Стратегиялық басқарудағы аймақтық мәселелерді болжау жолдары

Жоспары

Кіріспе.

1.Тарау.Аймақ мемлекеттік басқару обьектісі ретінде
1.1. Қазіргі кезеңдегі аймақтық саясат ерекшеліктері.
1.2.Басқару . аймақтық саясатты жүзеге асырудың негізгі құралы.
1.3. Аймақтарды басқарудың шетелдік тәжірибесін пайдалану мәселелері.

2.Тарау. Аймақтық мәселелер және бюджет аралық қатынастар.
2.1. Аймақтық қаржылық ресурстарын қалыптастыру және оларды қалыптастыру.
2.2. Бюджетаралық қатынастарды реформалау үрдісі.
2.3. Қазақстан аймақтарындағы бюджетаралық қатынастарды жетілдіру

3.Тарау. Аймақтық басқарудың тиімділігін арттыру жолдары.
3.1.Аймақ экономикасын басқару тиімділігін қамтамасыз ету.
3.2.Аймақтық менеджмент механизмін тиімді қолдану.

Қорытынды.
КІРІСПЕ
Нарықтық қатынастар аясының кеңеюі, экономиканы басқару жүйесіндегі соңғы уақытта жүргізіліп жатқан өзгерістер аймақтардың әлеуметтік-экономикалық жүйедегі орны мен рөліне айтарлықтай ықпалын тигізді. Осыған орай аймақ экономикасын басқару, олардың дамуын мемлекет тарапынан реттеу мәселелері өзекті бола түсері сөзсіз.
Республикамыздың әрбір аймағы еліміздің шаруашылық кешенінде белгілі бір орынды ала отырып, осыған қоса басқа аймақтармен бүтіндей экономикалық бірлікті құрайды. Сондай-ақ әр аймақтық өзіндік табиғи ресурстары, оларды орналастырудағы ерекшеліктері, экономикалық даму деңгейі, өзіндік шаруашылық құрылымы бар. Соған байланысты аймақтық саясат қалыптастырылып, жүзеге асырылады. Аймақтық саясатты жүзеге асыруда мемлекеттік басқару мәселесі ерекше маңызға ие болары ақиқат. Бүкіл әлемде мемлекеттік басқару тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие болуда. Бірақ барлық мемлекеттер қолдану үшін өңтайлы болып табылатын әмбебап үлгі жоқ, әрбір мемлекет тарихи дамуының белгілі бір кезеңінде өзінің ұлттық ерекшеліктеріне сай келетін ыңғайлы үлгіні жасақтауы тиіс. Мұның барлығы да өз еліміздің және шет мемлекеттердің даму тәжірибелерін тереңірек талдау, ой елегінен өткізу міндеттерін жүктейді.
Қазіргі кезеңде негізгі шаруашылық қызметтің аймақтарда жүзеге асырылатындығын ескерсек, оларға әлеуметтік-экономикалық мәселелерді өздігінен шешуге лайықты қаржылық дербестіктің берілуі маңызды болып табылады. Осымен байланысты бүгінгі таңда мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіліктерді ажырату, бюджетаралық қатынастарды реттеу мәселелері еліміз аймақтарының экономикалық өсуіне мүмкіндік беретін негізгі шарттар ретінде қарастырылуда. Осы аталып өткен мәселелер ұсынылып отырған оқу құралында қарастырылып отыр.
Аймақ дамуын мемлекеттік реттеудің негізгі мақсаты аймақтардың түрақты экономикалық өсуіне мүмкіндіктер жасау негізінде бүкіл республика экономикасының өркендеуіне жол ашу болып табылады. Көздеген масатқа жету - мемлекеттік және аймақтық мүдделердің бірлігін, олардың ұштастырылуын көздейді.
Ұсынылып отырған оқу құралының мақсаты - студенттерге аймақтардың әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктерін, аймақтық саясаттың жасақталу барысын, оның жүзеге асу бағыттарын, аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеудің әдіс, тәсілдерін, аймақ экономикасын басқарудың бүгінгі күнгі өзекті мәселелерін оқыту болып табылады. Осыған орай оқу құралында аймақтардың қазіргі кезеңдегі даму ерекшеліктеріне, индустриялық-инновациялық стратегияның жүзеге асу барысына, бюджетаралық қатынастарды жетілдіру мәселелеріне, аймақ экономикасын басқару механизмін жетілдіруге басты назар аударылды.
        
        БЕКІТЕМІН
“Экономика”кафедрасының
менгерушісі______________
Экономика мамандығы бойынша оқитын сыртқы бөлімінің 5-(бітіруші)
курстың студенті
Диплом жұмысының тақырыбы: Стратегиялық басқарудағы аймақтық
мәселелерді болжау жолдары.
Жоспары
Кіріспе.
1.Тарау.Аймақ ... ... ... ретінде
1.1. Қазіргі кезеңдегі аймақтық саясат ерекшеліктері.
1.2.Басқару – аймақтық саясатты жүзеге асырудың негізгі құралы.
1.3. Аймақтарды басқарудың шетелдік тәжірибесін пайдалану мәселелері.
2.Тарау. ... ... және ... ... ... ... ... ресурстарын қалыптастыру және оларды қалыптастыру.
2.2. Бюджетаралық қатынастарды реформалау үрдісі.
3. Қазақстан аймақтарындағы бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
3.Тарау. Аймақтық басқарудың тиімділігін ... ... ... ... ... қамтамасыз ету.
3.2.Аймақтық менеджмент механизмін тиімді қолдану.
Қорытынды.
КІРІСПЕ
Нарықтық қатынастар аясының кеңеюі, экономиканы басқару ... ... ... ... өзгерістер аймақтардың әлеуметтік-
экономикалық жүйедегі орны мен рөліне айтарлықтай ықпалын ... ... ... ... басқару, олардың дамуын мемлекет тарапынан реттеу
мәселелері өзекті бола түсері сөзсіз.
Республикамыздың әрбір аймағы еліміздің шаруашылық ... ... ... ала ... ... қоса басқа аймақтармен бүтіндей экономикалық
бірлікті құрайды. ... әр ... ... ... ... ... ерекшеліктері, экономикалық даму деңгейі, өзіндік
шаруашылық құрылымы бар. ... ... ... ... ... ... Аймақтық саясатты жүзеге асыруда мемлекеттік басқару
мәселесі ... ... ие ... ... ... ... ... басқару
тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие болуда. Бірақ барлық мемлекеттер
қолдану үшін өңтайлы болып табылатын ... үлгі жоқ, ... ... ... белгілі бір кезеңінде өзінің ұлттық ерекшеліктеріне сай
келетін ыңғайлы үлгіні жасақтауы тиіс. Мұның барлығы да өз ... ... ... даму ... ... ... ой ... өткізу
міндеттерін жүктейді.
Қазіргі кезеңде негізгі шаруашылық қызметтің аймақтарда жүзеге
асырылатындығын ... ... ... ... ... ... ... дербестіктің берілуі маңызды болып
табылады. Осымен ... ... ... ... ... ... ... ажырату, бюджетаралық қатынастарды реттеу
мәселелері еліміз аймақтарының экономикалық өсуіне ... ... ... ... ... Осы ... өткен мәселелер ұсынылып
отырған оқу құралында қарастырылып отыр.
Аймақ дамуын мемлекеттік реттеудің негізгі мақсаты аймақтардың ... ... ... жасау негізінде бүкіл республика
экономикасының өркендеуіне жол ашу ... ... ... масатқа жету -
мемлекеттік және аймақтық мүдделердің бірлігін, ... ... ... оқу ... ... - студенттерге аймақтардың
әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктерін, аймақтық саясаттың жасақталу
барысын, оның жүзеге асу ... ... ... ... әдіс, тәсілдерін, аймақ экономикасын басқарудың бүгінгі күнгі
өзекті мәселелерін оқыту болып табылады. ... орай оқу ... ... ... даму ... ... стратегияның жүзеге асу барысына, бюджетаралық қатынастарды
жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... аударылды.
1.Тарау.Аймақ мемлекеттік басқару обьектісі ретінде.
1.1. Қазіргі кездегі аймақтық саясат ерекшеліктері.
Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының ұзақ ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және т.б. аумақтық факторларды
толықтай ескеріп, оларды ... ... ... ... ғана ... ... негізделген және жүзеге асу мүмкіндігі
жоғары болады.
Қазіргі уақытта республика кеңістігіндегі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... тарапынан жүргізілетін аймақтық
саясат ерекшеліктерін анықтайды. Соған орай мемлекеттің ... ... мен ... ... ... ... механизмдері анықталады.
Мемлекет нарықтық қатынастардың дамуы барысында кәсіпорындарға толықтай
дербестік бере отырып, олардың шаруашылық қызметіне тікелей ... ... ... ... ... ... қарсы шектеулер т.б.
араласады. Бұл ... ... ... ... ... етуінің бір
шарты деуге болады. Ал егер мемлекет аймақтармен дұрыс ... ... ... ... ... өмір сүруін қамтамасыз ететін ортасы
болып табылатын мемлекеттің барлық аумақтарының ... үшін ... ... ... өнда ... ... реформалардың өң нәтижеге
жеткізбейтіндігі анық. Демек, аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеу - ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің ерекше бағыты ретінде қарастырылатын
аймақтық саясаттың қазіргі ерекшеліктерін қарастыру оның ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Сондықтан да аймақтар дамуындағы қазіргі қалыптасып ... ... және ... орай ... ... ... айқындау өзекті
мәселеге айналады. Осы мақсатта аймақтық саясаттың ... ... ... жағдайларды сараптауға жүгінейік.
Нарықтық қатынастарды қалыптастыру барысында ... ... ... ... тым ... жіберді. Нәтижесінде
жан басына шаққандағы жалпы аймақтық өнімді (ЖАӨ) өндіру көлемі бойынша
республика халқының ... он ... ... ... Ал ... ең
«алдыңғы» және ең «артта қалған» штаттарының арасындағы айырмашылық небәрі
1,8 есе ғана. Кесте деректері көрсетіп отырғанындай, жан ... ... ... ... ең жоғары көлемі - Атырау облысына, ал ең төменгі
көлем Жамбыл облысына тиесілі болып отыр. 2003 жылғы ... ... ... облыстың жан басына шаққандағы ЖАО-дегі айырмашылық 12 ссе болған.
Жан басына шаққандағы жалпы аймақтық өнім, мың ... ... |
| |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 ... ... |157,8 |168,4 |172,3 |266,9 ... |87,1 |94,7 |95,8 |98,1 |157,6 ... |124,2 |162,5 |185,4 |200,1 |285,9 ... |58,5 |72,0 |74,6 |85,7 |120,8 ... |288,6 |581,7 |698,2 |701,5 |1099,4 ... ... |125,6 |143,3 |152,4 |164,8 |196,7 ... |44,0 |50,2 |56,4 |60,0 |91,2 ... ... |115,9 |203,4 |240,0 |258,9 |323,0 |
|Қарағанды |150,8 |197,2 |201,4 |202,5 |272,2 ... |122,6 |144,1 |145,6 |158,3 |217,1 ... |58,8 |93,4 |100,7 |103,4 |189,5 ... |247,4 |432,1 |458,3 |504,3 |566,5 ... |136,7 |175,2 |198,3 |203,4 |289,9 ... ... |55,1 |61,1 |67,5 |71,3 |147,8 |
|өңтүстік Қазақстан |55,1 |61,1 |67,5 |71,4 |110,3 ... ... |243,3 |254,0 |259,4 |302,5 |510,6 ... ... |283,1 |329,9 |331,2 |367,1 |625,7 ... тым ... әрине, миграцияның күшеюіне, дағдарысты және кедей
ареалдардың кеңеюіне, аймақтардың экономикалық ... ... ... ... және ... қарама-қайшылықтардың өсуіне алып
келері сөзсіз. Бұл өз кезегінде біртұтас ... ... ... ... ... ... (диспропорциялар) көбінесе объективті сипаттағы ... ... де, ... ... ... айқын. Мемлекеттің
тұтастығын сақтауға ұмтылған бір де бір ... ... ... ... жол ... Мұны ... ... тәжірибесі
де дәлелдей түседі. Сондықтан Қазақстан үшін әлеуметтік-экономикалық даму
қарқынын тегістеуге ... ... ... саясатты жүргізу
стратегиялық түрғыдан маңызды болып табылады. ... ... ... елдің проблемалық аймақтарындағы өмір сүру жағдайын жақсартпайынша
мүмкін емес. ... ... ... ... ... экологиялық ерекше проблемаларымен сипатталатын әр түрлі
аумақтарды қамтиды. Осы түрғыдан ... және ... ... ... ... ... төрт топқа бөлуге болады:
• шаруашылықтарының құрылымы экспортқа бағытталған;
• индустриялық дамыған;
• агроөнеркәсіптік;
• дағдарыстық.
Бірінші топ - ... ... ... ... ... ... және ... әлеуетінің қарқынды дамуына
жеткілікті мүмкіндігі бар, бірақ ауылдық аумақтарының ... ... ... ... ... нашар болуымен
ерекшеленетін аймақтар. Бұл аймақтарға Қазақстан экономикасын ... және ... рөлі ... Осы ... ... ... проблемалар кешенін шешу қажет деп атап көрсетуге болады:
• минералдық шикізат және көмірсутек шикізаттарын кешенді өндіру ... жаңа ... ... ... ... ... бай жерлерді интенсивті игеру;
• отандық және ... ... үшін ... ... ... және ... стандартқа жауап беретін жоғары
дамыған өндірістік, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... құрделі
проблемаларды (әлеуметтік, экономикалық, экологиялық, т.б.) шешу.
Екінші топқа ауыр ... ... ... маманданған, жоғары
технологиялық ғылымды қажетсінетін өндіріс құру үшін ... ... және ... ... ... бар, ... ... өзін-өзі қамтамасыз ете алатын аймақтар жатады.
Бұл аймақтарды ... ... ... ететін пробле-малар қатарына
төмендегілерді жатқызуға болады:
• шетел ... ... ... ... әлеуетті
қалыптастыру;
• жаңа ғылымды қажетсінетін өнімдер шығаруды ұйымдастыру, ... ... ... мен машиналар, электроника
құралдары, автомобиль құрылысы, жаңа ... ... ... нарықтық инфрақұрылымды дамытуды жеделдету.
Үшінші топ - ауыл шаруашылығына маманданған агроөнеркәсіптік кешенді
аймақтар. Бұл топтағы аймақтар үшін ... ... ... ... және жаңа жұмыс орындарын ашу мақсатында ауыл шаруашылығы мен оған
сабақтаса дамитын салаларда шағын және орта ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуын түрақтандыру үшін келесідей
мәселелер өз шешімін табуы тиіс:
• ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру үшін тиімді ... ... ауыл ... ... ... сапалығын және экспорттық
әлеуетінің өсуін қамтамасыз ететіндей өндірістік үрдістерге жаңа
технология мен ... ... және ... тұтыну нарығын тепе-тең түрде дамыту мақсатында, тұтыну заттарын
өндіретін ауыл ... және ... ... ... нығайту, міндетті түрде өндірістік
және әлеуметтік инфрақұрылымдарды құру.
Төртінші топқа - қысылшаң (экстремальный) табиғи-климаттық, әлеуметтік-
экономикалық және техника-технологиялық ... ... ... ... емес ... ... сонымен қатар экологиялық
дағдарысқа ұшыраған аудандар жатады. Бұл ... ... ... үшін мемлекеттік реттеудің нақты ... ... ... осы ... ... дамуы үшін шешілуі тиіс мәселелер
келесідей:
• экологиялық дағдарыстың тереңдеу үрдісінің алдын алу;
• осы ... ... ... өмір сүру ... және ... үшін ... ... құру жөнінде нақты шаралар қабылдау;
• қоршаған табиғи ортасы адамдардың денсаулығына өте ... ... кіші және ... ... және басқа да түрғылықты
жерлерден республикамыздың басқа аймақтарына орын ... ... үшін ... ... ... ... ... және гуманитарлық көмектерді тарту және оларды
тиімді пайдалану.
Республика аймақтарын ... ... ... ... ... ... және ... шаруашылықтарды қарқынды дамытуға мүмкіндік
береді.
Проблемалық аймақтардың ... ... ... ... ... орташа республикалық көрсеткіштерден бірнеше ... ал ... ... аз ... (диверсификация)
құрылымымен, нашар дамыған инфрақұрылымымен сипатталатын аймақтар жатады.
Мұндай аумақтар олардың ... ... ... ... ... Сондықтан да экономикалық ғаламдану үрдісіне қадам басып отырған
Қазақстан үшін ... тиіс ... ... - ... үшін ... ... отырып, олардың дамуы үшін қажет жағдайларды
қалыптастыру негізінде тиімді нәтижені ұлғайту.
Аймақтардың дағдарыстығының басты белгілері ... ... ... ... ... халықтың өмір сүру деңгейінің төмендеуі (жан басына шаққандағы
табыстың төмендігі);
• жұмысбастылыққа ... ... ... ... ... ... ... экологиялық, әлеуметтік қызметтер көрсету
саласындағы ... ... және ... ... ... ... ... үрдістерге жатады. Әрбір
елде салыстырмалы түрде өркендеген және артта қалған аймақтар бар. ... ... ... және басқа да
жағдайлармен байланысты табиғи, аумақтық айырмашылықтар. Осы ... ... ... тыс ... ... ... жол ... болып
табылады.
Өмір сүру деңгейі мен сапасындағы шектен тыс ... ... ... ... ... ... және
инфрақұрылымдық ерекшеліктерімен анықталады, Сондай-ақ олар мемлекеттің
«теңестіру» саясатын жүргізу үшін ... ... ... Осы ... ... ... механизмінің негізгі міндеттерінің қатарына артта
қалған аймақтардағы өмір сүру деңгейі мен экономикалық даму ... ... ... ... (осы параметрлер бойынша) біртіндеп жақындату
жатады. Бұл жағдайда негізгі міндет мемлекет тарапынан аймақтардың өзіндік
дамуын ... ... ... ... қолдау (қолайлы
жерлерге көшіп-қонуға көмек ... ... ... ... ... ... келуін ынталандыру және т.б. болып табылады
Аймақ дамуының кез ... ... ... жою, бір ... ... ... ... байланысты. Әлеуметтік даму
салыстырмалы түрде дербестікке ие бола ... ... ... ... ... олар өз ... ... даму
деңгейіне байланысты. Екінші жағынан, нарықтық шаруашылықтың әлеуметтік
жағдайға зиянын тигізе ... тек ғана ... ... ... нарықтық экономиканың және тұтас мемлекеттің дамуына ... ... ... ... ... және ... тепе-теңдігі қажет. ... және ... ... ... ... ... дамуындағы әр түрлі
бағыттағы олқылықтардың орнын толықтыруға және халықтың түрмыс ... ... ... Бұл ... ... ... ... табысты жүргізілуін анықтайтын негізгі шарттардың бірі болып
табылады.
Аймақтық саясаттың мәні мен міндеттері және ... ... ... ... бар. Макро-экономикалық саясаттың құрамдас бөлігі бола
отырып, аймақтық саясат әрбір аймақтың экономикасының тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты етіп қояды. Қойылған ... жету ... ... ... ... ... қатарына: мемлекет пен жекелеген
аумақтардың ... ... ... ... ... ... ... қатар аймақтың ресурстық, ғылыми, еңбек әлеуетін барынша
пайдалану ... Осы ... ... ... ... ... ... мен жүзеге асыру әдістері мемлекеттік реттеудің басқа
бағыттарымен өзара тығыз байланыста жүзеге ... ... ... және оның ... ... ... ... әрбір аймақ өзімен-өзі жеке дами алмайды, ... ... даму ... ... ... үшін оның ... ... тиіс. Сондықтан да экономиканы ... ... ... саясаттың маңызы ерекше бола түседі. Мемлекет ... ... ... ... сол бойынша аймақтар өзінің даму бағытын жузеге асырады.
Аймақтық саясатты нақты қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... жататындар төмендегілер:
- еліміз аймақтарының ... ... ... өнімділігін анықтайтын табиғи ресурстарды иайдалану
бағыты, саласы және ауқымы. Бұл ... тек ауыл ... ... ... игеру ғана емес, өнеркәсіпті
орналастыру жағдайына және халықтың өмір сүру ... да әсер ... ... ... ... ... ... әсерінен
шығындар артып, бағаның өсуі туындайды. Бұл аймақтың ... ... ... ... ... оның
экономикалық даму деңгейіне ықпал етеді;
- ... ... ... ... қалуы, өндірістің ескі
құрылымы;
- елдің экономикалық даму тенденқиясы;
- тауар ... әсер ... ... даму ... институқионалдық фактор: жалпы және ... ... ... жағдайы, аймақтың даму тарихы
және т.б.;
- орналастырудың физикалық факторлары: аэропорт, көлік жүйесі,
өндірістік алаңдардың бар болуы ... жоқ ... ... ... ... өндірістік инфра-құрылым;
- әлеуметтік-мәдени факторлар: урбанизация деңгейі, халықтың
білім деңгейі, ғылыми орталықтардың бар болуы және т.б;
- ... ... ... ... аймақтық
ерекшеліктердің есепке алынбауы;
- орталық пен ... ... ... ... ... ... ... аяқталмауы.
Сонымен қазіргі кезеңдегі Қазақстан ... ... ... ең ... ... тыс ... теңсіздіктерге жол бермеу
және оларды «тегістеу» саясаты болуы тиіс. Бұл ... ... ... ... ... ... орай ... дамудың
шешілуін әлеуметтік, экономикалық, саяси, құқықтық, мәдени, демографиялық
және т.б. ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастыруға болады.
Нарықтық экономикаға өту барысындағы аймақтық саясат ... ... ... ... аймақтың ерекшеліктеріне қарай, кейбір аймақта мемлекет
тарапынан нарықтық экономиканың қалыптасуы ушін жалпы ... ... ... ... ... экономикалық белсенділікті ынталандыру
қажет, келесі біреуінде, аймақтық экономикаға экономикалық және әкімшілік
әсер ету әдістері ... ... ... ... және оның ... аймақтарының
экономикалық жағдайын қамтамасыз етуге және қойылған мақсаттарға жетуді
көздейтін мәселелерді шешуге бағытталуы ... Ал, ... ... ... ... ... жету үшін аймақтық дамуды басқару болып табылады.
1.2.Басқару –аймақтық саясатты жүзеге асырудың негізгі құралы.
Тәуелсіз ... ... ... ... ... тиімді басқару
жүйесін қалыптастырмайынша жоғары нәтижеге ... ... ... ... дәлелденіп отырған ақиқат. Қазіргі
уақытта ешбір мемлекет ел ... ... ... ... ... ... ... әлемдегі өзінің лайықты орнына ие бола алмайды.
Өздерінің мемлекеттік басқару жүйесін ... ... сай ... өз ... ... кәсіпорындарын орналастыру үшін, шет
ел инвестицияларын тарту үшін тартымдырақ бола ... Ал Бұл ... ... ... алып ... әлемдік бәсекелестік жағдайында аса
маңызды.
Экономикасы нарықтық қатынастар негізінде ... ... ... дамуға мемлекеттің араласуының екі негізгі мақсатын ... ... яғни ... ... түрғындары үшін жақсы түрмыс-
жағдайына жетудің тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету;
- «тиімділік», жалпы ... ... ... ... аймақтың өндірістік әлеуетін тиімді пайдалану талап
етіледі.
Бұл екі мақсат қарама-қайшы да ... да ... ... ... өсу ... бірінші мақсат басымдыққа ие ... ... ... ... ... ... шығады.
Қазіргі кезеңде әлеуметтік-экономикалық жүйенің ... ... көп ... жүйесі кеңінен таралып ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі басқару
құрылымы өзінен кейінгі басқару ... үш ... ... ... ... қою арқылы;
- белгілі бір күтілетін нәтижені жүктеу арқылы;
- ресурстарға шектеу қою арқылы.
Басқарудың әр түрлі ... ... ... және ... болып бөлінеді. Бекітілген ... ... ... ... өз бетінше басқару шешімдерін қабылдауға
құқықтары бар. Басқарудың ... ... ... қызметке, соңғысы өзінің
функцияларын орындай алмаған ... ғана ... ... Бір ... құрылымдары тікелей бір-бірімен өзара әрекеттесе отырып, басқарудың
жоғары деңгейлерінің көмегінсіз өздерінің ... шеше ... ... ... ... әрекеттесу бөлінген өкілеттіліктер мен
функциялар шегінен шығып кететін ... ... ... ... ... ... функциялардың қайсысын ерекше орындау
қағидасымен, ал, ... үшін ... әр ... ... ортақ
жауапкершілік бекіту керектігін ескеріп, соған сәйкес өңтайлы шешімдер табу
маңызды болып табылады.
Аймақтық басқарудың кез келген деңгейі ... ... ... ... сипатталады, яғни, құрылымның әрбір деңгейіне қатысты
нақты ... ... ... ... ... ... басқару деңгейінің негізгі сипаттамасы болып табылады. Оларды
бөлудегі ... ... - ... ... ... әр ... мен міндеттері. Әр деңгей жоғары деңгеймен келісе отырып, өзінің
мақсаттарын ... ... ... ... бойынша функциялар мен
міндеттерді бөлу және ... ... яғни ... объектісінен, сол
сияқты жоғарыдан - басқару субъектісінен де таралуы тиіс. Функциялар мен
міндеттер тым ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылмайтын функциялардың берілу қаупі
туындайды, сол сияқты ... ... ... қалыптастырған
жағдайда маңызды стратегиялық мақсаттар мен ... ... ... бар. Басқару деңгейлері бойынша нақты функцияларды бөлгенде төменгі
басқару деңгейлерінің басымдығы ... ... ... ... ... ... органдарының міндетті өкілеттілігіне ... ... ... ... және ... қатынастар арқылы шаруашылық
жүргізуші субъектілер өздері жүзеге асыратын функциялар енгізілмеуі қажет.
Осыған байланысты ... ... ... функцияларын бөлудің
негізгі ережесі болып субсидиарлық қағидасы табылады. Ол қағидаға сәйкес
басқарудың нақты функциясы оны тұтынушыға ... ... ... ... ... ... ... бөлінген функциялар басқару объектісінің
мақсатына қаншалықты сай болса, басқару да соншалықты ... ... ... ... ... ... функцияларды бөлгенде сақталуы
қажет бірқатар қағидаларды атап өтейік:
• өкілеттіліктердің жеткілікті болу қағидасы, оған ... ... ... ... ... оны ... жүзеге асыру
үшін қажет және жеткілікті болуы тиіс;
• өкілеттіліктер мен жауапкершіліктердің сәкестік қағидасы, белгілі
бір функцияны орындаудағы жауапкершілік ... ... асып ... ... ... бұл ... ... да шарт;
• ресурстармен қамтамасыз етілу қағидасы, басқару деңгейіне сәкес
нақты функцияны жүзеге асыру ... ... ... еңбек
және ақпараттық ресурстармен қамтамасыз етілуі қажет.
Басқару деңгейлері арасындағы функцияларды бөлу ... ... ... ... ... ... қағидаларға сәкес
жүргізіледі. Басқарудың белгілі бір деңгейінде функцияны тиімді жүзеге
асыру ... ... ... ... ... ... ... етіледі, атап айтканда, халық саны ... көп ... ... жоғарыға берілмей, басқарудың аймақтық деңгейлерінде
қалады. Аумақтық бірліктердің экономикалық және ... ... ... ... ... ... функциялардың көбі сол аймақтың басқару
органдарының құзіретінде қалдырылады.
Нақты функцияның жүзеге ... ... ... ... ... әр түрлі экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге
мүмкіндігі бар деңгейге сол функция бекітіліп беріледі. Аймақтық басқарудың
әрбір нақты функциясының жүзеге асырылуына және оның ... ... ... ... ... сарапшылық бағалау негізінде
анықталып отырылуы тиіс.
Осы теориялық негізге сүйене отырып, Қазақстан ... ... ... ... ... құралы ретіндегі ... ... ... ... ... ... мемлекет саясаты
ретінде құрылады. Осыған орай, аймақтық ... ... ... қоса ... ... ... де жүргізілуі тиіс. Тек орталық
билікте ғана ... ... ... өсуін ынталандыру, жалпы әлеуметтік
шиеленісуді азайту үшін аймақ пен салалар арасындағы пайданы тиімді қайта
бөлу, ... ... ... ... ... және салалық теңсіздікті
қысқартуға мүмкіндік беретін түрақты ... өсу ... ... құрделі мәселелерді шешуге мүмкіндік бар. Ал аймақтық деңгейдегі
билік болса өз мүдделеріне сәкес, өз өкілеттіліктері
шегіндегі мәселелермен айналысады. ... ... ... осы ... ... арасындағы мүдделерді үйлестірудің нысандары мен ... ... және ... ... ... мен ... пайдалану арасындағы өзара байланысты күшейтуді, республиканың,
әсіресе дағдарыстық аймақтардағы субъектілердің
әлеуметтік-экономикалық дамуына мемлекеттік ... ... ... ... ... ... аймақтар дамуының ... ... ... ... және аймақтық бағдарламалардың
өзара әрекеттесуі мен үйлесуі, болып жатқан өзгерістерге сай ... ... ... ... екі ... екі басқару субъектісін - орталық
(Үкімет) пен аймақты (аймақтық басқару органдары) анық ... ... ... ... Бұл деңгейлердің әрқайсысы өздерінің басқару
аясында, ... ... ... ... ие. ... ... осы
аялар мен функциялардың қалай ... ... ... ... бостандық берілгендігінде және басқару
субъектілерінің арасында қандай қатынастар орнатылғандығында. ... ... ... ... ... ... ... орталық аймақпен салыстырғанда
артықшылықты жағдайға ие болады; екіншісі, аймақтардың мейлінше дербес бола
отырып орталықпен айқын қатынастар орнатуы.
Аймақтық ... ... мәні ... ... ... ... мемлекеттік және жергілікті деңгейде аймақтық саясатты жүзеге
асыру қағидаларын, сонымен қатар ... ... ... жасақтау
болып табылады.
Мемлекеттік аймақтық саясаттың құрамы мен құрылымы
Орталық үкімет аймақтық ... ... ... ... ұлттық
мақсаттары шегінде жүзеге асырады және экономиканың даму жағдайына ... ... ... - экономикалық мақсаттар, ал экономикалық
өсу кезеңінде әлеуметтік мақсаттар артықшылыққа ие ... ... ... үшін ... даму ... ... ... атауға
болады:
1. Әрбір аймақтағы халықтың түрмыс-жағдайының деңгейін теңестіру;
2.Дағдарыстық аймақтарды құрылымдық қайта ... ... ... ... ... ... ... мемлекет
үшін жүргізілетіндігімен ерекшеленеді. Дағдарыстық аймақтарды құрылымдық
қайта құру тек ірі, ... ... ... жүзеге
асырылады, кейбір аймақтарда ... ... ... үшін ... ... болады. Мемлекеттің негізгі функциясы,
артта қалған аумақтарды даму деңгейі жоғары аймақтардың деңгейіне жеткізу,
бірақ мұндай жағдай халыққа өз ... ... ... Аймақтардың кешенді дамуын жеке аймақтық мақсаттармен ұштастыру;
4. Түрақты экономикалық ... ... ... басқаруды орталықсыздандыру ... ... ... рөлінің өсуіне алып келеді. Осыған орай ... ... ... жауапкершіліктер мен функцияларды
бөлу жүзеге асырылуы тиіс. Биліктің барлық деңгейлері:
• халыққа әлеуметтік ... ... және ... ... ... етуі ... ... жүргізудің әр түрлі механизмдерін қолдануды реттеуі
қажет;
• халыққа қажетті, бірақ ... аз және ... ... ... мен ... жөніндегі функцияларды
жүзеге асыруы тиіс;
• басқару органдары ... ... ... ... ... ... керек;
• табиғат қорғау шараларын жүргізуі тиіс.
Аймақтық саясатты ... ... ... ... аймақтың
ерекшелігін, олардың шешетін стратегиялық және тактикалық ... ... ... және ... ... ... аймақтарды басқару келесілерді талап етеді:
- республикалық және аймақтық деңгейлердегі ... ... мен ... ... ... ... қайталануына жол бермеуге, басқарудың
ұйымдық құрылымының иерархиялылығын ... ... ... ... ... шамасын анықтауға мүмкіндік береді;
- республикалық басқару органдарының, ... ... ... жүйелерін басқаруға аймақтық басқару
органдарының қатысуының негізгі ... ... ... ... мен ... ... ... тәжірибесімен де дәлелденіп отыр. Атап айтқанда, экономикалық даму
түрғысынан алдыңғы қатарға шығу үшін міндетті түрде ... ... ... ... жеткілікті болуы, экономикалық әлеуетке ие болу шарт
емес. Көбінесе дамудың, оның ішінде аймақтық дамудың да ... ... ... озық түрлерін қолдану, басқару өнерін игеру, шаруашылық
айналымға аумақтағы ... ... ... ... өзi ... басқа
аумақтар үшін экономикалық қызмет нәтижелерін пайдалана білу екендігі шет
ел тәжірибесімен айқындалған.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ең алдымен, халықтың өмір сүруінің жеткілікті
деңгейін қамтамасыз етуге, елдің экономикалық кеңістігінің ... ... ... ... нақты секторының түрақты дамуы үшін
жағдайлар қалыптастыруға бағытталуы тиіс. ... ... ... ... белгіленген шекарасының болуы, аумақтардағы шаруашылық
жүргізу мен әлеуметтік-экономикалық дамуды басқарудағы ... ... арта ... ... ... тиімді дамуын қамтамасыз ететін
экономикалық саясатты жасақтаудағы аймақтық басқарудың ... ... Нақ осы ... ... ... өмір сүру ... мен
деңгейіне, қоршаған ортаның қорғалуына, аймақ экономикасының инвестициялық
тартымдылығына, оның бәсекеге қабілеттілігіне жауапты болады.
1.3.Аймақтарды басқарудың шетелдік тәжірибесін пайдалану ... шет ... ... ... жүзеге асыру барысындағы
тәжірибелерін ескеру қажет екендігі айқын. Өйткені, экономиканы басқарудағы
жинақталған ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың жаңа сатысына өту ... ... ... ... ... жаңа ... өту ... тәжірибеде бар модельдерді, тұжырымдарды ескере отырып, ... ... ... ... ... ... аймақ
экономикасын басқарудың өз мемлекетімізге тән үлгісін ... Осы ... ... шет ... ... саясатты
қалыптастыру, оны жүзеге асыру бағытындағы өнды тәжірибелерін ұсынуды жөн
санаймыз.
Мемлекетгің құрылымы ... ... ... өкілеттіліктерді
орталықсыздандыру немесе бөлу деңгейін анықтайды. Егер «интеграцияланған»
мемлекеттер тәжірибесіне сүйенсек, өнда Ирландия, ... ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған әдіс
қолданылады. Бұл мемлекеттерде шағын жобаларға қатысты ... ... ... ... жасалынғанымен, жергілікті жерлерде
қажетті тәжірибенің болмауы салдарынан одан әрі ... ... мен ... ... басқару құрылымы «интеграцияланған»
мемлекеттердің басқару құрылымынан түбегейлі ... ... ... ... ... ... жүзеге асу барысын айқындайды. Мысалы,
Германияда аймақтық саясатты жүргізу ... ... ... ... жүйенің көпшілік элементтері орталықтандырылған сипатқа ие.
Германияда аймақтық ... ... ... ... негізгі
функциясы - GA (Біріккен оперативті топ) шеңберінде Жерлермен серіктестік
қатынастар құру. ... ... ... GA ... анықтап, жыл
сайынғы бас жоспар жобасын және аймақтық даму ... ... ... жобасы аймақтарға қажетті көмек көрсету шаралары мен шарттарынан
түрады. Аймақтық саясатты жүзеге асыру екі жақтан (Федералды ... ... ... үлеспен қаржыландыру негізінде жүргізіледі. ... ... ... іске ... ... ... ... саясаттың құрылуына, яғни, аймақтық ... ... ... ... ... ... т.б. ... министрлігі жауап береді. Аймақтық саясатты жүргізу жауапкершілігі әр
түрлі орталық министірліктерге жүктелген. Финляндияның аймақтары жекелеген
шешімдерді (шағын жобаларды) ... ал ... ... ... ... ... жүйе ... аймақтық әкімшіліктер жалпы ұлттық
директиваларды іске асырады. Бұл жүйеде Өнеркәсіп және сауда министрлігі
басты орынға ие. ... ... ... ... ... қатысты
аймақтық саясатты жасақтау, оны бақылау және ... ... ... ... ... ... бөлімдер құрылған. Аймақтарды
дамыту стратегиясын жасақтаумен графствалардың әкімшілік кеңесі (CAB)
айналысады. ... ... іске ... үшін олар ... ... ... аймақтық саясатты жүргізудегі бай
тәжірибелерімен ерекшеленеді:
• Франциядағы орталықтандырылған әдіс;
... мен ... ... жоғары
деңгейі.
• Австрия мен Бельгиядағы федералдық жүйе.
Францияда министр ... ... ... ... ведомствоаралық
комитет) алынған ұсыныстарға негізделген аймақтық ... ... ... оның ... аймақтық дамытуды ынталандыруға қатысты шешімдер
қабылдау кіреді. DATAR - ... ... ... ... ... 1995 жылы ... ... Заңға сәкес аймақтық даму саясаты
ұлттық ... ... ... ... ... да ... ... мен провинциялар әкімшілігі
аймақтық саясат ... ... ... ... ... ... министрлігі аймақтарға көмек көрсетуде 10 млн.
флориннан асатын инвестициялар ... ... ... ... ал ... ... басқа жобалар орталықсыздандыру түрінде іске асырылады.
Ұлыбританияда аймақтық саясат мәселелерімен Сауда және ... және ... мен ... ... ... ... ... аймақтық саясатты қалыптастыру мәселесі Сауда және ... мен ... ... ... ... Аталмыш
министрлік Англиядағы үкіметтік ведомстволардың ... ... ... ... және ... өз ... ... жобаларды
бағалайды, сонымен қатар, ұлттық ... ... ... ... бақылау жүргізеді. Үкіметтік ведомствалар құзыретіне
аймақтарға көмек көрсетуге қатысты шешім қабылдау кіреді.
Австрия ... ... ... ... ... ... ... жерлер әкімшілігі және жергілікті билік
арасында өкілеттілік аялары бейресми ... ... ... ... ... және сол ... жер әкімшілігімен қаржыландырылатын
және жүзеге асырылатын біріккен жобаларға сәйкес жүзеге асырылады.
Бельгияда аймақтық ... ... ... ... Ірі ... ... ... шешімі аумактық әкімшілікпен
қабылданады, ал қалған шешімдер аймақтық экономика министрімен қабылданады.
Аймақтық саясатты жүзеге ... әр ... үшін ... әр ... ... бар. Тарихи даму түрғысынан мұндай құралдардың бес үлкен
тобын ... ... ... ... ... ... жаңа ... қолдауға кететін каражат; экономикалық даму
саласында мемлекеттің қызметін кеңістіктік болу;
- қаржылық ... ... ... ... ... қалыптастыру;
- дамуды ынталандыру жөніндегі «жұмсақ» шаралар.
Қазіргі уақытта алгашқы екі ... рөлі ... ... ... ... ... ... Бұл құралдардың қолданылу ауқымы ... ... ... ... Еуроодақтың (ЕО) көпшілік мемлекеттері аймақтық саясат
құралы ретінде соңғы үш топты қолданады. Қаржылық ... ... ... ... ... субсидиялар, несиелер және т.б.
жатады. Бұл әдістер фирмаларды проблемалы ... ... үшін ... Осы ... ... ... ... кеңінен қолданылуда. Инфрақұрылымның «жұмсақ» элементтеріне
ақпараттық желілерді ... ... ... ... зерттеулер
жатады.
Интеграцияланған мемлекеттерде саясат құралдарының құрамы ... ... ... Оның себебі аймақтық проблемалардың «тереңдігімен»
байланысты. Аймақтық саясатты дамытуды ынталандыру үшін ... ... ... ... Бұл ... тек өндірісті инвестициялауды
ғана емес, сонымен қатар инфрақұрылымды дамытуға қолдау көрсетуді және
бизнестің ... ... ... да ... ... қор ... және
қоршаған ортамен тікелей байланыста болатын инфрақұрылымның дамуына ... ... ... елдеріне қатысты аймақтық саясаттың «тар» және ... бар. Тар ... ... ... ... пен ... дамыту
іс-шараларын қамтиды. Аймақтық саясаттың кең астары халық аз қоныстанған
аймақтардағы өмір сүру ... ... ... ... ... ... білім және денсаулық сақтау саласындағы әрекеттер кешенін
көздейді. ... ... ... ... ... ... салыстырғанда аймақтық саясаттың бip астарының өзінде де
мазмұны кең болып табылады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... жағдайларын ескере отырып, ЕО-ның
басқа ... ... ұзақ ... ... ... Еуропа мемлекеттері аймақтық саясаттың әрекет ету ... ... ... қабылдауда. Атап айтқанда, Францияда аймақтық
саясат ауқымы кеңейе түсуде, өнда «аумақты ... ... ... ... шараларының кең жүйесін құрайды. Аймақты дамыту туралы
заңдардың бірі аймақта ... ... ... ... ... ... ынталандыру туралы шешімдер қабылдау және т.б. қамтиды.
Сонымен ... ... ... ... ... аймақтардың дамуын
жоспарлау жөніндегі келісімдердің мемлекеттік жүйесі бар. ... ... ... ... маңыздылығы әлдеқайда төменірек, бірақ бұл
мемлекеттер фирмаларға қаржылық көмек
көрсету ... ... ... ... ... ... Нидерландыда
аймақтық саясаттың негізі тар мағынада капитал салуға келіп саяды, ал кең
мағынасында – қолайлы ... ... құру және ... ... ... кешені. Австрияда аймақтық саясатты дамытуда саяси
шаралар қабылдануда, яғни ... ... даму ... ... ... ... ... Сондай-ақ көлік, білім беру және өмір ... ... ... ... ... ... аймақтық саясат «шекті шаралар» аясында құрылған. Оған фирмалар
қолдана алатын, бірақ ақшалай қаражат беруді немесе ... да бір ... ... ... ... кіреді. Техникалық және коммерциялық
қызметтер жиынтығына еркін қол ... ... ... ... ... ... ... 1991 жылдан бері жеке аймақтарды дамытуды
ынталандыруға қатысты бағдарламаны ... ... ... ... әлеуметтік қамтамасыздандырудың біртұтас мемлекеттік жүйесі бар,
Сондай-ақ қаржылық механизмдерінің жұмыс істеуі ... ... ... ... айырмашылық тудыруы мүмкін жекелеген аймақтардың
экономикалық дамуындағы теңсіздікке жол бермеуге бағытталған.
Бельгия, Ұлыбритания сияқты мемлекеттердің аймақтық саясаты ынталандыру
саясаты болып ... ... ... - ... ... бағытталған
шараларды аймақтық саясаттың емес, жалпыұлттық саясаттың бір бөлігі ретінде
қарастырған жөн. Ұлыбританиядағы ... ... ... екі
түріге бөлуге болады:
• ынталандыру ... деп ... ... аймақтық
индустриялық саясат;
• ауылдық және қалалық аудандарын дамытуға арналған бағдарламалардың
тұтас жүйесін ... ... ... ... екі ... ... ... бөлек орындалатын, қазіргі уақытта
бірге орындалуда. ... ... ... ... ... жекелеген
аймақтарды дамыту және олардық бәсекелестігін арттыру болып табылады. Соңғы
кездері «қайта өрлеу» саясатын жүргізудің тиімділігі ... ... ... индустриялық саясаттың бюджеті «қайта өрлеу» саясатының (бюджетіне
Қарағанда он есе аз, бұрын бұл ... ... ... ... ... мүше мемлекеттердің аймақтарды дамытуға қатысты саясатын
талдай ... ... ... ... аймақтық саясаттың өзегі
аймақтық дамуды ынталандыру екендігіне көз ... Енді ... ... асырудың бірқатар механизмдеріне тоқталып өтейік.
Батыс Еуропадағы бағдарламалық әдіс және жоспарлау механизмдері.
Берілген әдіс ... үш ... ... жөн:
ЕО ішінде экономикалық және әлеуметтік интеграцияның ... ... ... ... бағдарламалық әдісі;
Аймақтық экономикалық құрылымдарды жетілдіру үшін ... ... ... ... германиялық жүйесі.
Бұл жүйе федералды үкімет пен Жерлердің келісу нәтижесі болып табылады.
Мемлекет пен аймақтар ... ... ... ... ... ... ұйымдардың түрлі мақсаттары ... бар, ... ... ... ... ... ... әр түрлі элементтерін қатыстыруды ұйымдастыра отырып, ... ... ... ... әдіс және ... механизмдері
|Бағдарламалық|Құрылымдық Қордың |Аймақгық экономикалық |CPER Мемлекет пен |
|әдіс және ... ... ... ... арасындағы |
|жоспарлау ... ... ... |жоспарлық келісімдер |
|механизмдері | ... ... |
| | ... ... | |
| | | | |
|1 |2 |3 |4 ... ... кезеңі ... ... ... |«Біріккен міндет» |CPER келісімдер |
| ... ... ... ... ... ... заңнамалық |
| ... қәр ... ... ... құру және |
| ... ... |өзгерісін ескере |оларды ... ... ... үйлестіру. Осы |отырып, үнемі қайта |Мұқтаж аймақтарға |
| ... ... ... отыру. Қолдау |бөлінетін қаражат |
| ... ... ... ... анықтау |
| ... ... ... және | |
| ... ... ... |олардың арасында | |
| ... ... ... бөлу | ... ... ... фед. ... ... буынына|
|ктерді бөлу |аумақтың қажеттілігі |органдары мен Жерлер ... бөлу ... |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... | ... және ... деңгей |
| | ... ... ... ... | ... ... ... |
| | ... | ... ... ... ... ... ... ... |Әр жыл ... ... экономикалық |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... жасалған |(Rahmenplan) жасалады.|бірнеше жылға құрылады|
| ... мен |Ол ... ... |Осы ... ... |
| ... ... ... ... ... мен ... |
| ... ... және ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... дейін |бөлімдерден түрады |қара-жатты шығындауға |
| ... ... | ... ... |
| | | ... ... ... ... ... |Құра.мына бірдей |Ұлтгық жоспар ... бөлу ... ... ... ... ... |федералды, деңгейде |
| ... ... ... аймақтық деңгей |құрылады. Осыған |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... кезеңін өз |Жоспарлау Комитеті |пен аймақтар |
| ... ... ... ... ... ... |бекітеді. Жерлерге ... ... |
| ... және қабылдау |қатысты бөлімдер |келісімдер құрылады |
| |ЕО ... ... ... | |
| ... ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| | ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| |бо- ... ... ... мен мүдделерге |жасалған |
| ... ... ... ... жоба |бағдарламаларды жүзеге|
| ... ... ... ... Жоба ... |
| ... ... |бойынша эдің | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... жүзеге асуын қадағалап| |
| ... ... | |
| ... анықгау | | |
| ... ... ең | | |
| ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... | | ... ... ... ... |Әрбір қатысушы ұйым |
|іктерді бөлу|арналып жасалған|жауап береді. Мониторинг |өзі ... ... ... ... ... |өз ... ... |
| ... ... ... шешімдерді |жүзеге асырады |
| ... ... ... ... береді| |
| ... | | ... ... ... ... та, аймақтық та
деңгейлерді қамтитын аймақтарды әлеуметтік-экономикалық дамыту ... ... ... ... ... ... мемлекеттік деңгей
аймақтардың проблемаларын шешуге ... ... ... ... ... деңгей өзінің әлеуеті мен проблемаларын бөлшектеп
қарастыруды көздейді. Аймақтардың экономикалық даму ... ... ... дамытуға қатысты мақсаттары ұқсас болғандықтан, ... өз ... сай ... ... алады.
Осындай жүйелерді құрудың еуропалық тәжірибесі айқындағандай, олардың
табысты болуы үшін белгілі ... мен ... ... ... ... тоқталып өтуді жөн санаймыз. Ең алдымен, нашар және ... ... ... ... ... пакт» қажет. Нашар ... ... ... ... ... ... кез ... бөлу механизмдерін енгізудің шарты - жақсырақ және нашар қамтамасыз
етілген аудандар ... ... ... ... ... ... мақсатқа сай құрылатын кез келген жүйені
қалыптастыруда алуға болады. Мұндай жүйе екі ... ... ... және ... ... әдіс елдің барлық аумағында аймақтық дамуға
ықпалын тигізгені үшін қандай нысанда болсын ... ... ... дамыған аумақтар үшін ынталандыру артығырақ болады.
Жанама әдіс те тиімді болып табылады. Оған экономикалық ... ... ... аймақтардың дамуынан алатын экономикалық
және әлеуметтік жанама артықшылықтары жатады.
Түрақты экономикалық жағдай. Жоғарыда ... ... жүйе ... мен ұйымдардың бағдарламаларға қаржы бөлуге және ... ... ... түрақты экономикасының болуын көздейді. Бұл
әрине, саяси жағдайы ... ... ... ... ... мүмкін болады.
Саясаттың тиімділігін қамтамасыз ету үшін жауапкершіліктерді бөлу.
Егер аймақтық даму жүйесіне ... ... ... ... өнда жүйенің
тиімділігін қамтамасыз ету мақсатында рөлдер мен жауапкершіліктерді нақты
бөлу қажеттілігі туындайды.
Міндеттерді бірігіп шешудің ... ... ... ... ... ... жүйе болып табылады: жоспарлау кезеңін ... ақша ... ... және ... ... жүйесі бар Жоспарлау
жөніндегі комитет жүзеге асырады; қабылданған Rahmenplan-ды жүзеге асыру
түгелімен Жерлерге ... ... ... ... ... ... ... сипатталады. Бұл жүйеде қандай да бір нақты ... ... ... көп болуынан өзгерістерге жол беріліп, бұл ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда
міндеттерді дұрыс бөлу мақсатында барлық қатысушылармен белсенді ... ... ... әрбір ұйым немесе ұйым топтарының жауапкершіліктерін
шектеудің тағы бір механизмі - бұл жоспарларды жасақтау және ... ... ... ... деңгейінде шығарылған нені, қалай істеу ... ... ... ... ... ... жылдарға
арналған реформаларында жауапкершіліктерді шектеу жөнінде ... ... ету ... ... дамудың қағидалары
нәтижелі болу үшін олардың басымдығы болуы қажет. Мысал ретінде тиімділігі
төмен компанияларға жұмыс орындарын жасанды ... ... үшін ... ... ... Бұл ... ықпал етудің төменгі басымдықтарының
бірі.
Бүгінгі күні Еуропаның дамығын елдері мен ... ... ... ... ... ... ... пен экономиканы орталықсыздандыру, аймақтарға өзіндік дербестік
беру;
2. елдің және аймақтың экономикалық даму стратегиясын өзінің жеке ... ... ... ... ... отырып, бірігіп
әзірлеу;
3. аймақтардың экономикалық даму деңгейлерін теңестіру.
Сондай-ақ әлемдік тәжірибеде аумақтарды дамытудың үш ... ... ... ... ... қатарлы, бай аудандарды дамыту және қолдау керек, ал
қалғандары бай аудандар есебінен ... (АҚШ ... ... ... ... қамту, өмір сүру деңгейін реттей отырып,
барлық аудандарда өмір сүрудің ... тең ... ету ... ... ... ... ғана қолдау қажет, ал бай аудандар ... ... ... ... ... ... ... отырып, біздің республикамыздың қазіргі даму
жағдайында Германия мемлекетінің тәжірибесін қолдану белгілі бір ... деп ... ... шет ... аймақтық саясатты жүзеге асыру барысын, оны
іске асырудағы ... ... ... ... ... елдің
аймақтық саясатын жүргізуде бірқатар тәжірибелерді ескере отырып, оларды ... сай ... және ... ... етеді.
ӘЛЕУМЕТТІК - ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖҮЙЕНІҢ АЙМАҚТЫҚ АСТАРЫ
АЙМАҚТАР ДАМУЫНЫҢ ... ... ... ДАМУЫНДАҒЫ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК МӘСЕЛЕЛЕРІ
Республикамызда соңғы жылдары аймақтық экономикаға, аймақтарды дамытуға,
дәлірек айтсақ, ... ... ... экономикалық өсуіне,
әлеуметтік жағдайына, қаржы ... ... ... ... отандық және шетелдік инвестицияларды тарту және оны ... ... ауыл ... ... қатар шағын және орта
бизнесті дамыту сияқты мәселелерді шешуге айтарлықтай көңіл бөлініп, нақты
іс-шаралар ... ... ... нәтижесі ретінде 2003 жылы 2002 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп
өндірісі көлемінің өсуі Қазақстанның барлық аймақтарында ... Ең ... ... ... (18,7%) қол жеткізілсе, ең аз өсу Атырау
облысында (0,3%) орын ... ... ... ... ... ... 11 ... асып түсті.
Ауыл шаруашылығы саласына келер болсақ, 2003 жылғы бағалау бойынша
тұтастай республикада ауыл шаруашылығының ... ... ... ... 606,7 ... теңгені құрады, бұл 2002 жылғы тиісті кезеңдегіден 1,4%
артық.
2003 жылы жалпы аймақтық өнім халықтың жан ... ... 266,9 ... ... оның ең ... ... Атырау (1099,4 мың теңге), Маңғыстау
(566,5 мың теңге) облыстарында және Алматы (625,7 мың ... мен ... мың ... ... ... аймақтарынын негізгі сипаттамалары
|Аймақ |Аймағы, |Халық саны,|Халықтың |Халықты жалпы|Аудан-дар |
| |мын ... |мын адам ... ... | |
| |км. | ... ... | |
| | | |к/м. | | |
| | | | | | |
| |млн. ... |% |млн, ... |
| |2004 ... ... |2004 ... |қорытын-дысына |
| |1 ... ... ... ... |
| ... ... ... |кассалық | |
| ... ... ... | |
| ... | ... | |
| | | |%-ы | | ... жыл ... ... ... Қазақстанның республикалық бюджеті бекітіледі.
Осы бюджет арқылы республика аумақтарында бюджеттік үрдіс жәие ... ... ... ... бюджеттер республикалық бюджет
бекітілген-нен кейін, субвенқиялар мен бюджеітік алып ... ... ... соң барып бекітіледі.
Соңғы уақытта ... ... ... ... ... тәртібін реттейтін заннамаларға біркатар өзгерістер
енгізілді. ... ... ... ... түсетін түсімдер
томендегідей:
1. Жергілікті бюджетгердін кірістері:
• сазлықтар, алымдар және ... ... ... да ... ... ... түсімдер;
• капиталмен жасалған операциялардан түсетін түсімдер (коммуналдық
меншік объектілерін жекешелендіруден түсетін түсімдер ... ... ... ... ... ... ... өтеу.
2003 жылғы Реепубликалық және жергілікті бюджеттердің орындалуын
сипаттайтын деректеріне назар аударайық.
жылдың 1 қаңтарына Республикалық ... ... ... ... ... ... құрады, Бұл 2003 жылдың тиісті кезеңінің (565,3 млрд. теңге)
деңгейінен 27,7% артық.
2004 жылдың тиісті кезеңімен (541,6 ... ... ... ... ... ... 42%-ға өсті және жылдық 1 қаңтарына
768,9 млрд. теңгені құрады. Бюджеттің ... 46,9 ... ... деңгейінде
анықталып отыр.
Есепті кезеңде республикалық бюджепің 89,9%-ын табыстар (соның ішінде
салықтар - 93%) ... ... ... ... трансферттер үлесі - 8%.
Шығындардьщ негізгі бөлігі - 35,2% ... сала мен ... ... - 21,5% ... 2003 ... ... ... Бұл шығымдар тиісінше 27,4% және 25,5% артты, ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджетке түскен түсімдер 486,3 ... ... ... алғандағы щығыстар 479,1 млрд. теңгені құрады, бұл
2003 жылдың осы ... ... ... - 26% және 21,4% ... ... 386 ... ... несиені есепке алғандағы шығыстар - 394,5 млрд. теңге).
Бюджет тапшылығы 7,2 млрд. теңге деңгейінде ... ... 1 ... ... ... ... ... табыстар - 73,1% (сОның ішінде 96,7% - ... ... ... - 25,3%-ға құрады.
Жергілікті бюджет шығындарының елеулі бөлігі әлеуметтік салаға (51,9%)
жұмсалған, оның ... ... ... - 27,7%, ... ... ... ... - 8,5%, денсаулық сақтауға - 15,7%.
2003 жылғы тиісті кезеңнің деректерімен салыстырғанда жергілікті
бюджеттің шығындары ... ... - 22,4%, ... ... ... ... ... - 29,5%, әлеуметтік салаға - 24,1%-ға өсті.
2003 жылғы жергілікті бюджеттердің табыстар құрылымын ... ... ... ... ... ... ... бюджеттерінін табыстық
құрылымы, %
Бұл деректер 2003 жылы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... (96,7%) ... болғандыгын көрсетеді. Байқап отырғанымыздай, жергілікті бюджетке
түсетін салықтық емес түсімдер көлемі тым төмен, Сондай-ақ ... ... ... де ... ... Дерек коздері жыл сайын Бұл көрсеткіштер
бойынша төмендеу тенденқиясы орын алып ... ... ... 1999 жылы ... емес ... 21,78% ... 2003 жылы ... ал трансферттер бойынша 1999 жылы - 44,6%, 2003 жылы ... ... ... қатар аумақтык, бірліктердің ... ... ... салықтық түсімдердің үлес салмағы да бір-
бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
2001-2003 жылдардағы ... ... ... ... ... ... үлес салмағы, %
|Аймақтар ... |
| |2001 |2002 |2003 ... |56,5 |45,8 |45,2 ... |85,2 |93,9 |92,1 ... |47,9 |54,7 |57,5 ... |98,2 |85,8 |87,7 ... ... |81,3 |76,0 |64,1 ... |52,4 |41,4 |28,2 ... ... |93,7 |84,5 |89,3 ... |78,8 |51,0 |42,8 ... |96,1 |96,3 |88,3 ... |79,0 |67,0 |65,4 ... |97,4 |97,8 |93,2 ... |88,7 |93,5 |93,1 ... ... |55,1 |51,6 |49,6 ... Қазақстан |47,4 |54,2 |45,4 ... ... |81,3 |81,1 |67,3 ... ... |94,7 |96,4 |88,7 ... ... ... ... ... облыс-тардың бюджетінің
табыс бөлігін құрайтын салықтар үлесінің де ... ... ... ... тенденқия Маңғыстау, Павлодар, Ақтөбе, Батыс Қазақстан сияқты
экономикасы қарқынды дамып ... ... үшін ... өту ... ... ... түсім-дерін негізгі
голықтырушы болып келген заңды түлғалар табысына салынатын ... ... ... ... ... ... тусетін болды. Қазіргі
уақытта жергілікті бюджеттерді жеке табыс салығы, ... ... ... ... ... ... салынатын акқиздер, жер
салығы т.б құрайды.
1999-2003 жылдардағы жергілікті бюджеттерді талдау нәти-жесі бірқатар
аймақтарда табыстардың ... ... ... ... ... ... етіліп отыратынын айқындайды. (8-кесте) Мұндай жағдай
Ақмола, Алматы, Жамбыл, өңтүстік Қазақстан, Солтүстік ... ... орын алып ... ... табыс бөлігіндегі трансферттердің үлес салмагы,
%
|Аймақтар ... |
| |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 ... ... |14,7 |13,4 |12,7 |19,3 |25,3 ... |46,8 |38,6 |35,4 |35,2 |33,9 ... |1,6 |1,4 |1,2 |1,3 |1,5 ... |48,4 |43,4 |42,1 |45,3 |43,5 ... |0,5 |0,0 |0,0 |0,0 |0,0 ... ... |9,3 |3,2 |2,8 |2,7 |2,9 ... |33,2 |41,2 |40,3 |41,1 |41,6 ... |0,4 |1,0 |0,9 |0,6 |0,6 ... |0,9 |0,4 |0,5 |0,5 |0,4 ... |39,7 |23,1 |22,9 |22,7 |22,6 ... |0,0 |0,04 |0,0 |0,0 |0,0 ... ... |42,8 |38,6 |35,8 |35,7 |35,9 ... |2,6 |1,0 |1,1 |1,2 |1,3 ... ... |36,4 |34,8 |33,5 |33,2 |32,6 ... ... |1,9 |30,2 |32,1 |31,5 |31,8 ... қаласы |25,4 |9,3 |8,9 |8,9 |8,7 ... ... |0,3 |2,8 |2,7 |2,9 |3,5 ... халық санының әртүрлілігі, экономикалық даму деңгейінің
бірдей еместігі жан басына шаққандағы бюджет ... ... ... Оны ... ... ... айқын аңғаруға болады.
1999-2003 жылдардағы жергілікті бюджеттердің жан ... ... (жан ... ... ... ... |
| |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |10281,0 |14376,5 |20100,0 |21150,6 |22365,0 ... | | | | | ... |7443,4 |11287,0 |13500,0 |14521,6 |15210,0 ... |7947,0 |13726,3 |18900,0 |19661,0 |17852,0 ... |9175,3 |6700,5 |8500,0 |8965,3 |9015,0 ... |11107,6 |37966,2 |89800,0 |82634,0 |89569,8 ... ... |9065,6 |13159,9 |16200,0 |16987,0 |17102,3 ... |7564,9 |7016,3 |1300,0 |1425,3 |1542,5 ... |8994,6 |12163,4 |18181,5 |19618,1 |20205,8 ... |8584,3 |10456,6 |17374,7 |18523,2 |19862,3 ... |18355,3 |13340,8 |11857,2 |12859,3 |13585,0 ... |10212,9 |33940,4 ... |6023,2 |6835,0 ... Қазақстан |8387,4 |7008,9 |10401,5 |1(059,8 |12105,0 |
|Павлодар |10910,7 |16347,3 |15850,1 |16289,0 |17256,5 ... ... |13688,4 |11147,7 |12043,6 |13050,0 |14250,6 ... ... |10581,2 |14796,6 |6400,0 |6895,5 |9853,6 ... ... |31906,8 |62410,0 |72570,3 |75869,8 |76989,5 ... ... |12498,0 |26376,1 |35788,8 |37852,2 |38985,7 ... ... ... ... ... бағытын (жоғары
бюджеттен берілген мақсатты арналымы (бар қорларды ... ... Ал ... ... ... ... ... «жоғарыдан»
жүргізіледі, яғни шешімдерді қабылдау жоғарыдан төмен жүреді. Шындығында
жергілікті басқару ... ... ... мен кірісін» ықпал ете
алмайды. Оларды бақылау қифрларын есептеі отырып және ... ... үшін ... мен ... алып алулардың мөлшерін белгілей
отырып, Қаржы министрлігі аныктайды.
Жергілікті ... ... ... ... ... ... ... мазмул-дық негізін тіркелген табыс көздері
құрайтынын ескерген жөн. Тіркелген және ... ... ... қатынас жергілікті бюджеттердің дербестік дәрежесінің нақты көрсет-
кіші болып ... ... ... бойы ... ... ... өз
бюджеттерін құрудағы мүмкіндіктерінің шек-телуі нәтижесінде барлық ... ... ... ... ... 30 пайыз шегінен асқан жоқ.
Нарық жағдайында ... ... ... ... ... ... ... және реттелетін табыстар арасындағы қатынас
айтарлықтай өзгерді, ал кейбір жағдайларда тіпті тіркелген ... ... ... ... ... ... өз ... салық
салу бойынша өкілеттіліктері жоқ және бюджет табыстарына әсер ... ... олар ... ... ... ... бойынша
төлемдерін өтеуге «қауқарсыз».
Жергілікті бюджеттерге жергілікті үстемелерді ... ... ... жолымен бюджеттердің табыс бөлімін құруға ... беру ... ... дербестігіне ықпал етеді.
Аймақтық экономиканың қазіргі кездегі негізгі қайшылық-тарының бірі
әлеуметтік-экономикалық аядағы жергілікті басқару ... ... өсуі мен ... ... ... ... мүмкіндіктері
арасындағы айырмашылықтардың артуы болып отыр.
Әлемдік тэжірибе көрсеткендей ... ... ... құрылуы бюджет
жүйесінің республикалық және аймақ-тық деңгейлері арасындағы қатынастардың
жетілдірілуімен ғана шектелмейді. ... Бұл ... ... ... ... ... құру және ... атқарылу мәселелеріне
қатысты шешімдер қабылдауда ... ... ... ... ... ... ... демократияландырудың жетекші
бағыты субсидиарлық қағидасына сәкес бюджет ... ... және ... ... негізделген жергілікті басқару
органдары мен мемлекет арасындағы ... ... ... ... ... ... ... жоғары тұрған деңгей төменгі тұған деңгей шеше алмайтын
мәселелер бойынша ғана ... ... ... ... ... ... билік органдарының бюджеттік құқықтарын кеңейтуді талап
етеді.
Республика аймақтарының түрлі факторлардың ... (ол ... ... қарастырылып өткен) даму деңгейлерінің әр түрлі болуы
бюджеттерді теңестіру мәселесін ... ... ... ... ... бюджеттерден субвенқия бөлу және теменгі
бюджеттерден бюджеттік алуларды жүзеге асыру жолымен ... ... орай ... және ... тобы ... Донор-облыстар мен субвенқиялы-облыстар
|Донор-облыстар|Алымдардағы үлес ... үлес |
| ... ... ... ... |2002 |2003 |
|2001 |2002 |2003 | |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 | |Алматы қаласы ... |43,7 ... ... |24,0 |29,1 |30,3 | |Атырау |18,1 |26,3
|25,6 |Алматы |23,7 |22,3 |24,2 | ... |13,0 |8,4 |9,1 ... ... |- |- | |Қарағанды |10,5 |11,5 |11,6 |Солтүстік Қазақстан |11,9 |11,7
|12,1 | |Павлодар |9,4 |3,16 |4,2 ... |15,8 |15,3 |16,2 | ... ... |4,1 ... |12,7 |8,8 |8,9 | ... |0,9 |0,7 |0,8 |Жамбыл
|9,2 |11,6 |12,0 | |Шығыс Қазақстан |— |2,5 |— |Батыс ... |1,3 |0,9 |-
| | | | | ... |1,1 |- |1,1 | ... жылдар бойы алты облыс (Атырау, Маңғыстау, Қарағанды, Павлодар,
Ақтөбе, Қостанай) және Алматы қаласы түрақты ... - ... ... ... ... Қазақстан, Алматы, Солтүстік Қазақстан, Ақмола,
Қызылорда, Жамбыл, Батыс Қазақстан, ... ... пен ... ... алушы облыстар қатарында болып отыр.
Зерттеу нәтижелері көрсетіп ... ... ... аймақтарда
проблемалық аумақтар (артта қалған аудандар) бар: Ақтөбе облысында - ... ... ... ... ауданы, Маңғыстау облысында - Бейнеу
ауданы, Шығыс Қазақстан облысында - төрт ... ... ... ... ... Павлодар облысында - Ақтоғай ауданы.
2003 жылы алымдардың жалпы сомасындағы үлесі 43,75%-ды ... ... ірі ... ... табылады. Қарағанды, Актөбе, Павлодар сияқты
экономикасы дамыған облыстар, ... ... ... секторы бар
Атырау мен Маңғыстау облыстары донорлар болып отыр. Ал ... ... ... ... ... ... отырған облыстар
жатқызылады. 2003 ... ... ... ... ... донорға
айналып отырған өтпелі топтагы облыстарға Шығыс Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... гіімақтық деңгейдегі экономикалық және
әлеуметтік мәселелерді шешудегі рөліне, оның маңызына жеткілікті деңгейде
талдау жасалынды. ... ... ... ... экономика жағдайында
Қазақстан аймақтарының дербестігінің қажетті шарты бола отырып, жергілікті
билік органдарына жүктелген міндеттердің олардың қаржылық ... ... ... ... ... Ал Бұл, өз ... ... деңгейлері
арасында өкілеттіліктер мен функциялардың, ... ... және ... ... ... ... ... жетілдіруді
көздейді.
БЮДЖЕТАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫ РЕФОРМАЛАУ ҮРДІСІ
Тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... жеке ... қалыптастыра бастады. Алғаш қабылдан-ған Тәуелсіз мемлекетіміздің
зандарының бірі ... ... ... ... ... ... ... зандылықтарының негізі осы заң болып табылды. Бұл ... ... ... ... ... тәуелсіз, сонымен қатар
төменгі ... ... ... ... ... ... шектеу қойыл-ған, жергілікті органдарға қолда бар қаражаттарын
еркін пайдалануға құқық берілген.
Қазақстандағы бюджеттік үрдіс «Бюджет ... ... ... үш ... 1996, 1999 ... қабылдануына «куэ» болып, сонымен іргелесе келе
жатыр. Соңғы ... (1999 ... жаңа заң ... ... ... бюджеттерді әзірлеу, қарау, бекіту, орындау және бақылаудың ... ... Осы ... бюджет қаражаттарын қалыптастыру мен
жұмсаудың қағидаларына өзгерістер ... атап ... және ... ... ... ... бөлінді,
республикалық және ... ... ... тізімі анықталды;
Аймақтар бюджетінің жеткіліктілігін қамтамасыз ету үшін олардың
орындайтын функцияларына ... ... ... арасында табыстарды
белу белгіленді.
Бюджеттің кредиторлық қарызының ... ... алу ... ... тыс ... ... заң шынайы тенденқияларға едэуір жақын болғанмен де, бюджет үрдісін
жеткілікті деңгейде реттеуге дәрменсіздеу, ... ... ... ... 2004 ... 24 ... Бюджет Кодексі қабылданды (2005 жылдьщ 1
қаңтарынан ... ... ... Бұл ... ... және
бюджетаралық қатынастарды реттейтін және бюджет жүйесінің жұмыс істеуінің
негізгі ... ... мен ... ... қаражатының
құрылуы мен пайдаланылуын белгілейтін болады.
Бюджетаралық қатынастар - бұл бюджет үрдісіндегі жоғары және ... ... ... қатынас. Бюджет мемлекеттің өз функцияларын
орындауды қамтамасыз ету, мемлекеттік саясат ... ... ... ... құралы болып табылады. Сондықтан мемлекеттік басқарудың
барлық деңгейлерін ... ... ... ... үшін ... ... ... ететін-дей, өзара қарым-қатынастың
түрақтылығы мен ... ... ... ... ... бюджет
еаяеатын жүргізуге ынталандыратындай ... ... ... ... талап етіледі.
Бюджетаралық қатынастарды реформалау мемлекет пен экономиканың
ілгерілеуі үшін аса ... және ... орай ... ... ... ... ... отыр.
Қазақстанда бюджетаралық қатынастарды, соның ішінде бюджет деңгейлері
арасында табыстарды бөлуді реформалау 1998 жылы басталған еді. ... ... ... ... ... үш кезеңнен өтті.
Бірінші кезең. 1995 жылдың 1 шілдесінде қабылданған Салықтық Кодексте
салықтар мемлекеттік бюджет деңгейлері бойынша ... өнда ... ... бойы ... ... әр түрлі тэсілдері қолданылды. 1996
жылы жергі-лікті ... ... ... мен ... ... ... - ... 100 пайызы;
- қосымша қүн салығы - 10 пайыздан 100 пайызға дейін;
- ... ... ... ... ... ... ай-мақтарда
дерлік 40 пайыз мөлшерінде;
- жеке түлғалардан алынатын табыс ... ... ... ... құн ... ... ... бюджетке
түсті. 1997-1998 жылдары бюджетаралық реттеу зақды және жеке тұлғалардан
алынатын табыс салығы ... ... ... 1999 ... ... барлық облыстар бойынша республикалық
және жергілікті бюджеттер ... ... ... ... ... Осы уақыттан бастап заңды түлғалардан алынатын табыс салығы мен
ішімдік өнімдері бойынша акқиздердің 50 ... ... ... ... ... мен ... салық — 100 пайыз жергілікті бюджеттерге түсті.
Үшінші кезең. 2002 жылдан бастап бюджет деңгейлері арасында ... ... ... жүзеге асырмай-ақ, салықтардың түрлері бойынша
республикалық және жергі-лікті ... ... ... дәл ... ... даму ... ескере отырып, мемлекеттік
басқару жүйесін одан әрі өңтайландыру қажеттілігі туындайды. ... осы ... ... ... ... жасалуда. Атап айтқанда,
Республика Президентінің 2001 жылғы 24 ... №713 ... ... ... деңгейлері және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
арсында екілеттіліктерді ажырату жөнінде Мемлекет-тік ... ... ... ... ... басқару деңгейлері ... ... ... ... Сондай-ақ бюджетаралық қатынастарды
жетілдіру жөнінде үсыныстар ... ... ... ... ... ... Республикасы Премьер-Министрінің 2002 жылғы 5
ақпанындағы №4 ... ... ... ... мен ... ... арасындағы өкілеттіліктерді шектеу Тұжырымдамасының
жоба-сын дайындау жөніндегі жұмыс тобын құрып, ... ... ... ... ... қатынастарға өңтайлы көзқарасты
калыптастыру мақсатында томендегідей торт нұсқа жасақтады.
Біріншісі - оған ... ... бере ... ягни орта
мерзімді кезеңге арналған субвенқия мен бюджеттік аяымдар мөлшерін бекіту
арқылы қазіргі тәртіпті сақтау. Көрсетілген ... сай ... ... салық түрлері бойынша нақты бөлу сақталады. Басты проблема
-облыстардың, айталық, ... ... ... ... ... деңгейде есептелсе де, әрқа-шан алымдардық белгіленген
мөлшерінің эділдігі төңірегінде туындайды.
Екінші - әрбір нақты аймақ үшін жеке орта ... ... ... түрақты нормативтерін белгілей отырып, салықтардың реттелетін
турлерін анықтау. Осы нұсқа ... ... ... алып ... түрлі деңгейдегі бюджетгерді тік теңестіруді ... ... ... кірістерден жеке табыс салығы және әлеуметтік салық бойынша
түсімдерді республикалық және жергілікті бюджеттер арасында ... ... ... ... нүсқа - республикалық бюджеттід кірістерінде төлем ... ... ... жеке габыс салығын және әлеуметтік салықты
орталықтандыруды жүзеге асыру ұйғарылды. Осы ... ... орта ... ... ... ... ... бюджетке берілетін субвенқияларды ... ... ... ... бюджеттік алымдар жүйесінен бас тартып,
бюджетаралық қатынастардың қарапайымдылығын және айқындылығын ... ... - ... ... ... ... бюджетке) және аймақтық экономикаға ... ... ... ... ... ... үшін салықтармен
реттелетін жеке табыс салығын, әлеуметтік ... және ... ... ... құн ... ... көзделген.
Бұдан басқа бюджетаралық қатынастардың ұтымды үлгісін қалыптастыру
шеңберінде селолық окрупердің бюджеітерін қалыптастыру және аралық ... ... ... ... ... Осы мақсагта түжырымда-
маға сәкес ауылдық экімдердің аппаратына заңды түлга мәр-тебесі беріледі.
Бұл оларға шаруашылық басқару қүқығындағы оқшауланған ... өз ... және ... емес қүқықтар мен міндеттерді сатып алу жүзеге асыру
кұкыгы беріледі. Сондай-ақ өз атауы бар мер ... ... ... ... ... ... бойынша,
орталықтандырылмаған бюджет жүйесі элдеқайда тиімді. Себебі мұнда шешімдер
әр түрлі деңгейде ... ... ... салық салу деңгейі мен
бюджеттік ... ... ... сол жердегі түрғындардың
қажеттілік-тері мен мүдделеріне ... ... ... ... деңгейі
жоғары қайтарымдылыққа ие болады. Бұл үшін бірнеше шарттардың орындалуы
талап етіледі. Атап ... ... ... ... ... ... ... тарту үшін, жұмыс орындары үшін езара бәсекелестік
жүргізуі, шығындық екілеттіліктердің нақты түрде ... ... және ... ... ... бекітіліп, бюджеттік теңестіру салықтық ... ... ... қажеттіліктерге сай жасалуы ... ... ... ... бөлінетін трансферт-тер (субвенқиялар, субсидиялар,
мақсатты трансферттер) теракты әрі мақсатты ... ... Бұл ... ... ... ... ... мен айқын-
дылығын күшейте түседі. Әр түрлі бюджет ... ... ... ... ... және ... қағидасына негізделуі қажет.
Бюджетаралық қатынастар ... ... ... істеу үшін жергілікті
екілетті және атқарушы органдардың қызметін күшейту ... ... ... ... ең алдымен, жергілікті ортаның бюджет
үрдісінің тазалығын, айқындығын ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру келесідей негізгі қағидаларға сүйенуі тиіс:
біртутастық қагидасы үйымдық-экономикалық орталықтандырылған бюджет жүйесін
керсетеді; толықтыльщ қагидасы ... ... ... ... бюджетте жинақталған және барлық түсетін табыстар мен
жұмсалған шығындарды білдіреді; ... ... ... ... нақты керінісін, бюджеттік ... ... ... ... қагидасы бойынша бюджеттердің
шығындары мен табыстары туралы мэліметтер баспасез ... ... ... ... ... ... жүйесінде осы қағидалар толық
орындалып отыр деп тұжырым жасауға болмайды.
Бүгінгі күні ... ... ... қатынас-тардың
реттелмегендігі құрделі мәселелердің біріне айналды. Сондықтан бюджетаралық
қатынастарды жетілдіру мәселеле-ріне жеке бөлім арналып отыр.
ҚАЗАҚСТАН АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ
БЮДЖЕТАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫ ЖЕТІЛДІРУ
Қазіргі ... ... ... ... проблемалары-ның бірі
бюджетаралық қатынастардың жетілдірілмегені болып табылады. Бұл проблеманың
түп қазығы - орталық пен ... ... ... ... ... ... орай мемлекеттік басқару деңгейлері
арасындағы өкілеттіліктерді шектеу және бюджетаралық ... ... ... ие болып отыр.
Бюджетаралық қатынастар жұмылдырылған салықтар мен табыстарды бөлу
бойынша және ... ... ... ... ... әр ... ... органдары арасындағы қатынастарды
білдіреді.
Республиканың бюджет ... ... ... ... ... шешімін табуы тиіс ... элі ... ... проблемалардың бірі - салықтық табыстарды аумақтар
бойынша және әр ... ... ... ... бөлу ... ... ... арасындағы салықтарды бөлу мэеелелерін
шеіиуде келесідей әдістер мэлім:
салықтарды сәкес деңгейлер бойынша ... ... ... ... (федеративті мемлекет-терде) немесе орталық және ... ... ... ... ... ... құқығы
басқарудың әрбір деңгейіне беріледі;
- салықтардың үлестік бөлінуі;
- ... салу ... ... ... ... үстемелер
немесе қосымша салықтар);
- салық салуға сәкес құқықтардың ... ... ... ... ... мен табыстардың әсер
ету механизмін көздейді. Олар ... ... ... ... ... ... ... бюджетке белгіленген ... ... ... ... ... ... да төлемдерден
пайыздық аударымдар түрінде түседі. Реттеу ... ... ... табыстар бөлігін жекелеген негізде беру
есебінен қамтамасыз етіледі. Бұл ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Бюджет жүйесіндегі табыстарды бөлу ең аіідымен, түрақты немесе үзақ
мерзімді ... әр ... ... ... ... ... ... екіншіден, бюджеттік реттеу тәртібінде жүзеге асырылады.
Бекітілген табыстар бюджеттердің габыс бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... арасында барлық табыстарды
болу ретінде оларды жүзеге асыру бірқатар ... ... ... ... ... ... әр ... табыс көздері ... ... ... ... дамуындағы айырмашылықтар
және т.б. Мұндай бекіту ... ... ... мен ... ... ... ... экелер еді.
Аймақтардың өзіндік бюджеттерінің ... құру ... ... ... ... және ... ... саясатгың жалпы мемлекеттік макроэкономи-калық
саясатқа сай болуы;
- салықтық баламалылық.
Салықтардың ... бір ... ... ... бюджеттік
қамтамасыздандырылу деңгейлерінде теңсіздікке экеліп, аймақтық бюджеттер
жүйесін түрақсыздандырады.
Бюджеттік реттеудің Мұндай түрін қолданғанда жергілікті билік ... ... ... ... ... айырылып, мемлекет
салықтарынан дайын түсімдердің белгілі бір ... ғана ... ... ... ... ... салық саясатының нәтижелеріне мүлдем мүдделі
емес деп айтуға болмайды. Керісінше, салықтық түсімдер өскен ... ... ... ... ... ... де оседі. Бірақ олардың
мүдделігі «енжар» болып келеді. Бұл жағдайда ... пен ... ... ... болып, аймақтар өздеріне аударылған
қаражаттарын алумен ғана шектеледі.
Республикада 1996 жылдың аяғынан ... ... келе ... ... тұжырымадамасына сәкес бюджеттер арасындағы бөлуге бірыңғай ұзақ
мерзімді нормативтер ... өту ... ... тэсілдеме
барлық аумақтар үшін бірыңғай нормативтік аударымдарды ... ... ... және ... ... бірдей қағидаларын қолдануға
негізделген. Бұл ... ... ... олардың қаржылық-
ресурстық әлеуетін ескеруге мүмкіндік береді.
Жоғарыда ... ... ... ... сапықтарды бе-кіту әдісі
жергілікті бюджеттердің дұрыс қызмет етуін қамтама-сыз етпейді. Сондықтан
да табыстық түсімдерді бөлу ... ... ... ... салықтык
үлестік бөлу әдісімен үйлестіре отырып қолдану керек деп ойлаймыз.
Салықтарды үлестік бөлу әдісін қолдану ... ... ... ... жарамды бюджеттік түсімдердін түрлерін дұрыс тандауды галап
етеді. Салықтарды үлестік бөлудің келесідей әдісі бар. Бірінші әдіс бойынша
салықтар ... ... ... ... ... ... Бұл ... артықшылығы - оның қарапайымдылығы және жергілікті
билік органдарына түсімдердің ... бір ... ... ... ... алудың келесі әдісі бойынша ... ... ... ... ... ... етіледі. Бұл
қосымша салықтың көлемі белгілі шекпен анықталады. Осындай «салыққа үстеме»
жүйесі ... ... ... ... осындай қосымша салықтарды жинау
кезінде аймақтық билік органдары орталық үкіметтің одан да ... ... ... ... ... ... әр ... буындары арасындағы салықтық
түсімдерді шектеудің тиімді нысандарының бірі болып табылады. ... ... ... ... ... ... негізінде дамып
отырған мемлекеттерде кеңінен қолданылады. Қазақстан Республикасы үшін бұл
жүйе жаңалық ... ... өту ... жергілікті бюджеттердіқ табыстарын
құрудың берілген әдісі жергілікті басқару ... ... ... ... бір ... ... жағдайда, әсіресе жергілікті басқару жүйесін рефор-малауға
орай, жергілікті бюджеттердің табыстарын құрудың осындай әдісі ... ... Бұл ... ... ... басты шарты - мемлекеттік
деңгейде үстемелердің шекті көлемдерін белгілеу.
Біздің ойымызша, Қазақстанда бюджеттер арасындағы табыстарды ... ... ... тиімді түрде ұштастыра отырып, қолдануга болады.
Дәл осындай ұштастыру салықтық түсімдердің ... ... ... ... ... ... ... береді. Дамыған
елдердің бюджеттік тәжірбиесі жоғарыда айтылған әдістердің міндетті түрде
ұштастырылуы арқылы бюджет жүйесінің буындары арасында ... бөлу ... ... ... ... ... ... да бюджет түрлері
бойынша салықтар мен ... бөлу ... ... және дербестік
қағидасына негізделуі тиіс. Осы қағидалардың дұрыс жүзеге асырылуы және
олардың үйлесуі аймақтар ... және ... ... қаражаттарды қайта
бөлудің ерекше механизмінің болуын көздейді.
Бұл механизм келесі құраушылардан құрылуы қажет:
- облыс, аудан аумагында құрылатын қаржы ... ... ... ... бюджет түрлері бойынша бөлу механизмін ескере
отырып, бюджеттік ресурстардың үлес салмағын анықтау;
- аймақтарда ... ... ... ресурстардың үлес
салмағының төменгі шегін анықтау.
Енді ... ... ... ... ... басқару
мәселесіне тоқталайық. Аймақтың қаржылық ресурста-рын тиімді басқару меншік
қатынастарының ... және ... ... ... ... ... ... ету мен өзіндік
жеткіліктілік механизмдерін жүзеге асыру арқылы мүмкін болады. ... ... ... аймақтагы барлық меншікті тарта отырып, оның
әлеуетін ... ... ... ... ... ... етуі
мен өзін-өзі ... ... ... ... ... Мысалқы, меншік объектісі болып, тек үйлер, ғимараттар, машина
ғана емес, сонымен қатар ... өнім және ... та ... ... ... ... меншік объектіслнің мазмү.-нындағы меншік
түсінігіне кіреді. Сонымен біррГе меншік қатынастары өмір сүру ... ... ... келтіру шарттарын қалыптастыру қатынастарын да қамтиды..
Атап айтқанда, қазіргі кездегі меншік Қ^атынастары аймақтық жүйелердің
тиімді қызмет ... ... пен оның ... ... өсуіне бағьқтталмаған.
Аймақтық меншік құрылымы екі бөлімнен тұрады:
- әлеуметтік сала ... оны ... ... ... ... ... сала меншігі, аймақтың эк(ономикалық әлеуетінің
өсуін қамтамасыз етеді.
Аймақтың қаржылық ... ... ... ... мәні ... ... орталықсыздандырудың т^ұтас ел үшін өңды тұстары
ретінде төмендегілерді атап өтуге болаады:
- «күшті аймақтар -күшті мемлекет» қағидасьқна ... ... ... ... ...

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқу үдерісін басқарудағы автоматтандырудың тапсырмалар қойылымы3 бет
Қазақстан Республикасындағы болжау мен жоспарлаудың дамуын талдау62 бет
Қазақстандағы инфляциялық процестерді басқару және болжау55 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Биснестегі эксперттік жүйелер6 бет
Жапонияның ҚХР-мен қарым-қатынастары46 бет
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы аграрлық реформалау427 бет
Корпоративті мәдениет3 бет
Кәсіпорынды ақша ресурстарымен басқарудағы қаржы менеджментінің рөлі23 бет
Мектеп педагогикалық жүйе және ғылыми басқару нысаны ретінде. педагогикалық менеджмент субъекті қызметінің мақсаты6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь