Ұлттық ойындар мен өнердiң тәрбиелік сипаты


1. Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы.

2. Ұлттық ойын.сауық түрлері туралы.

3. Әдет.ғұрып ойындары арнаулы жырмен, айтыспен басталуы.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге


Ұлттық ойындар мен өнердiң тәрбиелік сипаты
1. Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы.
2. Ұлттық ойын-сауық түрлері туралы.
3. Әдет-ғұрып ойындары арнаулы жырмен, айтыспен басталуы.
Ойнамайтын бала жоқ. Ойынға қызықпайтын адам жоқ. Көңiл көтермейтiн
адам, сауық құрмайтын халық жоқ. Үлкен де, кiшi де ойнап көңiл көтередi,
бiр нәрсеге берiле қызығады, әр жетiстiктен қанағат табады. Ал қызығу,
қуану, қанағаттану - өмiрдi тамашалаудың көрiнiсi немесе өмiрде сауық
құрудың нышаны. Ойын-сауыққа үлкен-кiшiнiң бәрi де әуес. Айтпағымыз, өмiр
кейде ойын-сауыққа ұқсас, ойын-сауықсыз адамның өмiрiн көз алдыңа елестете
алмайсың. Ойынның тарихы тереңде, көне дәуiрден басталады. Оның қалыптасу
кезеңдерi мен тарихы өз алдына әңгiме. Ойын халықтың өмiр сүру салтынан,
өмiр сүру үшiн күресiнен туындаған қажеттiлiктiң бiрi. Ойын-сауық еңбектiң
мазмұны мен құралына орай түрленген, жетiлген. Қазақ — ойын-сауықшыл халық.
Бүгiнде қазақтың 100 ден аса ойын түрлерi мәлiм. Қазақ “баланы жастан”
дегенде, ойын-сауық арқылы жасөспiрiммен тәрбиелiк жұмысты ертерек және жас
ерекшелiктерiне қарай жүргiзудi пайымдайды. Ойынсыз ұрпақтың кiм екенiн,
халықтың қандай екенiн бағалау екiталай. Адам мен ойын түйiндес, түбiрлес.
Ойын-сауық қазақтың әдет-ғұрпына үнемi және айқын ықпал еткен.
Айталық, тас дәуiрiнде қалыптасқан - таяқ жүгiрту, асық, ақсүйек, темiр
дәуiрiнде тараған — қарағие, садақ, бергi феодалдық дәуiрдегi, яғни үйсiн,
қаңлы хандығы кезiндегi — ақбайпақ, алтыбақан, арқан тартыс, белбеу тастау,
жасырынбақ, көршi бұғынай, айдапсал т.б. ойындарды бүгiнде бiлетiндер де,
бiлмейтiндер де аз емес. Жануарлардың қозғалысына елiктеп жасалынған
қозғалыстар да бертiн келе ойын бидiң арқауына айналған. “Аң аулау”
билерiнiң түрлерi бiр iзге келтiрiлмеген. Дегенмен олар барлық қауымдастық
мүшелерiн қызықтырғанын ескерсек, оның тартымды түрлерiнiң көп және
жаттығуға икемдi болғанына күмәнданбаймыз.
Қыпшақтардың тайпалық одақтары түрiк қағанатына қосылғанда хан жақсы
ма, ханды қара басты, шалма, қарамырза, сайыс, ат үстiндегi тартыс,
аударыспақ, балтам тап, аударыспақ, “көк бөрi тарту” сияқты ойын түрлерi
таралған. Ұлттық ойынымыздың тарихы туралы Рашид-ад дин, Низами әл-Мулк,
Мосуди, Махмұд Қашқари сынды ғұламалар пiкiрлерiн қалдырған. Батыстың XIII
ғасырдағы саяхатшысы Марко Поло Жетiсу жерiндегi үлкен жиында “Қыз қуу”
ойыны мен “Қыз бөрi” ойынын көргенiн естелiктерiнде тамашалап баяндайды.
Ойында өмiрдiң еркiндiгi, кедергiсi мен мақсаты анықталынады. Ойын-
сауық — жеке адамның даму қажеттiлiгiн арттырады, қарсыласпен татуласу
немесе оны жеңу жолдарын iздестiредi. Шаруашылықтағы қимыл-әрекеттi осы
биiк мақсатқа көтердi. Ойын — адам ойлану және дене қабiлетiнiң бәсекесi,
қарсыласпен ашық жарыс. Оның мақсаты — жеңiске жету, ойындағы адамның
қабiлет күшiнiң үстемдiгiн көрсету, дәлелдеу.
Кейде ойындардың аттары, атаулары өзгерiп жатса да, олардың ойналу
мазмұны сақталып қалған, сөйтiп әдептiң түрлерiн қалыптастыруға септiгiн
тигiзген. Мысалыға, ақсүйек ойынының басқа түрiк тiлдес елдерде орда,
тоқтышақ сияқты атауы да бар немесе лек жалау ойынының шiлiк, қарыс ағаш,
шөлдiк және т.б. түрлерi бар. Бұл ойындарды әуелi балалар ойнаса, кейiннен
оған жiгiттер мен ересектер де қосылған. Таралуы жағынан ойындар
ересектерден балаға мұра ретiнде жиi қалдырылған. Мемлекеттiк құрылым
қалыптасқан сайын ойындар халықтық мерекенiң құрамына енген. Ойындар
халықтық той-думанның оттығына, көпшiлiктiң ортақ сауығына айналды. Кез
келген жыйын-той күрессiз, ат пен жаяу жарыссыз, айтыс, ән мен күйсiз, аң
аулаусыз өтпейтiн болған.
Көшпендiлер табиғи күш атасы атанған. Малмен жүрген көшпелi халықтың
алдымен далада, ашық алаңда, түнде ай жарығында сауық құратын ойындары
қалыптасты. Жарыста адам да, оған қатысқан төрт түлiк түрлерi де сынға
түстi. Солардың iшiнде бiзге мәлiмi ақсүйек, алтыбақан, айгөлек,
арқантартыс, көксиыр, соқыртеке, түйе-түйе, белбеу тастау, қасқұлақ,
моңданақ, ақбайпақ, түйiлген шыт, тиын салу, ақшамшық, ақсерек-көксерек,
көршi, шалма, шымбике, инемдi тап, айдапсал, қарамырза, қарт-қарт, жылман
т.б., сондай-ақ ат жарысы, түйе жарысы кеңiнен таралған. Жарысқа астында
көлiгi бар, бiлегiнiң қарымы мықты адамдардың бәрi де қатыса алған. Өйткенi
көшпендiлердiң кiшiсiнен үлкенiне дейiнгiлер әлгi аталған түрлi ойындардың
тәсiлдерiн шебер меңгере бiлген. Ойынның түрлерi күнделiктi тiршiлiкте,
маусымдық жиындарда тартымды орын алды. Ойын адамның жаны мен тәнiн
сергiттi, өз бетiнше еңбектенуiне баулыды, топ таңдауды үйреттi.
Шаруашылық пен еңбек процесi ойынның түрлерiн көбейттi, ойынға
қойылатын талапты күшейттi. Ойында қолданатын әдiстерге арнайы жаттығу
керек болды. Ойын заттары мен бұйымдарына деген ұқыптылық жалғасын тапты.
Ойынды өткiзу туралы келiсiм жұмыстары жанданды. Ойынды өткiзетiн арнайы
кеңiстiк алаңдар таңдалды. Бiртiндеп атамекенiне және атажұрт салтына деген
құрмет көзқарастар қалыптасты. Әр ойынның белбасарлары анықталды, олар
көптiң құрмет-сыйына бөлендi. Ойын өнердiң түрiне, топты ұйымдастыру
тетiгiне айналды. Содан ойын өнерi ұлттық әдеп-ғұрыптың қалыптасуына,
сақталуына үлкен ұйытқы болды, ықпал еттi.
Дала ойындары ашық та, икемдi. Талаптарына шартты түрде келiсуге
болады. Ойын тәртiбiн ойыншылардың өздерi де, көрермен де бағалауға бiрдей
мүмкiндiк алды. Ойынға төрешiлiк халықтық сипатта жүргiзiлдi. Үлкендер, ел
ақсақалдары баталарын берiп, ойынның басталуына рұқсат бердi немесе
жеңгендерге табыс пен шапағат тiледi. Халықтық ойындар бiртiндеп дәстүр мен
еңбек мерекесiне айналды, әдет-ғұрып негiзiнде тамыр жайды,
жасөспiрiмдердiң қозғалмалы ойындары ретiнде өрiс алды.
Қазақтың әдет-ғұрып ойындары халықтың бастан кешкен қилы-қилы
оқиғаларын бейнелеп, баяндап бередi. Оған Наурыз мерекесiндегi ойын-сауық
түрлерi дәлел болмақ. Наурыз — күн мен түн теңелген, “ұлыстың ұлы күнi”,
шығыстағы көптеген көне халықтардың дәстүрiнде жаңа жыл күнi. Наурыз —
наурыз ойын-сауық, спорт пен өнер тоғысқан халықтық мерекенiң думанды
салты. Наурыз үлкен мен кiшiнiң, еркек пен әйелдiң, ақын мен бишiнiң,
ауылдағы мен қаладағылардың спорт пен өнер саласындағы ашық жарысы. Жарыста
күштiлердiң күштiсi, жүйрiктердiң жүйрiгi “жүгiрiп озады, қуып жетедi”,
бiлектесiп жеңедi, сол өнерiмен ел құрметiне бөленедi.
Ойын — бiржағы, дене қозғалысы, шыныққан дененiң шеберлiгi, бiржағы
көңiл көтеру, дем алу, бiржағы бас қосып бiрлесу, әдет-ғұрыпты жалғастыруға
үндесу. Шаруашылықтан бос кезде той-думан мен ойын-сауықтар жиi атқарылады.
Той-думан, ойын-сауық адамды, ел-жұртты жаттыққа жiбермейдi, тұтастыққа,
бiрлiкке тартады. Ойын-сауықта адам табиғатпен табысты, тынысын кеңейте
алды, ұнатқандарымен жақындасты. Табиғи көркемдiкке қызыру, оны тамашалау
көшпендiлердiң жас кезiнен қанына сiңген қасиет. Ойын - ұрпақтар өмiрiн
үйлестiрудiң дәстүрлi ән-бимен өрнектелген сауық түрi. Оған қатысушылар
тамаша құратын орынды, уақытты, ортаны өз ерiктерiмен iрiктейдi, оны
өткiзудiң рәсiм-салтын икемдейдi. Осыдан орын мен ортаға деген әуесқойлық
күшеедi. Ойыншылар тағдырластарымен, өзiмен жақындастарымен кездесiп, өзара
сырласуға және жарысуға мүмкiндiк алады. Бұдан ашық мiнездiң, жарқын
жүздiлiктiң лебi естiп, ән-күйдiң тоғысы жаңарып жатады. Ойыншылар — көптiң
көңiлiн аулайтын өнерлiлер, өзiнiң мәртебесiн көтермелейтiн өнегелiлер.
Ойын үй мен даланың төрiнде өттi, ойыншылар — елдiң көз алдында,
көңiлiнен құрмет тапты.
Қазақтың ойын-сауығы достық пен қонақжайлықтың белгiсi және көптiң
басын бiрiктiрудiң кепiлдiгi, сүйкiмдi әншi мен әңгiмешiлерге мұқтаждықтың
айғағы. Ойын-сауықта жалғыздық сезiм, арам ниет адамды билей алмады, ойыншы
үнемi iзденiсте болады. Ондағы құдiрет -өнерпаздық, өзара түсiнiстiк және
келiсiмге жол табу. Адамзат қашанда болмасын осы үш құдiретке тәнтi болған,
сол құндылыққа жетудiң мүмкiндiгiн арнайы және үнемi iздестiрумен
әуреленген.
Қазақтар әдемiлiкке әуес халық болғандықтан, оны әшекейлеудi дәстүрге
айналдырған. Сол рәсiм — қыз-келiншектер мен тұяғы жерге тимес тұлпарлардан
басталған. Әйелдер гауһар тастан жасалған әшекей бұйымдарды, жылтырақ,
зергерлiк бұйымдарды жақсы көрген. Өздерi жiбектен, матадан, жүннен
әшекейлеп тiгiлген алуан түстi өрнектi киiмдер киген. Әйелдер үшiн
әсемдiкке, әдемiлiкке, әшекейлiкке әуестiк олардың қанына туа бiткен
қасиет. Әсемдiк пен әдемiлiк еңбекпен келдi, оны жақсы көргендер ойын-
сауыққа үйiр болады. Сондықтан әйелдердiң ұқыптылары, шыдамдылары,
еңбекқорлары ойын үстiнде әсемдiкке деген тәнтiлiгi мен сезiмталдығы мен
ықшамдылығы еркектерден асып түседi. Көшi-қонның барлық шаруасы мен
жұмыстарын ештемеден ерiнбейтiн әйелдер мiнсiз атқарады. Әйелдер өз
байлығын, әшекейiн көрсету үшiн көңiл көтеруге, әдемi мiнезiмен сүйiктi
болуға тырысады, өнеге көрсетедi. Сондай сүйкiмдiлiк пен сүйiспеншiлiктi
ортадан, жақын жандардан да күттi. Әдемiлiктi әнмен, шешендiкпен жеткiздi.
Отбасындағы тұрмыс та, көңiл-күй базары да, негiзiнен, әйелдiң еңбегiне
байланысты. Сырт қонақтар бiрауыздан: “Қазақ әйелдерiнiң бет әлпеттерiнен
ақылдың белгiсiн жиi көруге болады” — деп шындыққа оралып жатты.
Ойын-сауық — тәжiрибе мен тәсiлдiң еркiндiгi, тапқырлық пен болжамның
қиылысатын шебi, мұрат пен меженiң тоғысқан шеңберi. Жарыссыз ойын, ойынсыз
әзiл-қалжың бола бермейдi. Ойын-сауық қара күш көрсететiн озбырлық немесе
бiреудiң намысын жыртатын қастандық емес. Ой өтiмдiлiгi мен сөз өткiрлiгi,
күш пен қабiлет ашық сайысатын ортада көрiнiп, дiлмарлар, шешендер,
шеберлер өз мәртебесiн мойындатып жатады. Ойын серiктестi таба бiлуге,
онымен тiл табысуға үйретедi. Ойында адам қарсыласының олқы жән оң жақтарын
дұрыс анықтауға ерекше мән бередi, оның күш-қабiлетiн тура бағалау
ережесiне ередi. Ойнаушы бәсекесi мол қарым-қатынастың тәртiбiне жүгiнедi.
Әр ойынның өз тәртiбi, тәсiлi және тәжiрибесi бар. Сол тәртiп, тәсiл,
тәжiрибенi бiлген адам тезiрек қалыптасады, жан-жақты жетiледi. Ойын -
адамның қабiлет-қасиетiн ширататын, шымырлататын жүйелi iс-әрекеттiң
көрiнiсi.
Ойын-сауықта кiсiлiк қасиет шыңдалады, адам қабiлетiнiң құндылығы
артады. Әр деңгейдiң өз өнерi мен өнегесiне қызыққан шетел саяхатшылары осы
қайталанбас табыстарды қанша мәртеге дәл сипаттап жеткiзе алған.
Ән-би — сауықшылардың өнерi ғана емес, теңдiк пен туыстыққа тартатын
өнегелi өмiр. Ән-би сауығы қысылып-қымтырылудан арылтатын, еркiндiкке
емiренушiлiк, әркiмнiң қырағылығы мен көрегендiгiне демеушiлiк ететiн ашық
өнер, оның қызбалы түрi. Мысалға, әншi мен бишi, қалжыңқой не айтамын десе
де, аңшы ненi атамын десе де өз еркiнде едi. Ән-би, қуаныш пен жұбаныштың
бейнелi тiлi. Өнер тiлiмен орындаушы мен көрермен, жеке мен көпшiлiк өзара
тұсiнiсе де, таныса да алады. Мұның бәрi де, бiржағы, сыртқы көрiнiстерге
ұқсайды, бiржағы, өзiндiк кемшiлiктi жеңудiң, өзiндiк табысқа жетудiң
амалды әрекетiне жатады. Осындай белсендiлiкке қазақтың балалары ерте
араласқан. Ойын-сауықтары белсендiлiк - мiнездегi кемшiлiкке, жеке адам мен
қоршаған ортадағы келiссiздiкке қарсылық, сондай-ақ бойдағы ебедейлiктi
көрсетуге шек қоймай жан таласу. Бұл ашық та, нақты сайыс. Оған деген
халықтық ықылас жоғары болды. Қолдауы басым ортада әркiм өзiнiң көргенiн,
көкейiндегiсiн жеткiзуге алаңсыз әрекеттенедi. Өз қалауынша жарыстың түрi
мен әдiсiн таңдайды. Ойындағының бәрi де өтпелi-төкпелi емес. Түптеп
келсек, ойын тәртiпке, тапқырлыққа, туралыққа үйретедi, қалжың-әзiлден нәр
алады, бас қосып жүздеспек iңкәрден серпiлiс табады.
Осы ерекшелiктердiң ұлттық сипаты мен көрiнiстерi бар. Ұлттық ойын —
халық өнерi мен мәдениетiнiң негiзгi бiр саласы.
Ойын кезiнде қазақтың ұлттық ойындарына тән ерекшелiктердi қалай
ұғамыз, оларды қолдауға қаншалықты бейiмбiз деген көкейкестi сұрақтар
өздiгiнен туындайды. Ұлттық ойын-сауықтар — ұрпақ пен елдiктiң елшiлiгi,
халықтың әдет-ғұрпының көрiгi, әр перзенттiң жүрегiндегi оттығы. Мұндай
өтiмдi құндылықтар ойын-сауықтың ортақ сақтық қорын, жарқын дүниенi
демейтiн әдеттiң қайнар көзiн құрайды.
Ойын-сауықта адам кемшiлiкке налымайды, жалғыздықтың жамандығына
шалынып, ұрына бермейдi. Бiрде дауыстап, бiрде белдесiп, бiрде жүгiрiсiп
ойын-сауықтың берекесiн келтiргендердiң ортақ ережесi болды. Ол: ойын-
сауықта бiрiн-бiрi тек сыйлау, өзара сыйласу, бiр-бiрiне сыйымды болу,
әдiлдiктiң әлiппесiн аяқ асты етпеу едi. Сауық құру — жарқын ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық ойындар мен өнердiң тәрбиелік сипаты туралы9 бет
Ақындар айтысы жайлы25 бет
«Бастауыш мектептегі бейнелеу өнерін еңбекке баулуды оқытудың әдістемесінің тарихы »- пәні бойынша дәрістер49 бет
Аймақтық өнеркәсіптік саясат27 бет
Айтыс өнері31 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының бейнелеу өнері сабағында танымдық қызығушылығын дамыту61 бет
Бастауыш сыныптарда бейнелеу өнері сабағында оқушылардың көрнекілік арқылы қызығушылығын ояту және құзыреттіліктерін дамыту24 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Бейнелеу өнері пәнінің педагогикалық негіздері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь