Материалдық ресурстар және ғылыми-техникалық ақыл-ой нарығы

Кіріспе

1.1.Рыноктық шаруашылық тауарлық өндіріс дамуының жоғарғы баспалдағы ретінде
1.2.Рыноктық механизмнің мәні мен негізгі элементтері
1.3.Рыноктық экономиканың басымдылықтары мен кемшіліктері
1.4.Рыноктың инфрақұрылымы. Трансакциялық шығындар
1.5.Рынок түрлері

ІІ. Материалдық ресурстар және ғылыми.техникалық ақыл.ой нарығы
2.1. Өндіріс құрал жабдықтары нарығы
2.2. Тұтыну тауарлары мен қызмет нарығы
2.3. Ғылыми . техникалық ақыл.ой нарығы

ІІІ. Еңбек нарығы
3.1. Жұмыспен қамту саясаты және еңбек нарығы
3.2. Еңбек биржасы және оның атқаратын қызметтері

ІV. Нарық жағдайындағы баға
4.1.Бағаның мәні және атқаратын қызметтері
4.2. Нарық жағдайындағы баға құру стратегиясы

қорытынды
Кіріспе
Әкімшілдік-әміршілдік жүйенің ұзақ жылдарға созылған үстемдігінен кейін нарық механизмін түсіну кімге де болса оңайға соқпайды. Әлі күнге дейін бұқара халықтың санасында нарық экономикадағы еркіншілділік, оған тән қанаудың қатал жүйесімен,жаппай жұмыссыздықпен,еңбекшілердің әлеуметтік қорғансыздығымен сипатталатын ұғым ретінде орныққан. Алайда батыс елдерінің тәжірибесі, нарыққа өту халықтың әл-ауқатының көтерілуіне, экономиканың тиімділігі мен бір қалыптылығын сақтауға, ғылымның, білімнің және мәдениеттің көркеюіне жағдай жасайтынын дәлелдеп отыр. Нарықтық қатынастарға өту ынталылық пен кәсіпкерліктің еркіндік алуына, тауар өндірушілердің экономикалық дербестігін қамтамасыз етуге, өндірісті тұтынушылардың сұранымдарына бағыттауға жағдай жасайды. Нарық өзінің мәнісі жағынан тек ұқыпсыздар мен жалқауларға, қолынан іс келмейтіндерге тиімсіз.
Нарық – бұл экономикалық проблемаларды тиімді шешуді қамтамасыз ететін тауарларды өндіру және оларды ақшаның көмегімен айырбастау процесінде туындайтын экономикалық қарым-қатынастардың жиынтығы, шаруашылықты ұйымдастыру формасы.
Нарықтық экономика – ертеден келе жатқан шаруашылықтың жүргізу құралы, оның дамуының өзіндік бай тарихы бар. Нарықтың қалыптасуы айырбас пен қоғамдық еңбек бөлінісінің дамуымен байланысты. Нарық қатынастарының дамуын мынандай негізгі кезеңдерге бөлуге болады: а) нарық элементтерінің пайда болуы б) натуралдық айырбас кезеңі нарығы в) тауар баламасы кезеңінің нарығы г) тауар емес балама кезеңінің нарығы.
Бірінші кезеңде айырбас операциялары тұрақсыз,кездейсоқ болады, олар өндірістің шарттары болып табылмайды. Құндық қатынастар,әрбір жеке сауда – саттық көріністерде кездейсоқ болды.
Екінші кезеңдегі тауар қозғалысын мына формула бойынша Т - Т көрсетуге болады. Балама айырбас көбіне – көп өндірістің шарты бола бастайды. Осының нәтижесінде қоғамдық қажетті шығындар категориясы қалыптасады. Құнның субстанциясы әліде болса тауардың бір түрімен біртұтас болып бірігіп кеткен жоқ,сондықтан «таза» құнның иеленушісі болып бірнеше тауарлар көрінуі мүмкін.
Үшінші кезеңдегі тауар тепе-теңдігі мына айырбас формуласы бойынша Т –Т балама –Т .Әрбір жергілікті нарыққа балама тауардың бір түрі тән. Ол ерекше тұтыну қасиетіне байланысты әрдайым ортасынан ығысып шығып қалып отырады. Бұл кезеңде «таза» құн өзінің иеленушісінің белгілі бір заттық формасымен біртұтас болып бірігіп кетеді, оған тауар қабығынсыз өмір сүре алмайтын «шығындық» және «шығындық емес» деп бөлінетін құрамалары байланады. Дүниежүзілік нарықтың қалыптасуымен құнның жеке дара иеленушісі қызметін алтын атқара бастайды.
Төртінші кезеңде алтынға тікелей айырбастың тоқталуымен,құнның «таза» иеленушілері несие ақшалар өзінің «тауарлық» мәнін жоғалтады. Былайша айтқанда, құнның өзінің заттық иеленушісінің оқшаулануы қазіргі 1.1.Рыноктық шаруашылық тауарлық өндіріс дамуының жоғарғы баспалдағы ретінде
Рынок - әлемдік өркениеттің жетістіктерінің бірі.
Рыноктық қатынастар мәнін анықтауда рынок түсінігінің екі жақты маңызы бар екенін айтып шығу керек.
Біріншіден, рынок (market) өз мағынасында айырбас, айналым сферасында іске асырылатын өткізуді білдіреді. Екіншіден, рынок – бұл өндіру, бөлу, айырбас пен тұтыну процестерін қамтитын адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі.
Рынок меншіктің тауар – ақша байланыстары мен қаржы – несие жүйесінің түрлі – түсті нысандарын пайдалануға негізделген экономиканың әрекет етуінің күрделі механизмі ретінде жүреді. Айналымнан басқа рыноктық қатынастарға енеді:
• екі субъект арасындағы өзара байланыс рыноктық негізде іске асырылатын кәсіпорын мен экономиканың басқа құрылымдарының жалға берілуімен байланысты қатынастар;
• шетелдік фирмалармен бірлескен кәсіпорындардың айырбас процестері;
• еңбек биржасы арқылы жұмыс күшін жалдау және пайдалану процестері;
• белгілі бір процентпен несиелерді беру кезінде несиелік қатынастар;
• тауар, қор, валюта биржалары мен басқа элементтерді қамтитын рыноктық инфрақұрылымдардың қызмет ету процесі.
Рынок белгілі бір жағдайларда қызмет етеді.
Рыноктық қалыптасу жағдайын екі топқа бөлуге болады. Бірінші топ рыноктық байланыстарды қамтамасыз ететін шаруашылықты жүргізудің жалпы жағдайларын енгізумен байланысты.
Оларға жататындар:
• меншіктің сан қырлы нысандарын іске асыру (жеке, кооперативті, акционерлік, мемлекеттік);
• мемлекеттік реттеуіштерді сақтаған жағдайлардағы өндірісті демократизациялау. Бұл кезде рыноктық экономиканың өзі шексіз даму қабілеті бар өзін - өзі реттеуші жүйе емес екенін есте ұстау керек.
• тауарлар мен қызмет көрсету рыногы, өндіріс факторлары және қаржы рыногы сияқты үш негізгі элементті біріктіретін рынокты инфрақұрылымды құру.
Факторлардың екінші тобына құқықтық заңдарды дайындау және шаруашылықты жүргізудің рыноктық әдістеріне өту жөніндегі экономикалық ережелерді қабылдаумен байланысты шаралар жүйесі енеді. Біріншіден, ресурстарды ұрлаумен тиімсіз пайдалануға жол бермейтін меншік пен шаруашылықты жүргізудің көп қырлы нысандарын қалыптастыру мен игеру жөнінде анық шаралары қажет. Екіншіден, экономикадағы басым салаларды құрылымдық қайта құру арқылы тапшылықты игеру. Үшіншіден, экономиканы шетелдік капитал тарту және аралас кәсіпорындарды құру арқылы ашық жүйеге айналдыру.
        
        Кіріспе
Әкімшілдік-әміршілдік жүйенің ұзақ жылдарға ... ... ... ... ... ... де болса оңайға соқпайды. Әлі күнге
дейін бұқара халықтың санасында нарық экономикадағы еркіншілділік, оған тән
қанаудың ... ... ... ... ... ұғым ... орныққан. Алайда батыс елдерінің
тәжірибесі, нарыққа өту ... ... ... ... мен бір ... ... ... білімнің және
мәдениеттің көркеюіне ... ... ... отыр. Нарықтық
қатынастарға өту ынталылық пен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге, өндірісті
тұтынушылардың ... ... ... ... ... өзінің мәнісі
жағынан тек ұқыпсыздар мен жалқауларға, қолынан іс ... ... – бұл ... проблемаларды тиімді шешуді қамтамасыз
ететін тауарларды өндіру және ... ... ... айырбастау
процесінде туындайтын ... ... ... ... ... экономика – ертеден келе жатқан шаруашылықтың жүргізу
құралы, оның дамуының өзіндік бай ... бар. ... ... ... ... ... ... дамуымен байланысты. Нарық қатынастарының
дамуын мынандай негізгі кезеңдерге бөлуге болады: а) нарық элементтерінің
пайда болуы б) ... ... ... нарығы в) тауар баламасы кезеңінің
нарығы г) тауар емес балама кезеңінің ... ... ... операциялары тұрақсыз,кездейсоқ болады, олар
өндірістің шарттары болып табылмайды. Құндық қатынастар,әрбір жеке сауда –
саттық ... ... ... ... тауар қозғалысын мына формула бойынша Т - Т
көрсетуге ... ... ... ... – көп ... ... ... Осының нәтижесінде қоғамдық ... ... ... Құнның субстанциясы әліде болса тауардың бір түрімен біртұтас
болып бірігіп кеткен жоқ,сондықтан «таза» құнның иеленушісі болып ... ... ... ... ... тепе-теңдігі мына айырбас формуласы бойынша Т
–Т балама –Т ... ... ... ... ... бір түрі тән. Ол
ерекше тұтыну қасиетіне байланысты ... ... ... ... ... Бұл ... ... құн өзінің иеленушісінің белгілі бір заттық
формасымен біртұтас болып бірігіп кетеді, оған тауар ... өмір ... ... және ... емес» деп ... ... ... нарықтың қалыптасуымен құнның жеке дара иеленушісі
қызметін алтын атқара ... ... ... тікелей айырбастың тоқталуымен,құнның «таза»
иеленушілері несие ақшалар өзінің «тауарлық» мәнін ... ... ... өзінің заттық ... ... ... ... тауарлық өндіріс дамуының
жоғарғы баспалдағы ретінде
Рынок - әлемдік өркениеттің жетістіктерінің ... ... ... ... ... түсінігінің екі жақты
маңызы бар екенін айтып шығу керек.
Біріншіден, рынок (market) өз ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден, рынок – бұл өндіру, бөлу, айырбас
пен тұтыну процестерін ... ... ... ... ... ... тауар – ақша байланыстары мен қаржы – несие жүйесінің
түрлі – ... ... ... ... ... әрекет
етуінің күрделі механизмі ... ... ... басқа рыноктық
қатынастарға енеді:
• екі субъект арасындағы өзара байланыс рыноктық ... ... ... мен ... ... құрылымдарының жалға берілуімен
байланысты қатынастар;
• шетелдік ... ... ... ... еңбек биржасы арқылы жұмыс күшін ... және ... ... бір ... ... беру кезінде несиелік
қатынастар;
• тауар, қор, валюта биржалары мен басқа ... ... ... ... ету ... белгілі бір жағдайларда қызмет етеді.
Рыноктық қалыптасу жағдайын екі топқа бөлуге болады. ... ... ... ... ... ... ... жалпы
жағдайларын енгізумен байланысты.
Оларға жататындар:
• меншіктің сан қырлы нысандарын іске асыру ... ... ... ... ... ... ... өндірісті
демократизациялау. Бұл кезде рыноктық экономиканың өзі шексіз даму қабілеті
бар өзін - өзі ... жүйе емес ... есте ... ... ... мен ... ... рыногы, өндіріс факторлары және
қаржы рыногы сияқты үш ... ... ... ... ... ... ... құқықтық заңдарды дайындау және
шаруашылықты жүргізудің рыноктық әдістеріне өту ... ... ... ... шаралар жүйесі енеді. ... ... ... ... жол бермейтін меншік пен
шаруашылықты жүргізудің көп қырлы нысандарын қалыптастыру мен игеру ... ... ... Екіншіден, экономикадағы басым салаларды құрылымдық
қайта құру арқылы тапшылықты игеру. Үшіншіден, экономиканы шетелдік ... және ... ... құру ... ашық ... ... мәні оның ... өте толық көрінеді.
Ең маңызды қызметтеріне жататындар:
• тауарлық өндіріс өзін-өзі реттеу қызметі. Ал ... ... ... ... ... өз ... көлемін кеңейтеді және бағаны
өсіреді. Соның нәтижесінде өндіріс қысқара бастайды;
• ынталандырушы қызметі. Баға төмендеген кезде ... ... жаңа ... ... ... ... ... арқылы шығындарды азайту мүмкіндігін іздей бастайды;
• өндірілген өнім мен еңбек шығынының қоғамдық маңыздылығын ... Бұл ... ... ... ... алушы таңдай алғанда,
өндірістегі монополиялық жағдай болмағанда және олардың арасындағы ... ете ... ... ... Рынок көмегімен экономикада, өндіріс пен
айырбаста негізгі микро және ... ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару принциптерін
іске асыру қызметі. Әсер етудің ... ... ... ... оның экономикалық өмірлік қабілеті жоқ элементтерінен босату
жүргізіледі және ... ... ... ... ... ... ... мәні мен негізгі элементтері
Рыноктың экономикалық әрекет етуі жиынтығында рынок жүйесін құрайтын
оның белгілі бір элементтерінің болуын көздейді.
Рыноктық ... ... әрі ... ... ... ... ... Олар еңбектің қоғамдық бөлінуі процесінде, біреулері
тауар өндіріп, басқалары оны тұтынған ... ... ... жеке
өзіндік және өндіруші болып бөлінеді. Жеке тұтыну кезінде ... ... ... олар халықтың жеке қажеттілігін қанағаттандыру
үшін пайдаланылады.
Өндіруші тұтыну өндіріс процесінің жалғасы ретінде ... бұл ... ... ... ... ... үшін пайдаланылады. Бұл жағдайда
өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы ... ... ... ... үшін орнатылады. Рыноктық шаруашылықта ол тұрақтылығымен
ерекшеленіп, мамандандыру ... ... және ... ... ... ... ... екінші элементі ретінде өндірістік бірліктерді
корпоративті басқару базасындағы меншіктің жеке немесе аралас нысандарымен
ерекшеленетін экономикалық ерекшелік жүреді.
Рыноктық ... ... ... элементі- баға. Ол айрықша
зерттеуді қажет етеді. Біз бұл жерде тек екі ескерту ... ... баға ... әрекет етуші конъюнктураға байланысты ауытқитын
сұраныс пен ұсыныс нәтижесінде қалыптасады. Екінші, баға осы ... ... осы ... деген рыноктық қатынастың әрекеті сферасын
анықтайды. Осы сфераның шекарасы трансакциялық шығындармен, яғни айырбаспен
байланысты ... ... ... ... ... элементі-орталық буын сұраныс пен
ұсыныс сияқты құрамдас ... ... ... ... тауарларға деген
қажеттілік түрінде жүреді. Тұтынушылар осы ... ... ақша ... кезінде сатып ала алады. Ұсыныс өндірістің ең
үнемді әдістері мен ресурстарды тиімді ... ... ... ... ... пен ... материалдық игіліктерді өндірушілер мен
тұтынушылар арасындағы ... ... ... ететін рыноктық
механизмнің маңызды элементтері болып табылады.
Рыноктық механизмнің бесінші элементі – бәсеке. Ол пайданы мол ... ... ... ... ... ... жол ... Бәсеке рыноктық
субъектілер мен пропорцияны реттеу ... ... ... ... ... Адам Смит ... рыноктың «көрінбейтін қолы» деп ... сол ... ... ... ... ... өз бас пайдасын
ойлаған жекелеген адамдардың талпынысы жалпы қоғамның игілігіне айналады.
Бәсекенің негізгі қызметі ... ... ... баға және ... реттеушілер көлемін анықтауда болып табылады.
Рыноктық экономика қызмет етуінің механизмі үш ... ... ... ... ... ... ... шығындары;
• экономикалық рационалдылық.
Маржиналдық талдау принципі негізінде рыноктық субъектілер мінез-
құлқы ... оған ... ... ... шамалар шешуші әсер етеді. Рыноктың
тауарларға толуы, нарықтық ... ... ... рыноктың
экономиканың бір қалыптан (жағдайдан) екіншісіне өтуі ... ... ... ... ... сұраныс немесе ұсыныс түрінде рыноктық
экономикаға әсер етпеуінен болып ... ... ... ... ... ... сұраныс пен шаруашылықты жүргізуші субъектілердің шексіз саны
болған кезде, осылардың әрқайсысы шексіз шағын үлес ... ие ... жол ... ... ... қызмет етуін қамтамасыз
еткендей болып, сұраныс пен ... ... ... ... ... болдырмайды, тауар өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы тепе-
тең жағдайды ұстап отырады.
Балама талдау шығындарының принціпі. ... ... ... ... ... тәсілдерінен немесе кәсіпкерлер қызметіне
байланысты туындаған тікелей шығындар мен алынбаған пайдалардың сомасы
түрінде болады. ... ... құру ... алынған мүмкіндіктер
тізімі ішінен аз, бірақ кепілді табыс беретін ең нашар вариант ... ... ... таңдау шығындары принципі өндірушілерді қолда
бар ресурстарды тиімдірек пайдаланудың жолын іздеуге итермелейді.
Экономикалық рационалдылық принципі пайда мен ... ... ... ... ... ... ... ең төменгі бөлігі
көлемінде қамтамасыз ететіні шекті болып табылатын өзгермелі варианттардың
бірінде іске ... ... ... ... ... ... Капиталды шектеулі пайдалану кезінде фирмалар пайданы
жоғарылатуға тырысса, тұтынушылар өз ... ... ... ... принциптер негізінде рыноктық экономиканы құру ... ... пен ... сияқты қарама-қарсы күштерді, екінші жағынан,
нарықтық бағаларды пайдалануға негізделетін рыноктық механизмінің орталық
проблемасы ... ... ... ... қол жеткізуге мүмкіндік
береді.
1.3.Рыноктық ... ... мен ... ... ... ... ... бір
басымдылықтарға ие:
1) ресурстарды тиімдірек бөлу мен пайдалануға көмектеседі;
2) өндірістің өзгеруші жағдайларына икемді жауап ... ... мен ... ... ... мен ... ... қамтамасыз етеді;
4) ҒТР жетістіктерін өндірісті ұйымдастыру мен ... ... ... ... үшін жағдай жасауға көмектеседі;
5) өндірушілерді адамдар ... ... ... мен ... ... ... арттыруға бағытталады.
Рыноктық экономикаға мынадай белгілі бір кемшіліктер тән:
1) табыс алуға кепілдік бермейді;
2) толық жұмыс бастылыққа кепілдік бермейді;
3) ... ... ... ... көмектеспейді;
4) қоршаған ортаны қорғау жөніндегі ... ... ... ... ... ... мен қызмет көрсетулерді өндіруді
дамытуды қамтамасыз етпейді.
1.4. ... ... ... шығындар
Экономика инфроқұрылымын жалпы былай бөлуге болады:
1) өндірістік;
2) әлеуметтік-тұрмыстық;
3) рыноктық.
Өндірістік инфроқұрылым – бұл негізгі ... ... ... мен ... ... ... айналымды қамтамасыз ету
болып табылатын салалар мен салаішілерінің ... Олар ... ... жұмыс істеуі мен оны орналастыру үшін жалпы жағдайларды
бөліп көрсетуге болады. Сыртқы жағдай – бұл ең ... ... ... ... әсер ... табиғи-климаттық, географиялық және басқа
жағдайлардың жиынтығы. Өндірістің жалпы ... ... ... ... барлық түрлері; өндіріске қызмет көрсететін байланыс
құралдары; материалды – техникалық жабдықтау және ... ... ауыл ... ... дайындау және өткізу; электр қуатының
объектілері енеді.
Әлеуметтік – тұрмыстық инфроқұрылым – бұл халықтың дұрыс ... ... ... ... ... ... салалар мен
салаішілерінің жиынтығы. Бұл қызмет көрсетулер мен ... ... ... Ол ... ... ... денсаулық сақтау, дене шынықтыру мен
спорт, мәдениет пен өнер, бөлшек сауда және қоғамдық тамақтандыру, тұрғын-
коммуналдық шаруашылық, тұрмыстық ... ... ... көлігі мен
халыққа қызмет көрсету бойынша байланыспен көрсетілген.
Рыноктық инфроқұрылым – бұл ерекше рыноктар ... ... ... ... ... ... ... ететін институттардың өзара
байланысының жиынтығы, ... ... ... ... ... мен ... белгілі бір нақты рыноктық кеңістіктегі бірлігін
қамтамасыз ететін қызметтер түрлерінің ... ... ... және қор ... ... ... ... және бөлшек сауда
кәсіпорындары; жәрмеңкелер мен көрмелер; аукциондар; ... ... ... кедендік мекемелер; түрлі қызмет көрсететін
ұйымдар мен мекемелер.
Трансакциялық шығындар түсінігін ... ... ... ... ... келесідей негізгі типтерін бөліп
көрсетеді:
1) ақпаратты іздеу шығындары – ... ... табу мен ... ... күтуді қалыптастыратын бағалар туралы ақпараттарды табуға
жұмсалатын уақыт пен ресурстар шығындары;
2) айырбас шарты, келісім-шарт пен ... ... ... үшін
келісімдер жүргізу шығындары;
3) сапаның қатеден болатын шығынын, стандарттар жүйесін дайындау мен
оларды ... ... ... ... мен ... маркаларын қорғау
шығынын өлшеу мен анықтау шығындары;
4) меншік құқығын анық ... мен ... ... ... ... ... ... бөлудің әділдігіне қатысты бәтуаластық (консенсустық)
идеологияны қолдау мен заңдық жүйе көмегімен құқықтық режимді ... ... ... мінез-құлықтан болатын ысыраптар.
Рынок қызметі трансакциялық шығындарды ... ... ... ... теориясы тұрғысынан рыноктың басты басымдылығы
ретінде оның ақпаратқа айырбастауда әр ... ... ... жүреді. Ақпаратты алуға жұмсалатын шығындар ... ... ... ... ... онда осы ... мен ... арасындағы қатынастар рынок түрінде
ұйымдастырылады. Бұл кезде ақпарат шығындарының абсолюттік ... ... ... (трансакциялық) шығындарымен салыстырғанда өте жоғары
бола алмайды, басқаша жағдайда ... ... өте тар ... ... ... сатушылар мен сатып алушылар саны рыноктық қатынастардың
тұрақты әрекет етуіне қажет ... ... ... аса алмай қалады.
1.5. Рынок түрлері
Рынок күрделі құрылымға ие және өз ... ... ... қамтиды.
Рыноктың экономикалық құрылымы мыналармен анықталады:
• меншік нысандарымен (мемлекеттік және ұжымдық аралас);
• бүтін экономикадағы шаруашылықты жүргізуші субъектілердің қандай да
бір ... үлес ... ... ... ... ... (мемлекеттік жал, кооперативтік, жеке кәсіпорын, жеке ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық бөлімшелерін жекешелендіру мемлекеттен алу
деңгейі;
• елде пайдаланылатын сауда түрлері.
Рынокты келесідей критерийлер бойынша бөлуге болады:
1. Рыноктық қатынастар объектілерінің экономикалық қызметі ... ... ... ... ... рыноктары;
• өндіріс құралдары рыноктары;
• ғылыми-техникалық жасалымдар рыноктары;
• құнды қағаздар рыноктары;
• жұмыс күші рыноктары.
2. Рыноктарды тауарлық топтар бойынша саралауға болады:
• өндірістік ... ... ... халық тұтынатын тауарлар, азық-түлік тауарлар рыноктары;
• шикізат пен материалдар рыноктары және т.б.
3. Рыноктарды өндірістік белгілері бойынша құратын рыноктар:
• аймақ ішілік;
... ... ... халықаралық (әлемдік).
4. Бәсекені шектеу дәрежесі бойынша бөлінеді:
• монополиялық;
• олигополиялық;
• салааралық рыноктар.
5. ... ... ... түрлері бойынша рыноктар былай
бөлінуі мүмкін:
• сатып ... мен ... ... ... мен ұйымдар
жүретін көтерме сауда рыноктары;
• сатып алушылар ретінде жекелеген ... ... ... ... ... ... ... мемлекет, ал сатушылар ретінде – ауыл
шаруашылық ... ... ... ... шаруашылық өнімдерін
мемлекеттік сатып алатын рыноктар.
6. Экономикадағы заңдылықты сақтаудың ескерілуімен рыноктар мынадай болып
бөлінеді:
• ашық ресми;
• ашық емес ... ... және ... ... зерттеу рыноктың негізгі түрлерін бөліп
көрсетуге мүмкіндік ... мен ... ... ... ... мынадай рыноктар
енеді:
• тұтынушылық бағыттағы тауарлар – азық-түлік және азық түлік ... ... ... ...... ... ... өндірістік емес бағыттағы тұрғын үйлер мен ғимараттар рыноктары.
Өндірістік факторлар рыноктары. Оларға:
• қозғалмайтын мүліктер рыноктары;
• еңбек құралдары;
• шикізат пен ... ... ... ... қазбалар.
Қаржылық рыноктар. Бұл:
• капиталдар рыноктары, яғни инвестициялық рыноктар;
• несие рыноктары;
• акция, облигация, ... ... ... келісім шарттармен
және т.б. көрсетілген құнды қағаздар рыноктары;
• валюта-ақша рыноктары.
Интеллектуалдық өнім рыноктары – ... ... ... көрсетулер, әдебиет пен өнер туындылары.
Жұмыс күші рыноктары. Олар жұмыс күші рыноктық экономика заңдарына
сай ... ... ... ... ... ... болады.
Рынок жағдайында тауарлар өндірісі тұтынушылардың жекелеген
топтарының сұранысын қанағаттандырумен байланысты ... ... – бұл ... ... ортақ белгілері бар кәсіпорындар,
өнімдерді тұтынушылар тобы.
Рынокты сигменттеу – тауарларға ... емес ... ... ... тұтынушыларды жекелеген топтарға бөлу.
ІІ. Материалдық ресурстар және ғылыми-техникалық ... ... ... құрал жабдықтары нарығы
Өндіріс құрал – жабдықтары нарығы – бұл өнеркәсіп өнімдерін тиімді
түрде сатып ... ... ... ... ... процесін
ұйымдастырып қамтамасыз ететін айырбас саласы. Сатып алу – сату объектісіне
негізгі және ... ... жер ... Бұл нарықта сатып алу-сату
операциялары өндіріс ... ... және ... ... ... ... ... өндіріс құрал-жабдықтарының қозғалысы мемлекеттік
материалдық-техникалық жабдықтау нысанында, яғни ... ... ... ... ... негізінде, ресурстарды
орталықтан бекітілген жоспар ... бөлу орын алып ... ... ... ... түрде бөлу мақсатына жауап бермек түгіл, ... бір ... оған ... ... ... ... ... маңызды
белгілерінің бірі - өндірушілер мен ... ... ... қалыптасатын шаруашылық байланыстардың жүйесі болмады.
Өндіріс құрал-жабдықтары нарығы – көтерме сауда түрінде болуы ... ... ... ... көп ... ... ... оған кәсіпорындар
арасындағы тікелей коммерциялық байланыстар және еркін сайланған делдал
арқылы болатын байланыс кіреді. ... ... қор ... ... ... ... өндіріс құрал-жабдықтары нарығына қаржы ... ... ... ... енгізуді қажет етеді. Себебі қаржы
ресурстарының болуы және ... бөлу ... ... қозғалысын белгілейді. Бұндай жағдайда көтерме сауда табыстың
өсуіне, қаржы ресурстарының айналыс ... ... ... ... ... ... компоненттерінің бірі
тауар биржасы (латынша bursa - әмиан). Ол экономикалық «ойынға» ... ... және ... ... ... ... түрінде
негізделген шарт жасасу орыны болып табылады. Тауар биржасының ... ... ... ... шарт ... ... қызмет
көрсету; тауарлармен сауда жасауды ретке келтіру; ... ... және ... ... ... ... әсер ... баға, өндіріс
жағдайы және басқа факторлар туралы ақпарат беру.
Биржа нарықтық қатынастарды мемлекеттік ... ... ... атқарады. Олар ұйымдық жағынан ассоциация (бірлестік) түрінде
құрылған, оның ... ... ... табу ... ол ... ... және ... Тауар биржасының шарт жасау объектісі – белгілі
бір стандарт пен ... ... бар ... ... ... ... бұл
ауыл-шаруашылық өнімдері, өнеркәсіп ... мен ... ... ... ... ететін өнімдер). Шарт жасасу тақырыбы – ... беру ... ... болуы мүмкін. Биржа тауарларды котировка
жасайды, былайша ... ... ... ... ... кейіннен
жариялайды. Биржалық котировка контрактіге отыру ... ... ... ... ... биржадан тыс жерде котировка арқылы биржалық
сауда нарық конъюктурасына кері әсер етеді.
Биржа өзінің жұмысын жабық ... ... ... ... шарт ... ... де, ... бірге оған
мүше емес кәсіпкерлерменде ... ... ... ... ... ... алмайды. Олардың пайдалары, жасалған шарттар үшін
клиенттерден алынатын «сыйлықтардан» (жалақы есебіндегі ... ... ... ...... ... ... (сourtage -
фрaнцузша) немесе провизион (provision - ... деп ... ... көлемі алдын-ала белгіленеді және тауар операциялары ... ... ... дейін болады. Басқаша айтқанда биржаның мүшелері
брокерлердің ролін ... ... ... ... ... тіркелген
ұйымдар және жеке адамдар да мүше бола алады.
Сурет 22.Бир
Тауарларды, бағалы қағаздарды сатумен брокерлер (broker - ... ... (makler - ... ... ... ... қор ... биржаларында сауда-саттықты бекітуге араласатын делдал адам. Өз
клиенттері атынын және соның есебінен қызмет ... Оның ... ... және ... операциялардың белгілі бір түріне маманданады.
Маклер – биржада өз орны бар, өз ... және өз ... ... жасайтын делдал адам. Олар маклерлік кеңселерге және ... ... ... көрсету арқылы биржа комитеті ... ... алып ... өз ... ... ... немесе өзге адамдар арасында
делдалдық жасайды. Дилер бағалы қағаздарды, тауарларды, валюталарды сатып
алу мен сату ісінде ... ... ... ... ... ... шамасына қарай биржаларды ашық
және жабық деп біледі. ... ... ... тек қана ... ал ашық ... ... ... адамдар да қатыса алады.
Биржалық операциялардың сипатына ... ... ... ... тауарлар және
фъючерсті тауар биржалары деп бөлу көзделген. Нақты тауар ... ... ... ... одан әрі ... сатумен жалғасады. Ал
фъючерсті саудада тауар үшін ақша сомасы контрактіде ... ... ... ... соң белгілі бір уақыт ішінде ... ... ... мақсаты – келісім шарттың аяқталу уақытына қарай пайда
болатын бағадағы айырмашылық ... ... ... өндіріс құрал-жабдықтары нарығының және тауар
биржаларының қалыптасу мәселелеріне қысқаша тоқталайық. ... ... ... және ... ... ... ... жүзеге аспайды. Қазіргі кезде жабдықтау және өткізу
ұйымдарын дербес ... ... ... ... ... ... ... есеп негізінде әрекет етеді, негізінен халық шаруашылығының
алғашқы ... ... ... ... жағдай жасайды, осылармен
бірге сауда үйлері, көтерме делдалдық фирмалар, коммерциялық орталықтар мен
компаниялар, лизингілік ... ... ... ... және ... ... баға мен стандарттарды бақылайтын
мемлекеттік инспекциялар, келісім - шарт ... ... т.б. ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің орны зор. Онсыз
дамыған өндіріс құрал-жабдықтары нарығын ұйымдастыру мүмкін емес.
Қазақстанда алғашқы ... ... ... ... 1991 жылы ... пайда болды. Кейіннен бұл процесс республикамыздың барлық
аймақтарында жоғарғы қарқынмен дами ... ... ... ... 55 ... ... ... Оның 24-әмбебап биржасы, 11-тауар
шикізат, 10-тауар, 3-қор, 3-тауар қор, ... ... ... ... ... ... ... кеңселер бар. Бұл биржаларда
орта есеппен 1301 адам жұмыс істейді. Қазақстандағы биржалардың ... 19808,5 млн сом ... Ең ірі ... ... 1992 жылы «Алма»
республикалық әмбебап тауар биржасына (1950,8 ... ... ... ... (1737,5 млн. сом), ... ... тауар
биржасына (1710,7 млн.сом), ... ... ... ... жолы» Оңтүстік Қазақстан әмбебап биржасына (678,6
млн.сом) тән. Осы биржалардың әрекет ету шеңбері өз ... ... ... ... ... ТМД-ға кіретін мемлекеттер мен шетел аймақтарына
дейін ... ... ... мен ... нарығы
Нарық құрылымында тұтыну тауарлары қызмет ... ... ... ... ... деп атаймыз) айрықша орын алады.
Тұтыну нарығы – бұл ... ... ... тауарларына төлем
қабілеті бар сұранымын қанағаттандыратын тауарлар мен ақылы ... ... ... ішкі ... ... және оның қалыпты жұмыс жасауына жағдай
жасайды, тауардың тапшылығы мен ... ... ... ... ... жоя алмайды. Ол өндіру, бөлу және жеке ... бар ... ... ... ... мен ... ... үш фактордан тәуелді болады:
а) өндірілетін тұтыну игіліктері мен қызметтердің көлемі ... осы ... ... қойылған бағаның шамасынан;
в) тұрғындардың ақшалай табысының көлемінен.
Барлық ТМД елдері сияқты Қазақстанның тұтыну нарығына да ... ... ... тыс ... ... ... ... төлем
қабілеті бар сұранымның күрт азаюы тән болып отыр. Осы проблеманы ... үшін 1992 жылы ... ... 348 миллион долларға тұтыну
заттары әкелінген болатын, ол 1991 ... ... бес ... жуық ... ... байланысты бұл көрсеткішті көбейту үлкен
қиындыққа тап ... ... 1992 жылы ... ... ... ... 21,5 процентке қысқарды. Соның ішінде азық-түлік өндіру 26,6 жеңіл
өнеркәсіп бұйымдарын шығару 14,8 процент қысқарды. ... ... салу және ... беру ... да өте баяу ... орай, қазіргі кездегі инфляция қарқынының тездігі ... ... ... ... ... ... ... нақты сандық
көрсеткіштермен бейнелеу мүмкін болмай отыр.
Тұтыну нарығындағы бұндай жағдайды әртүрлі себептермен түсіндіруге
болады. Ол ... ... ... тұтыну заттарын шығаратын және
қызмет көрсететін салалардың аздығы, халық тұтынатын тауарлар ... ... ... мардымсыз дамуы, жабдықтардың ... ... ... ... ... ... айналымының баяу
қарқынмен өсуі, еңбек өнімділігінің тұрғындардың ақша ... ... ... және басқалары.
Тұтыну нарығындағы жағдайды тұрақтандырудың ... ... ... ... ... Оның ең ... ... халық шаруашылығында терең құрылымдық өзгерістер жасау арқылы
халық тұтынатын тауарлар шығаратын өндіріс ... ... ... ... бюджет есебінен, кәсіпкерлікті дамыту және осы салаларға шетел
капиталын ... ... ... ... ... ... өнім ... мен сауда ұйымдары байланыстарын бәсекелесті
негізде орнықтыруға көшу;
в) көтерме және бөлшек сауда коммерциялық ... ... ... ... ... отыратын тиімді механизм жасау.
Қазақстанның «Дағдарысқа ... ... ... және әлеуметтік-
экономикалық реформаларды тереңдету бағдарламасы» ... ... ... емес ... ... шараларын жүзеге асыруды көздейді:
- шектеулі уақыт кезеңіне меншікті өндірісті, әсіресе жеңіл ... ... ... ... ... ... жасау және басқа салалардың кәсіпорындарында ұзақ пайдаланылатын
тауарлар шығаруды молайту;
- жекелеген ... ... үшін ... ... шикізатқа арнап
валюта қаржысын бөлу;
- халық ... ... ... ... ... өнім ... ... кооперациялық байланыстарын күшейту шараларын
жүргізу.
Тұтыну ... ... ... адам өзін ... ... нысанда қамтамасыз ететін шамада болуы қажет. Бұл тұтыну
қоржынына азық-түліктің 50-ден кем емес және ... ... ... түрі ... ... тұтыну мерзіміне қарай) салынуға тиіс деген сөз.
Күнделікті ... ... ... ... ... қолы ... керек. Адамдардың тұтынуын қанағаттандыру үшін дәл бағдар ... ... және ... тауарларымен қамтамасыз ету мөлшері болып
табылады. Қазіргі кезеңде және жақын уақытта ғылыми дәлелді тұтыну мөлшерін
өткізу мүмкіндігі болмағандықтан ... ... ... ... ... мүмкіндіктерді есепке алады.
2.3. Ғылыми – техникалық ақыл-ой нарығы
Ондаған жылдар бойына біздің экономика ... мен ... ... ... ... ... өту ... әсіресе,
оның алғашқы кезеңдерінде бұл проблема одан да шиеленісуі мүмкін. Бұл
жерде, ... мен ... ... ... ... ... құрылымдарды
мемлекеттің кепілдігі қолдауынсыз дамыту мүмкін емес. Оның ішінде,іргеліде
күрделі ғылымдарды ... ... ... т.б.) ... мемлекет жүзеге асыруға тиісті. Ол елдің
даму ... оның ... ... бұл ... ... күтудің реті жоқ, себебі ... ... ... ... ... ... үлкен белгісіздіктер тән.
Белгілі бір әлеуметтік қолдауға ... ... да ... ... ғылыми-техникалық жаңалықтарсыз қалыпты дами алмайды. ... бір ... ... ... тауар түрінде болатын – ... ... ... ету ... ... ... ғылыми-техникалық жаңалықтар
қорын құру қажеттігі туындайды.
Нарық жағдайында ғылыми ақыл-ой немесе ғылыми-техникалық ... ... ие ... ... ... ... күнде ғылыми-техникалық
өнімдер сатылмайды, ал ғылым мен техника мекемелері банкротқа ... ... ... ... ойдағыдай жұмыс жасауы үшін
мынандай шарттар қажет:
а) ғылыми зерттеу, жобалау және ... да ... ... есебінен
қаржыландыру өзін-өзі қаржыландырумен алмастырылуы қажет;
б) ғылым мен өндірістің өзара әсерінің алуан түрлі жаңа нысандарын
құру және ... ... ... жаңалықтар мен ақыл-ойды қолдау. Мұның
бәрі, сайып келгенде, егер осы ... ... ... ... ... жағдайда ғана тиімді болмақ. Бұл жағдайда, ғылыми-техникалық
профильдегі мекемелер тауар ... ... ... ... Жұмыспен қамту саясаты және еңбек нарығы
Адамзат тарихының тәжірибесі, адамның еңбекке деген ең жақсы ... ... тек ... оның ... ... ... жағдайында ғана іске
асатындығын көрсетті. Еңбек нарығы дегеніміз бұл ең ... ... ... мен ... ... бұл тым ... өзгеше нарық. Жұмыс ... оны ... ... ... әдіс деп ... ... еңбек – бұл тиімді экономиканың негізі.
Осы уақытқа дейін біздің елімізде еңбек нарығы болмады. Мамандардың
қайта дайындаудың тым қарапайым ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамтуға жағдай туғызды, өмір сүру ресурстарын бөлуде
теңгермешілдікке жол берді, ал ол белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... Әкімшілдік-әміршілдік басқару жүйесі жағдайында
мемлекет, жұмыспен толық қамту ... ... ... ... ... ... жоспар бойынша өндіріс салалары мен
аймақтарына бөлу арқылы шешіп отырды. Жаңа ... ... ... ... қабілеті бар тұрғындардың санына асып кетіп отырды, ал ол, ... ... ... ... ... және де бұл ... типтегі шаруашылық механизмінен қолдау тауып отырды:
кәсіпорынның жалақы қоры ... ... ... болды, олардың
санының өзгеріп отыруы еңбек ... ... және ... негізгі жұмыстарынан ауыл шаруашылық және ... ... ... ... тиіс ... ... жұмыскерге, белгілі бір жұмыс орнына ие ... ... ... және оны жұмыстан шығару іс жүзінде мүмкін болмады.
Соның нәтижесінде жұмыс ... ... ... ... мен ... ... ... Мемлекет жұмыскерлердің белсенділігі мен қозғалысына қатаң
бақылау ... ... ... ... ... ... қолдануына тек қана
мемлекет белгілеген еңбек нысандарының шеңберінде ғана рұқсат етілді.
Кадрларды ... «жас ... ... ... бір ... шартқа қол қою сияқты тікелей ... ... ... ... ... ... беруге уәде ету, бір кәсіпорында істеген үзіліссіз
жұмыс стажын жоғалту қатері сияқты жанама әдістер де қолданылды. ... ... ... және ... өмір қалпын қамтамасыз етуге
мүмкіндік беретін жұмыс іздеу ... ... ... ... ... колхозшыларға төлқұжат бермеу, жұмыстан шығуға кедергі
жасау, пәтер алу қиындықтары сияқты ... ... ... Бір ... ұзақ ... жұмыс істеу экономикалық тұрғыдан да
әлеуметтік тұрғыдан да ... ... ... еңбекті
ауыстырудың экономикалық заңы бұзылды. Оның мәні – адам ... ... ... үшін ... ... ... керек, ал ол, үнемі өзін-өзі
жетілдіруді қажет етеді, соған сәйкес жұмыс істейтін ... ... ... ... ету ... ... отырады.
Мысалы, американдықтар еңбек ететін өмірі бойына, орта ... ... ... ауыстырады. Жапонияда, бір бөлегі өмірлік жалдаумен қамтылған
жұмысшылар 2,6 рет жұмысын ауыстырады екен. Батыс ... бұл ... ... ... ... АҚШ-тағыдан төмен. Бұл процесс, ... ... ... экономикаға тән көрініс. Мысалы Францияда
өндірісте және басқа ... ... ... ... ... ... ... басқа жұмысқа ауысады.
Қазіргі жұмыспен қамту саласында, өндіріске қажетті жұмыс күші мен
олардың жұмыстың жағдайына қоятын ... ... ... ... ... ... – кадрлардың тұрақсыздығынан көрінеді. ... ... ... және әлеуметтік жағдайын жақсарту
мақсатында жұмыс орнын ... деп ... ... ... ... ... 2 ... 6 айға дейін созылады. Сонымен бірге миллиондаған дипломы
бар мамандар да ондай дайындық деңгейін ... ... ... ... ал бұл ... яки салалық жұмыссыздықтың орын алып отырғанын
көрсетеді.
Бұл жағдайлар, қазірде нарықты экономикаға өту ... ... ... ... ... де тән бола ... Атап өту ... – бұл
процесс өте шиеленісті ... ... ... ... ... көп ... ... орнығуда, ал ол, ... ... ... ... ... ... қамтылған
жұмыскерлердің босауын жеделдетуде. Кәсіпкерліктің және басқа да шаруашылық
нысандарының баяу қалыптасуы, ... ... ... жұмыскерлерді жұмыспен
қамтуға мүмкіндік бермей отыр. Қалыптасқан шаруашылық ... ... ... ... және ... ... ... толық пайдаланылмауына, көптеген кәсіпорындардың банкротқа
ұшырауына әкеліп соқтыруда. Қорыта айтқанда ... ... ... құбылыс болып табылады. Бірақ оның әр елдің ішкі жағдайына байланысты
белгілі бір мөлшері болады. Егер жұмыссыздар сол ... асып ... ... ... ... ... келтіреді. Ал қажетті деңгейде
тұрса, онда экономиканың тиімді дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Қазіргі таңда ... ... ... ету ... ... елде ... ресурстары 1992 жылы 9,4 миллион адамға ... ... ... ... (17 ... 55 ... құрады. Халық шаруашылығы
қызметінің барлық салаларында 7,4 миллион адам жұмыспен ... ... ... ... ... 81 ... экономиканың мемлекеттік секторында
жұмыс істейді. Бұл мемлекеттік кәсіпорындардың әлі де басым екендігін, ... ... тән ... ... ... ... өте баяу
жүріп жатқандығын көрсетеді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... жұмыспен
қамтамасыз ету қатынастарының терең ... ... ... ... ... басқару жүйесі жағдайында халықты толық, әсіресе тиімді еңбекпен
қамту мәселесін шеше алмады. Бұл ұғымдар туралы біз нені ... ... ... ... ол ... ... көлемінде
еңбекке деген қабілеті бар халықты жұмыс орындарымен қамтамасыз ету. Ал
тиімді ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру.
Өндірісі дамыған батыс елдерінің тәжірибесі, тиімді еңбекпен қамту
тек еңбек нарығы өмір ... ... ғана ... ... ... ... біздің елде жұмыссыздық жоқ және бұның өзі ... деп ... 1991 жылы ... ... ... ... іздеп
жүрген 185 мың адам өтініш білдірді оның 75 мыңы ... ... ... орналасты. Сол жылы бірінші 4 мың адам жұмыссыз деп тіркелді, оның
75 проценті әйелдер болды. Ал 1992 жылы ... ... 70,5 мың адам ... ... ... 54 ... жұмыссыздық бойынша жәрдемақы алды.
Жұмыссыздардың 80 процентіне дейінгісі әйелдер, ал олардың жартысына ... ... ... жастар. Әрбір жұмыссыздың бесеуі - жоғары білімді, әрбір
екеуі – орта кәсіпті маман, әрбір үшеуі – жалпыға бірдей орта ... ... ... аяғына қарай, Қазақстанда тіркелген
жұмыссыздардың саны 250-500 мың адам ... деп ... ... ... ... жинақталған тәжірибеге сүйене отырып бұл ... ... ... ... ... және саяси өткірлігін
азайту үшін соңғы 30 жыл бойына нарық ... ... ... жұмыссыздарға жәрдем берудің әртүрлі жүйелерін қолдануда.
Халықты еңбекпен қамтудың мемлекеттік реттеу механизмі оның ... ... ... мамандандырылған мекемелердің, экономикалық тұтқалардың
кең жүйесін қолдануды қажет етеді. Осылармен ... ... ... жаңа жұмыс орындарын құру және ... ... ... ... ... саясат шараларын жүзеге асыруы қажет.
Жұмыссыздыққа берілетін жәрдем ақшаның мөлшері мен оны төлеу ... 26-34 апта ... ... 50 ... ... ... 47 ... ( Жапонияда жұмыссыздық жасына және басқа көрсеткіштеріне қарай 3-12
ай бойына жалақының 60-80 ... ... – 1-2,5 жыл ... ... процентін, оған қосымша күніне 40 франк жәрдем ақша; Ұлыбританияда – ... ... 28,5 фунт ... ... Жұмыс істейтіндердің еңбек ақысынан
ұстан қалу есебінен арнаулы қорлар құру арқылы да жұмыссыздыққа ... ақша ... ... ... ... ... туралы» заңына
сәйкес, жұмыстан босап қалып жұмыссыз деп тіркелген азаматтарға, бұрынғы
жұмыс орнындағы ... ... 50 ... кем емес мөлшердегі,
бірақ республикада қалыптасқан орташа жалақы мөлшерінен жоғары және өнім
сүру минимумінен төмен ... ... ақша ... ... беріледі.
Осылармен бірге мемлекет жұмыс ... ... ... ... (шетел азаматтарының келуі) шектеу, шетел жұмысшыларының
репатриясын (отанына қайту) ... ... ... ұзақтығын
қысқарту, жұмыс орнын бөлу және мерзімінен бұрын ... ... ... ... ... саясатын жүргізеді. Мемлекет қосымша жұмыс орындарын
жасау үшін қаржы бөлу бағдарламасын ... ... ... ... жапа ... бірінші кезекте жастар мен үнемі жұмыссыз
болатындарға ... ... ... ... көп ... еңбек нарығы әр түрлі топтағы
адамдарды, әсіресе жастарды жұмыспен ... жеке ... ... Ол үшін ... ... ... іске асырылады. Осы
мақсатта кәсіпкерлердің қатысуымен жастар үшін жалақы шығындары бөлінеді,
және оларды ... ... ... шығындарды мемлекет толық өз
мойнына ... ... ... ... және ... ... түрі болып
табылады. Өзінің жұмыс күшін ... ... ... еңбегіне деген
сұранымнан хабардар бола бермейді, олар тіпті ... ... ... бос ... орны туралы да білмеуі мүмкін. Ал басқа аймақтардағы
жұмыс орны туралы одан да аз ... ... да ... ... сияқты сұранымның, ұсынымның және тепе-
теңдік жағдайымен сипатталады. Психологиялық тұрғыдан алғанда еңбекке
сұраным ... ... ... тілегін, ал еңбекті ұсыным қисығы
қызметкердің (жұмысшының) тілегін көрсетеді. Жекелеген еңбек нарығы әдетте,
бізге ... ... ... ... 28. ... еңбек нарығы
28-ші суретте еңбекке сұраным мен ұсыным және ... ... ... ... Сұраным мен ұсыным шарттарының ауытқуы SS
және ДД қисық сызықтарының ... және ... ... ... ... ... W⁄ P.
Еңбекті ұсыным жалақы динамикасына кері пропорционалды тәуелділікпен
әсер ... ... ... егер ... ... ... ... өндіріс
факторларын ұсынумен салыстырғанда шектеулі болатын болса, онда жалқының
өсуі орын ... ... ... ... факторлармен анықталады:
- халықтың мөлшерімен;
- тұрғындардың жалпы санындағы еңбек етуге ... бар ... ... бір жыл ... ... жұмыс сағатының орташа санымен;
- жұмсалатын ... саны және ... ... мамандық
деңгейімен анықталады.
Жалақының тепе-теңдік ... ... ... ... ... ... бар. Тепе-теңдікке жету механизмі болып, жұмыссыздық
көлемінің өзгеруінің ... және ... ... әсер ... ... ... мөлшерінің ауытқуы қызмет етеді: ақшалай жалақы ... ... ... деңгейі өседі, төмендеген жағдайда азаяды.
Еңбек нарығын біз жеткілікті дәрежеде ашып көрсетуге ... па ... ... ... ... ... жоқ, ... әртүрлі
мамандық иелерінің жалақы айырмашылығы көрсетілмеген.
Барлық экономика үшін біртұтас еңбек нарығы болмайды. Нақты өмірде,
біз көптеген, ... ... ... ... ... ... мамандықтар, салалар және территориялар бойынша бөлінді. ... ... ... өту үлкен шығынмен байланысты. Еңбек нарығындағы
тепе-теңдік жағдайы көбінесе мемлекеттің ... ... ... ... ... ақша еңбекті ұсыну жағдайына әсер
етеді. Жалақының ең ... ... ... ... мен ... ... түрде бейімделу әрекетіне шек қояды.
3.2. Еңбек биржасы және оның атқаратын қызметтері
Жұмыссыздық проблемаларын ... ... ... (тұрғындарды
жұмыспен қамту қызметі) айтарлықтай орын алады. Нарық ... ... ... биржасы алғашқыда жұмыссыздарға жәрдем беру мақсатында
адамгершілік институттары ретінде пайда ... ... өте келе және ... ... ... оның ... және атқаратын қызметтері
өзгерді. Еңбек биржасы – бұл ... ... ... ... ... ... ... келісім жасалатын, тұрақты жұмыс істейтін
мекеме. Бұрынғы КСРО-да ең соңғы еңбек ... 1932 жылы ... ... нақты жағдай еңбек нарығының барлық элементтерін қайта жаңғыртудың
қажеттігін ... ... 1991 ... 1 ... бастап Қазақстанда
барлық жерде тұрғындарды еңбекпен қамту қызметі жұмыс ... ... ... негізгі атқаратын қызметтері мыналар: еңбек
нарығындағы сұраным мен ұсынымды ... ... ... алу және бос
жұмыс орындарын тіркеу; ... ... және ... тұруға тілек
білдіретін адамдарға ақпараттар беру; ... ... ... ... оқыту
мен қайта дайындауды ұйымдастыру; жастар арасында кәсіптік бағдар беру
жұмысын жүргізу; адамдарды ... ... үшін ... ... және жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы ... ... мен ... ... ... ала ... ... арқылы
еңбек нарығына әсер етеді. Еңбек биржасы ... ... ... үшін ... ... ол тек қана ұсынымдылық сипатта болады,
себебі ... ... ... ... ... құқы баржәне оны
өздерінің кадр бөлімі арқылы жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... мен ұсыным туралы
мағлұматтар банкісі болуы қажет. Осы бағытта ... ... ... ... ... ... ... мысалы, аймақты және
жергілікті деңгейде жұмыс күшінің электронды банкілері құрылған. ... ... ... ... ... ... көмек көрсетіледі.
Нәтижесінде барлық мамандық топтарындағы жұмыссыздардың 40 ... ... ... ... ... ... жұмыссыздарды қаржыландырудың
жаңа бағдарламасы ендірілген. Әсіресе, Вашингтон штатында федералдық үкімет
тиісті білім, жұмыс ... бар және өз ... ... болғысы келген 400
жұмыссыз адамға белгілі бір уақытқа дейін мүмкіндік беріп, алдын-ала
жәрдемақы ... ... өзі, ... ... жобасының экономикалық дәлелі
бар, әдейі курстарды өткен, ... жаңа істі ... ... жұмыссыздарға беріледі.
ІV. Нарық жағдайындағы баға
4.1. Бағаның мәні және атқаратын қызметтері
Нарық пен баға ... ... ... ... ... ... - ... баға өзінің экономикалық ... ... ... ... ... реттеуші мүмкіндігінен айырылады,
сөйтіп біздің өткен тәжірибеміз көрсеткеніндей жай ғана ... ... ... айналады.
Бағаның өз міндеттерін атқаруы қоғамдық еңбек шығындарын ... ... ... ... ... мен ұсынымның
арақатынасын реттеуі, нарықтағы тепе-теңдікке жетуі үшін – олар белгілеген
бір ... ... ... және ... ... жағдайлармен бірге
өзгеріп отыруға тиіс. Жалпыға бірдей ... баға қою ... ... жету ... емес. Тәжірибе көрсетіп ... ... баға ... ... ... құндық негізінен қол ... ... ... ... айқындығы оның мәнімен сипатталады. Экономикалық теория
үйреткеніндей баға құнның ақшалай ... ... ... оның ... ... еңбек шығынымен анықталады. Өндірісте ... ... ... ... ... белгілі бір бағамен өткізіледі. Баға
қалыптасқан нарық конъюктурасына байланысты ... ... ... ... ... болмауы мүмкін. Баға өте қозғалмалы және көптеген
факторлардың ... ... а) ... мен ... ә) ... б) ... ... в) баға емес сипаттағы факторлар. Дегенмен
осы факторлардың әсерімен баға құннан қалай ауытқыса да, оның ... ... ... ... ... баға белгілеуде құн заңы емес, тек
қана бәсеке, сұраным мен ұсыным заңына сүйену керек дейді.
Жоғарыда көрсеткеніміздей нарықтық баға ... ... оның ... және тез төмендеуі де мүмкін. Жаңа жоғары сапалы және болашағы зор
бұйымдарға-бағаның өсуі, ал олардың ... ... ... ... және ... ... бағаның төмендеуі заңды құбылыс. Бұл арада
әңгіме оларды жасанды түрде жоғарылату немесе төмендету ... ... жоқ. Егер ... өсіру орын алатын болса кәсіпорын өзінің қуатын
толық пайдаланбай-ақ көп пайда алу мүмкіндігіне ие ... ... ... және бәсекенің жоқтығы жағдайында бұл, өнім шығару
көлемінің өсуіне емес, ... ... ... ... баға ... ... өздеріне қажетті ... ... ала ... мүмкін, өйткені оларды өндіру тиімсіз ... ... ... кәсіпорындар банкротқа ұшырау қаупі төнеді.
Егер баға өндірушінің шығындарын өтесе және өндірісті ... ... ... ... ... қамтамасыз етсе, ол өнім
өндіру көлемін кеңейтуге ынталы болады. Ал бұл ... ... ... ... ... болу керек деген қағиданы көрсететін күн заңын ұстану
деген сөз. Осының нәтижесінде өндіріс көлемінің ұлғаюы ... ... ... Бұндай жағдай, өндірушілер пайданы көбірек алу үшін не
өндірісті ұлғайтуы ... ... ... сұранымының тенденциясын ескере
отырып өнімді жаңартуға мәжбүр ... ... ... және өсуі тек қана
құн заңының әрекетімен ... ... ... бірге сұраным мен ұсыным
заңының әрекетінен де тәуелді ... ... бұл ... ... өзгеше
болады. Егер бірінші жағдайда баға динамикасының ... ... ... ал екіншісінде – бағаның одан ауытқуы тұр. Жаңа өнімді
игерулдің басында бағалар қоғамдық қажетті ... ... ... ... және одан ... өсуі ... Керісінше, нарықтың
тауарлармен толу және ... ... ... ... қарай
баға шығындарымен салыстырғанда тезірек төмендей бастайды. Сондықтан
кәсіпкерлер тек ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге
пайда табу үшін де, барынша көп қаржы мен ... ... ... ... ... түрде жаңартып отыруға тиісті.
Нарық жағдайындағы баға құру стратегиясы шығындардың, ... ... және ... ... ... шығындардан негіз алатын баға құру стратегиясы бағада, ол
шығындардан басқа, қызмет көрсетуге жұмсалған шығындарды, пайданы, басқа ... ... ... ... Бұндай стратегия сериялы және жаппай
өндірілетін өнімдерге қатысты ... ... ... ... өнім өндіруші фирмалардың- бұйымдардың сапасын көтеруге
тұтынушыларға қызмет ... ... ... ... ... көбейіп,
біресе азайып отырады. Мысалы, АҚШ пен Жапонияның ... ... ... ... 7-15 ... құрайды.
Бұндай жағдай баға мен құнның өзара байланысын реттейтін нарық
механизімін елеулі ... ... ... ... ... ... қозғалыс жасай алмайтын, олигополиялық құрылымдар орнықтырған
жоғары баға үстемдік жүргізеді. Ал құнның мөлшері ... ... ... ... ... - ... тіркелген баға шамасына
сәйкес өзгереді. Нәтижесінде, ... ... және ... қажетті еңбек
шығындарымен материалдық құралдар барынша жедел ... ... ... және өткізу аппаратының нарықтық ... ... ... Нарық жағдайындағы баға құру стратегиясы
Енді нарықтағы жағдайды тауар өндірушілердің (сатушылардың) тарапынан
қарайық. ... ... ... ... баға ... болса сатушы аз тауар
ұсынады немесе тіпті оны ұстап қалады; жоғары болса - ... ... ал өте ... ...... ... ... талапқа сай келмейтін
кез-келген бұйымды өткізуге тырысады. Осылай ұсыным бағасы, яғни сатушылар
өздерінің тауарларын сатуға ынталы болатын ... ... баға ... баға ... бағасынан төмен түсе алмайды, әйтпесе өндіріс пен
өткізу тиімсіз болады. Неғұрлым бұл баға төмен болса, соғұрлым ... ... ... ... ... ... ... бөлу және өткізу
шығындары ол бағадан жоғары болады, сөйтіп тауар өндіруді тиімсіз ... ... ... ... ... саны да, ... жеткізілетін
тауардың көлемі ұлғаяды.
Көріп отырғанымыздай сұраным мен ұсыным ... ... ... Ол ... бір жағынан тауарларға сұранымның көлемі мен
құрылымының, ал екінші ...... ... ... мен құрылымының
арасындағы жалпы және дербес сәйкестікті сипаттайды.
Егер сұраным, ұсыным және бағаның ... ... ... қисықтар түрінде бейнелесек, онда бұл қисықтар белгілі ... ... баға ... ... (34-ші ... ... Ол
сұраным мен ұсынымның қарама – қарсы нарықтық күш бола тұра бір-бірімен
теңесетінін сипаттайды. Бұндай жағдайда ... баға ... ... баға ... ... Ол сатып алу мен тұтынудың ұтымды
мөлшерін сипаттайтын, ... пен ... ... ... ... ... ... тек қана экономикалық емес, ... ... ... ... қалыптасады. Мысалы, бағаны белгілегенде нарықтық
қатынастардың ... ... мен ... ... сияқты
басқада қатысушылардың әсерін ескеру қажет. ... ... ... ... ... ... белгіленген баға қоюдан аулақ
бөлу, бөлшек сауда бағасын ұстап тұру, баға кемсітушіліге, яғни ... ... ... ең аз ... ... ... сату, алаяқтық мақсатта
бағаны өсіру т.б. бұзбау керек.
Баға белгілеудің жалпы бағытын таңдауда, өнім ... ... ... ... үшін жаңа және ... жатқан тауарлар мен қызметтерге
бағаны анықтауда маркетингтің алатын орны зор. Қазіргі ... жаңа ... ... ... ... ... үшін кәсіпорындарға бағаның негізгі алты
түрін қолдануына болады:
1) нарықтағы «бетке ... ... алу» ... жаңа ... ... ... белгілі бір ауқатты
топтары сатып алады деген үмітпен оларға жоғары баға қойып сату;
2) нарыққа ... ... үшін ... ... яғни ... бар сол
өнімге ұқсас тауарлардың бағасымен төмен баға қою;
3) қайсыбір дөңгелек ... сәл ... ... ... 99 ... ... және тұтынушыларда таза психологиялық біршама төмен баға
көзқарасын ... ... ... ... негізгі бәсекелес әдетте өндіріс саласындағы жетекші
фирманың тағайындауына ... ...... ... ... ... бағасы;
5) өндіріс шығындарының орынын толтырумен қойылатын баға, яғни өзінің
жаңа өніміне оны өндірудің нақты шығыны мен ... ... ... ... ... ... ала ... бағаны белгілеу;
6) мәртебелі баға, яғни ерекше қасиеті бар сапасы өте ... ... ... ... ... маркетингтің жәрдемімен жаңа өнімдерге
қойылатын баға түрін және соған сәйкес қандай баға ... ... ... міндеті тұрады. Таңдау көптеген факторлардан тәуелді ... ... ... атап ... ... ... ... сол кәсіпорынның
бақылауындағы үлесі, жаңа бұйымды нарыққа өндіру жылдамдығы, қаттылығы және
т.б. Сонымен бағаның өзін-өзі реттеу жүйесі болатынын, онда ... ... ... ... тиімсіздігін өнім өндірушілердің нарықтағы орнын
нық түрде тұрақты сақтау үшін бағаның мөлшерін оңтайландыруға ... ... ... ... ... ... жасауы үшін көптеген
дамыған елдердің мемлекеттері экономиканың осы ... ... ... ... ... жүзеге асыруда. Нарық жағдайында бағаны
мемлекеттік ... ... бір ... ... ... органдарының тарапынан бағаларды бақылап отыру. Оның мақсаты
– еңбек ақы мен ... ...... номинальды көтерілуінің
индексін белгілеу үшін өмір сүру құнының өсуін, сонымен қатар
бағаның көтерілуі ... ... және ... ... қалай әсер ететінін ... ... ... ... ... Бағаға жанама әсер ету. Оның мәні ... ... да ... ... және ... шектеулерді немесе алып тастауда, есеп нарқын
өзгертуде, ... ... ... варияциялауда ақша
эмиссиясының ақша шығару мөлшерін көбейтуде немесе азайтуда тұр.
3) Баға ... ... ... ... Бұл ... ... ... рұқсат беретін өндіріс шығындарын тым арттыру,
яғни өзіндік құнға тым ... ... ... және басқа қорларға аудару туралы болып отыр.
4) Бағадағы жетекшілік. Бұндай құбылыс ... ... ... мемлекеттің үлесі едәуір салаларда байқалады. Бұндай
жағдайда, мемлекеттік органдар ... мен ... ... ... ... ... баға» белгілейді, кейін ол
баға бүкіл өндіріс саласы үшін оған кіретін кәсіпорындардың қандай
меншік формасында болуына қарамастан ... баға ... ... тікелей мемлекеттік әсер ету. Оны жеке өндірушілердің
шығындарын азайту үшін жұмсалатын мемлекеттік ... ақша ... ... ... бір ... ... немесе тұтынушыларға
ерекше қосымша төлем төлеу арқылы қол жеткізілетін, кейбір тауарлар
мен қызметтерге бағаны төмендету ... ... ... ... ... ... өндірілетін тауарлар мен
қызметтерге белгіленген жеңілдетілген баға мен тарифтерді қою. Оған
соның ішінде, ... ... ... ... ... ... электроэнергиясына
қойылатын бағалар, теміржол, почта-телеграф тарифтер ... ... ... ... және ... ... қабілетін нығайтуға жағдай жасайды.
7) Тіркеу немесе көтерілу шегін белгілеу фирмасындағы бағаның үстінен
қойылатын ... ... Бұл ... реттеудің
кәдуілгі құралы. Ол, әдетте, нарықтық шаруашылықта тиімсіз деп
есептеледі, көбінесе әлеуметтік ... ... ... жағдайда ғана қолданылады.
8) Белгілі бір тауарлар түріне баға қою және бақылау хұқын ұлтүстінен
қарайтын ... ... Оған ... ... мен ... ... мен қара металға қойған бағасы, ... ... ауыл ... тауарларына уақытша
белгіленген бағасы, интеграциялық бірлестіктер ... ... ... баға ... ... болып табылатын салықтарды үйлестіру мысал бола алады.
Жалпы, Қоғамдастық шеңберіндегі ұлт үстінен қарайтын деңгейде бағаның
15 проценті қойылады.
Қазақстан Республикасының экономиканы тұрақтандыру және ... ... ... «Дағдарысқа қарсы шұғыл ... және ... ... ... ... 1993 жылы ... энергия көздерінің, темір жолдың, жүк және ... ... ... ... газдың, электр және жылу
энергиясының, пәтерақының, су құбыры қызметінің, канализацияның, орталық
жылыту мен ... ... ... почтамен жіберудің, радио мен телефон
абоненттік төлемнің, сондай ақ нанның,балалар ... мен ... ... ... мен ... мемлекеттік реттеуді сақтау көзделіп отыр.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, әкімшілдік-әміршілдік жүйенің ұзақ ... ... ... ... ... ... кімге де болса оңайға
соқпайды. Әлі күнге дейін ... ... ... ... ... оған тән ... ... жүйесімен, жаппай жұмыссыздықпен,
еңбекшілердің әлеуметтік қорғансыздығымен ... ұғым ... ... ... ... ... нарыққа өту халықтың әл-
ауқатының көтерілуіне, экономиканың тиімділігі мен бір ... ... ... және ... көркеюіне жағдай жасайтынын
дәлелдеп отыр. ... ... өту ... пен ... алуына, тауар өндірушілердің экономикалық дербестігін қамтамасыз
етуге, өндірісті тұтынушылардың ... ... ... ... өзінің мәнісі жағынан тек ұқыпсыздар мен жалқауларға, қолынан іс
келмейтіндерге тиімсіз.
Нарық – бұл ... ... ... ... ... ... ... және оларды ақшаның ... ... ... ... қарым-қатынастардың жиынтығы,
шаруашылықты ұйымдастыру формасы.
Нарықтық экономика – ... келе ... ... ... оның ... ... бай тарихы бар. Нарықтың қалыптасуы айырбас
пен қоғамдық еңбек бөлінісінің дамуымен ... ... ... ... ... ... бөлуге болады: а) нарық элементтерінің
пайда болуы, б) натуралдық ... ... ... в) ... баламасы
кезеңінің нарығы, г) тауар емес балама кезеңінің нарығы.
Бірінші кезеңде айырбас операциялары тұрақсыз, кездейсоқ болады, ... ... ... ... Құндық қатынастар, әрбір жеке сауда –
саттық көріністерде кездейсоқ болды.
Екінші кезеңдегі тауар қозғалысын мына ... ... Т - ... ... ... айырбас көбіне – көп өндірістің шарты бола
бастайды. Осының ... ... ... ... ... ... ... әліде болса тауардың бір түрімен біртұтас
болып бірігіп кеткен жоқ, сондықтан «таза» құнның иеленушісі ... ... ... ... ... ... тепе-теңдігі мына айырбас формуласы бойынша Т
–Т балама –Т .Әрбір жергілікті нарыққа балама тауардың бір түрі тән. ... ... ... ... ... ... ығысып шығып қалып
отырады. Бұл кезеңде «таза» құн өзінің иеленушісінің белгілі бір ... ... ... ... ... оған тауар қабығынсыз өмір сүре
алмайтын «шығындық» және «шығындық ... деп ... ... ... ... ... ... жеке дара иеленушісі
қызметін алтын атқара бастайды.
Төртінші кезеңде ... ... ... ... ... ... ... ақшалар өзінің «тауарлық» мәнін жоғалтады. Былайша
айтқанда, құнның өзінің заттық иеленушісінің оқшаулануы қазіргі ... ... ... болып табылады.
-----------------------
Биржа саудасы тәртібі
жөніндегі комитет
Үлгі және сапа жөніндегі
комитет (эксперттік ... ... ... САТТЫҚ ЗАЛЫ
Дайын тауар
бөлімі
Бартер(айырбас)
шарты бөлімі
Алдағы уақытта шарт жасау бөлімі
Қор жинау бөлімі
Аукцион
Мұнда шарт жасайсың (ауызша)
Тіркеу комитеті
Есеп айырысу палатасы
биржалық тауар
ақшалар
Сатарман
Аларман
Мұнда барлық
тәртіпті ... ... ... тауардың
бағасына келісесің
Өзіңнің тауарың
туралы ақпаратты
ендіру
Шартты тіркейсің
биржа қызметі үшін төлейсің
ж
а
л
а
қ
ы
еңбектің саны
Е
S
S
Д
Д
Q
Q
Е
Д
Д
S
S
х
р

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Материалдық ресурстарды басқару66 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Адам - биоәлеуметтік жан11 бет
Адамның тарихи дамуындағы биологиялық және әлеуметтік факторлар 16 бет
Антик философиясы жайлы39 бет
Ақыл-ой тәрбиесі және оны қалыптастыру жолдары35 бет
Ақыл-ой тәрбиесінің мазмұны және оның қасиеттері34 бет
Ақыл-ой тәрбиесінің негіздері20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь