Ұлттық ойындар мен өнердiң тәрбиелік сипаты

1. Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы.

2. Ұлттық ойын.сауық түрлері туралы.

3. Әдет.ғұрып ойындары арнаулы жырмен, айтыспен басталуы.
Ойнамайтын бала жоқ. Ойынға қызықпайтын адам жоқ. Көңiл көтермейтiн адам, сауық құрмайтын халық жоқ. Үлкен де, кiшi де ойнап көңiл көтередi, бiр нәрсеге берiле қызығады, әр жетiстiктен қанағат табады. Ал қызығу, қуану, қанағаттану - өмiрдi тамашалаудың көрiнiсi немесе өмiрде сауық құрудың нышаны. Ойын-сауыққа үлкен-кiшiнiң бәрi де әуес. Айтпағымыз, өмiр кейде ойын-сауыққа ұқсас, ойын-сауықсыз адамның өмiрiн көз алдыңа елестете алмайсың. Ойынның тарихы тереңде, көне дәуiрден басталады. Оның қалыптасу кезеңдерi мен тарихы өз алдына әңгiме. Ойын халықтың өмiр сүру салтынан, өмiр сүру үшiн күресiнен туындаған қажеттiлiктiң бiрi. Ойын-сауық еңбектiң мазмұны мен құралына орай түрленген, жетiлген. Қазақ — ойын-сауықшыл халық. Бүгiнде қазақтың 100 ден аса ойын түрлерi мәлiм. Қазақ “баланы жастан” дегенде, ойын-сауық арқылы жасөспiрiммен тәрбиелiк жұмысты ертерек және жас ерекшелiктерiне қарай жүргiзудi пайымдайды. Ойынсыз ұрпақтың кiм екенiн, халықтың қандай екенiн бағалау екiталай. Адам мен ойын түйiндес, түбiрлес. Ойын-сауық қазақтың әдет-ғұрпына үнемi және айқын ықпал еткен.
Айталық, тас дәуiрiнде қалыптасқан - таяқ жүгiрту, асық, ақсүйек, темiр дәуiрiнде тараған — қарағие, садақ, бергi феодалдық дәуiрдегi, яғни үйсiн, қаңлы хандығы кезiндегi — ақбайпақ, алтыбақан, арқан тартыс, белбеу тастау, жасырынбақ, көршi бұғынай, айдапсал т.б. ойындарды бүгiнде бiлетiндер де, бiлмейтiндер де аз емес. Жануарлардың қозғалысына елiктеп жасалынған қозғалыстар да бертiн келе ойын бидiң арқауына айналған. “Аң аулау” билерiнiң түрлерi бiр iзге келтiрiлмеген. Дегенмен олар барлық қауымдастық мүшелерiн қызықтырғанын ескерсек, оның тартымды түрлерiнiң көп және жаттығуға икемдi болғанына күмәнданбаймыз.
Қыпшақтардың тайпалық одақтары түрiк қағанатына қосылғанда хан жақсы ма, ханды қара басты, шалма, қарамырза, сайыс, ат үстiндегi тартыс, аударыспақ, балтам тап, аударыспақ, “көк бөрi тарту” сияқты ойын түрлерi таралған. Ұлттық ойынымыздың тарихы туралы Рашид-ад дин, Низами әл-Мулк, Мосуди, Махмұд Қашқари сынды ғұламалар пiкiрлерiн қалдырған. Батыстың XIII ғасырдағы саяхатшысы Марко Поло Жетiсу жерiндегi үлкен жиында “Қыз қуу” ойыны мен “Қыз бөрi” ойынын көргенiн естелiктерiнде тамашалап баяндайды.
Ойында өмiрдiң еркiндiгi, кедергiсi мен мақсаты анықталынады. Ойын-сауық — жеке адамның даму қажеттiлiгiн арттырады, қарсыласпен татуласу немесе оны жеңу жолдарын iздестiредi. Шаруашылықтағы қимыл-әрекеттi осы биiк мақсатқа көтердi. Ойын — адам ойлану және дене қабiлетiнiң бәсекесi, қарсыласпен ашық жарыс. Оның мақсаты — жеңiске жету, ойындағы адамның қабiлет күшiнiң үстемдiгiн көрсету, дәлелдеу.
Кейде ойындардың аттары, атаулары өзгерiп жатса да, олардың ойналу мазмұны сақталып қалған, сөйтiп әдептiң түрлерiн қалыптастыруға септiгiн тигiзген. Мысалыға, ақсүйек ойынының басқа түрiк тiлдес елдерде орда, тоқтышақ сияқты атауы да бар немесе лек жалау ойынының шiлiк, қарыс ағаш, шөлдiк және т.б. түрлерi бар. Бұл ойындарды әуелi балалар ойнаса, кейiннен оған жiгiттер мен ересектер де қосылған. Таралуы жағынан ойындар ересектерден балаға мұра ретiнде жиi қалдырылған. Мемлекеттiк құрылым қалыптасқан сайын ойындар халықтық мерекенiң құрамына енген. Ойындар халықтық той-думанның оттығына, көпшiлiктiң ортақ сауығына айналды. Кез келген жыйын-той күрессiз, ат пен жаяу жарыссыз, айтыс, ән мен күйсiз, аң аулаусыз өтпейтiн болған.
Көшпендiлер табиғи күш атасы атанған. Малмен жүрген көшпелi халықтың алдымен далада, ашық алаңда, түнде ай жарығында сауық құратын ойындары қалыптасты. Жарыста адам да, оған қатысқан төрт түлiк түрлерi де
        
        Ұлттық ойындар мен өнердiң тәрбиелік сипаты
1. Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы.
2. Ұлттық ойын-сауық түрлері туралы.
3. Әдет-ғұрып ойындары арнаулы жырмен, айтыспен басталуы.
Ойнамайтын бала жоқ. ... ... адам жоқ. ... ... ... ... ... жоқ. Үлкен де, кiшi де ойнап көңiл көтередi,
бiр нәрсеге берiле қызығады, әр ... ... ... Ал ... ... - ... тамашалаудың көрiнiсi немесе өмiрде сауық
құрудың нышаны. ... ... бәрi де ... ... ... ойын-сауыққа ұқсас, ойын-сауықсыз адамның өмiрiн көз алдыңа елестете
алмайсың. Ойынның тарихы тереңде, көне дәуiрден басталады. Оның ... мен ... өз ... ... Ойын ... өмiр сүру ... сүру үшiн күресiнен туындаған қажеттiлiктiң бiрi. Ойын-сауық еңбектiң
мазмұны мен құралына орай ... ... ... — ойын-сауықшыл халық.
Бүгiнде қазақтың 100 ден аса ойын түрлерi мәлiм. Қазақ “баланы жастан”
дегенде, ... ... ... ... ... ертерек және жас
ерекшелiктерiне қарай жүргiзудi пайымдайды. Ойынсыз ұрпақтың кiм екенiн,
халықтың қандай екенiн бағалау екiталай. Адам мен ойын ... ... ... ... ... және ... ықпал еткен.
Айталық, тас дәуiрiнде қалыптасқан - таяқ жүгiрту, асық, ақсүйек, темiр
дәуiрiнде тараған — қарағие, ... ... ... ... яғни үйсiн,
қаңлы хандығы кезiндегi — ақбайпақ, алтыбақан, арқан тартыс, белбеу тастау,
жасырынбақ, көршi бұғынай, ... т.б. ... ... ... ... де аз ... Жануарлардың қозғалысына елiктеп жасалынған
қозғалыстар да ... келе ойын ... ... ... “Аң ... түрлерi бiр iзге келтiрiлмеген. Дегенмен олар барлық қауымдастық
мүшелерiн ... ... оның ... ... көп ... ... ... күмәнданбаймыз.
Қыпшақтардың тайпалық одақтары түрiк қағанатына қосылғанда хан жақсы
ма, ханды қара басты, шалма, ... ... ат ... ... ... тап, ... ... бөрi тарту” сияқты ойын түрлерi
таралған. ... ... ... ... ... дин, ... әл-Мулк,
Мосуди, Махмұд Қашқари сынды ғұламалар пiкiрлерiн қалдырған. Батыстың XIII
ғасырдағы саяхатшысы Марко Поло Жетiсу жерiндегi ... ... ... ... мен ... ... ойынын көргенiн естелiктерiнде тамашалап баяндайды.
Ойында өмiрдiң еркiндiгi, кедергiсi мен мақсаты анықталынады. Ойын-
сауық — жеке ... даму ... ... ... ... оны жеңу ... iздестiредi. Шаруашылықтағы қимыл-әрекеттi осы
биiк мақсатқа көтердi. Ойын — адам ... және дене ... ... ашық ... Оның ...... ... ойындағы адамның
қабiлет күшiнiң үстемдiгiн көрсету, дәлелдеу.
Кейде ойындардың аттары, ... ... ... да, ... ... сақталып қалған, сөйтiп әдептiң түрлерiн қалыптастыруға септiгiн
тигiзген. Мысалыға, ақсүйек ойынының ... ... ... ... ... сияқты атауы да бар немесе лек жалау ойынының шiлiк, ... ... және т.б. ... бар. Бұл ... ... ... ойнаса, кейiннен
оған жiгiттер мен ересектер де қосылған. Таралуы ... ... ... мұра ... жиi ... ... құрылым
қалыптасқан сайын ойындар халықтық мерекенiң ... ... ... ... ... ... ортақ сауығына айналды. Кез
келген жыйын-той күрессiз, ат пен жаяу жарыссыз, ... ән мен ... ... ... ... табиғи күш атасы атанған. Малмен жүрген көшпелi халықтың
алдымен далада, ашық алаңда, түнде ай ... ... ... ... ... адам да, оған ... төрт түлiк түрлерi де сынға
түстi. Солардың iшiнде бiзге ... ... ... айгөлек,
арқантартыс, көксиыр, соқыртеке, түйе-түйе, белбеу тастау, қасқұлақ,
моңданақ, ... ... шыт, тиын ... ... ақсерек-көксерек,
көршi, шалма, шымбике, инемдi тап, айдапсал, ... ... ... ... ат ... түйе ... ... таралған. Жарысқа астында
көлiгi бар, бiлегiнiң қарымы мықты адамдардың бәрi де қатыса алған. Өйткенi
көшпендiлердiң ... ... ... әлгi ... түрлi ойындардың
тәсiлдерiн шебер меңгере бiлген. ... ... ... ... ... ... орын алды. Ойын адамның жаны мен ... өз ... ... ... топ ... ... пен еңбек процесi ойынның түрлерiн көбейттi, ... ... ... ... ... ... ... жаттығу
керек болды. Ойын заттары мен бұйымдарына деген ұқыптылық жалғасын тапты.
Ойынды өткiзу туралы келiсiм жұмыстары жанданды. ... ... ... ... ... ... ... және атажұрт салтына деген
құрмет көзқарастар қалыптасты. Әр ... ... ... ... құрмет-сыйына бөлендi. Ойын өнердiң түрiне, топты ұйымдастыру
тетiгiне айналды. Содан ойын ... ... ... қалыптасуына,
сақталуына үлкен ұйытқы болды, ықпал еттi.
Дала ойындары ашық та, ... ... ... ... ... Ойын тәртiбiн ойыншылардың өздерi де, көрермен де бағалауға бiрдей
мүмкiндiк алды. Ойынға төрешiлiк халықтық сипатта жүргiзiлдi. ... ... ... ... ойынның басталуына рұқсат ... ... ... пен шапағат тiледi. Халықтық ойындар бiртiндеп дәстүр мен
еңбек мерекесiне айналды, ... ... ... ... ... ... ... өрiс алды.
Қазақтың әдет-ғұрып ойындары халықтың бастан ... ... ... ... ... Оған Наурыз мерекесiндегi ойын-сауық
түрлерi ... ... ... — күн мен түн ... “ұлыстың ұлы күнi”,
шығыстағы көптеген көне халықтардың дәстүрiнде жаңа жыл күнi. ... ... ... ... пен өнер тоғысқан халықтық мерекенiң думанды
салты. Наурыз үлкен мен кiшiнiң, ... пен ... ақын мен ... мен ... ... пен өнер ... ашық жарысы. Жарыста
күштiлердiң күштiсi, жүйрiктердiң жүйрiгi “жүгiрiп озады, қуып ... ... сол ... ел құрметiне бөленедi.
Ойын — бiржағы, дене қозғалысы, шыныққан дененiң ... ... ... дем алу, ... бас ... бiрлесу, әдет-ғұрыпты жалғастыруға
үндесу. Шаруашылықтан бос кезде той-думан мен ойын-сауықтар жиi атқарылады.
Той-думан, ойын-сауық адамды, ел-жұртты жаттыққа ... ... ... ... адам ... ... тынысын кеңейте
алды, ұнатқандарымен жақындасты. Табиғи көркемдiкке қызыру, оны тамашалау
көшпендiлердiң жас кезiнен қанына ... ... Ойын - ... ... ... ... өрнектелген сауық түрi. Оған қатысушылар
тамаша құратын орынды, уақытты, ... өз ... ... ... ... ... ... орын мен ортаға деген әуесқойлық
күшеедi. Ойыншылар тағдырластарымен, өзiмен жақындастарымен кездесiп, өзара
сырласуға және ... ... ... ... ашық ... ... лебi естiп, ән-күйдiң тоғысы жаңарып жатады. Ойыншылар — көптiң
көңiлiн аулайтын өнерлiлер, өзiнiң ... ... ... үй мен ... ... өттi, ойыншылар — елдiң көз ... ... ... ... ... пен ... ... және көптiң
басын бiрiктiрудiң кепiлдiгi, сүйкiмдi әншi мен әңгiмешiлерге ... ... ... ... арам ниет ... ... алмады, ойыншы
үнемi iзденiсте болады. Ондағы құдiрет -өнерпаздық, өзара ... ... жол ... ... қашанда болмасын осы үш құдiретке тәнтi болған,
сол ... ... ... ... және ... iздестiрумен
әуреленген.
Қазақтар әдемiлiкке әуес халық болғандықтан, оны әшекейлеудi ... Сол ...... мен ... жерге тимес тұлпарлардан
басталған. Әйелдер гауһар тастан ... ... ... ... ... ... ... Өздерi жiбектен, матадан, жүннен
әшекейлеп тiгiлген алуан түстi ... ... ... ... ... әдемiлiкке, әшекейлiкке әуестiк ... ... туа ... ... пен ... ... ... оны жақсы көргендер ойын-
сауыққа үйiр ... ... ... ... ... ойын үстiнде әсемдiкке деген тәнтiлiгi мен сезiмталдығы мен
ықшамдылығы еркектерден асып ... ... ... ... ... ештемеден ерiнбейтiн әйелдер мiнсiз атқарады. Әйелдер өз
байлығын, әшекейiн ... үшiн ... ... ... ... ... тырысады, өнеге көрсетедi. Сондай сүйкiмдiлiк пен ... ... ... да ... ... ... шешендiкпен жеткiздi.
Отбасындағы тұрмыс та, көңiл-күй базары да, ... ... ... Сырт қонақтар бiрауыздан: “Қазақ әйелдерiнiң бет ... ... жиi ... ... — деп ... оралып жатты.
Ойын-сауық — тәжiрибе мен тәсiлдiң еркiндiгi, тапқырлық пен болжамның
қиылысатын шебi, ... пен ... ... шеңберi. Жарыссыз ойын, ойынсыз
әзiл-қалжың бола бермейдi. Ойын-сауық қара күш көрсететiн озбырлық немесе
бiреудiң намысын жыртатын қастандық емес. Ой ... мен сөз ... пен ... ашық сайысатын ортада көрiнiп, дiлмарлар, шешендер,
шеберлер өз ... ... ... Ойын ... таба ... тiл ... ... Ойында адам қарсыласының олқы жән оң жақтарын
дұрыс анықтауға ... мән ... оның ... тура ... ередi. Ойнаушы бәсекесi мол қарым-қатынастың тәртiбiне жүгiнедi.
Әр ойынның өз тәртiбi, ... және ... бар. Сол ... тәсiл,
тәжiрибенi бiлген адам тезiрек қалыптасады, жан-жақты жетiледi. Ойын -
адамның ... ... ... ... iс-әрекеттiң
көрiнiсi.
Ойын-сауықта кiсiлiк қасиет ... адам ... ... Әр ... өз ... мен ... ... шетел саяхатшылары осы
қайталанбас табыстарды қанша мәртеге дәл сипаттап жеткiзе алған.
Ән-би — ... ... ғана ... теңдiк пен туыстыққа тартатын
өнегелi өмiр. Ән-би ... ... ... ... ... ... мен ... демеушiлiк ететiн ашық
өнер, оның қызбалы түрi. Мысалға, әншi мен бишi, ... не ... ... аңшы ненi ... десе де өз ... едi. ... қуаныш пен жұбаныштың
бейнелi тiлi. Өнер тiлiмен орындаушы мен ... жеке мен ... ... де, ... да ... Мұның бәрi де, бiржағы, сыртқы көрiнiстерге
ұқсайды, бiржағы, өзiндiк ... ... ... ... ... ... ... Осындай белсендiлiкке қазақтың ... ... ... белсендiлiк - мiнездегi кемшiлiкке, жеке адам мен
қоршаған ортадағы келiссiздiкке қарсылық, сондай-ақ ... ... шек ... жан таласу. Бұл ашық та, ... ... Оған ... ... ... болды. Қолдауы басым ортада әркiм өзiнiң көргенiн,
көкейiндегiсiн жеткiзуге ... ... Өз ... ... ... әдiсiн таңдайды. Ойындағының бәрi де өтпелi-төкпелi емес. ... ойын ... ... ... ... ... нәр
алады, бас қосып жүздеспек iңкәрден серпiлiс табады.
Осы ерекшелiктердiң ұлттық сипаты мен көрiнiстерi бар. Ұлттық ойын —
халық ... мен ... ... бiр ... кезiнде қазақтың ұлттық ойындарына тән ... ... ... ... қаншалықты бейiмбiз деген көкейкестi ... ... ... ...... пен ... ... әдет-ғұрпының көрiгi, әр перзенттiң жүрегiндегi оттығы. Мұндай
өтiмдi құндылықтар ойын-сауықтың ... ... ... жарқын дүниенi
демейтiн әдеттiң қайнар көзiн құрайды.
Ойын-сауықта адам кемшiлiкке ... ... ... ... бермейдi. Бiрде дауыстап, бiрде белдесiп, бiрде жүгiрiсiп
ойын-сауықтың берекесiн келтiргендердiң ортақ ... ... Ол: ... ... тек ... өзара сыйласу, бiр-бiрiне сыйымды болу,
әдiлдiктiң әлiппесiн аяқ асты етпеу едi. Сауық құру — жарқын ... ... ... ... татулыққа дем беретiн қарапайымдылықтың
қуаты, алғырлықтың қайырымдылығы мол ағымына айналды. Мұндайға мейiрiмдiлiк
пен ...... ... ... ... елдiкке сын
болды.
Ойын-сауық жасөспiрiмдердiң ой қабiлетiн, өмiрге деген көзқарасын дұрыс
қалыптастырады. Олар үшiн ойын — баланың ... ... ... дене мен ойды ... ... ... ... дәмiн
татқызатын, жеңiмпаздың мәртебесiн көтеретiн кеңiстiк пен қолдау тоғысы.
Жарысқа қатысатындардың ... ... ойы ... ... мен ... ... ептi болуы шарт. Көшпелi қазақтардың өмiр салты денсаулыққа
аса зор мән берген. Атқа мiну ... жас ... ... мен ... ... және ... ... айналды. Бозбала да, қыз бала ... ... ... ... ... соған тырысты.
Ойын-сауық - ұрпақтардың өмiр-салтымен, әдет-ғұрпымен ұштасты. Мысалы,
бесiк жырларының өзi ойнақы, ұйқасты ... есте ... Ойын ... және ... өзiн танудың құралы, ол баланың ... ... ... тiл мен ... ... ... арттырады. Ойын -
өзгенiң көңiл-күйiн дер кезiнде және дәл ұға ... өз ... ... ... ... ... Жасөспiрiм ойын арқылы а) ұшқан құс, ... ... ... ... тiрегi екенiн ертерек сезiне алды; б) өз
қабiлетiн күнделiктi тiршiлiк ағымына бейiмдеуге ықшамдайды, өзiн ... ... ... в) ... ... тағылым алады. Ойындар
өнеге-өсиеттi күнделiктi тәжiрибеде iске ... ... ... ... ... денешынықтыруға төселдi, үлкеннiң бар
қасиетiн қабылдады, iс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... ұқтыра бiлдi. Ойын түрлерi жүйелi және ... ... ... ... ... ... қабiлеттерiн ертерек
оятып, тезiрек қалыптырды. ... кең ... ... ... ... көзiне айналды, халықтық салттың қалыптасуына айқын ықпал еттi.
Әдет-ғұрып ойындарына, “алдымен қыз ұзатар және үйлену тойында болатын
ойын-сауықтар ... ... ... ... ... ... ... таралған: “тоғыз аяқ”, “тоғыз табақ”, “жар-жар”, “беташар”, “құда
тарту”, “қол ұстатар”, “шаш сипар”, “неке қияр”, “кемпiр өлдi”, ... ... ... ... ... “ат байлар”, “түндiк ашар”, ... ... ... ... ... ... кәде” сияқты ырым-
жоралар бар. Бұл әдет-ғұрып ойындардың бас кейiпкерлерi — қыз бен ... мен ... ... да, ... ... ... жер-жерде
бiрдей емес, түрленiп жатады. Тойдағы әндер мен ... ... мен ... ... ... ... ой тербететiн, шабыт келтiретiн,
қабiлет-қасиет сайысы, дәстүрлердiң тоғысы түрленiп-ақ жатқаны.
Әдет-ғұрып ойындары әдетте арнаулы жырмен, болмаса айтыспен ...... ... түрi, ... — күш ... жариялы түрi.
Айтыс — таланттарға жол ашу, шындықты жеткiздiре серпiлту, өз артықшылығы
мен үстемдiгiн ... ... ... мен ... ... туыстасады. Ыстық сезiм мен тұнық ынтықтан қайнап шыққан халық
жыры тыңдаушының жанына жылы тиедi, жүрегiнiң қылын ... ... ... ... ... жол ... ... әншi көңiлдегiсiн,
арманын толғайды, ешкiмге елiкпей өзiнше тебiренедi, мұрат пен ... ... ойын ... ... ... ... ... жырымен өзiнiң де,
өзгенiң де жан-тәнiн сергiтедi, ... ... ... ... ...... шешендiк сөз айтысы, пiкiрталасты
сұхбаттасу.
Ата-баба дәстүрi арқылы қанымызга сiңген — ... ... ... ату, ... келген қарсыласының жанды жерiне соға бiлу ... дене ... ... болғанын бiлдiредi.
Тартыс — қарусыз айқас өнерi. Қарусыз айқас шығыс халқына тән және
танымал ... ... ... ... бiлген. Қарусыз айқасу элементтерi ат
үстiнде отырудан, асауды бұғалық лақтырып ұстаудан, қойды қуалап ұстаудан,
малды пышақсыз реп ... ... ... ұстап ұрып құлатудан, шалғы
тартудан, қол диiрмен ... ... ... ... ... ... ... ойын жарыстарында денсаулықты сақтау жолы да, өзiн-өзi қорғау
амалдары да айқын. Денсаулықты сақтаудың ...... ... пен ... ағза мен ... тамырлардың тынысын реттеуде, рухты
жоғары ұстай бiлуде.
Денешынықтыру — денсаулық көзi, ... ... үшiн ... адамның
күш мүмкiншiлiгiн дамыту, жеңiске деген жiгерiн шыңдау, қиыншылыққа төзу
қимыл-әрекетiн шоғырландыра бiлу, соларға үйрену:
- дене ... ... ... ... адамның бұлшық ет
талшықтары тез өседi, бойының күш-қуаты қалыптасады;
- сыртқы ортаның түрлi қолайсыз ... ... ... қозғалысы жинақы, ширақ, тез, ... ... ... ... ... сезiну, ойлану және еңбектену қабiлеттерi бiр-бiрiмен үйлесiмдi және
бiрiн-бiрi толықтырады. Аз қозғалыссыз ... нерв ... тез ... ... жүйкесi бiртiндеп ауруға шалдығады, жүрек қабынады, бойды әуре-
сарсаң құрыстырады. Жүрегi шынықпаған адам тез шаршайды, тырысқақ ... ... ... ... де, ұлттың да қасiретi. Онда санасыздық
басым. Жүрегi шыныққан адамның мiнезi де ... ... ... соғады,
қарсыласынан қайтпайтын тынымсыз, күрескер келедi. Жүрегi ашық ... ... ... ... ... ... таңдайды, өзiн
қарпайымдылық пен қайырымдылықтан ауытқыта бермейдi. Өзiн ... ... ... ... ... ... түрi кең таралған. Мамандар қозғалмалы
ойындарды төрт топқа бөледi:
1. Табиғи заттарды қолданып ... ... ... ... лек жалау,
сиқырлы таяқ, бақай пiстi, жылмаң т.б.;
2. Жануарлар бейнесiн елестетiп ойнайтын ... ... ... ... ақ ... көк сиыр және ... ... бұйымдарды қолданып ойнайтын ойындар: ... ... ... шыт, ... ... ... ... орамал тастау, т.б.
4. Құрал-жабдықсыз ойнайтын ойындар: айгөлек, ... ... ... ... шертпек, жасырынбақ, бұғынай, т.б.
Ер адамдардың ойын-сауықтары әрқалай қалыптасады. Оның бiрiншi тобына
қозғалмалы ойындар — ... ... ... ... тиын ... айдап сал, қарамырза, белбеу тастау сияқтылар жатады; екiншi
топқа спорттық дара ойындар - ... ... ... ат ... ... ... ... қыз қуу, күмiс алу, жаяу көкпар, жаяу жарыс,
жiгiт қуу, ... ... түйе ... ... ... ... қуу, сайыс, таяқ
жүгiрту сияқтылар жатады; ... ... ... өмiрдiң даму
ерекшелiктерiн көрсететiн ойындар — хан ... ... ... ... ... сиқырлы таяқ, тобық ойнау сияқтылар құрайды.
Ойын-сауық — ақыл мен жiгердiң тартысы, қозғалыстағының ... ... ... мен ... ... ... әңгiмелесiп желпiнуi, әндетiп серпiлуi, әсемдене
есеюi;
- әзiл-әңгiмесi мен ... ... ... мен ... тапқырлықтың алданышы, қуанышы, ... ... ... ... ... үйрету;
- нақты мақсатқа ұмтылу, жүйелi әрекеттi ұйымдастыру, ... ... ... ... - ... ... бәсекелесуi, бауырласуы
немесе айтысуы, аңдысуы, айқасуы. ... ... ... ... ... ... Сауықшылар күштiлермен көршiлес, ептi
өнегелiлермен қоныстас, жанашырларға тiлектес, өз ортасымен ... ... ... ... ... тазалық, тұралық, татулық жоғары
бағаланады. Өмiр сүрудiң қолайлы, дәстүрлi, тартымды, ... ... ... тiршiлiктiң иесiне, құндылықтың көзiне айналады. Өзi
мен ұрпақтың байлығын арттырған ... ... ... өз ... ... тез жиренедi.
Өнерпаздық — ұқыптылық пен ... ... ... ... ... ... ... дамуының кепiлi. Онда рухани
жетiстiктер iрiктелiнедi, құндылықтар қолдау ... ... ... ... ... ... ... ертеңiне деген
сенiм, бiлiмге деген құмарлық ... ... өз ... ... ... ... ... өтiнiшiн көпшiлiкке жеткiзедi. Өнерпаз
өтiнiштен бас тартпады, шамасы келгенше көңiлден шығуға ... Ойы ... ... мен ... денелiк шапшаңдығы мен шеберлiгi үйлескен жандар
ойын-сауықтың бас кейiпкерiне айналады. Өнерпаз өрескелдiктi қабылдамайды,
бұйрыққа жүрмейдi. Жаны таза, рухы биiк, ... ... ғана ... ... ойын ... ... Өзiн ұстай бiледi, бақылаулы
және бақылаусыз кеңiстiктi ажырата алады. Бақылаудан тыс ... ... жүре ... ... бiр ... қанағат таппаса, қызықтыратын
басқа түрлерiне ауысады. ... ... ... ... де, ... ... түрi де өзгерiп, жаңарып ... ... ... үшiн тер ... ... сый-құрметiн аямайды, өнерпаз да еңбегi мен ... ... ... ... ... ... ... шабыт қосады.
Ойын-сауық жарыссыз, бәйгесiз қызбайды. Жарыс — ой мен ... ... ... ... үмiт пен үлгiнiң жарысы. Бәйге бас ... ... ... мен ... алыс пен ... ... үлкен
оқиға. Бәйге — Тәңiр мен ата-баба аруағын дәрiптейтiн халықтық мерекенiң
оттығы. Бәсекенiң қан ... бiр түрi — ... ... Оған ... ат жарысы, көкпар жатады.
Көшпендiлердiң қыс пен жаз кезiнде бос уақыттары мол болады. ... ... ... ... ... жақын, дөңгелене отырып,
әңгiме немесе ертегi айтуға кiрiседi, ән ... ... ... ... тiптi ... ... ... тартып бiрнеше сағат бойы қызықты
тамашалайды. Әңгiмеден жаңалық пен жақсылық күтедi, ән-бимен адалдық ... ... дер ... ... ... ... ... мiнез-
құлқы баяндылардың қадiрiне бөленедi. Жаңалықты және ол ... өз ... бiлу — ... ... сын ... Ел ... ... көршi
20-30 шақырым жердегi ауылдарға атпен шауып барып сүйiншi сұрауға ... ... ... ... “отыз тiстен шыққан сөз лезде отыз рулы
елге тарап кетедi”. Бәрi де қуанышты ... ... ... жиi ... әртүрлi отбасындағы мерекелерге, тойға ұласып жатады. Игi iстер
мен жаңа, жақсы ... ел ... ... ... ... назарынан тыс
қалмайды, қолдау табады. Осыдан қазақтардың хабарға құлағы сақ ... ... ... ... қаддырмады. Хабар жеткiзу — ... ... ... ... түрi, ел ... ... шындыққа деген
құмарлық қызығушылық iспеттес. Естiлер хабарды нақты әрекетке мегзейдi,
жағымды сарынын орағытып ... ... ... ... ... болады, көре-көре
өздерiнше көсемдiк құрады. Бiрiгу — туыстасудың негiзiн құрайды. ... ... ... нәр ... ... ... асыратын
әрекет ықпалынан тiрек табады.
Салттық рәсiмнiң төлтумасы — ... ... ... құруда, ел
қыдыруда. Сыйлау адамның өзiне, iсiне деген сенiмiн арттырады. Сауықта ... ... ... үйренедi. Ел қыдырып, жүрiс-тұрысын да ширатады.
Адамның өресiн көтерген және ... бұл ... — а) ... ... ... ... б) мәдениеттiң өзiндiк, шығыстық-көшпелi түрiн;
в) қоғамдық ... ... ... ... құрайды. Үштiк нұсқалар
тоғысқан сайын қоғамдық құрылым мен ... ... ... ... маңызын үстемелейдi. Халық ақсүйектерге, сұлтандарға, қажыларға, хан
тұқымдарына арқа сүйейдi. Бiрақ олардың ... гөрi, ... ... ... ... ... болады. Соңғылардың тiлi,
дұниетанымы және дүние сезiмi кезкелген тыңдаушыларын бей-жай қалдырмайды.
Ойын-сауық ... ... ... ... ... ортамен тiл
табысуға, қарым-қатынасты жетiлдiруге, жұмысын мазмұны етуге, ... ең ... ... қарастыруға, адамның ... ... ... және ... ... итермелейдi.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық ойындарды ұйымдастыру ерекшеліктері20 бет
Жас ұрпақтың дүниеге көзқарасын қалыптастырудағы ұлттық ойындардың, өнердің және ертегілердің мәні7 бет
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
2011 жылғы «Азиада» ойындарының туризмдегі рөлі78 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
«Балалар ойынының жіктелуі.Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік-рөлдік ойындары»7 бет
«Режиссерлік ойын және оның әдістемесі. мектеп жасына дейінгі балалардың құрылыс ойындары»5 бет
Іскерлік ойындар6 бет
Абай шығармаларының тәрбиелік мәні30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь