А.Е. Крымский суфизм сопылық әдебиеттерді зертеу барысында,
мені докторинаның белең алуы себептерінің барлығы да суфизмнің шарықтау
кезеңі қашанда бүқара халықтың қиыншылықты кездерімен сай келеді екен.
[63.6б].
Орта Азия халықтарының әлеуметтік – экономикалық және мәдени дамуы
араптардың шапқыншылық кезеңінде салыстармалы түрде жоғары болған. Оған
қалалар және олардың жағдайының жоғары болуы дәлел бола алды. Жазба
деректер мен археологиялық қазбалардың нәтижесінде V – VII ғ.ғ өндіруші
күрестің дамуы белең алғандығын дәлелдеп тұр. Ал, діни сенімдеріне назар
аударатын болсақ, ислам дініне дейін аймақтардағы халықтардың сенімдері сан
– алуан болды. Бұл мәселе ислам тануда өзекті болып тұр. Орта Азия
халықтарының басым бөлігінде зороастризм болған.
Зороастризм өз атауын оның көсемі Зороастрадан алады, зороастризм -екі
бастама: жақсылық пен жамандық; біріншісі – Аура Мазда, екіншісі – демондар
басшысы Ангро – Манью жайлы түсінік беретін кең тараған дін болып табылады.
Аура Мазда аясында су құдайы және береке құдайы Анахита мен от құдайы
Атарб.т. Соңғы бұл дінде белең алып, дінге екніші отқа сиыну
деген атаудың пайда болуына алып келді.
Зороастризм көне оазис – мемлекеттерінде кеңінен тарады, ал көшпенді
халықтар арасында кейбір рулар раасында Аура – Мазда белең алды және де
дінге айналды. Олар үшін магия, анимизм, тотемизм, шаманизм ж.т.б. діни
танымдардың кейбір элементтерін кездестіруге болады.
Караханидтер кезінде феодализание проссесі белең алуы, бұқара халықта
феодалдарға наразылық тудырды. А.В. Трахтенберг XI ғ –ң 2 –ші жартысы –
XII ғ.ғ басында Орталық Азияда идеологияның күрес өзіндік мәнге ие болды.
Бұл кезең еңбекші халықты экспицатаациялаудың күшеюі мен еркін ойлау,а
үлкен қарсылық білдірумен ерекшеленеді. Міне осы кезде көптеген ағымдар
пайда болды, суфизм солардың біріб.т. [64.82б].
Ғасырлар тоғысы аясында тарихи даму барысындасуфизм мұсылман
халықтарының рухани өмірінде айрықша мәнге ие. Суфизм кейбір қоғам, адамдар
топтарының дүниетанымдары басқа бұқара халықтан еркешеленеді деп есептеу
қате пікір болар еді.Керісінше суфизм мұсылмандық дүниеде қашанда бірге
өмір сүрген. Оны тек сопылық тариқат өкілдері ғана емес, сонымен бірге
бейбітшілікте өмір сүргендердің әр –қайсысы сезіне алатын. Олардың
айырмашылықтары дүниеден және оның байлықтарынан бас тарту негізінде идеал

Суфизм –көп ғасырлық тарихи және өзіндік ерекшеліктеріне ие, күрделі
қоғамдық – идеологиялық исламдық құбылыс б.т. Суфизімдегі бір келнілік
болмыстың көптеген идеалық ағымдар болуы да қазіргі кезде көп талдалмайды.
Өйткені: Иран, Орта Азия, Кавказ атты елдерінде, Арап жерінде қалыптасып,
кең тарап, сол аймақтың әлеуметтік мәдени және сенімінің кейбір элементтері
өзара үйлескені айқын.
Ислам –

Діндердің өзара ауылу кезіндежаңа идеология ескісін ығыстыруға
тырысатын, өйткені саяси қарсыластар үшін ескі дін идеологиялық құрал
ретінде аса маңызды болатын.Алайда туы тамырына ие сенім жаңа дінмен бірге
өмір сүруіне қарамастан қашанда ұзақ сақталатын еді.
Араптардың жаушылық кезеңінде, процессі аясында халықтардың исламға
дейінгі мәдениеті толық деңгейде жойылды. Әсіресе, алдынғы діннің
иддеологтары зороастризм, буддизм, манихейлік, жазба деркетер, кез –келген
мәдени құндылықтар, мүсіндік өнер ж.т.б. кез –келген мәдениеттің формалары
жойылды.
Сондықтан бұл мәдениет жайлы біз білеріміз өте аз, ол кейбір
археологиялық мұралардан ғана біле аламыз.
Араб мұсылмандарының мұндай қатынасының себебі ислам идеологиясы
жергілікті мәдениетпен, діни идеологиялық қайшылыққа ие еді. Әрине оның
кейбір элементтері исламда өзіндік бейнесін тапты. Алайда жалпы негізде
алып қарағанда тек кейбір элемент болып табылады.
Сондықтан да Арап жауынгерлері алдынғы идеологияның қайнар көздерін-
діни кітаптар, текстер ж.т.б. аяаусыз жойылды. А. Македонскийдің жорығынан
кейінде Аестанның кейбір бөлімдері де жоюлуы, ислам концепциясыныңдамулары
мен қайшылықтары болуы еді.
Манихейлік ілім б.э III ғ. Иранда қалыптасып, Қытай, Үнді және Қытайға
дейін Батыста Италия мен Египет кеін таралды, ол түрлі діни философиялық
ағымдармен : зороастризмм, гностицизм, Неоплатонизм, ж.т.б. үйлесе отырып,
синкраттық организмге айналған. Оның негізін салушы Мани (216 -277ж )
болды, ол көп саяхатқа шығуы аясында апокриф гностин Фоманың және ежелгі
үнді филосопияның мистикалық пантеистік идеаларымен, ж.т.б ойшылдардың
идеаларымен таныс еді.
Манихейліктің Орталық Азиялық суфизммен өзара үйлесімді танымына
келер болсақ, ол көбінесе жаратушы мен жақсылық туралы танымдарын көрсетуге
болады. Сонымен бірге олардың этикалық аскетизм танымы өзара үйлесуі жайлы
Әбу – Райхан – Беруни былай деген еді: Манихейлікте кезегі өмір сүру,
дүние –құндылықтар бас тарту басым. [67.211б]. Бұл ,әрине баршылық пен
әлеуметтік теңсіздікке наразылықты көрсетеді.
Манихейліктің этикалық дәстүрінде күнә мен жамандық адам тәнімен
байланысты.
Профессор А.А гусейінов – күнә адамның күш –жігеріне ұштасады, адам
оған қарсылық етер күші мол. Аскетизм бұл жерде жамандықтан құтылу жолы
ретінде көрсетіледі . [68.100б]. Манихейлік идеалар Шығыс пен Батыста
бұқараның демократиялық қозғалыс кезінде белең алды.
Орталық Азия халықтарында орханикалық мәдениеттің мәндері сақталынып
қалған, оның туы генезисі қоғамдық дамудың ең алғашқы кездерімен үйлескен.
Исламға дейінгі дәстүрден сақталып қалған ең маңызды әулие культі б.т.

Киелі орындар мұсылмандар үшін үлкен септігін тигізді. Исламға дейінгі
кездерде түрлі құдайлар мен арнайы орындарға құрбандықтар шалатын. Исламда
бұл орындар әйгілі де тарихи тұлғалардың есімдерімен байланысты. Түрлі
терминдер мен (мазари шариф зиарат ж.т.б.) аталатын, табиғи жағдайлармен
халықтардың салт – дәстүрлеріне қарап, бұл жерлер көптеген зиаратшылардың
назарын өзіне қаратып жатыр, олар ол жерде құрбандық шалады, сол жерде
түнейді. Әулие құдай мен адамдар арсында елені ретінде бой көрсеттеді.
Сенушілер әулие деп Құдайға олардың өтініштерін , тілектерін жеткізуімен
сұрайды, өтінеді.
Әулие күлтенінің қиалының мәні мына да: әулие
– шейх – сопы, ол тірі кезінде – ақ таңғажайыптар көрсете алатындығын
дәлелдеп, ол Аллах деп берілген дарын екендігін көрсете алған тұлға.
Мазарат – шын өмір сүрген әулиенің шапағаты үшін құрбандық шалынады.
Жүйелі дәстүрлерін орындау барысында зиаратшылардың танымы мен мінез –
құлқында белгілі – бір дағды қалыптасады. Әулие культі суфизмнің бөлінбес
бөлігі болып , ол Аллахқа жақындау мүмкіндігі болғандықтан соны тарихаты
бұл дағдыны қолданды.
Орта Азияның жағдайында әсіресе , жаратылушылықпен айналысатын түрлі
руларының арасында шаманизім идеалары белең алған еді. профессор М. К.
Арипов Орта Азияда қоғамның рухани өмірінде сопылық тарихат бір келені емес
Ясауи тарихаты отырықшы руда маңызы зор. Оның ілімі шаманизіммен ежелгі
жергілікті халықтың жаратушы идеаларымен үйлеседі. [69.103б].

Ислам бұл жерді шамандық салт –дәстүрлерден ығыстыра алады, ол оны өзіне
сіндіріп , дамуына серпіліс беруіне мәжбүр болды. О. А.Сухарова былай
тұжырымдайды, - Орталық Азияның мәдени аудандарының діни өмірінде оның
кейбір аймақтарында шаманизм мен суфизмнің үйлесетін

Шаманизмнің салдары суфизмнің тәжірибелік және сопылық салтында көрініс
табады. Этнолг – исламтанушы В.Н.Басилов: Суфизмде шаманизмдегі сыңайлы –
ол дүние мен қатынаста болу мүмкіндігі басты идеа б.т. Шаманизм мен
суфизм Аллахты танудың шынайы ақиқатты тану аясындағы тәжірибе аясында
үйлеседі. [71.114б].

Сопылардың діни әрекетінің мәні тәжірибден көрініс табады. Ежелгі
сенімдермен культтердің жүйесімен генетикалық байланыс болуы ауылдағы
халыққа айқын дүние. Сондықтан, Орта Азияның сопылық танымында көпшіліктің
киелй тексттерін , ілімдерін үйренуді қажет ететін ұжымдық әрекет белең
алған.
Сопылардың зекр салу салты исламға дейінгі культтарымен байланысты
болуы мүмкін К.Х Таджинова, - караханид феодалдық мемлекеті кезінде
Шаманизм күшті ие болды! [72.114б].

Орта Азияда суфизмде исламға деиінгі сенімдермен үрілеседі Суфизм белең
алуында,сақталуында олардың ұзақ мерзім аралығында өмір сүргендіктен
өзіндік есептігін тигізді Сондықтан,ежелгі сенімдердің егемендікттері
монотиптик діндер де көрініс табуы, олардың еркіндіктілігін, ерекшелілігіне
күман тудыра қоймас.
Орта Азияда суфизмнің кең тарауына және шехтер тәрбиелеуде Ю.
Хамаданидің рөлі зор. (1048 -49 – 1140жж), ол АЯсауидің ұзтазы болды.Әл –
Хамадани Бузенджирге жақын маңайдағы Хамаданда туылған. Хамадани миттикалық
жолда сопы шейхі Әбу –Али әл - Фармадидтің басшылығымен игерді.Хамадани
жас кезінен – ақ қарсыластарымен , шәкірттерімен дебатқа түсетін еді.
Биографтардың Әл –Хамадани өмір сүрген жылдарында 10 000рет құранды оқып,
700 ге жуық шығарма жазып, 213 жуық шейхтермен сұхбаттас болғандығы жайлы
айтқан. 37 рет Меккеге жаяу зиярат жасайды. [73.102б].

1125 ж Әл – Хамадани өзінің баспанасын құрып біткеннен соң шәкірттер
тәрбиелейді. Әлішер Наваи (XVғ) ғашық жүрегі (Насапим ум - мухаббат),
трактатында Х.Ю. Хамадани жайлы: Х.Ю. Хамаданың таңғажайып қасиеттерінің
иесі еді Оның төрт әйгілі шәкірттері бар еді : Абдулах, Бәркі, Қожа, Хасан
Аыдани.Қожа Ахмет Ясауи , Қожа Абдухалық, Қожа Юсуфтен кейін бұл төрт
шәкірттері иршад (пір, рухани көсем), даьвад (сопылық тәрбие) атақтарына
және көптеген шәкірттерге те болды. Қ. А. Ясауи Түркістанда барлық
шәкірттеріне Қ.А.Ғеждуванидің жолымен жүруді насихаттап отырды.
[74.124б].
А.Ясауи өз пірінің шәкірті болса да өзіндік ағыммен қалыптастыруы заңды
еді. Сондықтан пікірінің жлоының жалғастыруды досы Қ.Ахмет Ғждуваниге
тапсырды да, өзі туған жері Түркістанға қайта оралып , Ясауи алғашқы
түрік сопылық тарихатын қалыптастырды. Өзбек ғалымы Х. Неьматовтың
пікірінше бұл 1157 ж болған еді. [75.5б].
Қ.Ю. Хамадани зікірдің екі түрін джахрия (гласный) және Хуфия
(құпиялы) бірдей қолданды. Қ.А. Ясауи джахрия зікірін өз тариқатына
негіз етіп алды. Ал, екінші шәкірті Қ.А. Ғждувани болса өз тариқатына
Ходжагония және Хуфил зікірі белең алды.XIV ғ. Б. Нақшбанды
накшбандий трактатын қалыптастыру кезінде Қ.А. Ясауимен Қ.А. Ғждуваның
танымдық көзқарастарын үнемді үйлестіре алды. Шынында да Хамадани жолы екі
зікір джахрия және Хуфия лардың үйлестігін қамтамасыз еткен коджагын
жолы еді. Сондықтан оның шәкірті Қожа атағына ие болды, ал негізінде
қожа ұғымы әлгілі тұлғалардың есімдері алдында қолданылып, ұлы,
құрметті деген мағына берді.
Тарихшы В.Л.Вяткин Ю.Хамадани жайлы былай айтады: ол көптеген игі
қасиеттерімен кез –келген жерде құрметті қонағы болатын. [75 679б]
Ю. Хамаданиді жылы қарсы алған Мауренакарда қалып қойды. Басында ол осында
сабақ берді.Ю. Хамадани ғылым мен өмір сүру салтынан бас тартып, Аллахға
қызмет ету жолына түседі. Сопылық жолыЮ. Хамаданидің танымалдық алып
келді., көптеген ізбасарлардың пайда болуына себеп болды. Сонымен бірге
Хамадани жайлы айтқан кезде оның 700 жуық мурндтрі вали (әулиелікке
жақын), 8000 ға жуығы ислам жолынұстаным күналарынан арылып , дұрыс жолға
түсуге септігін тигізді. [76.679б].
Иран, суфизмінің бұл өкілі Орта Азия аймақтарында болған кезде Орта
Азияның суфизмге үлкен септігін тигізді. В.В Биртольд Қожа Юсуф Хамаданадің
естелігі мен трактатының дервинизм мектебі қалыптасты, ол өз кезегінде
Хаким ата не С. Бақырғани және Сееід ата, Нажмеддин Кубраларға септігін
тигізді, тіпті қазірге дейін Хорезмде Кувровия ордентте сақталғандылығы
белгілі; Орта Азияда Қ.А. Ясауидің танымал өлеңдеріне де С.М. Делидов, Ю.
Хамаданның өмірінің соңғы жылдары жайлы былай айтады: Шамамен 1140 ж
қайтыс болды. Мерьте жерінде [77.98б]. Алайда, Шейх Әбу Юсуф Хамаданидің
жазба деректеріне жүгінсек ло өмірінің соңғы үш айын Самарханд маңайындағы
Хушруде өмір сүргені жайлы айтлған. ҚА. Ясауи , Қ.Х. Аудани, Абдулла Барки
сол кезде ұзтазының өсиетін тыңдау үшін келген деген деректе бар. Қожа Юсуф
етікдоз және жер иеленуші ретінде өмір сүрген. Ол қайымдышылықты қажылы
сынай отырып , адал еңбектерге шақырған. Шейх байлық пен баршылықты
ұнатпайтын билік басындағылармен қатынаста болудан қаша отырып ,
кәсіпкерлерге құрметтпен қараған.
Сондықтанда оның ілімі еңбекші бұқара халық арсында кеңінен тараған еді.
Академик И. М. Мушенов Қ.Ю. Хамадандық мектебі бір келкі болмағандығына
көңіл аударды. Сан – алуан ағымдар ұштасқан. Солардың кең тарағаны өз дамуы
жолын түрлі болған екі ірі ағымдар Ю. Хамаданидің шәкірттері Қ.А. Ясауи мен
Қ.А. Ғиждуванидің трактаттары б.т. [78.12б].
Сонымен Ю. Хамадани мектебі аясында алғашқылардан болып Ходжагон (ұзтаз)
тарихатына тоқталайық. Бұл тарихаттың негізін салушы А. Ғиждувани (575 –
1179жж) Бұл ағым ауыл экономикалық жағдайы дамыған қалалар мен
қалашықтарға ауылдарда блең алды.
Шейхтің қайтыс болған туралы мәліметті А. Ғиждуванидің Васиятнома да
берілген деректерден айқындауға болады.
Шұмақ [79к.16б].
(Өз заманының ұлы тұлғасы Қ.Абдухалық Ғиждуванда дүниеге келген.)
Өмірден кетер уақытында қайрымды жаратушы Хайр (сау бол)деді. Міне сонда
оның өмірден кетер, Хайркезеңіде келді.Абжадаға сәйкес хайр кезеңі 607 –
1210ж. А. Ғиждуванидің қайтыс болған кезеңі болып табылады.
А. Ғиждувани өз тарихатының мәнін, ізбасарлардың міндеттрін
Қасиетнама еңбегінде көрсетіп өткен. (Васиятнома - өсиетнама ) деген
мағына береді.
Ортаазиаттың суфизмның А.Ғиждувани, А. Ясауи, Б. Нашқвани сыңайлы
өкілдері өте кемтар өмір сүрді, бәлкім сондықтанда шығар бұқара халық
арасында олар үлкен әйгілі еді.Халық оларды адалсыздық пен баршылық пен
күресер тұлға ретінде көреді. Мұның барлығы суфизмның кеңінен тарауына
өзіндік септігін тигізді.
Орта Азияда суфизмнің кеңінен тарауына Қ.А. Ясауидің негіз салған
Яссауия тарихатының алар орны зор.Қ.А.Ясауи Түркістанда тұрған еді. Қ.А.
Ясауи түрік мистикалық ордені мен ортаазиаттың түрік суфизмнің негізін
салушы, - деген еді академик В.А. Гордлевский [11.с37б].
Сонымен Түркістанға суфизм Ироан арқылы Араб елінен келді . Қ.А.
Ясауидің Яссауи тарихатын суфизмнің өрістеуіне септігі тиді. Яссауи
тариқатының қалыптасуы ортағасырлық Түркістан аймағындағы өмір сүру
деңгейімен, белгілі тарихи және әлеуметтік-саяси жайттар себеп болған еді.
Бұл кезеңде түрік, кейінірек араб-мұсылмандық ғылым мен мәдениеттің
белең алған кезі еді. Ортағасырлық Түркістанның аймағына Сырдария өзені,
Арал алды, Жетісу, Ыссықкөл теңізінің маңайындағы ауылдар мен Тянь-Шань
және Яркенд сазындағы Кульжа мен Калигор қалалары енген еді 80, 12 б.
Түркістан тарихы Түркістан тоазисындағы ортағасырлық ірі Шавгар мен
Яссы қалаларының тарихы мен ұштасады. Ең әуелде Шавгар, кейін Яссы басты
қалалары болған 81, 142 б. Осы кезеңде бұл аймақты оғыздар, қарлұқтар мен
қыпшақ сыңайлы түрік рулары мекендеген еді.
ІХ ғасырдың екінші жартысында шығыс Түркістан аймағына яғма руы
мекендеді, кейіннен караханиттердің күшті мемлекеттерінің біріне айналды.
Билікке Қараханиттер ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Яссауи мұрасы
Дәстүрлі түрік дүниетанымының қазақ мәдениетіне әсері
Тарихи тұрғыдан түркі ислам философиясының қалыптасу
Сүлеймен Бақырғани
Қожа Ахмет Иассауи дүниетанымындағы рухани кемелдену мәселесі
Ахмет Яссауи - түркі тілдес халықтардың орта ғасырдағы аса көрнекті ақыны
Қожа Ахметтің өмірбаян өрнектері
Сүлеймен Бақырғанидың өмірі жайлы түсінік
Сопы Аллаяр шығармашылығындағы сопылық таным мәселесі
Бақырғани кітабының негізгі идеясы
Пәндер