Оғыз мемлекетінің қүрылуы, жер аумағы жайында


ІХ ғасырдың аяғы - X ғасырдың басында Сырдарияның орта және төменгі ағысында Оғыз мемлекеті кұрылды. Орталығы осы өзеннің бойындағы Янги-кент (Жаңа Грузия) каласы болды.
Түрік тілдес оғыз тайпалары ерте орта ғасырларда Орталык және Орта Азияда өмір сүрген. VII ғасырда Батыс Жетісуды мекендеген оғыз тайпалары Түрік кағандығының кұрамында болған. Батыс Түрік және Түргеш кағанаттары кұлап, Жетісуда Карлұк кағанаты кұрылғаннан кейін оғыздар Сыр бойына ығыскан.
Алғаш оғыздар бұл аймаққа келіп орналаса бастағанда жергілікті кангар-печенегтердің қарсылығына тап болады. Ақыр аяғында олар жеңіліп, батысқа карай жылжуға мәжбүр болған.
"0ғыз" сөзінің пайда болуы туралы әр түрлі пікірлер бар. Кейбір ғалымдар "уыз" сөзінен шыкты десе, екінші біреулері "садактың оғы" деген сөзден пайда болған дейді. Ал үшінші бір ғалымдар "өгіз" деген тотемдік сөзден пайда болды деп дәлелдеуге тырысады.
"Күлтегін" жазуында Күлтегінді жерлеу салтына қатынасқан түрік тайпаларының ішінде "оғыз білге таңбашының" (мөрші) болғандығы жазылған. Мұнда "таңбашының" немесе мөршінің оғыздардың атынан баруы бұған дейін-ақ оғыздардың белгілі бір көрнекті мемлекеттік дәрежеде болғандығын көрсетеді. Бұл жазбадағы "Тоғыз-оғыз халқы өзіме тән еді", "Күлтегін бек... оғыздардың арасына кірді" деген сөздер оғыздар мен Күлтегін билік жүргізген түріктердің арасында жаксы карым-катынастың болғандығын дәлелдейді.
Ал Махмуд Қашғаридің сөздігінде оғыздардың Жетісу жөне Ыстыккөл мен Шу өзенінің аралығында баска да түрік тілдес тай палармен катар түррандығы жазылған. Тек
карлүктардьщ күшеюіне байланысты, олар-
дың қысымьша шыдамаған оғыздар Сырда-
риянын бойына барып қоныстанған. £Л Оғыздардың тайпалық қүрамы және \ коғамдық қүрылысы. Оғыздардың күрамы-
на кангар-печенегтердің біразы және Сыр-
дария аңғарының, Арал маңыньщ және Кас-
пий бойыньщ далалық тайпалары - тілі жа-
ғынан түріктене бастаған, арғы тегі үнді-
еуропалықтар, финн-угорлар да кірген. Қытай деректері оғыздардың күрамы-
на байандур, имур, қайлар кірген десе, араб- Қола құман.
тар кимак тайпаларының кейбір бөлікте-
рінің оғыздарға косылғанын хабарлайды. Ал Махмуд Қашғаридің
дерегі бойынша, оғыздар алғаш 24 тайпадан түрса,, әл-Марвази
олардың 12 тайпасы жөнінде ғана жазады.^Бүдан байкалатыны,
оғыздардың 24 тайпадан түрған кезі — оғыздардың жаңадан әр
түрлі тайпалардан калыптаса бастаған кезі болса, 12 тайпаға
түскен кезі - ол тайпалардың бір-біріне косылып, халықтық дәре-жеге көтеріле бастаған мезгілі.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Оғыз мемлекетінің қүрылуы, жер аумағы
ІХ ғасырдың аяғы - X ғасырдың басында Сырдарияның орта және төменгі
ағысында Оғыз мемлекеті кұрылды. Орталығы осы өзеннің бойындағы Янги-кент
(Жаңа Грузия) каласы болды.
Түрік тілдес оғыз тайпалары ерте орта ғасырларда Орталык және Орта
Азияда өмір сүрген. VII ғасырда Батыс Жетісуды мекендеген оғыз тайпалары
Түрік кағандығының кұрамында болған. Батыс Түрік және Түргеш кағанаттары
кұлап, Жетісуда Карлұк кағанаты кұрылғаннан кейін оғыздар Сыр бойына
ығыскан.
Алғаш оғыздар бұл аймаққа келіп орналаса бастағанда жергілікті кангар-
печенегтердің қарсылығына тап болады. Ақыр аяғында олар жеңіліп, батысқа
карай жылжуға мәжбүр болған.
"0ғыз" сөзінің пайда болуы туралы әр түрлі пікірлер бар. Кейбір
ғалымдар "уыз" сөзінен шыкты десе, екінші біреулері "садактың оғы" деген
сөзден пайда болған дейді. Ал үшінші бір ғалымдар "өгіз" деген тотемдік
сөзден пайда болды деп дәлелдеуге тырысады.
"Күлтегін" жазуында Күлтегінді жерлеу салтына қатынасқан түрік
тайпаларының ішінде "оғыз білге таңбашының" (мөрші) болғандығы жазылған.
Мұнда "таңбашының" немесе мөршінің оғыздардың атынан баруы бұған дейін-ақ
оғыздардың белгілі бір көрнекті мемлекеттік дәрежеде болғандығын көрсетеді.
Бұл жазбадағы "Тоғыз-оғыз халқы өзіме тән еді", "Күлтегін бек... оғыздардың
арасына кірді" деген сөздер оғыздар мен Күлтегін билік жүргізген
түріктердің арасында жаксы карым-катынастың болғандығын дәлелдейді.
Ал Махмуд Қашғаридің сөздігінде оғыздардың Жетісу жөне Ыстыккөл мен Шу
өзенінің аралығында баска да түрік тілдес тай палармен катар түррандығы
жазылған. Тек
карлүктардьщ күшеюіне байланысты, олар-
дың қысымьша шыдамаған оғыздар Сырда-
риянын бойына барып қоныстанған. £Л Оғыздардың тайпалық қүрамы және
\ коғамдық қүрылысы. Оғыздардың күрамы-
на кангар-печенегтердің біразы және Сыр-
дария аңғарының, Арал маңыньщ және Кас-
пий бойыньщ далалық тайпалары - тілі жа-
ғынан түріктене бастаған, арғы тегі үнді-
еуропалықтар, финн-угорлар да кірген. Қытай деректері оғыздардың күрамы-

на байандур, имур, қайлар кірген десе, араб- Қола құман.
тар кимак тайпаларының кейбір бөлікте-
рінің оғыздарға косылғанын хабарлайды. Ал Махмуд Қашғаридің
дерегі бойынша, оғыздар алғаш 24 тайпадан түрса,, әл-Марвази
олардың 12 тайпасы жөнінде ғана жазады.^Бүдан байкалатыны,
оғыздардың 24 тайпадан түрған кезі — оғыздардың жаңадан әр
түрлі тайпалардан калыптаса бастаған кезі болса, 12 тайпаға
түскен кезі - ол тайпалардың бір-біріне косылып, халықтық дәре-жеге
көтеріле бастаған мезгілі.
і Оғыз қағанаты тайпалардың біріккен одағынан күрылды." Ал тайпалык
одақтар ел деп аталған, бүл халық, мемлекет деген үғым-ды білдірді. Олар
аймақтарға бөлініп баскарылды.4 Оғыздарда жо-ғарғы билік иесі жабгу деген
лауазымды иемденді.Ъл мүрагерлік арқылы калып отырдыЖабғудың орнын инал
атты мүрагерлер басты. Иналды жабғудың арнайы тағайындап койған адамы (ата-
бектер) төрбиелеген. Оғыздарда жабғу әйелдеріне де катын де-ген атак
беріліп, олар сарай маңындағы өмірде маңызды рөл аткар-ған. Оғыз мемлекеті
әскери демократияға сүйенген. Сокдыктан да әскербасыларының коғамдағы рөлі
зор болған. Әскербасы сюбашы деп аталған. Жабғу сюбашылармен кеңесіп, көп
жағдайда оларды тыңдап отырған.
' Жабғудың щл-еркіндер деп аталатын кеңесшілері де болған. Оғыздарда
халық жиналысы жылына бір рет шақырылған. Ақсүй-ек-феодалдардың күшеюіне
байланысты шоыжарлардың қаңқаш деген кеңесі күнделікті өмірде басты мәнге
ие болып, халык жина-лысы сирек шакырылатын болған.Юғыз дёулетінің
біртіндеп да-муына байланысты, ел баскарудың ең жоғарғы орны щы және кіші
қурылтай жиналысына берілген. Мүны оғыздардың атакты "Огыз-нама"
жөдігеріндегі "Оғыз каған Үлығ күрылтай шакырды" деген сөздерден анық
көруге болады. Үлы күрылтайда қаған өзінің үлда-рын "боз оң" деп оң жағына,
"цш оқ" деп сол жағына отырғызған. Жабғу сайлағанда боз оқтардың
артыкшылығы болған.
Оғыздарда "бой", "оба", "көк", деп аталатын тайпалық жөне рулық
бөлімшелер болған. Бұған коса оғыз-дар урықтар мен аймақтарга бөлінген.
Үрық атауымен рулык атакты тұкым-дар, өулеттер аталған. "Оғызнама" дерегіне
карағанда, жабғу өзінің жерін 12 аймакка бөліп баскарған.
Саяси жағдайы. Огыздар Еуразия-
ның саяси жөне өскери тарихында маңызды рөл аткарды. Олар Еділ мен
Жайык өзендерінің аралығындагы печенегтерді жеңіп, өздеріне каратады. Еділ
бойындағы печенегтермен болған соғыс туралы "Оғызнамада": "Итиль өзені
деген бір өзен бар еді. ...жағасында Каратау маңында ұрыс болды. ...жойкын
соғыс болды... Итиль өзенінің суы кып-кызыл болды" деген жолдар кезігеді.
Бұл хабар печенегтердің ойсырай жеңілгендерін көрсетеді. 965 жылы оғыз
жабғуы Киев кінәзі Святославпен Хазарларға карсы әскери одақ кұрады.
Нәтижесінде Хазар кағанаты талкандалады. Бұл туралы "Оғызнамада" біршама
суреттеме берілген. Онда: "Үрысбек оғлы Саклаппен келісім жасалған" дейді.
Мүндағы "Үрысбек оғлы Сак-лап" деп отырғаны — орыстың ұлы кінөзі Святослав.
Жалпы "Оғызнама" деректерінде кағанның Батыска карай жасаған жорыктары
туралы сөз болады. Ал аңыз-өңгімелер мен түрік шежірелерінде Орта Азияға,
Шығыс Түркістанға, Қытай жерлеріне карай жасалған жорыктар баяндалады.
Оғыз билеушілерінің сырткы саясатында алдарына койған бас-ты екі максат
байкалады. Біріншіден, Қара теңіз, Дон өзенінің бой-ындағы жақсы жайылымды
колға карату. Ал оған Хазар кағана-ты бөгет жасады. Екіншіден, оғыздарды
Маңғыстау мен Үстірт, Еділ бойынан өтіп, Еуропаны Азиямен байланыстыратын
аса маңызды сауда жолдары кызыктырды. Орыс қалаларымен сауда жасауды да
ойластырды. Бүған орыс мемлекеті де мүдделі болды. Хазария-ньщ талкандалуы
орыс кепестерінің Шығыс елдеріне шығуына жол ашты.
Оғыздардың жер үшін, сауда жолдары үшін жүргізген үрыс-тары көп
жағдайда сәтті аяқталған. Орыс жылнамаларында 985 жылы кінәз Владимирдің
торктармен (оғыздармен) одактаса оты-рып, бүлғарларға жорьщ жасағаны туралы
айтылады.
Үзак жылдарға созылған үздіксіз соғыс пен шектен тыс алы-натын алым-
салык оғыз тайпаларының наразылықтарын туғыза- ^ ды. X ғасырдын аяғы мен XI
ғасырдың басында Әлиханның кезінде мемлекеттің жағдайы күрт нашарлайды.
Жент каласын салжүк-тар басып алады. Алайда салжүктарды кала түрғындары
каладан куып шығады.
Оғыз мемлекеті Өли ханның мүрагері Шахмәлік түсында
біршама уакыт қайта күшейеді. Ол 1041 жылы Хорезмді де жау-
лап алады. Алайда екі жылдан кейін Оғыз жабғуы кетеріліске
шыккан салжүктардың колынан каза табады. Вилік үшін талас
Оғыз мемлекетін өлсіретеді. Бүл жағдайды шығыс жағындағы
көршілері - кыпшақ тайпалары пайдаланады. Олар ауьщ-ауық
шабуыл жасайды. XI ғасырда мемлекеттілігін күрып, күшейе бас-
таған кыпшактар оғыздарды Сырдария, Арал бойынан біржола
ығыстырады. XI ғасырдың басында Оғыз мемлекеті біржола
күлайды. ф
Шаруашылығы. Оғыздар жартылай көшпелі, жартылай оты-рыкшы мал
шаруашылығымен айналысты. Жартылай көшпелі-лердің түракты, маусымды
жайылымдары болды. Түрақты кыскы жайылымдары Сырдың орта және төменгі
ағысында, Арал теңізі жағалауларында болды. Ал жазда оғыздар Каспий
теңізінің дала-лы аймағын жайлаған. Әл-Бируни оғыздардың күз айларында
Хорезм шекарасында, ал кейбір бөліктерінің Үлытау баурайында көшіп жүргенін
айтады.
Оғыздардың көші-қонға лайыкты, арба үстіне тігілген үйлері болған. Ол
арбаға өгіз не түйе малын жеккен. Оғыздар төрт түлік мал өсірген. Қойлары
күйрыкты келеді деп жазады араб жазба-ларында. Ибн Хаукөл Түркістан
аймағындағы оғыздардың елтірі беретін қойларды көп өсіретінін жазған.
Деректерге карағанда, оғыздар айыр өркешті ірі түйе түқымын да өсірген.
Мал өнімдері тек ішкі кажеттіліктерді ғана өтеп коймай, көр-шілес
жатқан Орта Азия, Қытай сияқты елдермен айырбас сауда-ның шикізат көзі
есебінде де пайдаланылған.
Оғыздар тек мал өсірумен шектелмеген, олардың ішінде жар-тылай отырықшы
егін шаруашылығымен айналыскан топтары да болған. Олар бір жерге шоғырлана
коныстанған. Бір деректерде оғыздарда кала көп екендігі, олардың
солтүстікке және шығысқа карай бірінен кейіы бірі созылып жаткандығы жайлы
деректер кездеседі. Келесі бір жазбаларда Арал өңіріндегі оғыздар әрі көш-
пелі, әрі отырықшы болып екіге бөлінгендіғі жазылған. Сырдария-ның төменгі
ағысында аты сакталған Жанкент, Жент, Жуара
сиякты калаларының болуы оғыздардың отырықшылыгын дөлелдей түседі.
Махмуд Қашғари да Сырдарияның орта ағысындағы Қарнац, Суткент, Фараб,
Сыгапац, Сауран калалары туралы жазған. Ол кала түрғын-дары ешкайда
көшпейді, ешкіммен соғыспай-ды, олар нағыз жатактар дегенді айтады.
Археологиялык казба жұмыстары, жаз-
ба деректері оғыздардың жартылай отырық-
шы ел болғандығын, олардың суармалы егін
шаруашылығымен айналыскандарын толы-
ғымен раска шығарып отыр. Жоғарыда атал-
Сырлы бояу ған калалардың маңынан арык-тоғандардың
жалатылған, бедер іздері табылып, түрғындардың тұракты өрнекті
қыш кумыра. қоныс жайлары ашылды.
Кәсібі мен қолөнері. Оғыздарда кәсіпшілік пен колөнердің бас-ты,
дамыған түрі малдан алынған өнімді өңдеу болды. Мәселен, малдың терісінен
аяк киім, ыдыс, садактың кабы, корамсак, ат әбзелдері, торсык, саба, мес
секілді бүйымдар жасалды. Ал малдың жүнінен киім, киіз, текемет, кілем,
сондай-ак аркан, көген, желі сиякты тағы баска да шаруаға кажетті бүйымдар
цайындалды. Киім-кешек қосымша аң терілерінен де тігілген.
Оғыздар өздеріне қажетті күрал-жабдыктарын, кару-жарак-тарын,
күнделікті түрмысқа керекті бүйымдарын өздері жасап алатын. Араб жазушысы
әл-Жахиз: "Түрік колөнердің барлык түрін өзі істейді, ...кару, жебе, ер-
түрман, корамсак, найза жасай-ды" деп жазады.
Археологиялык казба жүмыстары оғыздардың күмыра жасау, көзешілікпен де
айналыскандарын көрсетеді. Бүл кәсіпке косым-ша олар өздерінің түракты
коныстарында теміршілік және зергерлікпен де шүғылданған. Әл-Идриси оғыздар
мен қимактар туралы: Ондағы шеберлер темірден ғажайып әдемі бүйымдар жа-
сайды деп жазды. Бүл хабарлар археологиялык зерттеу жүмыс-тарының кезінде
толығымен дәлелденген. Мәселен, оғыздардың коныстары мен зираттарынан темір
бүйымдар, алтын, күміс, кола-дан жасалған сәндік заттар, киіз, тері
бүйымдардың калдыктары, кару және түрлі қыш ыдыстар табылған. Бүл
бүйымдарды жергі-лікті оғыздар өздері өндірген. Бүдан көсіпшілік пен
колөнер оғыз-Ідарда жаксы дамығаны ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Оғыз мемлекетінің құрылуы, жер аумағы
Моғолстанның құрылуы, жер аумағы
Моғолстанның құрылуы, жер аумағы жайлы
Моғолстанның құрылуы, жер аумағы туралы
Осман мемлекетінің құрылуы
Моғолстан мемлекетінің құрылуы
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы
Монғол мемлекетінің құрылуы
Алтын Орда мемлекетінің құрылуы
Үйсін мемлекетінің құрылуы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь