Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары

Абай Құнанбаев – қазақ әдебиеті тарихында ғана емес бүкіл қазақ халқының тарихындағы ерекше құбылыс, өзгеше белес. Ол – қазақ халқының тұтас бір заманындағы ақыл-ойының, мәдениетінің, өнері мен әдебиетінің, тілінің айнасы.
Өзара көршілес елдердің тілдері әр түрлі мәдени-экономикалық, саяси-әкімшілік қарым-қатынастар арқылы бірінен екіншісіне ауысып, жаңа сөздермен, жаңа атаулармен толығып отырады. Қазақ халқы азиялық бөліктегі елдермен, шығыс елдерімен тығыз байланыста болғаны бәрімізге аян. Осы қарым-қатынас нәтижесінде қазақ тіліне араб, парсы, басқа түркі тілдерінен біраз сөздер енген. Араб және парсы сөздерінің қазақ халқының тілдеріне ену себептерін Р.Сыздықова өзінің «Қазақ әдеби тілінің тарихы» атты еңбегінде былай көрсетеді. «... Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеген халықтардың Ислам дініне енуі, там-тұмдап болса да мұсылманша /арабша/ оқу-ағартудың орын алуы, орта ғасырлық түркі әдебиетінің қазақ қауымына да таныс болуы сияқты факторлар себеп болды...» /199 - бет/
ХІХ ғасырдағы тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты қазақ әдебиетінің сөздік құрамына орыс сөздері де көптеп ене бастады. Жоғарыда айтылған еңбекте «... болыс, старшын, майыр, сот, медәл, піркәшік, солдат, барабан, интернат, кір, бөз, базар, самауыр, тарантас...» /198 – бет/ секілді орыс сөздерінің тілімізге ену құбылысын түсіндіріп келіп, орыс сөздерінің ену мезгілін былай көрсетеді «... Қазақтың әдеби тіліне, оның ішінде көркемсөз дүниесіне орыс сөздерінің молынан ене бастаған және жазба әдебиет арқылы енген түсы – ХІХ ғасырдың ІІ жартысы» /199 – бет/.
«Әдебиет - өмір айнасы» дегенді, заманнан, қоғамнан тыс өмір сүрудің мүмкін еместігін ескерсек, Абай өлеңдерінің тіліндегі кірме сөздердің қолданысы – тарихи заңды құбылыс.
Жас шағынан бастап араб, парсы, көне Шағатай тілдеріндегі әдеби
        
        Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу
ерекшеліктері мен мағыналары
Абай Құнанбаев – қазақ әдебиеті ... ғана емес ... ... тарихындағы ерекше құбылыс, өзгеше белес. Ол – қазақ ... бір ... ... ... өнері мен әдебиетінің,
тілінің айнасы.
Өзара көршілес елдердің тілдері әр ... ... ... ... ... ... ... ауысып, жаңа
сөздермен, жаңа атаулармен толығып отырады. Қазақ халқы азиялық бөліктегі
елдермен, ... ... ... ... ... ... аян. Осы қарым-
қатынас нәтижесінде қазақ тіліне араб, парсы, басқа түркі тілдерінен ... ... Араб және ... сөздерінің қазақ халқының тілдеріне ену
себептерін Р.Сыздықова өзінің «Қазақ ... ... ... атты ... ... «... Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеген халықтардың
Ислам ... ... ... болса да мұсылманша /арабша/ оқу-ағартудың
орын алуы, орта ... ... ... қазақ қауымына да таныс болуы
сияқты факторлар себеп болды...» /199 - бет/
ХІХ ғасырдағы тарихи-әлеуметтік ... ... ... ... ... орыс сөздері де көптеп ене бастады. Жоғарыда
айтылған еңбекте «... болыс, старшын, майыр, сот, ... ... ... ... кір, бөз, базар, самауыр, тарантас...» /198 – бет/
секілді орыс сөздерінің тілімізге ену ... ... ... ... ену мезгілін былай көрсетеді «... Қазақтың әдеби тіліне, оның
ішінде көркемсөз дүниесіне орыс ... ... ене ... және ... ... ... түсы – ХІХ ғасырдың ІІ жартысы» /199 – бет/.
«Әдебиет - өмір ... ... ... ... тыс өмір ... ... ескерсек, Абай өлеңдерінің тіліндегі кірме сөздердің
қолданысы – тарихи заңды құбылыс.
Жас шағынан ... ... ... көне Шағатай тілдеріндегі әдеби
шығармаларды көп оқып, Семейдегі Приходская школадан үш айдай ғана ... ... өзі ... орыс ... ... үйренген Абай өз
туындыларында осы білімдерін орынды пайдалана білген. Абай өлеңдеріндегі
кірме сөздердің ... ... ... ... болады.
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің жиілігі.
|1 |Араб тілінен |402 сөз |
|2 ... ... |50 сөз |
|3 ... ... |5 сөз |
|4 ... ... ... |25 сөз |
|5 ... ... |62 сөз |
|6 ... ... |27 сөз |
|7 ... ... |4 сөз |
|8 ... тілінен |1 сөз |
|9 ... ... |1 сөз ... ... тілінен |1 сөз |
| ... саны |578 сөз бен сөз ... |
| ... |11 ... тілдік қорын |
| | ... ... ... көріп отырғанымыздай ең көп пайдаланылған кірме сөздер
араб тілінен ... ... саны – 402 сөз бен сөз ... Араб сөздері
Абайдың «Әлифби», «Абыралға», «Өлең – сөздің патшасы, сөз ... ... ... ... ... ... ... «Лай
суға май бітпес, қой өткенге (Әбдірахман өлген соң өзіне айтқан жұбатуы)»,
«Өлсе ... ... адам ... ... ... сөз ... ... өзі де
рас, сөзі де рас» деген өлеңдерімен он ... ... ... ... отыз ... отыз ... отыз ... қара сөздерінде
кездеседі. Бұл туындылардағы араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктері мен
жиіліктері әр қилы. Абай ... ... араб ... екі ... ... ... Бірі – ... діни ұғымдарды білдіретін
сөздер тобы, ... – діни ... ... жоқ ... Біз ... араб ... осы екі сала ... бөліп қарастырамыз.
«Әлифби» өлеңінде барлығы он үш араб сөзі мен ... ... ... діни ұғымдағы бір ғана сөз «... Ләм әлиф, лә илаһа илалла»
қолданылған. Лә ... ...... ... ешбір тәңірі жоқ деген
мағынаны білдіреді.
«Абыралыға» өлеңінде үш араб сөзі бар, ... де діни ... ...... ... – міндетті бес уақыт оқылатын намазға қосымша оқылатын намаз;
Еннатайыңа кәлкәусар (бұзып айтылған аят ...... да ... ... ... оқытып,
Көріп едім, шатылды.
Ниет қыла білмейді
Не қылады нәпілді, - дей отырып, ақын өлеңде ораза-намаздан ... бар ... ... ... ... ... ... дұрыс жаттап
алуға әрекет жасамаған құрдасы Абыралыны әжуалау арқылы дін жолын ұстаған
дүмшелерді сынға алған.
«Өлең-сөздің ... сөз ... ... ... 6 араб ... қолданған,
оның бесеуі діни ұғымдағы сөздер:
Аят- құран сөзі;
Хадис – Мұхаммед пайғамбардың сөзі;
Құтпа – уағыз оқу, сөйлеу.
Мүнажат- аллаға ... ... сөз ...... ... ... діни ... сөздерді ислам дінін мадақтау үшін емес, діни
ұғымдарды өзінің керегіне жарата отырып, өлеңнің сол ... ... үшін ... ... ... ғұламасы
Мінәжат уәлилердің зар наласы.
Бір сөзін бір сөзіне қиыстырар
Әрбірі келгенінше өз шамасы.
«Оненгиннің ... ... ... екі араб сөзі ... оның
біреуі діни ұғымдағы сөз.
Михраб – мешіттің төріндегі молда тұратын құбылаға қараған орны.
Михрабым сен бас ұратын,
Тіл жете ... ... ақын ... ... ... михраб сөзіне ,яғни ... ... ... ... «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» ... 13 араб сөзі ... ... ... діни ... білдіреді.
Аманту , аманту билләҺи – аллаға сендім, барлығына, жалғыздығына сендім.
Уактубиһи – және кітаптарына сендім;
Нәби- пайғамбар;
Қағида – ... ... ...... білу, анықтау.
Әһли кітап – қасиетті кітаптың ішінде аты ... ... – анық ...... ... қылу;
Ғибадат – табыну, құлдық ету;
Мүмин – ислам дінін жақтаушы ... ... біз ... діни ... ... танимыз.
Распенен таласпа, мүмин болсаң,
Ойла, айттым, адамдық атын ... ... ... алла жолына түссең адам атыңды жоймайсың,
алла жолында болсаң, адамдықтан шықпайсың ... ... ... төрт араб ... үшеуі дерексіз ұғым
атаулары болып келеді, діни ұғымдағы бір сөз ... ... ол ... ...... бір аты, ...... жиынтық деген мағынаны
береді.
Әбіштің сыйххатын
Беркітсең кеудеге.
Сыйххат – есендік, саулық амандық ... ... ... ... - өнер, шеберлік, кәсіп дегенді білдірсе, ақын бұл жерде
көркем шығарма мағынасында қолданған. ... араб ... ... ... ... ұлы ... науқастанып жатқанда, бір құдайға ... ... ... ... ... ... мазмұнын жеткізуге қызмет етіп
тұр.
«Өлсе өлер, табиғат, адам өлмес» өлеңінде ... араб ...... мәңгі жасаушы;
Фәни - өзгеретін, бітетін, өткінші жалған дүние;
Мәхшар – ақырзаман болғаннан кейін адам баласының күнәсі ... ... ... ... көрмей,
Міні қайда екенін біле алмассың
Терең ойдың телміріп соңына ермей
Дүниеге ынтық, ... ... ... ... ... бармас.
Бұл жердегі араб сөздері фәнилық дүниеге бой ... ... ... ... ғана ... түгел деген мағынаны беріп тұр.
«Лай суға май ... қой ... ... төрт араб сөзін
пайдаланған:
Халиқ – жаратушы деген мағынада;
Даһри – ақыретке сенбейтін ... ... ... сөз ... ... деген мағынада қолданылған.
Халиққа мақұлық ақылы жете алмайды
Оймен білген нәрсенің бәрі – ...... ... халық қылған ол Лә-мәкән.
Ақын бұл өлеңінде «қошы жоқ құлазыған ... ... ... ... ... ... халін халиқ, дәһрі, лә-мәкән секілді діни
лексикамен бедерлейді.
Абай өлеңдеріндегі діни ұғымға байланысты сөздердің ... ... бұл ... ... ... де зерттедік. Зерттеудің
нәтижесіндегі сөздердің қолданылу жиілігі бойынша мынадай таблица жасадық:
|қ/с|Сөздер |Қазақша ... ... |
| | | ... |
|1 ... |Тәңірі, құдай, жаратушы. |101 рет |
|2 |Аят ... ... |6 рет |
|3 ... ... ету. |1 рет |
|4 ... ... ... ... оқу. |2 рет |
|5 ... ... айтылатын уағыз. |1 рет |
|6 ... ... имам ... ... |1 рет |
|7 ... ... дініне, құдайдық жалғыздығына сену |3 рет |
|8 ... ... бес ... ... ... ... |2 рет |
|9 ... ... ... |1 рет ... |Сәжде |Пайғамбар. |1 рет ... ... ... ... ... ... ... |1 рет ... ... ... ... ... |3 рет ... ... |Намаз оқыр алдындағы дәрет алу, жуыну. |9 рет ... |Хаж ... ізгі ... |1 рет |
| | ... ... діни ... ... ... | ... ... тіліндегі араб сөздерінің келесі бір тобы – діни ұғымға
байланысы жоқ сөздер. Бұл сөздердің көбі жалпы дерексіз ұғым ... ... ... ... бар ... ... араб сөздерінің көбі оқу-ағарту, мәдениетке
байланысты енген сөздер. Бұл өлеңнің әр жолы араб ... ... Ре ... Зи ... Сын ... Сат ... Зат ... Тай ... Зай ... ... ... ... Ләм ... ... ... Науаиға еліктегенін көреміз. Науаи әр тармақтың
соңын араб алфабитімен аяқтаса, Абай араб ... ... ... ... да ... дерексіз ұғым атаулары кездеседі.
Ғибрат- үлгі, өнеге;
Бәләи – ... ... - ... азап шегу;
Нисбәт – байланыс;
Әбиәт - өлең, жыр, бәит ... ... ... – мақтау,өлең, ода;
Жамал – көрік, сұлулық;
Халил – шын дос. сүйген жар;
Залил – ... ......... ... ... өлеңінде 4 араб сөзі қолданылған. Оларды сұлу ... ... үшін ... бет ұшы әхмәр.
Лағыл – асыл, қызыл тас, ......... ... ... ... екінші бағыты Абай өлеңдеріндегі діни ұғымға
байланысы жоқ араб ... ... ... мен ... ... еді. Араб ... қолданылу жиілігі бойынша мынадай зерттеу
жүргіздік.
|қ/с|Сөздер |Қазақша мағынасы ... ... |
|1 ... ... ... көпше түрі |1 рет |
|2 ... ... ... ... ... |2 рет |
|3 ... |бірақ |9 рет |
|4 ... ... ... |1 рет |
|5 |Мәт ... ... ... ... белгі |1 рет |
|6 ... ... ... |5 рет |
|7 ... |хат, ... |1 рет |
|8 ... ... болу, жан қию |2 рет |
|9 ... ... ... ... |5 рет ... ... ... айтылатын одағай сөз |1 рет ... ... ... шайыр |1 рет ... ... ... ... |2 рет ... |Шырыш |тыныштық, ынтымақ |1 рет ... |Яки ... ... |26 рет ... жердегі араб сөздері өздерінің тура мағынасында қолданылған.
Қазақ тіліне араб сөздерінің ену кезеңі ғалымдардың ... ... ... ... ... – ХҮ ... ... яғни, қазақ халқы
қалыптаспаған кезге дейінгі, қазақ тіліне сіңісіп, қазақтың төл ... ... ... ... ... – ХҮ ... бастап ХХ ғасырдың басына
дейінгі енген сөздер. Бұл сөздер - қазақ тіліне сіңісе қоймаған сөздер.
Біз ... ... араб ... сол араб тіліндегі
тұлғасында қолданған сөздерін қарастырдық. ... ... ... ... белгілі болып кеткен сөздер қарастырылған жоқ. Біздің мақсатымыз
Абай ... араб ... ... ... ... және
ерекшелігін таныту болып отыр.
Осы жұмыстарды орындау ... біз ... ... ... Абай ... өлеңдеріндегі араб тілінен енген сөздердің
көпшілігі өзінің сол ... ... ... ... ... Абай араб сөздерін өлең сөзінің ... ... ... ашу ... ... мағынасын анық әрі нақты жеткізу үшін қолданған.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Р.Сыздықова «Қазақ әдеби тілінің тарихы», Алматы, «Ана тілі» 1993 ... ... ... ... ... 1995 ... Абай шығармаларының толық 2 томдық жинағы, Алматы, «Жазушы»
1995 ж.
4. ... ... ... ... ... 2 томдық 1984ж.
мектеп баспасы .

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы негізінде)4 бет
Грамматикалық мағына және оның түрлері11 бет
Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер133 бет
Шылау сөз5 бет
"экспертті жүйенің қолданылу аудандары"5 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет
SQL-дің жүйелік құрылым және мәліметтер базасында қолданылуы20 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь