Кәсіпорынның қаржылық жағдайын жетілдірудің негізгі бағыттары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3.6

1.бөлім. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.1. Қаржылық жағдайдың мәні және оны талдаудың мақсаты ... ... ... ... ... ... 7.16
1.2. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың
ақпараттық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 17.31
1.3. Қаржылық жағдайды талдау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 32.38

2. бөлім. «Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының қаржылық жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
2.1. «Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының
жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39.40
2.2. Кәсіпорынның мүліктік жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41.45
2.3. Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46.51
2.4. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 52.59
2.5. Кәсіпорынның табыстылығын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60.64
2.6. Кәсіпорын қызметінің іскерлік белсенділігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... 65.70

3.бөлім. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын жетілдірудің негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71.75
3.1. Кәсіпорынның активтерінің өтімділігі мен
төлем қабілеттілігін арттыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 76.79
3.2 Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы мен
іскерлік белсенділігін арттыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 80.83
3.3. Кәсіпорынның табыстылығын арттыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 84.85

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 86.88

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 89.94

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 91.9
Кіріспе.

Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің эко-номикасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бухгалтерлік есептің әдістемесі мен тәжірибесінде түбегейлі өзгерістер болды.
Бухгалтерлік есеп стандарттары мен субъектілердің қаржы-шаруашылық қызметі шоттары Бас жоспарының 1997 жылдың 1 қаңтарынан қолданысқа ен-гізілуі және қаржылық есеп беру нысандарының халықаралық стандарт талап-тарына сәйкестендірілуі нарықтық экономика жағдайына сай қаржылық талдау-дың жаңа әдістемесін жасауды қажет етті.
Есеп тіркемелерінде шаруашылық операцияларын жазып көрсетудің дәстүр-лі бухгалтерлік қызметі, көптеген қаржылық ақпаратты пайдаланушылардың сұрақ-тілектеріне толығынан жауап бере алмайтындығын тәжірибе көрсетті. Іс-керлік шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі түрде өзгертілуі және өң-делуі қажет. Қазіргі жағдайда бухгалтер қаржылық нәтиже қалыптастырудың әр түрлі әдістерін білуді, кәсіпорында қабылданған қаржылық стратегияны іс жүзіне асыруды камтамасыз ететін есеп саясатын таңдап алып, соны басшы-лыққа ұсынуы керек, яғни оның қызметінің аясы жай есепшіліктен қаржы жағ-дайын талдау ісі ажырамас бөлігі болып табылатын, қаржы менеджментіне дейін өсіп, айтарлықтай кеңейеді.
Қоғамда қаржылық талдау біреудің орынсыз тілегінен емес, өмірлік аса қа-жеттілік салдарынан туыңдады: салмақ, ұзындық өлшемін және есептеу жүргіз-бей, шаруашылық субъектінің мүліктік жағдайы мен оған әсер ететін себептер-ді білмей, табыс пен шығынды өзара салыстырмай, біріншісінің екіншісінен артық болуына қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізу мүмкін емес.
Қай уақытта да болмасын бұл өте маңызды. Қазіргі қоғамның әкімшілік -әміршілік жүйеден шығып, нарықтық қатынасқа ену кезеңінде оның мәнділігі одан әрі арта түседі. Басқаша айтқанда, жалпы мемлекеттік («иесіз») меншік жағдайында кеңінен орын алған ұқыпсыздық пен жауапкерсіздікті іскерлік, бас-қарушылық, қатаң орындаушылық тәртіп, ұқыптылық және үнемділікпен ал-мастыру - нарықтық экономиканың өзіне тән ерекшеліктері.
Нарықтық экономика оған қатысушылардың барлығынан ой жүйесі мен өз-геше іс-әрекетті талап етеді. Ол зауыт қоймалары мен ашық алаңдарда, ма-териалдар мен шикізаттың қисапсыз қорларының көгеріп, тот басып жатуына, яғни миллиондаған теңгенің доғарылып, бекерге ысырап болуына жол бере ал-майды.
Кәсіпорын мүлкіне салынған әрбір теңге жаңа табыс әкелу үшін осы қорлар-ды қозғалысқа келтіреді. Жасанды көрсеткіш пен жоспар үшін жұмыс істеу кел-
меске кетеді.
Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың ша-руашылықты жүргізуші субъект ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол мүмкіншілік ашты. Атап айтқанда, ішкі және сыртқы рынокта білікті серік-ті таңдауға қол жетті, өйткені болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі кө-бінесе осыған байланысты болады. Кәсіпорындар бұрынғыдай жоғарғы жақтың жөн сілтеуімен емес, контрагенттерді (жабдықтаушы, сатып алушы, мердігер, банк және т.б.) қазіргі кезде өз қалауы бойынша алады.
Олардың өздеріне іскер серіктерді қаншалықты дәл және қатесіз тандауымен нарықтық қатынастар негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып, оны ұстануына қарай жұмыстарының тиімділігі әр түрлі болады. Басқаша сөз-бен айтқанда, шаруашылықты жүргізуші субъектілердің қызметінің жетістікте-рі басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұ-ғылдығы мен ғылыми негізделуіне тікелей тәуелді. Үйлесімді шешімдердің қа-былдануы, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдаланып, еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны белгілі.
Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйінің ор-нықтылығының негізі оның қаржы тұрақтылығы болып табылады. Ол ақша қа-ражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану жолымен
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау / Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001 ж.
2. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРАМ, 1995.
3. Русак Н.А. Анализ финансового положения предприятия. В учебнике «Анализ хозяйственной деятельности в промышленности». Под общ. ред. В.И. Стражева - Минск: Высшая школа, 1995.
4. Радионова В.М., Федотова М.А. Финансовая устойчивость предприятия в условиях инфляции. — М.: Изд-во «Перспектива», 1995.
5. Крейнина М.Н. Анализ финансового состояния и инвестиционной привлекательности акционерных обществ в промышленности, строительстве и торговле. - М.: АО «ДИС», «МВ-Центр», 1994.
6. Ковалев А.И., Привалов В.П. Анализ финансового состояния предприятия. - М.: Центр экономики и маркетинга, 1995.
7. Балабанов И.Т. Анализ и планирование финансов хозяйствующего субъекта: Учебн. пособие. - М.: Финансы и статистика, 1994.
8. Бухгалтерско-аудиторский портфель. ( Книга предпринимателя. Книга бухгалтера. Книга аудитора ) / Отв.ред. Рубин Ю.Б., Сол-даткин В.И. - М.: «ОМИНТЭК», 1994.
9. Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ: Учебное пособие. — Издательство «ДИС», НГАЭ и У, 1997.
10. Маркарьян Э.А., Герасименко Г.П. Финансовый анализ -М.: «ПРИОР», 1996.
11. О бухгалтерском учете. Указ Президента Республики Казахстан, имеющий силу Закона, от 26 декабря 1995 г., №2732.
12. Стандарты бухгалтерского учета. Национальная комиссия Республики Казахстан. - Алматы,1996.
13. Бухгалтерский анализ: Пер. с англ. - К.:Торгово-издательское бюро ВНУ, 1993.
14. Введение в бухгалтерское дело: Пер. с англ.: — К.: Торгово-издательское бюро ВНҮ, 1994.
15. Руководство по финансовому учету, отчетности и аудиту. Первая редакция Центральный и операционный отдел учета и отчетности. Всемирный банк, январь 1995.
16. Методические рекомендации по составлению финансовой отчетности. Утверждены директором Департамента методологии бухгалтерского учета и аудита. Министерства финансов Республики Казахстан 21.05.97 г., №7 /Бюллетень бухгалтера. 1997., №29.
17. Анализ хозяйственной деятельности в промышленности: Учебник ІИ.А. Богдановская, Г.Г. Виноградов, О.Ф. Моргун и др:. Под.общ. ред. В.И. Стражева. - Минск: Высшая школа, 1995.
18. Ефимова О.В. Как анализировать финансовое положение предприятия (практическое пособие). — «Бизнес-школа», Интел-Синтез, 1994.
19. Лоханина И.М., Золкина З.К. Основы анализа финансового состояния предприятия. Учебное пособие. - Ярославль, 1993.
20. Андреев В.А. Практический аудит. /Справочное пособие/.- М.: Экономика, 1994.
21. Ковалев В.В. Финансовый анализ: Управление капиталом. Вы-бор инвестиций. Анализ отчетности. — М.: Финансы и статистика, 1995.
22. Финансовый менеджмент: теория и практика: Учебник /под. ред. Е.С. Стояновой. — М.: изд-во «Перспектива», 1996.
23. Чечета А.П. Анализ финансового состояния предприятия. /Бухгалтерский учет. 1992 г., №5.
24. Ковалев В.В. «Практикум по анализу и финансовому менеджменту». -
Москва, Финансы и статистика, 2006.
25.Кубышкин И. «Использование финансового анализа для управления компанией».// Финансовый директор. - 2005. - №4.
26. Попова М. «Как вывести предприятие из финансового кризиса».// Финансовый директор.-2005. -№3.
27.Румянцева Е.Е «Новая экономическая энциклопедия».-Москва, Инфра-М, 2006.
28.Савицкая Г.В. «Анализ хозяйственной деятельности предприятия». - Москва, Инфра-М, 2006.
29.Трохина С.Д., Ильина В.А., Морозова Т.Ф. «Управление финансовым состоянием предприятия».//Финансовый менеджмент. - 2004. - №1.
30.Финансовый менеджмент./ Под. ред. Стояновой Е.С. - М.: Перспектива, 2006.
31.Шеремет А.Д. «Теория экономического анализа». - Москва, Инфра-М, 2006.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................ 3-6
1-бөлім. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың теориялық
негіздері...................................................................
................................................... 7
1.1. Қаржылық жағдайдың мәні және оны ... ... ... ... жағдайын талдаудың
ақпараттық
негізі......................................................................
........................... 17-31
1.3. Қаржылық жағдайды талдау
әдістері......................................................... 32-38
2- бөлім. «Халлибуртон Интернэшнл ... ... ... ... ... «Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының
жалпы
сипаттамасы.................................................................
............................ 39-40
2.2. Кәсіпорынның мүліктік жағдайын
талдау................................................. 41-45
2.3. Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін
талдау............................................... 46-51
2.4. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын
талдау..................................... 52-59
2.5. Кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның қаржылық жағдайын жетілдірудің негізгі
бағыттары...................................................................
........................................ 71-75
3.1. Кәсіпорынның активтерінің өтімділігі мен
төлем қабілеттілігін
арттыру.....................................................................
......... 76-79
3.2 Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы мен
іскерлік ... ... ... ... ... ... ... 89-94
Қосымшалар..................................................................
....................................... 91-9
Кіріспе.
Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің эко-
номикасының нарықтық қатынастарға ... ... ... есептің
әдістемесі мен тәжірибесінде түбегейлі өзгерістер болды.
Бухгалтерлік есеп ... мен ... ... ... Бас ... 1997 ... 1 ... қолданысқа ен-
гізілуі және қаржылық есеп беру нысандарының ... ... ... ... ... ... жағдайына сай қаржылық талдау-
дың жаңа ... ... ... ... тіркемелерінде шаруашылық операцияларын жазып көрсетудің дәстүр-лі
бухгалтерлік қызметі, көптеген қаржылық ... ... ... толығынан жауап бере алмайтындығын тәжірибе көрсетті. Іс-керлік
шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі ... ... және ... Қазіргі жағдайда бухгалтер қаржылық нәтиже қалыптастырудың әр түрлі
әдістерін білуді, кәсіпорында ... ... ... іс ... камтамасыз ететін есеп саясатын ... ... соны ... ... яғни оның ... аясы жай ... қаржы жағ-дайын
талдау ісі ажырамас бөлігі болып табылатын, қаржы менеджментіне дейін ... ... ... ... ... ... тілегінен емес, өмірлік аса қа-
жеттілік салдарынан туыңдады: салмақ, ұзындық өлшемін және есептеу жүргіз-
бей, шаруашылық субъектінің мүліктік жағдайы мен оған әсер ... ... ... ... пен шығынды өзара салыстырмай, біріншісінің екіншісінен
артық болуына қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізу ... ... ... да ... бұл өте ... ... ... әкімшілік
-әміршілік жүйеден шығып, нарықтық қатынасқа ену кезеңінде оның мәнділігі
одан әрі арта түседі. ... ... ... ... ... ... кеңінен орын алған ұқыпсыздық пен жауапкерсіздікті іскерлік, бас-
қарушылық, қатаң орындаушылық ... ... және ... ... - нарықтық экономиканың өзіне тән ерекшеліктері.
Нарықтық экономика оған қатысушылардың барлығынан ой жүйесі мен өз-геше
іс-әрекетті талап етеді. Ол ... ... мен ашық ... ... мен ... қисапсыз қорларының көгеріп, тот басып жатуына,
яғни миллиондаған теңгенің доғарылып, бекерге ысырап болуына жол бере ... ... ... ... ... жаңа ... ... үшін осы қорлар-
ды қозғалысқа келтіреді. Жасанды көрсеткіш пен жоспар үшін жұмыс істеу кел-
меске ... ... ... жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың ша-
руашылықты жүргізуші субъект ... ... ... ... нығайтып,
олардың көптеген өндірістік және қаржылық ... өз ... ... ... ... Атап ... ішкі және ... рынокта білікті серік-
ті таңдауға қол жетті, ... ... ... ... ... осыған байланысты болады. Кәсіпорындар ... ... жөн ... ... контрагенттерді (жабдықтаушы, сатып
алушы, мердігер, банк және т.б.) қазіргі кезде өз қалауы бойынша ... ... ... ... қаншалықты дәл және қатесіз тандауымен
нарықтық қатынастар негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып,
оны ... ... ... ... әр ... ... ... сөз-
бен айтқанда, шаруашылықты жүргізуші субъектілердің қызметінің жетістікте-
рі басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұ-
ғылдығы мен ғылыми негізделуіне ... ... ... ... қа-
былдануы, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді ... ... ... ... белгілі.
Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен ... ... ... оның ... ... ... ... Ол ақша қа-
ражатын еркін орын ... ... ... ... ... ... ... мен сатудың үздіксіз процесін қамтамасыз ете ... ... ... ... көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржы ... ... ... ... негіздел-ген
үшін оның қаржылық жағдайын талдау қажет. Тек ... және ... ... ғана оның ... ... ... ... қаржылық
тұрақтылығын нығайту немесе жақсарту және оның іскерлік белсеңділігін ... ... ... ... ... ... ... нақты
ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... аз зерттелген,
сондықтан оның прогрессивті әдістері әзірше бізде ойдағыдай қолданыс таба
алмай отыр. Ал бұл ... ... ... ... мен ... ең ... ... экономикалық өсуіне кері әсерін тигізеді[1].
Бұл дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты – кәсіпорынның қаржылық жағ-дайын
талдау және оны жетілдіру ... ... ... ... ... мақсатқа жету үшін келесідей міндеттерді анықтадым:
-қаржы менеджменті саласында алған білімімді қолдану;
-өндірістік практикада жинаған тәжірибемді пайдалану;
-қарастырылып отырған ... ... ... және ... ... ... және ... қаржылық жағдайын талдау;
-жүргізілген талдау нәтижелері бойынша жетіспеушіліктерді анықтау ... жою ... ... ... ... ... Интернэшнл Инк.» компаниясы
алынды.Оның негізгі қызметі мұнай өндірісі, құрылысы, ... газ ... ... және іске ... қажетті құрал жабдықтарды жасау жә-не
жабдықтаумен айналысу болып табылады.
Жұмыстың теориялық бөлімі қаржылық ... ... ... ... Бұл бөлім өзіне ... ... ... ... және ... ... талдаудың ақпараттық негізі, әдістері
мен тәсілдері туралы ақпараттарды кіріктіреді.
Жұмыстың тәжірибелік ... ... ... ... компания-сының
қаржылық жағдайын талдауға және оның нәтижелері бойынша қоры-тынды жасауға,
сонымен қатар кәсіпорынның қаржылық жағдайын ... ... ... ... ... ... болып К.Ш. Дүйсенбаевтің, Э.Т. Төлегенов-тың,
Ж.Г. Жұмағалиеваның, В.В.Ковалевтің, А.Д. ... ... ... ... ... ҚР-ның заң актілері және Halliburton компаниясының
қаржылық есебі пайдаланылды.
1-бөлім. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын ... ... ... ... ... мәні және оны ... мақсаты.
Нарықтық қатынастары жағдайында кәсіпорыннын қаржылық жағдайын талдаудың
маңызы өте зор. Бұл кәсіпорындардың тәуелсіздікке ие ... ... де ... ... ... ... өндірістік-кәсіпкерлік
қызметінің нәтижелері үшін толық жауапкершілікте ... ... ... ... ... ... ... қарастыр-мас
бұрын, "қаржылық жағдай" дегеніміз немесе "қаржылық жай-күй" дегеніміз не,
соны анықтап алған жөн. ... ... ... ... ... ... әр түрлі түсіндіріледі. Профессор А.Д. Шеремет "Кәсіпорынның қар-жы
(активтер) ... ... ... ... және оның ... (меншіктік капитал және міндеттемелер, яғни пассивтер) сипаттала-
ды" деп ... Н.А ... [3] бұл ... былайша анықтайды: «Кәсіпорынның
қаржылық жағдайы қаржы ресурстарын жасау, тарату және ... ... ... ... ... ... өндірістік, ком-
мерциялық және басқа да қызмет түрлері үшін қажетті ... ... ... және ... ... сай, тиімді тарату және пайдалану-
мен, сондай-ақ басқа шаруашылық субъектілерімен қаржылық қарым- қатынас-та
болу, төлеу қабілеттілігі және ... ... ... ... төлеу мүмкіндігі оның қаржылық жағдайының жақ-
сылығын ... ... мен М.А. ... ... қаржылық жағдайы "қар-жы
ресурстарының калаптасуымен, таратылуы және пайдалануымен көрсетіле-ді" деп
жазады.
М. Н. Крейнина [5], А.И. Ковалев және В.П. ... [6] ... ... былайша түсіндіреді: ''Қаржылық жағдай - бұл ... ... ... ... ... және ... ... көрсеткіш-
тер ... И.Т. ... ... ... қаржылық жағдайы, бұл
оның қаржы бәсекелестік қабілеттілігінің сипаттамасын (яғни ... ... ... ... ... ... мен ... пайдалану,
мем-лекет алдында және басқа да ... ... ... ... орындау. Шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайын талдау-
дың келесі түрлерін жүргізеді: табыстылық пен рентабельділік; қаржылық тұ-
рақтылық; несие қабілеттілігі; ... ... ... ... - деп ... ... Стуков осы ұғым бойынша өзінің көзқарасын келесі сөздермен баян-
дайды: "Кәсіпорынның ... ... - бұл ... ... ... оның саулығы мен өмір сүру қабілеттілігін кешенді түрде
бағалау".
Жоғарыда берілген ... ... ... ұғым мәнін жеткі-лікті
дәрежеде ашпайды, бірақ олардың әрқайсысында бұл ұғымды дәлірек ... ... ... ... бар. Бірқатар түрлі әдістер-мен
есептелетін бірыңғай көрсеткіштерге қарағанда (мысалы, еңбек өнімділігі,
қор ... ... құн, ... ... ... ... ... көрсеткіштерді есептеу нәтижесінде және олардың жалпы бағалауға тигі-
зетін әсерін зерттеу негізінде анықталатыны анық. Қорыта ... ... ... ... және өмір сүру қабілеті жоқ кәсіпорындарға аяусыз қа-
райтын бәсекелі нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның сенімді ... ... және ... барлығын куәландыруы тиіс".
Біздің көзқарасымыз бойынша, сенімділік кәсіпорын ... ... және оның ... ... ... ... ... сүйене отырып, біз бұл ұғымды былай анықтауды
ұсынамыз:
Кәсіпорынның қаржы жағдайы осы кәсіпорынның белгілі бір ... ... ... және оның өз ... ... ... жүргізуі мен
өзінің қарыз міндеттемелерін уақтылы өтеуі үшін ... ... ... ... ... ... ... нені білдіреді? Бұл сұрақ та ар-найы
оқулықтарда түрліше түсіндіріледі. Бір авторлар қаржылық ... ... ... пайдалану қабілеттілігі, жұмыс процессінде үздіксізді-
гін ... ... ... жеткілікті болуы" деп түсіндіреді. Қаржылық
тұрақтылық - меншікті және ... ... ... деп ... ... ... "өз ... есебінен активтерге (негізгі қорлар, материал-
дық емес активтер, айналым қаражаттары) жіберілген ... ... ... ... және ... ... жол бермейтін
және де өз міндеттемелерін уақтысында қайтаратын шаруашылық субъектілері
қаржылық ... ... ... деп жазады ... ... А.Д. ... пен Р.С. ... өте ықшам түрде анықтай-ды.
Олардың ойынша "Қаржылық тұрақтылық - бұл ... ... ... кәсіпорынның белгілі бір шоттар ... ... мен М.А. ... бұл ... ... ... тұрақты қалыптасқан табыстың шығыннан артуының ... ... - ... ... ... табылады. Ол ақша қаражаттарын ... ... ... ... ... ... мен ... өткізу процесі-
нің үздіксіздігін қамтамасыз ететін, сондай-ақ қәсіпорынды кеңейтуге ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Қаржылық тұрақтылық кәсіпорынның жалпы тұрақтылығының
негізгі бөлігі болып табылады". Осы еңбегінде бұл авторлар одан әрі ... ... ... ... - бұл тәуекелділіктің мүмкін бола-тын
деңгейінде төлем қабілеттілігі мен несие қабілеттілігін сақтай отырып,
табысты ... ... ... ... мен ... ... кәсіпорынның
дамуын көрсететін ... ... ... ... мен М.В. ... бұл ... ... түсіндіреді: "Қар-
жылық тұрақтылық - бұл табыстың шығыннан тұрақты дәрежеде артуы. Ол ақ-ша
қаражаттарын еркін пайдалануды қамтамасыз ... және ... ... ... ... ... және өнімді сату процесінің үздіксіз болуына жағдай жа-
сайды.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... және ... жалпы тұрақтылығының негізгі
бөлігі болып табылады" [9]. Ал кәсіпорынның жалпы ... ... ... ... ... ... ... артуын қамтамасыз ететін ақша ағымының
қозғалысын көрсетеді. Нарық жағдайында ол ең ... ... ... ... ... табыстың тұрақтылығын талап етеді және оның
мөлшері мемлекетпен, жабдықтаушылармен, несие ... ... тағы ... есеп ... үшін ... ... болуы тиіс.
Сонымен қатар кәсіпорынның одан әрі ... үшін ... есеп ... ... міндеггемелерді орындағаннан кейін, осы ... ... оның ... ... ... және де ... ... және басқаларға мүмкіндік беретіндей дәрежеде табыс
қалуы ... біз ... ... ... ... ... ... мәні - қаржы ресурстарын тиімді қалыптастыру, тарату ... ... - деп ... ... мен ... ... бұл ұғымды А.Д.Шеремет мен В.С.Сайфуллин дәлірек және
анығырақ түсіндіреді. Олар ... ... мәні — бұл ... мен
шығындардың қалыптасу көздерінен қамтамасыз етілуі - деп түсіндіреді.
Э.А.Маркарьян мен ... да дәл ... ... ... өз ... ... есептесу мүмкіндігі" [4] немесе
"Сауда, несие және басқа да төлем сипатындағы ... ... ... ... ... міндеттемелерін уақтылы және толық орындау
мүмкіндігін көрсететін ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның жұмысы нарық жағдайына өтумен
бірге оның қаржылық жағдайы және оны ... ... ... ... да ... ... қаржылық тұрақтылық жағдайына көптеген ... ... ... В.М. ... және М.А.Федотова келесідей түрлерге жіктейді:
1) пайда болу орнына
байланысты - ішкі және ... ... ... ... және негізгі емес;
3) құрылысы бойынша - ... және ... ... ету уақыты ... және ... ... ... ... ... ... байланыс-ты
болады, ал сыртқы факторлар кәсіпорын еркіне ... ... ішкі ... ... Кәсіпорынның тұрақтылығы ең
бірінші ... ... ... ... өндірілген өнім мен көр-
сетілген қызметтің құрамы мен құрылымына тәуелді. Сондай-ақ, тұрақты ... ... ... қатынас маңызды болып табылады.
Кәсіпорынның өндірілетін өнім және өндіріс технологиясымен тығыз ... ... ... маңызды факторларының бірі – активтер-дің
тиімді құрамы мен құрылымы, сондай-ақ ... ... ... таңдап алуы болып табылады. Ағымдағы активтерді ... ... ... ... оның ағымдағы жедел қызметі үшін қажет болатын қаржы-ның
ең ... ... ... ... ... ... ... факторларының бірі - бұл қаржы
ресурстарының құрамы (мен құрлымы, оларды ... ... мен ... ... ... алынуы. Кәсіпорынның өз қаржы ресурсы, соның ... ... ... көп ... ... ол өзін жайлы сезіне алады.
Сонымен бірге тек таза табыстың көлемі ғана емес, сонымен қатар оны тара-
ту ... ... ... ... ... ... де өте ... ... ... ... қарыздық капиталдар нарығында-ғы
қосымша жұмылдырушы ... ... ... ... ... ақша ... қаншалықты көп тартатын болса, оның қар-жылық
мүмкіндіктері де соншалықты жоғары болады, алайда, сонымен бірге қаржылық
тәуекелділік те ... - яғни ... өз ... ... ала ма, жоқ па? - деген қауіп туады. Және де бұл жерде кәсіпорын-
ның төлеу қабілеттілігінің қаржылық ... бір түрі ... ... роль ... ... ... ... ... қаржылық тұрақты-лығына
әсер ететін ... ішкі ... атап ... ... ... ... ... өнімнің (жұмыс, қызмет) құрылымы және оның жалпы төлем
қабілеттілігі бар ... ... ... капиталдьщ ... ... ... ... табыспен салыстырғандағы динами-касы;
• қорлар мен ... ... ... мен құрылымын қоса алғандағы мү-
лік пен ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізудің экономикалық жағдайының әсері,
қоғамда үстемдік етуші техника мен ... ... ... бар ... ... ... ... ҚР үкіметінің салық және несие саясаты,
кәсіпорынның қызметін бақылау жөніндегі заң актілері, сыртқы ... және тағы ... ... ... ... ... қалыптастыруда оның өз кон-
трагенттерімен (салық органдары, банктер, жабдықтаушылар, ... ... және тағы ... ... ... ... әсер етеді. Сон-
дықтан да серіктестермен реттелген іскерлік қатынаста болу - ... ... ... ... болып табылады. Әрине, акционерлер өз жинақ
қорларын тұрақты тиімділікке ие және дивиденттерді ұқыпты ... ... ... ... ... Инвестициялық тартымдылығы болуы үшін,
тек бүгінгі күні ғана ... ... да ... ... жағ-дайы
көршісіне қарағанда жақсы болуы тиіс. Сондай-ақ, бұл жыл сайын өз ... ... ... бір ... ... ... ал заем ... біт-
кен уақытта-облигация құнын толық өтеуді талап ететін облигация иелеріне
де ... Кез ... ... ... ... ... де өз
несиелері-мен тәуекел ете отырып несие алушының өз қарызын ... ... ... ... ... оны беру туралы шешім қабылдай отырып, кез
кел-ген банк өз клиентінің ... ... және бұл ... ... тексереді. Басқаша айтқанда, кәсіпорынның қаржылық жағдайы банктер
осы кәсіпорынға несие беру орынды ма, жоқ па, ал бұл ... ... ... - ... пайызбен және қанша мерзімге деген сұрақтарды шешудегі
негізгі белгі болып табылады. Жабдықтаушылар мен тұтынушылар ... ... ... ... ... келісім-шартқа үлкен ықылас-пен
отырады. Тіпті қаржы органдары, әсіресе салық инспекциясы кәсіпорын-ның
жағдайы ... ... ... ... тек ... кәсіпорын ғана
салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді уакытылы және толық төлей ... ... ... ... ... ... және ... қарым-қатынастағы потенциалын анықтайды, кәсіпорынның өзі-нің және
оның серіктестерінің қаржылық және басқа ... ... ... ... ... кепілдендірілгенін ба-
ғалайды.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайының объективті дұрыс бағасын алудың ең ... ... ол ... даму ... ... оның ... ... кешенді түрде баға беруге мүмкіндік береді және осындай
жолмен басқарушылық шешімдерді ... ... ... ... ... ... байланыстырушы қызмет атқарады.
Кәсіпорын осы мерзімге дейінгі уақытта қаржы ресурстарын қаншалықты дұрыс
басқарды ... ... ... береді: кәсіпорын осы мерзімге дейінгі уа-
қытта қаржы ... ... ... ... ... ... нарық талаптарына сай болуы және де кәсіпорынның ... ... ... бере алуы өте ... ... ... се-
бебі қаржылық тұрақтылықтың жетіспеушілігі кәсіпорынның төлеу қабілетінің
жоқтығына және оның дамуына қажетті қаражатының болмауына, ал көп ... ... ... басы ... ... және резервтермен кәсіпорын шы-
ғындарын көбейтуіне ... ... ... экономика жағдайында жұмыс істеуші кәсіпорындардың қаржы-лық
жағдайын талдаудың басты мақсаты ... ... ... ... ... баға беру
және оның есеп беру мерзіміндегі өзгерісі;
•активтер мен олардың қалыптасу көздері арасындағы сәйкестікті, оларды тара-
тудағы ... және ... ... ... ... ... оның ... (кемуін) және ағымдағы міндетте-
мелермен ... ... және ... ... ... ... және оның ... ... ... активтердің айналымдылық есебі, оның ішінде дебиторлық борыш
және ... ... ... ... қаржылық тұрақтылығының және төлеу
қабілеттілігінің абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерін ... ... ... ... ... табысының салыстырмалы көрсеткіштерін, сондай-ақ олардың дең-
гейінің ... әсер ... ... ... ... кәсіпорынның іскерлік ... ... ... қаржылық жағдайының тұрақтылығын ұзақ және қысқа мерзім-ді
болжау, яғни оның ... ... ... ... талдау кәсіпорынның, шаруашылық қызметін талдау-дың
қор ытындылаушы кезеңі ... ... Және ол 3 ... ... өндіріс және өткізу; бұлардың жиынтығы коммерциялық, өндірістік
және қаржылық қызметті құрайды. Кәсіпорынның қаржылық қызметі – бұл ... ... ... ... және тартылған капиталдың көлемі мен
құрамына өзгеріс әкелетін қызметі болып ... Ол ... ... ... түсуі мен тиімді пайдаланылуына, есеп және несие тәртібін сақ-
тауға, меншікті және қарыз қаражаттарының арасындағы арақатынастың рацио-
налдылығына, ... ... ... ... етуі ... ... қол жеткізуге бағытталуы тиіс. Кәсіпорын қызметінің қар-жылық,
өндірістік және коммерциялық ... ... ... ... пен өзара
тәуелділік бар. Осылайша қаржылық қызметінің жетістігі, көбінесе оның
өндірістік-сату ... ... ... өзі алатын төлем-
дерді және ақша қаражаттарын алуы оның өнімді сатуына, ... ала ... ... ұстап тұруына, өнім сапасының қажетті деңгейге ... және оны бір ... ... және ... ... болады.
Жоғары сапалы өнімді үздіксіз өндіру және өткізу кәсіпорынның қаржылық
ресурстарының қалыптасуына оң ... ... ... процесінде өнім сапа-
сының төмендеуі және оны сатудың қиындықтары ... ... ақша ... ... ... ... ... нәтижесінде кәсіпорынның төлеу
қабілеті төмендейді. Кері байланыс та бар, ол ақша қаражаттарының болмауы
материалдық ресурстардың ... ... ... ... өндіріс
процесінің ... ... ... ... көлемі өндіріс процесінің тиімділік деңгейімен анықталады.
Олардың тиімділігі қаншалықты көп болса, ... ... ... ... ... ресурстарды, соның ішінде қаржылық ресурстарды соншалықты аз
жұмсайды. Және керісінше, шикізат пен материалдар шығындарының норма-сының
өсуі, еңбек ... ... ... ... да ... ... тыс жұмсалуы және өндірістік емес шығындар қосымша қаржы қара-
жаттарының қажеттілігіне себепші ... ... және ... ... ең ... ... өзіндік құнында, содан соң табыста талдап қоры-
тылады.
Соңғы айтылған көрсеткіштің көлемі ... ... ... ... отырып, оның жалпы қаржылық жағдайында елеулі көрініс та-
бады.
Кәсіпорынның қаржылық қызметінің қалыпты болуы әсіресе өз ... ... қол ... үшін ... ... ... ... қабілеттілігінің кепілі болып табылатын өнім өндірудің үздіксіздігін
және кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... жағдайды талдауды қаржылық тұрақтылықтан
бастаған жөн және оған ... ... ... ... құрылымдық және құрамдық динамикасын ... ... ... ... ... және құрылымдық ... ... ... ... ... абсолюттік және салыстырмалы
көрсеткіштерін талдау;
... ... ... ... төлем қабілеттілігін және несие қабілеттілігін талдау.
1.2. Кәсіпорынның ... ... ... ... негізі.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі қаржылық есеп
беру ... ... ... 1995 ... 26 ... №2732 ... есеп
туралы" заң күші бар Жарлығына сәйкес, 1998 жылдан бастап қаржылық есеп
беруге ... ... ... ... ... қызметінің нәтижесі туралы ... ақша ... ... туралы ... ... ... ... хат ... сондай-ақ қаржылық есеп беру-ге
негізделген немесе қаржылық есептен алынған материалдармен толықты-рылуы
мүмкін және бұл ... ... ... ... ... ... ... есеп және есеп берудің қандай саясатын ұстап отырған-
дығы және каржылық ... ... ... сай ... да ... ... ... Мысалы, оған: субъектіге әсер етуші тәуекел ... ... ... ... ... ... ... жазуға болады. Нарықтағы географиялық сегменттер, сомалық
ерекшеліктер, қызмет түрлері туралы ... баға ... ... ... және басқалары қосымша ақпарат ретінде қарастырылады.
Субъектілерге ... ... ... есеп ... анықталған
жеңілдетілген түрде толтырып, көрсетуге рұқсат етіледі. Бұл егер ... ... 3 ... кез ... ... ... ғана (соңғы 2
қаржылық жыл үшін) маңызға ие болады:
1) зейнетақыны, ... ақша және ... ... төлемдерді есептеу, сон-
дай-ақ жылдық табыс ҚР заңымен көрсетілген 10000 есе ... ... жыл бойы ... ... саны ... ... активтердің жалпы құны 60000 еселік есептік ... ... ... ... қолданылып жүрген отандық қаржылық есеп негізі шамалары
бо-йынша халықаралық есеп стандартының талаптарына сай ... ... ... ... ... ... халықаралық тәжірибеге бейімдей отырып
реформалау процесі белсенді жүргізілді, ол біріншіден, негізін ... ... ... ... жаңа экономикалық жүйенің
қалыптасуымен, екіншіден, біздің еліміздің әлемдік ... ... ... ... есепті реформалау процесі барысында есеп беруді
құру мақсаттарына жаңа көзқарастар пайда болды және оның ... ... ... ... - ... есепті» №2 «Бухгалтерлік баланс
және ... ... ... ашылулар» деген стандартында көрсетілгендей,
бұл қолданушыны заңды тұлғаның қаржылық жағдайы және оның қызметінің ... мен ... ... ... ... ... өзгерістер туралы
пайдалы, маңызды әрі дәл ... ... ету ... ... есеп ... өтелген жағдайлардың қаржылық нәтижелерін және де
кәсіпорын үшін инвестициялық шешімдер мен ... беру ... ... ... ... субъектінің болашақтағы ақша ағьгмдарын және ... ... ... ... мен ... органдардың жұ-
мыстарымен байланысты ресурстар мен міндеттемелерді ... үшін ... ... ... ... ... есеп ... шешімдерді қабылдау үшін қажетті барлық ақпараттарды қамты-
майды. Қаржы есебін пайдаланушылар қабылдайтын ... ... ақша ... ... ... ... сондай-ақ
оларды айналдыру уақытын есептеу және нәтижеге сенімді ... ... ... ... субъектінің өз жұмысшыларына және жабдықтаушыларына ... ... ... ... ... және ... ... қабілетін
анықтайды. Егер де қолданушылар тек қана субъектінің қаржылық ... және оның ... ... ... ... ... ... ақпараттармен емес, сонымен қатар барлық қажетті ақпараттармен
жаб-дықталған болса, онда ... яғни ... ақша ... ... ... одан да жақсы бағалайды. Бірақ коммерциялық құпияны қор-
ғау туралы заң қолданушылар алатын ... ... шек ... ... ... ... (тергеу органдары, ревизорлар, аудиторлар)
өкілдігі болған жағдайда қаржылық есепте көрсетілген ақпараттарға косымша
ақпараттарды талап ете ... ... ... ... ... ... басты көзі ... ... ... ... ... ... есеп ... субъектіле-рінің
қызметі жөнінде қаржылық ақпараттардың жүйелендірілген бірден-бір кө-зіне,
әр түрлі ұйымдық-құқықтық ... ... ... ... ... және басқару шешімдерін қабылдауға қажетті ... ... ... ... ... ... ... талдауда негізгі ақпарат көзі қызметін бухгалтерлік баланс
атқарады.
Баланс - ... ... ... және ... ... ... ... және маңызды қызметтер атқарады. Біріншіден, ба-ланс
меншік ... ... ... ... ... ... ... олар бұл субъекті нені иеленеді, материалдық құралдар-дың сандық
және сапалық қорлары қандай, кәсіпорын жақын ... ... жақ ... ... ... ала ма, соны ... Екіншіден, басшы-лар
кәсіпорынның басқа ұқсас кәсіпорындар жүйесіндегі өз орны, таңдап алын-ған
стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... сипаты және кәсіпорынды басқару бойынша әр түрлі
сұрақтарға шешімдер қабылдау туралы түсінік алады. ... ... оны ішкі ... ... сыртқы қолданушыларға да пайда-
лануға мүмкіндік береді. Мысалы, аудиторлар жұмыс процесінде ... ... үшін өз ... жұмысын жоспарлауда, сондай-ақ клиенттің сыртқы
есеп берудегі есеп ... ... ... ... ... және ... ... аумағындағы әлсіз жақтарын шығару үшін көмек ала-
ды, ал ... ... ... ... ... ақпараттары негізінде сыртқы қолданушылар берілген кәсіпорынмен
өзінің серіктесі ретінде ... ... ... ... және ... ... ... қабылдай алады; өз салымдарының мүмкін болатын тә-
уекелділіктерін және берілген кәсіпорынның ... ... ... және ... шешімдерді бағалайды. Баланстың маңыздылығы соншалық, көп
жағдайда қаржылық ... ... ... ... деп атайды.
Бухгалтерлік баланс қаржылық есептің негізгі түрі бола отырып, ол есепті
кезеңдегі ... ... ... мен ... ... ... мен өтімділігін, меншікті капитал мен міндеттеменің қолда
барын, дебиторлық және кредиторлық борыштың динамикасы мен ... ... ... ... мен ... қабілеттілігін анықтауға мүм-
кіндік береді. Баланс ... ... ... ... оның ағымдағы және алдағы кезеңдегі шаруащылық қызметке же-
туі, қарыз көздерінің ... мен ... ... оларды ынталандыру
тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Осылайша, ... ... ... үшін және ... қаржылық жағдайын бағалауда ақпараттың ең қа-
жетті түрі ... ... ... ... бухгалтерлік баланс екі бөліктен: актив және пассивтен
тұ-ратын ... ... ... келді. Активтер, баланс кәсіпорынының
есепті кезеңде бақылап, ... ... ... және ... ... ... ... Пассивтер кәсіпорынның заемдар мен кредиторлық
қарыздар бойынша міндеттемелері болып табылады, оларды өтеу ... ... ... ... табыстың төмендеуіне әкеліп соқтырады.
Мүліктің түрлері және олардың ... ... ... ... ... ... топтастырылады. Осының нәтижесінде баланстың активі мен пас-сиві
мүлік және онын қалыптасу көздерінің біркелкі экономикалық топтарының ... ... ... ал оның ішінде әр топ өз алдына жеке-жеке ... мен ... ... тұрады. Актив пен пассивтегі бұн-
дай жеке элементтер мен қорытындырылған көрсеткіштер баланс баптары ... ... ... құрылымына сай ерекшелік - бұл яғни баланс
бөлімдері мен баптарының әр бөлім ... ... ... ... ... ... - яғни ... өтімділік дәрежесіне байланысты
мына прин-цип бойынша: өтімділік дәрежесі аз активтерден ... ... ... ... ... ... ... жағынан төмен
бөлімдері мен ... ... ... ... ... өсу деңгейіне
байланысты жоғары өтім-ді активтер жазылады. Осы принцип бойынша активтің
қорытынды баптары ең өтімді айналым ... ... ... ... олар ... ... ... салымдар, кассадағы, есеп айырысу
және валюталық шот-тардағы ақша қаражаттары, сондай-ақ басқа да ... ... ... мен ... ... ... жеделдік дәреже-
сіне байланысты мына принципке сай құрылды: төлем мерзімінің жеделдігі аз
бағыттарынан ... көп ... ... ... іске ... ... ... баланс жа-
ңаша анықталады және оның екі бөлігі мен элементтері де жаңаша ... ... ... ... ... ... бухгалтер-лік
есеп және аудит тұрғысындағы жетекші ғалымдардың еңбектеріне арқа ... орай ... ... орыс ... ... ... ... құралдарының авторларының пікірлері теориялық көзқарас болып ... оқу ... ... ... алатын студенттерге, бизнес
мектептер мен экономикалық ... ... ... ... ... ... оқулығында келесідей анықтама берілген: Баланс
- бұл кәсіпорынның белгілі бір күндегі ... ... ... ... та-
былады.
Активтер дегеніміз бұл кәсіпорын нені иеленеді және ол нені алуға тиіс,
со-ны ... ... ... - бұл ... ... және ... ... пассивтер - бұл кәсіпорынның өзінің біреуге берешек қарызы
немесе борышы. Активтер ... ... да ... ... тең ... тиіс
[13].
Ағылшын ғалымдары шығарған "Бухгалтерлік іске кіріспе" деген оқу құра-
лында былай ... ... - бұл ... бір ... ... ... ... активтер мен оның борыштарын анықтайтын пассивтерінің тізімі. Бұл бе-
рілген уақыт мерзіміндегі бизнестің (іскерлік қызметтің) қаржы ... ... ... ... пен ... әр бабы ... көрініске ие бо-
лады және де активтер сомасы әрқашан пассивтер сомасына тең болуы тиіс[14].
Әрі қарай олар баланстың негізгі элементтерін ... ... ... ... ... ... ол ... бағалы нәрсе. Пассивтер -
басқа біреуге тиісті нәрсе. "Пассив" термині таза бухгалтерлік ұғым болып
табылады және ол ... ... ... ... - ... ... түрі.
Капитал алғашқы капитал мен ... ... ... қоса ... ... бизнестегі ... ... ... банк ... ... ... есеп, аудит, есеп беру ... ... бұл ... ... түсіндіреді: "Баланстық есеп -
бұл белгілі бір кезеңде жасалған және осы кезеңдегі ұйымның жалпы қаржы-лық
жағдайын бағалау үшін пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... есеп элементтері дегеніміз бұл ак-тивтер,
пассивтер және капитал. Баланстық есеп ... әрі ... ... ету үшін ... ... ... бар ... туралы ақпа-ратты
қамтиды. Ол сондай-ақ, бұл ... ... ... ... ... тұрады. Мысалы, бұл көздер қарызға алынған ба, жоқ, әлде ... ... ... ... ... ... мен эле-
менттері ... ... ... - бұл өткен жағдайлардың нәтижесінде кәсіпорынмен ба-
қыланатын және болашақта кәсіпорынға экономикалық ... ... ... - бұл ... ... пайда болған кәсіпорынның ағымдағы мін-
деттемесі.
Оны өтеу экономикалық табыс алумен байланысты кәсіпорын ресурстары-ның
шығынына (сыртқа ... ... ... - бұл ... ... алып ... ... ... ... ... ... және оның элементтері туралы
бұл анықтамалар біздің бухгалтерлік есеп теориясы бойынша оқулықтарымыз-да
берілген анықтамалардан өте ерекшеленеді. ҚР-дағы ... есеп ... ... ... ... батыс ғалымдарының еңбегін алып отыр.
"Қаржылық есептің, субъектінің ... ... ... ... ...... ... капитал және субъектінің
міндеттеме-сі" болып ... айта ... олар ... есептің бұл
элементтеріне келесідей ... ... - бұл ... бағасы бар кәсіпорыннын мүлкі, мүліктік, жеке мү-
ліктік емес ... және ... ... ... - бұл ... ... ... белгілі бір әрекетті басқа бір
тұлғаның (несие берушінің) пайдасына жасайтын міндеті - ... ... ... ақша ... және басқалар немесе белгілі бір іс-әрекеттен бас ... ... ... ... ... ... міндетін орындауын талап етуге
құқығы ... ... - бұл ... өз ... ... ... кейінгі активтері» [11]. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... ешқандай айырмашылық
жоқ деп ... ... ... ... ... ... және қаржылық есеп беру-
дегі негізгі анықтаулар" №2 стандартымен анықталады. Ол активтердің, мен-
шікті капитал және міндеттемелердің ... ... ... ... ... ... ... ақпараттарға деген талаптардан тұрады.
Баланста ұзақ мерзімді және ағымдағы міндеттемелердің жиынтық ... ... ... ... мен ... және олардың
жиынтық сомасын анықтау, қаржылық ... ... ... жағдайын бағалауда және дәлелді басқарушылық шешімдер қа-былдауда
қажет ... ... ... ... үшін ... ... өте пайдалы екендігіне БЕС–2-нің 7-
пунктінде ерекше көңіл бөлінген. Онда былай ... ... ... ... ... ... үшін анық және ... болатын-
дай дәрежеде ашылуы тиіс" [12].
БЕС-2 және қаржылық есепті ... ... ... негізінде
құрастырылған [16] бухгалтерлік баланс көлденең түрде 1-кестеде көрсетілген
көрсеткіштерден ... айта ... жөн, ... ... түрін таңдау (көлденең, яғни екі
жақты немесе тікелей) шаруашылық субъектілерінің ... құқы ... ... ... мен пассивін құру принциптері бұрынғы қалпында қалып ... ... ... ... ... ... ... төмен
активтерден өтімділігі жоғары активтерге қарай, пассивтер ... ... ... жеделдік деңгейіне байланысты мерзімінің жеделдігі азынан
көбіне ... ... ... ... 5 ... ... ұзақ ... ... ... активтер;
3) меншікті капитал;
4) ұзақ ... ... ... ... ... есеп беруде үш элементті сипаттайды: активтер, ... және ... ... екі ... - табыс және шығын – қаржы -
шаруашылық ... ... ... есеп ... ... ... талдау барысында тек бухгалтерлік баланс мәліметте-ріне
ғана сүйенуге болмайды. Бұндай тәсіл біршама қарапайымдау, ... ... ... ... пен шек ... ада ... олардың ең маңыз-
дылары ... ... ... ... ... ... сипатта болады. Баланста келтірілген мә-
ліметтер оны құрған кезеңдегі ... ... ... көрсетеді.
Бұл жағдайда баланс ақпараттары ретроспективалық және ... ... ... үшін ... ... ... ... және міндеттемелеріңде статус-квоны си-
паттайды, яғни пайдаланылып жүрген есеп ... сай осы ... ... жалпы қандай жағдайда тұр деген сұраққа жауап береді, бірақ бұл жағдай-
ға ненің нәтижесінде жеткеніне жауап бермейді. Бұл сұраққа жауап беру ... ... ... ғана ... ... ... есеп және есеп беруде көрсе-
тілмейтін көптеген факторлардың талдануы қажет (мысалы, ғылыми- техника-лық
прогресс, ... ... ... және ... ... шаруашылық аралық талдау жүргізу үшін қажетті
база жоқ. Ол кеңістіктік және уақыттық ... ... ... оның ... ... ... тиіс және ... көр-
сеткіштерге, олардың орташа салық және орташа прогрессивтік ... ... ... ... ... мақсатпен ұқсас кәсіпорындар тобы
бойынша негізгі есептік көрсеткіштерді ашық ... ... Бұл ... ... есептеп шығаруға ... ... ... ... ... ... ... мәлімет жоқ.
Баланстың сол немесе басқа бабы ... ... аз ... ... ... ... ... айналымының сәйкес сомаларымен са-
лыстырғаннан кейін ғана жасауға болады. Мысалы, екі кәсіпорынның ... ... бабы ... ... ... яғни 5 млн. ... Бір
жылдағы материалдар айналымы, бірінші кәсіпорында 60 млн. теңге, ал екінше-
де 10 млн. ... ... ... ... бірінші жағдайда материалдардың қо-
ры жылдық тұтынушылардың 1/12 ... ... қор), ал ... ... ... яғни ... тұтынудың жартысын (жарты жылдық қор) қамтамасыз етеді.
5.Баланс есепті кезеңнің басы мен ... ... ... ... ... яғни онда осы ... ... кезіндегі
шаруашылық
операцияларының жиынтығы жазылып ... Ол ... ... ... мүмкіндік жағдайын көрсетпейді. Бұл ең алдымен баланстың динами-
калық баптарына қатысты, олар "материалдар", "дайын өнім", '"тауарлар", "де-
биторлық ... және ... - 2 ... ... ... баланс.
Мысалы, жыл соңында қолда бар өнім қорларының үлес салмағының көп бо-
луы мен дебиторлық ... ... ... ... жағдай жыл бойы
осылай ... ... ... ... активтерін сатып алуда тарихи бағаны коддану
принципі жүргізіледі, ол мүліктің ... ... ... ... ... дәреже-
де бұрмалайды. Баланстың жеке баптарына ... ... мен ... өзгерісі едәуір бұрмалаушылық әсерін тигізуі ... ... , ... ... ... пен ... бағаның өсуі және
негізгі құралдарды жаңарту дәрежесінің төмен жағдайында ... ... ... ... ... бірдей, бірақ есеп объектітерінің құ-
ны жағынан әр түрлі жиынтықты көрсетеді. Бұл әр ... есеп ... ... ... ... ... ... соқтырады. Әрине, ол сондай-ақ кәсіпорын қызметінің нәтижесін, оның
шаруашылық қаражаттарынын ... ... ... ... Бұл ке-
дергі баланс валютасының кәсіпорын бағасының дәл құнын көрсетпейтіндігін
дәлелдейді.
Баланс жиыны кәсіпорын активтері мен оны жабу ... ... ... ... ал осы ... бұл активтердің нарықтык бағасы ... ... ... мүмкін және берілген активтің пайдалану мерзімі мен оның баланс-
та көрсетілуі қаншалықты ұзақ болса, есептік баға мен ... ... ... ... ... көп ... және ... есеп берудің басқа да нысандары ... ... ... ... толығымен көрсетпейді. Кәсіпорынның
қаржылық жағдайы мен оның өзгеру перспективасы тек қаржылық ... ғана ... ... қатар көптеген құндық бағасы жоқ фактор-
лардың да ықпалында болады. Олардың қатарында: ... ... ... ... ... ... саланы және кәсіпорынды басқарудың ұйым-
дастырушылық құрылымын қайта құру, меншік түрінің ... ... және ... ... ... және тағы басқалар. Сондықтан қаржы-
лық есеп беруді соның ішінде бухгалтерлік ... ... ... ... ... тек бір ғана ... ... ... ... қарамастан, бухгалтерлік баланс кәсіпорынның қаржылық
жағдайын талдауды ақпараттық қамтамасыз етудің бірден-бір басты көзі ... ал оны оқу осы ... ... ... ... табылады.
Алайда кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... ... ... қаржылық есеп берудің басқа да нысандарының көрсет-
кіштерін қолдану қажет, әсіресе кәсіпорынның жыл ... ... ... ... осы кәсіпорынның өзінің қызметін жүргізу үшін жұмсалған барлық шы-
ғындар сомасымен ... ... ... ... нә-тижесі
туралы есепті қолдану керек, оның баланстан айырмашылығы ол кәсіпо-рынның
мезеттік ... және ... ... ... жағдайы емес, ол капитал
козғалысы, есепті кезеңдегі субъектінің қаржылық нәтижесі болып табылады.
Сондықтан кәсіпорынның ... ... бұл ... ... адам ... ... және ақпараттық болып табылады. Ол бұл ... ... зиян ... әкелетіндігін анықтау үшін табыстар мен шығындар ... ... ... ... анық ... көмегімен белгілі
бір кезеңдегі кәсіпорынның кызмет нәтижесіне баға береді. Батыс тәжі-
рибесінде, ... есеп ... ... нысаны ретінде бөліп карастыратын
біздің елге қарағанда, табыс және зиян туралы есепке біршама ... ... ... емес. Атап айтқанда, дәл осы үлгі американдық, ұлыбритандық
және жаңазеландиялық фирмалардың жылдық есебінде ... ... ... ... түп ... ... ... іздеген жөн, табыс ба-тыс
фирмалары қызметіндегі маңызды көрсеткіш болып табылады, олар ... ... ең ... ... ... ... көрсетуге тырыса-ды.
Субъект қызметінің қаржылық нәтижесі ... есеп ... ... "Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп" стандартымен
анықталады. Онда ... ... ... құру және ... ... қызметінің нәтижесі жөніндегі есептің баптарын жіктеу және
есепке алудың тәртібі ... бұл өз ... ... ... ... ... кезеңдердегі қаржылық есебі мен түрлі заңды тұлғалардың
қаржы есептерін ... ... ... стандарт, негізгі қызметтен алынған табыс пен шығынды, төтен-ше
жағдайлардан және тоқтатылған операциялардан болатын ... пен ... есеп ... ... ... есеп саясатының өзгеруінен және
қаржылық есептегі елеулі қателерді түзетуден болатын әр түрлі ... ... ... ... ... мен шығындар баптарының арасын ажырату да субъектінің жұмы-сының
нәтижесін көрсетуге ... ... Бұл ... әр ... ... Мысалы, кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі ... ... ... ... ... ... және ... салынғаннан кейінгі
негізгі қызметтен алынған табысты және таза ... ... ... ... ... №3 ... есеп стандартына сәйкес келесідей
түрде ... ... ... ... ... ... бұл ... оңайлатылған. Мұнда табысты пайдалану-
ды, бюджетке төлемді, табыс салығы бойынша жеңілдіктерді есептеу барысын-
дағы ... ашып ... Ол тек ... ... қаржылық нәти-
женің қалыптасуын (таза табысты немесе зиянды) ғана ... ... ... ... мен шығындардың барлық баптары есепті
кезеңнің таза табысын немесе шығынын анықтау ... ... ... ... ... ... нәтижесі
туралы есеп, қаржылық есептің қалған екі элементі туралы - яғни табыс пен
шығындар ... ... ... ҚР ... 1995 жылы ... №2732 "Бухгалтерлік есеп туралы" заң күші бар ... ... ... ... қаулысымен бекітілген бухгалтерлік
есеп бойын-ша 1996 жылы 12 қарашада №2 ... ... ... ... ... ... негізінде айтылғандай, бұл элементтер
субъектінің қар-жылық көрсеткіштерін өлшеумен ... ... ... ... ... ... азаюын көрсетеді, ал шығындар
– активтер-дің азаюын немесе есепті ... ... ... мен ... баптарынын арасына койылған шектеулер тәжіри-беде
жалпы қабылданған болып табылады. Бұл шектеу, баптың ... көзі ... ақша ... ... ... мүмкіндігін бағалау
барысында белгілі бір маңызға ие болады ... ... ... ... ... ... ... есебі" ҚР шаруашылық
субъектілерінің қаржылық есеп беруіндегі жаңа үлгі болып ... Бұл ... ... ... бір ... ақша қаражаттарының көздері анықтала-
ды және оларды пайдаланылу жолдары көрсетіледі. Кәсіпорынның есепті кезе-
ңіндегі қаражаттары жеткілекті ме, соңы ... Ол ... ... ме, соңы ... Ол ... ... ... инвестициялық және қаржылық қызметінің белгілі бір ... ... ақша ... келіп түсуі мен шығыны туралы ақпа-
раттармен қамтамасыз ете отырып, оларға кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... - бұл ... және банк ... ... ... қызмет деп субъектің табыс алу жөніндегі негізгі қызметін,
сондай-ақ оның инвестициялық және қаржылық қызметіне қатысы жоқ, ... ... ... ... дегеніміз - бұл ұзақ мерзімді активтерді сатып алу
және сату, ... ... беру және ... ... бұл ... меншікті капитал мен қарыз қаражатта-
рының құрамы мен мөлшері өзгеріске ... ... ... ... Субъект қызметінің барлық осы түрлері ақша қаражаттарының ... мен ... ... ... болып ... ... ... ... ... кезде тек бухгалтерлік
баланс мәліметтері ғана емес сонымен бірге басқа да қаржылық есеп беру ... ... ... хаттағы мәліметтер және де есеп беруде-
гі қосымша ... ... де ... есеп ... жаңа ... ... коммерциялық құпиясы болып
табылатын ақпараттарына сүйенбестен, оның қаржылық жағдайын ... ... ... ... ... ... жағдайды талдау әдістері.
Нарықтық қатынастың қалыптасуы шаруашылық қызметін біртұтас кешенді
талдауды ішкі (басқару) және ... ... ... ... деп ... ... етіп ... Талдаудың бұл түрлерінің әрқайсысының өзінің негізгі ақпарат-
тық ... ... ... ... есеп ... екі түрі бар: ... жұртшылықты, банктерді, сондай-ақ сақтандыру ... мен ... ... жұмыс жағдайы мен оның каржылық жағдайы және есепті
кезеңдегі шаруашылық кызметінің нәтижесімен ... үшін ... мен ... ... ... ... ... қаржылық
есеп беру. Сонымен қатар көбіне, есепте субъектінің шаруашылық ... ... ... даму ... мен оның ... ... ... мүмкіндік беретін бірқатар жылдардың мәліметте-рін
жариялайды. Есеп ... ... түрі - ... ... бұл кәсіпорын
шығаратын өнімдердің жеке түрлерінің өзіндік құнының нормативтері туралы,
сондай-ақ сапасының төмендігіне немесе тауардың ... тыс ... ... ... ... ... ... құпияландырыл-ған,
басқа тұлғалар үшін жабық есеп болып табылады. Ішкі есеп берудің ... ... мен ... болу ... ... ... сияқты
жеке бөлімшелердің жұмыс нәтижелерін сипаттайтын маңызды есеп түрлері
болады. ... жеке ... ... ... ... шығындар мен нәтижелерді салыстыру, кім ... ... ... ... ... және ... ақы ... қандай да бір иесіздікті
жояды. Ішкі талдау басқару есебі, ал сыртқы талдау қаржылық есеп ... ... ... нарыққа өту кезеңінде кәсіпорынның қар-жылық
жағдайын ... жаңа ... ... кездері мерзімді баспасөздерде, сондай-ақ жеке басылымдарда қар-
жылық талдауды жүргізу бойынша бірқатар әдістемелік ұсыныстар жарық көр-ді.
Бұл еңбектің авторлары ... ... ... және оның ... талдаудың әр түрлі ... ... ... ... ... ... маңызды ерекшелігі болып ... ... ... ... ... тәжірибеде қолданылма-ған
жаңа көрсеткіштерінің жүйесін толық ... ... бойы ... ... ... және ... өзінде
пайдаланып келген қаржылық жағдайды талдаудың қалыптасқан ... ... ... жүйесінің жұмыс істеу жағдайында ... ... ... ... ... ... ... уақытша тартылған қаражаттарды (тұрақты пассивтер), айналым
қаражаттарын және басқаларды мөлшерлеу мақсатында қолданылғаны түсінікті.
Бұл жағдайлар шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... тежеп отырады және нарықтық
қатынастар және кәсіпшілік қызметпен мүлдем үйлеспейді. Бұ-рынғы қолданылып
келген ... ... әр ... баптардың мәндерін, баланс бөлімі мен
топтарының ... ... ... ... салыстыру, мөлшерден
ауытқуын зерттеу, бұл ауытқулардың кәсіпорынның қаржылық ... ... әсер ... ... шешуші роль атқарды.
Жаңа қаржылық есептің маңызды ерекшеліктерінің бірі - онда ... мен ... ... болып табылады.
Нарық жағдайында ... ... ... оның қызметі жөнінде
көптеген параметрлерді сырттан бекітетін ... ... ... жояды. Ол, ең алдымен бәсекелестік нәтижесінде сарқынды өзгеріп оты-
ратын нарықтық коньюнктура жағдайында өзінің ... ... ... ... ... ... ... стратегиясы мен так-
тикасын жасауға қызмет етеді. Қаржылық ... ... ... өз ... ... нормативтер туралы ақпараттар, коммер-
циялық құпияға айналады. Жоспарланған ... ... ... ... ішкі ... құрамдас бөлігі болып табылады. Бухгалтерлік
есеп беруге негізделген қаржылық жағдайды талдау, сыртқы талдау сипатына ... яғни бұл ... ... ... ... шектеулі бө-
лігінен тұратын есеп мәліметтері негізінде осы кәсіпорынның мүдделі контра-
генттерінің, меншік иесі ... ... ... берілген кәсіпорын-
ның шегінде жүргізетін талдауы. Қаржылық жағдайды ішкі ... ... ... үшін тек ... ... бағалау мақсатында ғана
емес, сонымен қатар қаржылық есепті ... ... ... алғандағы өзін-өзі бағалау үшін де ... ... ... қаржылық есепті оқудың негізгі ережеле-рін
қалыптастырды. Олардың ішінен алты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... коэффициенттер ... ... ... - есеп берудің әрбір позициясын өткен кезеңі-
мен ... Ол ... ... ... ... ... ... абсолюттік және салыстырмалы ауытқуларын анықтауға
мүмкіндік ... ... ... - ... есеп ... ... ... әсерін айқындай отырып, қорытынды қаржылық көрсеткіштердің құ-
рылымын анықтау. Ол жалпы баланс немесе оның ... ... ... жеке баптардың үлес салмағын анықтауға мүмкіндік бере-ді.
Мысалы, ұзақ және ағымдағы активтердің кәсіпорын мүлкінің жалпы ... ... ... үлес ... және тағы ... және ... талдаулар бірін-бірі толықтырып отырады. Сондық-тан
да есептік бухгалтер үлгі құрылымы секілді оның жеке ... да ... ... жиі ... ... барлық көрсеткіштер 100% деп алынатын базистік жыл
деңгейінен, бірқатар жылдар көрсеткіштерінің ... ... ... негізделеді. Басқаша айтқанда, трендтік талдау әрбір есеп позициясын
бір қатар өткен кезендермен ... және ... яғни жеке ... ... мен кездейсоқ әсерлерінен тазартылған көрсеткіш
негізгі тенденциясын анықтауды көрсетеді. Трендтің ... ... ... ... ... қалыптасады, одан ... ... ... ... ... ... ... жағдайындағы көбірек тарал-ған
әдісі әр ... ... ... ... ... табылады.
Коэффициенттер салыстырмалы шамалар болып ... ... ... ... ... бірлік ретінде алып, ал екіншісін бірлікке қатынас
ретінде көрсетеді. Қаржылық коэффициентерді есептеу баланстың жеке ... ... ... ... ... ... Олар ... жағдайын кезекті факторлық талдау үшін алғашқы база ... ... және де олар ... ... ... жүргізушіге жасырын құбылыс-
тарды ашуға мүмкіндік беретін екі шаманың арасындағы өзара математикалық
қатынастарды ... ... үшін ... ... талдаудың пайдалылы-ғы
оларды дұрыс түсіндіруге байланысты болады. Бұл – қатынастарды талдау-дың
ең қиын аспектісі, себебі ол осы ... ... ішкі ... ... білуді талап етеді, мысалы, саладағы жалпы экономика-лық
жағдайлар, кәсіпорын басшылығының ... және ... ... ... талдау кажет, өйткені тек бір ғана
фактор алымына да, бөліміне де әсер етуі мүмкін. Негізінен ... ... ... ... ... ... қатынаспен салыстырылады.
Қатынасты талдау ... ... ... талдаудың ролін асыра бағалаудың да кажеті жоқ, себебі олар-дың
әмбебап мәні болмайды және диагностика үшін индикатор ... ... ... талдау, қатынас негізінде жасалған шешімдер-ді
әрқашан қолдай бермейді, себебі олардың деңгейіне ... әсер ... ... ... орташа салалық мәліметер.
Сондай-ақ, өткен жылдардағы нақты қол жеткізілген деңгейдің қолайсыз бо-
луы немесе оның сол ... ... ... үшін ... ... бірақ қазіргі
және болашақтағы жағдайлар ... ... ... әсер ... ... ... ... негізінде жүргізудің ше-
телдік тәжірибесін механикалық түрде көшіріп алу, көп ... ... бұл ... біздің кәсіпорындардың өз ерекшеліктеріне назар
аударылмай-ды. Нәтижесінде бір көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы ... ... ... ... расталмайды. Дегенмен, қаржылық жағдайды
талдау ба-рысында ... ... ... ... ... себебі
ол болып жатқан жағдайларды түсінуге және де ... тек ... ... ... ... ... ... да дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.
Әлдеқайда кең ... және ... ... ... ... ... тұрақтылық, табыстылық және іскерлік белсенділік.
Салыстырмалы (кеңістіктік) талдау - бұл ... ... ... ... және ... ... ... бойынша есе-
бінің құрама көрсеткіштерін шаруашылық ішіндегі талдау, ... ... ... ... ... және орташа жалпы экономикалық
мәліметтері бар бәсекелес ... ... ... ... ... болып ... ... - бұл ... ... ... қорытынды
көрсеткішке тигізетін әсерін зерттеудің детерминдік (анықтау) немесе реттел-
меген тәсілдері көмегімен талдау. Сонымен қатар факторлық талдау қорытын-ды
көрсеткіштерді оның құрамдас ... ... - ... ал оның жеке
элементтерін жалпы қорытынды керсеткішке біріктіргенде ол - кері ... ... ... әдістермен қатар, қаржылық жағдайды талдауда эко-
номикалық (элиминирлеу, баланстық үйлесу және тағы басқа), сондай-ақ эконо-
микалық және ... ... ... орташа және салыстыр-малы
шама, графиктік және иңдекстік әдістер, корреляция, регрессия және ... ... ... ... Белгілі бір экономикалық ғылым шегін-
де жасалған түрлі әдістер мен тәсілдерді іскерлікпен пайдалану кәсіпорынның
қаржылық жағдайына ... ... ... және ... субъектісінің
қаржылық тұрақтылығын нығайтуға, жағдайын жақсартуға байланысты ... ... ... береді.
Айта кеткен жөн, ... ... ... ... ... жөніндегі басылып шығарылған әдістемелік зерттеулердегі ... ... ... ... ... редакциясын В.И.Стражева басқарған, Беларусь ... ... ... авторлар ұжымы кәсіпорынның
қаржылық жағдайын талдауды алдымен оның ... мен ... ... бастау ұсынылады, содан кейін кәсіпорынның төлеу қабілеті мен ... ... ... ... ... талдауға және
оның қаржы жағдайын қысқа мерзімді болжауға кеңес беріледі [17].
О.В.Ефимов өзінің "Қаржылық жағдайды қалай талдау керек" ... ... ... ... ... ... маңызды міндетінің бірі
болып табылатын және де кәсіпорынның төлеу ... мен ... баға ... мүмкіндік беретін мүліктік массаның кұрылымын ... ... мен ... [19] алдымен есеп беруді құрастырудың са-
пасын тексереді, содан кейін оны оқуды ... ... ... кәсіпорын-
ның қаржы жағдайын бағалайды, одан кейін кәсіпорынның ... ... оның ... ... ... дербестігіне және талдау қабілетті-
гіне тереңдетілген талдау жасайды.
Кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... пен ... ұсынады. Ол талдаудың келесі бөліктерінен
қаржылық жағдайдың жалпы бағасы және ... ... оның ... кә-
сіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау; баланс өтімділігін талдау; кәсіпо-
рынның іскерлік белсенділігін және төлеу қабілетін талдау.
Қаржылық жағдайды және оның ... ... ... ... ... ... бағалау, сондай-ақ қаржылық тұрақты-лықты
абсолюттік көрсеткіштерін талдау, олардың ... ... ... ... ... ... ... тиісті оның негізгі бас-тапқы
пунктін құрайды. Баланс өтімділігін ... ... ... ... ... ... бағалап, болашақтағы төлем қабілеті мен
қаржылық тепе-теңдіктің сақталу мүмкіндігі туралы қорытынды жасауға тиіс.
В.А. ... [20] және В.В. ... [21] ... ... жағдайын
бағалауға байланысты жұмысты екі модульді құрылым түрінде ұйымдастыруды
ұсынады: экспресс-талдау және ... ... ... негізгі
мақсаты - бұл шаруашылық субъектісінің даму ... және ... ... ... табылады. Оның шеңберінде қойылған мақсатқа көр-
некті және жай қол жеткізуге ... ... ... ... санының динамикасына есеп, бақылау және талдау ... ... ... ... бөлек тәртібін
кеңейтеді, толықтырады және ... Оның ... - ... қар-жылық жағдайы туралы, оның өткен есепті кезеңде
қызметінің ... ... ... ... даму ... ... баға беру болып табылады. Осыған байланысты нақтылау дәрежесі
аудитордың өзі-нің ықыласына ... ... ... ... ... талдауда аудиторлық түрлі әдістер мен тәсілдерді қолдануға
еркі бар. Оларды ұтымды пайдаланып, осы талдауды ... ... ... әдісті таңдай отырып, аудитор қаржылық жағдайға терең, жан-
жақты әрі ке-шенді талдау жүргізе алады, сондай-ақ объективті және ... ... ... ... мен кәсіпорынның табыстылығының
өсуі жөнінде ... ... ... ... ... Инк.» компаниясының қаржылық жағдайын
талдау.
2.1. «Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының жалпы сипаттамасы.
«Халлибуртон ... ... ... 1919 жылы ... Оның ... мұнай өндірісі, құрылысы, мұнай газ өңдіру скаважиналарын жөңдеу
және іске ... ... ... ... ... және ... ... табылады.
Компанияның орталық офисі Хьюстонда (Техас штаты) орналасқан.
Жұмысшылар саны 85 мың ... ... ... 120 ... ... бар, солардың қатарында
Қазақстан да бар. Қазақстандағы кәсіпорынның бөлімшесі ... ... ... ... ... 2006 жылы 30,5 ... АҚШ долларды құрады.
Соңғы 12 жылда «Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясы Нарьян-Марда,
Няганда, ... ... ... ... ... Губкинскте, Ноябрьскте, Архангельскіде, Мегионда,
Радужда, Охада, Тенгизде, Ақтөбеде, Атырадау, Актауда, Астраханда, Причал-
да, ... ... және ... ... іске
асырумен айналысты.
Компанияның Energy Services Group бөлімшесі ... және газ ... ... және скажиналар құрастыру, оларды аяқтау және жөңдеу бойынша
қызметтер ... ... ... ... ... and ... теңіздегі платформаларды, мұнай және газ өңдеу ... және ... ... ... , ... айналысады.
Әлемнің 30 халықаралық тәуелсіз компанияларымен бірлесіп қызмет ... ... ... ... компаниясы Қазақстанда Қашағанды иге-ріп
жатқан Agip KCO консорциумымен, «Казахойл Актобе» ... ... (ТШО) ... ... ... Инк.» компаниясының басқарушылық құрылы-мы
төмендегі 1- суреттетен ... ... ... ... ... ... басқарушылық
құрылымы.
2.2. Кәсіпорынның мүліктік жағдайын талдау.
Баланс активтерінін құрамы мен ... ... ...... ... мүліктерінің және оның жекелеген түрлерінін абсолютті
және салыстырмалы арту немесе кему мөлшерін белгілеуге мүмкіндік ... ... ... элементі болып саналатын ... ... осы ... ... қолда бары, құрамы, құрылымы және олар-да
болған өзгерістер ... ... ... ... және оның же-ке
топтарын талдау, олардың рационалды таратылуын талқылауға мүмкіндік береді.
Активтердің өсуі ... ... ... ... көрсететін
болғандықтан, ол осы кәсіпорын жұмысының оң нәтижесін сипаттайды. Алай-да,
кәсіпорын мүлік құныньщ өсу ... ... ... ... ... ... номиналды көрсеткіштерінің нақты көрсеткіштерден ... ... ... ... ... ... ... қажет. Отандық
тәжірибеде инфляцияны есепке алу тек негізгі құралдардың ... ... ... ... ... ... ... ... дайын өнім
және тауарларды қайта бағалау жүргізілмейді. Сондықтан да ... ... ... ... әсерінен болатыны ... ... ... ... ... мен олардың таратылуына
талдау жасау үшін келесі 3-аналитикалық кесте құрылады.
Кесте-3
«Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының ... ... ... ... ... мың тг. |Құрылымы, % |Өзгеріс (+ ; -) |
| |Жыл ... |Жыл ... |Жыл ... |
| |Жыл ... |Жыл ... |Жыл ... ... түскен түсім |377 085 |364 805 |+12 280 ... құн |376 690 |356 350 |+20 340 ... ... |395 |8 455 |-8 060 ... ... (шығын) |-1 065 |-2 025 |+960 ... ... ... алдыңғы жылмен салыстарғанда 3,4%-ға, яғни 12280
мың теңгеге өскеніне қарамастан, кәсіпорынның жалпы ... 95%-ға ... мың ... ... Сонымен қатар кәсіпорын өткен және ағым-дағы
кезеңдердегі таза ... ... ... Алайда шығын мөлшері алдыңғы жылмен
салыстырғанда 960 мың теңгеге азайған және ол 1065 мың ... ... ... ... ... төмендеуі мен өндірістік шы-
ғындардың өсуін білдіреді.
Табыстылықтың салыстырмалы көрсеткіштерін талдау. ... ... ... ... ... ... ... қызмет жасау, қаржыландыру көздерін ынталандыру және ... ... ... ... ... осы ... қызме-
тінің тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштері жатады. Олар кәсіпорын қызметін
түрлі бағытта белгілейді және олар экономикалық ... ... сай ... ... ... салыстырма-лы
талдау мен кәсіпорынның қаржы жағдайын бағалаудың міндетті элементтері
болып ... ... олар ... табысын қалыптастырудың фактор-лық
ортасын сипаттайтын маңызды ... ... ... ... ... ... деңгейі (авансталған, жиынтық капитал) мына
формула бойынша есептелінеді:
Д = Таза табыс / Барлық активтер (авансталған, жиынтық капитал)
Жалпы активтердің ... ... жыл ... – -0,005 ... ал жыл
соңында оның мәні – -0,003 болды.
Осылайша жалпы активтердің табыстылық деңгейі (авансталған ... ... өз ... ... ... және табысты жүргізетінін көрсе-
теді.
Тәжірибеде ағымдағы ... ... деп ... ... ... Ол ағымдағы активтерге салған бір теңгеден кәсіпорын
қанша табыс алатынын көрсетеді :
Д= Д/ Т
Мұнда: Т- ағымдағы ... таза ... ... ... ... активтердің табыстылық деңгейі жыл басында – -0,012 болса, ал
жыл соңында оның мәні – -0,009 ... ... ... ... ... ... үшін салынған
капиталдың табыстылық деңгейін бағалаудың, яғни ... ... ... ... ... ... ... таза табысының
оның меншікті капиталына пайыздың ... ... Бұл ... ... ... табыстылық коэффициенті немесе мөлшерлемесі деп
аталады. Ол мына формуламен анықталады:
Д= Д/ ... Д- ... ... ... таза табыс;
С- меншікті капитал.
Ол экономикалық және қаржылық талдауда маңызды көрсеткіш болып табы-лады.
Дәл осы көрсеткіш биржада ... ... ... ... ... ... ... роль атқарады.
Меншікті капиталдың табыстылық деңгейі жыл басында – -0,007 пунктке өскен
болса, ал жыл соңында оның мәні – -0,004 ... ұзақ ... ... табыстылығы деп аталатын көрсет-кіш
кеңінен қолданылады. Ол ұзақ мерзімді активтерге ... бір ... ... қанша табыс алатынын көрсетеді :
Д = Д/ Т
Мұнда: Т- ұзақ ... ... таза ... ұзақ ... ... ... мерзімді активтердің табыстылық деңгейі жыл басында – -0,009 болса,
ал жыл соңында оның мәні – -0,004 болды.
Негізгі өндірістік ... ... ... мына ... ... Д/ З
Мұнда: Д- Өндірістік қорлардың табыстылығы;
Д- Таза табыс;
З - Өндірістік қорлар.
Өндірістік қорлардың табыстылық деңгейі жыл басында – -0,04 ... ал ... оның мәні – -0,02 ... ... отыр.
Сату көлемінің табыстылығы мына формула бойынша есептелінеді:
Д= Д/ ... Д- Сату ... ... ... ... ... ... қызметті) өткізуден алынған табыс.
Сату көлемінің табыстылық деңгейі жыл басында – 0,023 болса, ал жыл ... оның мәні – ... ... ... көріп отырғанымыздай кәсіпорын қыз-
меті шығынды болып табылады, алайда оның қызметі жыл соңына қарай кішке-не
болса да ... ... ... ... ... ... талдау
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі мен қызметінің тиімділігін бағалау
және ... ... ... ... ... ... ... іскерлік белсенділігі қаржылық жағдайында ең алдымен оның
қаражат айналымының жылдамдығымен көрінеді. Іскерлік белсенділікті ... өз ... ... ... пайдаланғанын анық-тауға
мүмкіндік беретін, әртүрлі қаржылық айналымдылық коэффициенттердің деңгейі
мен қозғалысын ... ... ... ... салынған қаражаттың қаншалықты
тез нақты ақшаға айналуына тікелей тәуелді болады.
Жоғарыда айтып өткендей, кейбір актив түрлері әртүрлі ... ... яғни ... ақша ... көшу ... ие ... ... болуының ұзақтығы ішкі және сыртқы сипаттағы бірқатар ... ... ... ... ... Бірінші қатарға кәсіпо-
рынның әрекет өрісін, салалығын, ауқымын және тағы да ... ... ... ... жағдаймен оған байланысты шаруашылықты жүргізу
шарттары да кәсіпорынның активтерінің айналымдылығына да әсер ет-пейді.
Сөйтіп, елдегі өтіп ... ... ... кәсіпорындардың басым
көпшілігінің жабдықтаушылармен, сатып алушылармен реттелген ... ... ... тыс қор ... ... соқты-рады да, бұл
қаражат айналымын ... ... ... болу кезеңі, едәуір ... ... ... ... ... оның ... ... стратегиясының тиімді-
лігімен (немесе жоқтығы) анықталатындығын айта кету ... да, ... баға ... ... ... ... ... тауарлы-материалдық қорларды бағалау әдістемесіне байланысты кә-
сіпорын өз ... ... ... көп ... аз әсер ету ... ие ... ... коэффициентінің кәсіпорынның қаржылық жағдайын
бағалау үшін үлкен маңызы бар, өйткені қаражаттың ... ... ... ... қабілетіне тікелей әсер етеді. Оған қосымша, басқадай бір-
дей жағдайда қаражаттың айналым ... өсуі ... ... күшінің артқанын көрсетеді.
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігінің көрсеткіштеріне мына ... ... ... ... коэффициенті. Ол жылына қанша рет айналу
мен өндірудің толық циклі болатындығын және ... ... ақша ... ... ... ақша ... әкелгенін көрсетеді. Бұл көрсет-кіш
мына формула бойынша анықталады:
К = Д/ А
Мұнда, К- капиталдың жалпы айналымдылық ... өнім ... ... қызмет көрсету) түскен табыс;
А- авансталған капитал.
Біздің кәсіпорын үшін капиталдың ... ... ... ... – 0,99 рет; жыл ... 1,05 рет болды.
Көрсеткіш соңғы жылдары кәсіпорынның жалпы капиталын (барлық ресурс-
тарды) пайдалану тиімділігінің төмендегенін көрсетеді. Егер жыл ... ... ... ... ақша бірлігі 99 тиын, ал жыл соңында 1теңге 5
тиын келтірді.
2. Негізгі құралдардың айналымдылығы. Бұл ... қор ... яғни ... ... ... өндірістік қорларын пайда-
ланудың тиімділігін сипаттайды. Ол саудадан түскен табысты ... ... ... ... негізгі құралдардың шамасына бөлу арқылы есептей-ді.
Қор қайтарымдылығы коэффициентінің артуына негізгі құралдардың үлес
салмағының ... ... ... немесе олардың техникалық дең-
гейінің жоғарылығы ... қол ... ... бұл ... ... заңдылық былайша болады: коэффициент жоғары болған
сайын, есеп беру кезіндегі ... азая ... ... ... өнімді сатудан түсетін табыстың жетімсіздігін не ... ... тым ... ... ... ... білдіреді.
Біздің кәсіпорын үшін негізгі құралдардың айналымдылық коэффициенті жыл
басында – 2,47 рет; ал жыл соңында – 1,79 рет ... ... ... ... ... құралдардың пайдалану
тиімділігінің төмендегенін көрсетеді. Егер жыл басында кәсіпорында ... ... ... 2 ... 47 тиын ... жыл соңында 1 теңге 79
тиын келтірді.
3.Меншікті капиталдың айналымдылық коэффициенті. Ол мына формула ... Д/ ... К- ... ... ... ... өнім ... (жұмыс, қызмет көрсету) түскен табыс;
С- меншікті капиталдың шамасы.
Бұл көрсеткіш қызметті әр қырынан ... ... ... ол ... ... ... ... анықтайды; қаржылық
жағынан – салынған меншікті капиталдың айналым жылдамдығын, ал экономикалық
тұрғыдан – кәсіпорынның меншікті иелері тәуекелдік етіп салып ... ... ... көрсетеді. Егер коэффициент өте жоғары болса,
салынған капиталдан сату ... ... ... білдіреді, ал бұл
несиелік қорлардың артуын, меншік иелеріне қарағанда істе ... ... ... шекке жетуінен туындайды. Бұл ... ... ... ... артады, кредиторлардың
қауіпсіздігі ... және ... ... байланысты кәсіпорын
айтарлықтай қиыншылықтарға кездесуі мүмкін. Керісінше, коэффициенттің
төмендігі ... ... бір ... ... ... Бұл тұста коэффициент, меншікті ... осы ... ... ... ... салу ... ... кәсіпорында бұл көрсеткіштің деңгейі жыл басында – 1,21 рет, ал
жыл соңында – 1,26 рет болды.
Көрсеткіш ... ... ... меншікті капиталдың пайдалану
тиімділігінің артқанын көрсетеді.Егер жыл басында ... ... ... ақша ... 1 ... 21 ... ал жыл ... 1 теңге 26
тиын келтірді.
4. Ағымдағы активтер немесе ... ... ... ... Ол өнім ... ... табысының (жұмыс, қызмет көрсету) ағым-
дағы ... ... ... қатынасымен анықталады:
К= Д/ Т
Мұнда: К- ағымдағы активтердің айналымдылық коэффициенті;
Д- өнім сатудан ... ... ... ... ... ... активтер.
Ағымдағы активтердің (айналым капиталының) айналымдылық коэффи-циенті
олардың айналым жылдамдығын, яғни зерттелген ... ... ... ... ... ... Ағымдағы активтердің айна-лымдылығының
үдеуі олардың қажеттілігін кемітеді де, кәсіпорындарға халық шаруашылығының
мұқтажы үшін ... ... ... қосымша өнім өңдіруге (салыстырмалы
босату) айналым қаражатының бір ... ... ... ... жылдамдауы нәтижесінде айналым қаражатының заттық эле-менттері
босайды, шикізат, ... отын ... мен ... ... аз ... болады, демек, бұрын осы қорлармен іске ... ... ... ... ... ақша ... ... ең өтімді
активтерін арттырады, нәтижесінде оның төлем қабілеті бекіп, қаржылық жағ-
дайы ... ... бұл ... ... жыл ... – 2,32 рет, ... –3,34 рет ... соңғы жылдары кәсіпорынның ағымдағы активтердің пайдалану
тиімділігінің артқанын ... Егер жыл ... ... ... ақша ... 2 ... 32тиынал жыл соңында 3 теңге 34 тиын келтірді.
5.Материалдық айналым ... ... ... ... кезіндегі шығындары мен қорларының айналым санын көр-сетеді, яғни
олардың сатылу жылдамдығын сипаттайды. Толықтай алғанда бұл ... ... ... ... осы аз өтімді бапта соғұрлым азы-рақ ... ... ... ... ... ... ... өтімді құрылым болады. Және керісінше, басқадай жағдайда тауардың
шамадан тыс ... ... ... іскерлік белсенділігіне кері
әсер етеді.
Өндірістік қорлар (материалдар) оларды дайындау ... алу) құны ... ... ... ... ... үшін
сатудан түскен табыс емес, сатылған өнімнің ... құны ... ... мына ... іске асырылады:
К= S/ З
Мұнда: К- материалдық айналым құралдарының айналымдылық
коэффициенті;
S- сатылған өнімнің толық өзіндік құны;
З- ... ... ... ... ... ... ... сайын, соғұрлым қор-лар
тезірек ақшалай қаражатқа айналады. Оның ... ... ... ... мен аяқталмаған өндірістің ұлғайғанын немесе дайын өнімге
деген сұраныстың бәсендегенін көрсетеді.
Біздің кәсіпорынымызда сатылған өнімнің өндірістік ... құны ... ... ... ... ... коэффициенті жыл
басында – 6,52 рет; жыл ... – 6,65 рет ... ... ... ... ... Ол ... сатудан
түскен табыстың (ақша) кезеңдегі дебиторлық борыштың шамасына қатынасымен
анықталады:
К= Д/ Д
Мұнда: К- дебиторлық борыштың айналымдылық коэффициенті;
Д- өнім ... ... ... ... түскен табыс;
Д- дебиторлық борыш.
Дебиторлық борыштың айналымдылық коэффициенті дебиторлық борыш-тың сапасы
мен көлемін бағалау үшін ... ... ... ... ұлғайғанын немесе төмендегенін көрсетеді.
Біздің кәсіпорынымызда дебиторлық борыштың айналымдылық ... ... – 3,98 рет; жыл ... – 7,93 рет ... ... ... ... Ол өнімді сату-дан
түскен табыстың (ақша) кезеңдегі ... ... ... қаты-
насымен анықталады:
К= Д/К
Мұнда: К- кредиторлық борыштың айналымдылық коэффициенті;
Д- өнім сатудан (жұмыс, қызмет көрсету) түскен табыс;
К- кредиторлық борыштың кезеңдегі ... ... ... дебиторлық борыштың айналымдылық коэф-фициенті жыл
басында – 8,23 рет; жыл соңында – 9,01 рет болды [1].
3-бөлім. Кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... талдаудың логикалық жалғасы – кәсіпо-рын
қызметінің кемшіліктерін жою жолдарын іздеу болып табылады.
Жағымсыз жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Жеңіл қаржылық дағдарыс кезінде
ағымдағы қаржылық ... ... яғни ақша ... мен ... ... жеткілікті. Ал терең қаржылық дағда-рыс
жағдайы қаржылық жағдайды ... ... ішкі және ... ... ... ... Кәсіпорынның жағдайы аппаттық дең-
гейге жеткенде қаржылық жағдайды жетілдірудің жолдарын іздестіру қажет, ... ... ... жою ... шешім қабылдауға мәжбүр бо-лады
[24].
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын тұрақтандырудың ішкі механизмдері ... ... ... ... қабілеттілігін қалпына келтіруге ба-
ғытталуы тиіс. Ағымдағы төлем қабілетсіздікті жою мақсатында кәсіпорын қар-
жылық жағдайды жетілдіру бойынша ... ... ... яғни ... ... азайту және кейбір активтерді сату қажет. Осыдан кейін ал-
дағы кезеңде кәсіпорынның қаржылық ... ... ... бағыт-
талған тактикалық шаралар жүргізілуі қажет. Кәсіпорынның толық қаржылық
тұрақтылығының негізгі ... ол – ұзақ ... ... ... ... ету болып табылады. Сондықтан кәсіпорынның ... ... ... ұзақ мерзімде уақытқа дейін сақтап тұруға бағытта-
луы тиіс. Кәсіпорынды дағдарыстан алып шығу үшін ... ... ... ішкі және ... ... ... құралатын
кәсіпорынды сауықтыру бойынша бизнес – жоспар ... ... ... ... бағытттарын қарастырайық (сурет-2[4]):
сурет–2 Қаржылық сауықтырудың негізгі бағыттары.
Кәсіпорын меншікті айналым қаражаттарының ... ... ... жаңа ... мен ... шығаруы мүмкін. Бірақ жаңа акция-
ларды шығару олардың бағамдарының төмендеуіне алып ... ... ... ... көбіне облигацияларға көп жүгінеді.
Кәсіпорынның банкроттығының алдын алу жолдарының бірі ол – акциялар
бойынша дивидендтер көлемін ... ... ... уақытша бас тарту. Бі-
рақ бұл шараны іске ... үшін ... ... ... ... нәтиже беретіндігін және болашақта дивидендтер көле-мінің
өсетендігіне сендіру қажет ... ... ... сауықтырутырудың маңызды көзі – факторинг,
яғни кәсіпорынның өзінің дебиторлық борыштары бойынша талап ету құқықтарын
банке ... ... ... ... ... табылады.
Кәсіпорынның материалдық техникалық базасын жаңартудың ең тиімді жол-
дарының бірі – лизинг. Ол инвестициялаудың бір түрі ... ... ... ... ... жедел амортизацияны пайдалану өндіріс құрал-
дарының оперативті түрде ... ... ... береді.
Кәсіпорынға үлкен табыс әкелетін тиімді жобаларды іске ... ... ... да ... ... ... ... бірі болып
табылады [25].
Меншікті капиталдың жетіспеушілігін азайтудың бір жолы ол – оның ... ... ... ... ... ... ресурстарынының көлемін арттыру жолдары:
-тұрақты шығындар сомасын азайту
-айнымалы шығындар сомасын азайту
-жедел амортизацияны пайдалану
-пайдаланылмайтын мүліктерді сату
-сыртқы ... және тағы да ... ... бас ... белсенділікті төмендету.
Кәсіпорынды қаржылық сауықтырудың негізгі бағыттарыныың бірі өндіріс
табыстылығын ... ішкі ... ... ... ... Оған ... ... толық пайдалану, өнімнің сапасы мен бәсеке қабілеттілігін
арттыру, өзіндік құнды азайту, материалдардық, еңбек және қаржы ... ... ... ... [24].
Тәжірибеде кәсіпорынның қаржылық жағдайына әсер ететін негізгі үш ... ... ... ... яғни ақша ... ... ... кредиторлар, жұмысшылар және бюджет алдындағы мін-
деттемелерін өтеуге қаражаттарының жетіспеушілігі дәлел бола алады.
-Меншік ... ... ... ... ... меншік иелері
алатын табыстарының олардың салған салымдарына ... ... ... ... бола ... ... немесе қаржылық тұрақтылығының төмендеуі.
Тәжірибеде қаржылық тұрақтылықтың төмен ... ... ... ... ... ... мүмкін, ал бұл өз кезегінде кәсіпо-рынның
кредиторларға тәуелді болуына алып келеді. ... ... ... ... ... ... екі проблеманың (өте төменгі төлем
қабілеттік және рентабельділік) қаржылық тәуелсіздігіне келсек, ол ұзақ мер-
зімді қарыздардың жоқ ... және ... ... ... ... қаржыландырылуына байланысты кәсіпорын кредиторларға тәуелді
емес, яғни қаржылық тұрақты. Талдау ... ... ... тұрақтылығының әлсіз жақтары негізінен төлемқабілеттілік пен рен-
табельділіктің төмен болуынан туындап отыр. ... ... біз ... қаржылық тұрақтандыру үшін төлемқабілеттік пен рентабельділікті
арттыру жолдарын іздеу керек деген қорытындыға ... ... ... төлемқабілеттілігі мен рентабельділігін талдау кезін-
де ұзақ мерзімді міндеттемелерді алу қажет пе деген сұрақ туындайды. Бір ... ұзақ ... ... ... ... ... ... яғни тәуекелсіздігін білдірсе, екінші жағынан, ұзақ мерзімді
мін-деттемелер ... ... мен ... ... Бұл ... біз ... ... екі факторлы моделіне
тоқ-талып кеткен жөн. Бұл модельдің негізгі қағидаты - тәуекелсіз табыс ... Яғни ... мен ... ... қатынасын тапқан жөн. Алайда қарыз
қа-ражаттарын пайдалану қажеттілігі болмайды егер ... өз ... ... төмендету негізінді арттырса.
Сонымен кәсіпорынның қаржылық жағдайын жақсартудың бірнеше жолда-рын атап
көрсетуге болады: өзіндік құнды азайту қажет. Ол үшін ... ... ... жасау, оның өсу себептерін анықтау және ... ... ... қажет. Материалдық, еңбек және ... ... ... көп ... бөлу ... [30].
Негізгі көзі меншікті капитал болып табылатын капитал салымдарын азайту
не боламса ұзақ мерзімді қарыз қаражаттарын немесе ... ... ... ... бір ... ... ... пайда алуға мүм-
кіндік береді, алайда бұл капитал салымынан ... бас ... ... білдірмейді. Сондықтан ол үшін кәсіпорын ұзақ мерзімді несиелер
алуы немесе лизингті пайдалануы қажет. Сонымен қатар жаңа ... ... ... тәжірибелі–конструкторлық және технологиялық жұмыс-тар
жүргізуді ... жөн. Бұл ... ... азаюына септігін
тигізіп, кәсіпорын табыстылығын арттырады.
Жоғарыда айтылғандарға ... ... ... қуаттылығына
талдау жасау, олардың 100 % ... ... ету және ... ... сату немесе жалға беру қажет. Сонымен қатар ... ... мен ... көп ... ... жөн [27].
3.1. Кәсіпорынның активтерінің өтімділігі мен төлем ... 2.2. ... ... өтімділігі мен төлем қабілеттілігін
тал-дау” параграфында кәсіпорын активтерінің өтімділігі, яғни активтердің
ақша қаражаттарына айналу жылдамдығының ... ... ... ... ... өтімділігі мен рентабельділігі ең алды-мен
ағымдағы активтердің ақша қаражаттарына айналу жылдамдығына байла-нысты.
Активтердің өтімділігі туралы мәліметтерге сүйене отырып біз айналым ... ... ... ... қаржыландыруының төмендегенін кө-ре
аламыз. Бұл өз алдына кәсіпорын ... кері ... ... яғни қысқа
мерзімді міндеттемелерді өтеу кезінде кәсіпорын проблемаға тап болады.
Осылайша кәсіпорынның өз жабдықтаушылары мен кредиторлар алдындағы ... ... ... өтеу ... төмендейді.
М.А.Федотов өзінің “Кәсіпорынның табысын талдау” атты ... ... ... ... ... ... ... арттыру;
ә)ұзақ мерзімді заемдар алу;
б)міндеттемелерді қайта құрылымдау;
в)қысқа мерзімді несиелер (депозиттер) тарту;
г)ұзақ мерзімді несиелер (депозиттер) тарту;
д)активтерді қайта ... ... ... ... ... бөлігін
сату;
е)шығындар мөлшерін азайту, соның ішінде басқару шығындарын (жұмысшы-лардың
жалақысын қоса алғанда).
Мен бұл дипломдық ... ... ... ... келесі
әдістерін ұсынамын:
1) Қысқа мерзімді қарыздарды ұзақ ... ... ... құрылымдау. Бұл
әрине өз алдына банктің өзінің несиелік саясатын қайта қарауына, яғни не-
сие бойынша пайыздық мөлшерлеменің өзгеруіне алып ... ... ... ... ... өзінің өтімділігінің артуына қол жеткізеді.
2) Тауарлы материалдық қорлардың ... ... ... ақша ... ... арттыру. Сол арқылы активтердің абсолютті өтімділігін артты-
руға қол ... ... ... ... бірінші нұсқасы тиімді және іске асуы оңай
болып келеді.
Қысқа мерзімді ... ұзақ ... ... ... ... қо-
сымша ақша қаражаттарын қажет етеді. Ол ақша ... ... ... ... ... болады.
Осы іс-шараларды іске асыру барысында 2008 жылдың аяғына дейін баланс
құрамында ... ... әдіс 25 млн. ... қысқа мерзімді міндеттемелерден ұзақ
мерзімді міндеттемелерге ауыстыруды ... Бұл ... ... мерзімді міндеттемелер” статьясы 0-ден 25 млн. ... ... ... ... 41835 мың ... 16835 мың ... ... азаяды.
Жүргізіліп отырған іс-шараның тиімділігін дәлелдеу үшін баланстың басқа
статьялары ... ... ... ... ... ... ... 7-кестеден көруге бола-
ды:
Кесте-7
Қысқа мерзімді міндеттемелерді ұзақ мерзімді міндеттемелерге қайта
құрылымдау нәтижесіндегі кәсіпорынның ... мен ... ... ... ... ... ... |
| ... | | ... ... ... |52 625 |67 625 |+15000 ... ... ... |3,7 |+1,5 ... ... коэффициенті |0,98 |1,68 |+0,7 ... ... |0,1 |0,2 |+0,1 ... | | | ... осы ... ... 25 млн. ... қысқа мерзімді міндеттеме-
лерді ұзақ мерзімді міндеттемелерге ... ... ... ... ... ... яғни ... екеніне көз жеткізуге
болады.
Екінші әдіс тауарлы-материалдық қорлардың көлемін 25 млн. ... ... ... ақша қаражаттарына аударуды қарастырады. Бұл жағдайда
баланстағы “ақша қаражаттары” статьясы 5470 мың ... 30470 мың ... ... ал “тауарлы-материалдық қорлар” 53600 мың теңгеден 28600 мың
теңгеге дейін азаяды.
Жіргізіліп отырған іс-шаралардың тиімділігі төмендегі ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның
өтіділігі мен төлем қабілеттілігіндегі өзгерістер.
|Көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... |52 625 |52 625 |0 ... | | | ... ... |2,2 |2,2 |0 ... | | | ... ... |0,98 |1,4 |+0,42 ... | | | ... ... |0,1 |0,5 |+0,4 ... | | | ... ... ... ... қорлардың көлемін
азайту және оларды ақша аражаттарына айналдыру тек екі көрсеткіштің, яғни
аралық және абсолюттік ... ... ... әкеледі.
Сондықтан бұл әдісті басқа әдістермен біріктіріп пайдалану ұсынылады.
Мен ... және ... ... ... пайдалануды ұсынамын.
Екі әдісті бірге пайдалану кезіндегі кәсіпорын өтімділігінің артуын
төменде-гі 9-кестеден көруге ... ... ... ... ... ... ... мен
төлем қабілеттілігіндегі өзгерістер.
|Көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... айналым |52 625 |67 625 |+15000 ... | | | ... ... |2,2 |3,7 |+1,5 ... | | | ... ... |0,98 |2,4 |+1,42 ... | | | ... ... |0,1 |0,9 |+0,8 ... | | | ... ... ... келе екі әдісті қатар пайдалану кәсіпорын-
ның қысқа мерзімді қарыздарды меншікті активтерімен жабу қабілетін арттыра-
ды. Бұл өз ... ... ... мен ... ... артқанын
білдіреді.
3.2 Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы мен іскерлік белсенділігін арттыру.
Біз 2.3. “Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын ... ... ... ... ... ... ... қаржылық тұрақтылығы - бұл тәуекелділіктің мүмкін болатын
деңгейінде төлем қабілеттілігі мен ... ... ... ... ... ... ... тарату мен пайдалану арқылы кәсіпорынның
дамуын көрсететін қаржы реурсының жағдайы. Ол ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Өндіріс көлемінің азаюы, өнімнің өте жоғарғы өзіндік құн ... ... ... алып келеді [31]. Оған көптеген ішкі
және сыртқы факторлар әсер етеді.
Ішкі факторлар ... ... ... ... ... ал ... факторлар кәсіпорын еркіне бағынышты емес.
Негізгі ішкі ... ... ... ең ... ... шығындарымен үздіксіз байланысқан өндірілген
өнім мен көрсетілген қызметтің құрамы мен ... ... ... және ... ... ... қатынас маңызды болып табылады.
Кәсіпорынның өндірілетін өнім және ... ... ... қаржылық тұрақтылығының маңызды факторларының бірі ... ... ... мен ... ... ... басқару
стратегиясын дұрыс таңдап алуы болып табылады. Ағымдағы активтерді басқару
өнері - ... ... оның ... ... ... үшін қажет болатын
қаржының ең ... ... ... ... тұрақтылықтың ішкі, маңызды факторларының бірі - бұл ... ... ... ... басқару стратегиясы мен
тактикасының дұрыс таңдалып алынуы. Кәсіпорынның өз қаржы ресурсы, ... таза ... ... көп ... ... ол өзін ... сезіне
алады.
Сонымен бірге тек таза табыстың көлемі ғана емес, сонымен қатар оны тара-
ту құрылымы, әсіресе өндірісті дамытуға бағытталған бөлігі де өте ... ... ... ... ... капиталдар нарығында-ғы
тигізеді. Кәсіпорын ақша қаражаттарын қаншалықты көп тартатын болса, оның
қаржылық мүмкіндіктері де соншалықты жоғары болады, ... ... ... тәуекелділік те өседі - яғни кәсіпорын өз ... ... ала ма, жоқ па? - ... ... ... де бұл ... кәсіпорынның төлеу қабілеттілігінің қаржылық кепілінің
бір түрі ретінде ... ... роль ... ... ... ... ... қаржылық тұрақты-лығына
әсер ететін ... ішкі ... атап ... болады:
•кәсіпорынның ... ... ... өнімнің (жұмыс, қызмет) құрылымы және оның ... ... бар ... үлесі;
•төленген ... ... ... ... олардың ақшалай табыспен салыстырғандағы динами-касы;
•қорлар мен резервтерді, олардың құрамы мен құрылымын қоса ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жағдайының әсері,
қоғамда үстемдік етуші техника мен ... ... ... бар ... ... ... ... ҚР үкіметінің салық және несие саясаты,
кәсіпорынның қызметін бақылау жөніндегі заң актілері, сыртқы эконо-микалық
байланыс және тағы басқалар жатады.
Кәсіпорын ... ... ... жетілдіру бойынша мы-найдай
ұсыныстар жасауға болады: ол ... ... ... құрастыру
көздерінің сомасындағы меншікті капиталдың үлесін арттыруға ... ... жөн, ... ... ... ... ұстап тұру үшін
стратегия қажет. Стратегияда кәсіпорынның мынадай негізгі мақсаттарды, яғни
алдағы ... ... ... ... өндірілетін өнім (көрсе-
тілетін қызмет, атқарылатын жұмыс) ... ... аз ... ... ... ... ... ету, өзіндік құнды төмендету және рен-
табельділіктің қажетті деңгейін қамтамасыз ету жолдарын анықтау қажет.
Меншікті капиталдың ... ... ... ... ... ... қажет. Ал қарыз қаражаттарының негізгі көзі коммерциялық ... ... ... табылады [26].
Стртегиямен байланысты шешімдер қабылдағанда мыналарды ескерген жөн:
стратегияның кәсіпорынның мүмкіншіліктерімен ... ... ... ... ... ... бар болуын және олардың мақсатты
пайдаланылуын, сондай-ақ тәуекел деңгейін.
Кәсіпорынның стратегиясы қаржы ресурстарын оның қызметінің тиімділігі мен
қаржылық ... ... ... ... ... қамтамасыз
етуі тиіс [28].
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігін талдау оның өз ... ... ... ... ... қаржылық жағдайында ең алдымен оның
қаражат айналымының жылдамдығымен көрінеді. Іскерлік белсенділікті талдау,
кәсіпорынның өз қаражатын ... ... ... ... беретін, әртүрлі қаржылық айналымдылық коэффициенттердің деңгейі
мен қозғалысын зерттейді.
И.А.Бланк өз еңбегінде іскерлік белсенділікті арттырудың мынадай ... атап ... ... ... ... ... яғни бұл ... шығындарды
азайтуға бағытталады. Осы мақсатта шығындардың қалыптасуына үнемі ... ... ... ... жылдамдылығын арттыру, яғни ... ... ... ... ... Кәсіпорынның табыстылығын арттыру.
Жүргізген талдау қорытындылары кәсіпорын қызметінің рентабельсіз ... . ... ... ... жүргізілген уақытта таза табыс таппай
отыр. Бірақ та ... өте келе ... ... аз да ... ... ... кетуге болмайды.
Кәсіпорын активтері рентабельді болуы үшін ең бірінші табыс табуы және
оны арттыруға тырысуы қажет. Сатудан түскен ... ... үшін және ... ... алуы үшін ... сату ... көп көңіл бөлген жөн.
Сонымен қатар кәсіпорын:
-өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... артуының
себептерін анықтап, оларды азайту жолдарын іздеу қажет.
-баға ... ... ... яғни өнім ... ... пайыздық мөлшерін арттыру.
Өнімнің өзіндік құны-кәсіпорын қызметінің маңызды көрсеткіші ... ... ... өнімді өндіру мен сату шығындарының өсуі байқалады. Өзіндік
құнның өсуіне шикізаттардың, материалдардың, ... ... ... ... алып ... ... бағалаумен байланысты Негізгі құ-
ралдардың амортизациялық аударымдар сомасының ... ... ... ... ... шығындардың артуының негізгі себептері болып
табылады[29].
Кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттырудың ең бір маңызды жолы - ... ... ... ... табылады. Өнімнің өзіндік құнын төмендетудің ... жолы - ... ... ... ... болып табылады, өйткені бұл
жағдайда өнім бірлігіне келетін тұрақты шығындардың мөлшері азаяды.
Өнім өндірудің қандай көлемінде, өткізуден ... ... ... ... ... тең болатын және табыс та, шығын да болмайтын өткізудің
қауіпті көлеміне қалай қол ... ... ... ... Егер өнімді
өткізуден алынған нақты табыс, оның толық өзіндік құнынан ... ... ... ... Сондықтан кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттыру
мақсатын-да көптеген кәсіпорындарда “рентабельділік шегі” деген ... әдіс ... ... ... ... ... ... анықтау;
- Өнім өткізуден түскен табыстың қаупті көлемін анықтау;
- Тұрақты шығындардың қаупті деңгейін есептеу;
- ... ... ... есептеу болып табылады.
“Рентабельділік шегі” – кәсіпорынның қаржылық жағдайын ... ... бірі ... ... Сонымен қатар оны өнімнің
рентабельді ассортиментін қалыптастыруда, баға ... және ... ... ... ... болады.
Осылайша, бұл іс-шараны жүргізу біздің кәсіпорын үшін өндірістің ... ... және ... ... бағасын есептеуге өте қажетті болып
табылады.
Қорытынды.
Бұл дипломдық ... ... ... ... ... және ... ... қарастырылды. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау қаржы
менеджментінің ажырамас құрамдас бөлігі болып табылады.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау нәтижелері бойынша кәсіпорын-
да қалыптасқан ... және ... ... ... ... ... мықты және әлсіз жақтары туралы, сонымен қатар олардың туындауына
себеп болған факторлар жөнінде ... ... ... ... ... ... ... ақпаратқа тек ішкі субъектілер (меншік иелері, бас-
қарушылар, жұмысшылар) ғана емес, сонымен қатар сыртқы субъектілер ( жаб-
дықтаушылар, инвесторлар, кредиторлар және тағы ... де ... ... субъектілер талдау нәтижелерін алдағы уақытта субъектілер
болса оны қалыптасқан ... ... ... және оны ... ... тұруға пайдаланады.
Аяқтай келе істелінген жұмыстар бойынша қорытындылар жасау ... ... ... ... кәсіпорынның қаржылық жағдайын
талдаудың теориялық негіздеріне зерттеу жасалынған болатын.
Нарықтық қатынастары жағдайында кәсіпорыннын қаржылық жағдайын ... өте зор. ... ... ... осы ... ... ... қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қыз-метін үздіксіз
жүргізуі мен өзінің ... ... ... ... үшін қаржы
ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі қаржылық ... ... ... ... тәжірибесі қаржылық есепті оқудың негізгі ережеле-рін
қалыптастырды. Олардың ішінен алты ... ... ... қарастыруға бола-
ды:
1) көлденең талдау;
2) ... ... ... ... ... ... ... ... қаржылық ... ... ... мен ... ... ... компаниясының қар-
жылық жағдайына талдау жүргізілді. Яғни кәсіпорынның мүліктік жағдайына,
төлем қабілеттілігімен өтімділігіне, қаржылық тұрақтылығына және ... мен ... ... талдау жүргізілді. Талдау нәтижесінде
келесі-дей кемшіліктер анықталды:
Кәсіпорынның мүліктік жағдайы ... яғни ол жыл ... ... ... құралдардың активтердің жалпы сомасындағы үлесі 18%-ға
төмендесе, айналымнан тыс активтердің үлесі 11%-ға төмендеді.
Кәсіпорынның негізгі проблемаларының бірі - ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның баланс құрылымы нашар болып
келеді және ақша қаражаттарының өте тез ... ... ... ... ... ... қарыз көздерінен тәуелсіз.
Оған ұзақ мерзімді ... жоқ ... ... бола ... тағы бір ... ... бірі – оның ... -
дігі. Ағымдағы жылы сатуан түскен түсім артқанына қарамастан кәсіпорын шы-
ғын шегуде. Жалпы ... ... ... ... төмендеге ні-
мен және соған қатысты шығындардың өсуімен түсіндіріледі.
Үшінші ... ... ... ... ... ... ұсы-ныстар
жасадық. Кәсіпорыннның қаржылық жақсарту бойынша іс-шаралар не-гізгі үш
проблеманы шешуге бағытталады: кәсіпорын активтерінің өтімділігін ... ... және ... ... ... ағымдағы деңгейде сақтау және кәсіпорынды қызметінің рентабельділігін
арттыру.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың логикалық ... ... ... сақтап тұру және кемшіліктерін жою бойынша іс- шара-
лар ... ... ... ... ... сауықтыруда ішкі жә-не
сыртқы көздер пайдаланылуы мүмкін.
Сыртқы көздерге жаңа акциялар мен облигациялар шығару, ... ... ... ... ... ... ... мен дота-
циялар, лизинг, факторинг, дивидендтер төлеуді уақытша тоқтату ... ... ... сауықтырудың ішкі көздеріне өнімдердің сапасы мен бә-
секе қабілеттілігін арттыру, өнімнің өзіндік құнын төмендету, тұрақты ... ... ... ... ... толық пайдалану және пайдаланыл-
майтын активтерді сату болып табылады.
Талдау нәтижелері кәсіпорында негізгі ... ... ... және рентабельсіздік.
Осы проблеманы шешуде мен екі әдісті ұсындым:
Бірінші әдіс 25 млн. ... ... ... ... ұзақ
мерзімді міндеттемелерге ауыстыруды қарастырады. Бұл меншікті айналым
қаражатта-рының 15000 мың ... ... және ... өтімділік
коэффициентінің 1,5 пунктке, аралық өтімділік коэффициентінің 0,7 ... ... ... ... 0,1 пунктке өсуіне алып келді.
Екінші әдіс тауарлы-материалдық қорлардың көлемін 25 млн. теңгеге азай-
тып, оларды ақша қаражаттарына ... ... Бұл ... ... 0,42 ... абсолюттік өтімділік коэффициентінің 0,4
пунктке ... алып ... ... ... ... ... айналым қаражаттарының 15000 мың
теңгеге артуына және ағымдағы ... ... 1,5 ... ... ... 1,42 ... ... өтімділік
коэффициентінің 0,8 пунктке өсуіне алып келді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның ... ... / Оқу ... – Алматы: Экономика. 2001 ж.
2. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРАМ,
1995.
3. Русак Н.А. Анализ финансового ... ... В ... ... ... в ... Под общ. ред. В.И. Стражева -
Минск: Высшая школа, 1995.
4. Радионова В.М., ... М.А. ... ... ... ... ... — М.: ... «Перспектива», 1995.
5. Крейнина М.Н. Анализ финансового состояния и инвестиционной
привлекательности акционерных обществ в ... ... ... - М.: АО ... ... ... Ковалев А.И., Привалов В.П. Анализ финансового состояния предприятия. -
М.: Центр экономики и маркетинга, 1995.
7. Балабанов И.Т. Анализ и планирование ... ... ... ... - М.: ... и статистика, 1994.
8. Бухгалтерско-аудиторский портфель. ( Книга предпринимателя. Книга
бухгалтера. Книга аудитора ) / ... ... Ю.Б., ... В.И. - ... ... Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ: Учебное пособие. —
Издательство «ДИС», НГАЭ и У, ... ... Э.А., ... Г.П. ... ... -М.: ... 1996.
11. О бухгалтерском учете. Указ Президента Республики Казахстан, имеющий
силу Закона, от 26 ... 1995 г., ... ... ... ... ... комиссия Республики
Казахстан. - Алматы,1996.
13. Бухгалтерский анализ: Пер. с англ. - К.:Торгово-издательское бюро ... ... в ... дело: Пер. с англ.: — К.: Торгово-издательское
бюро ВНҮ, 1994.
15. Руководство по финансовому учету, отчетности и аудиту. Первая редакция
Центральный и ... ... ... и ... ... ... ... Методические рекомендации по составлению финансовой отчетности.
Утверждены директором Департамента методологии ... ... ... Министерства финансов Республики Казахстан 21.05.97 г., №7
/Бюллетень бухгалтера. 1997., №29.
17. Анализ хозяйственной ... в ... ... ... Г.Г. ... О.Ф. Моргун и др:. Под.общ. ред. В.И.
Стражева. - Минск: Высшая школа, 1995.
18. Ефимова О.В. Как анализировать финансовое положение предприятия
(практическое ...... ... 1994.
19. Лоханина И.М., Золкина З.К. Основы анализа финансового состояния
предприятия. Учебное пособие. - Ярославль, 1993.
20. Андреев В.А. ... ... ... ... М.: ... ... В.В. Финансовый анализ: Управление капиталом. Вы-бор
инвестиций. Анализ отчетности. — М.: Финансы и статистика, ... ... ... ... и ... ... /под. ред. ... — М.: изд-во «Перспектива», 1996.
23. Чечета А.П. ... ... ... ... ... 1992 г., №5.
24. Ковалев В.В. «Практикум по анализу и финансовому менеджменту». -
Москва, Финансы и статистика, 2006.
25.Кубышкин И. «Использование ... ... для ... ... ... - 2005. - №4.
26. Попова М. «Как вывести предприятие из финансового ... ... ... Е.Е ... экономическая энциклопедия».-Москва, Инфра-М, 2006.
28.Савицкая Г.В. «Анализ хозяйственной деятельности предприятия». - Москва,
Инфра-М, 2006.
29.Трохина С.Д., Ильина В.А., Морозова Т.Ф. «Управление ... ... ... - 2004. - ... ... Под. ред. Стояновой Е.С. - М.: Перспектива,
2006.
31.Шеремет А.Д. «Теория экономического анализа». - ... ... ... К.Ш., ... Э.Т., ... Ж.Г. ... ... талдау / Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001 ж.
[2] Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ: Учебное ... ... ... НГАЭ и У, ... Трохина С.Д., Ильина В.А., Морозова Т.Ф. «Управление финансовым
состоянием ... ... - 2004. - ... ... Г.В. «Экономический анализ». - Москва, Новое знание, 2005.
[5] Финансовый менеджмент./ Под. ред. ... Е.С. - М.: ... ... ... ... ... бастығы

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы туралы41 бет
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау және оның активтерінің өтімділігі мен төлем қабілеттілігін арттырудағы негізгі бағыттары32 бет
Кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық жағдайын талдау60 бет
Кәсіпорынның инвестициялық саясатын жетілдіру бағыты24 бет
Шағын кәсіпкерлікті қолдау қоры АҚ-ның кәсіпкерлік фирмаларды несиелеу механизмдерін жетілдірудің негізгі бағыттары61 бет
Аграрлық саясат жайлы100 бет
Кәсіпкерлік қызметтегі еңбек ақы төлеуді ұйымдастыру «Доссормұнай» МГӨБ83 бет
Нарықтық қатынастар жағдайларында экономиканың сапасын көтеру механизмінің қызмет етуінің теориялық және әдіснамалық негіздерін зерттеу124 бет
Қазақстан Республикасындағы жалақы көрсеткіштері мен еңбек ақы төлеу динамикасын талдау53 бет
Қазақстан Республикасының бюджеттік жүйесін қалыптастыру мәселелері мен даму келешегі102 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь