Әмір Темір туралы тарихнама

Кіріспе

Әмір.Темір туралы тарихнама, оның қысқаша сипаттары

Орталық Азияның ХVII ғасырдың екінші жартысымен XIV ғасырдың ортасына дейінгі саяси.әлеуметтік жағдайы.

Әмір.Темірдің жастық шағы мен қалыптасуы

Әмір.Темірдің жеке билігінің орнауы (1370.1405)
(Тимуридтер империясының құрылуы).

Әмір.Темір мемлекетінің ішкі жағдайы

Қорытынды
Темірлан немесе түркі дүниесінде Әмір-Темір атымен тарихта әйгілі аты қалған тұлғаның жеке өмірі мен оның сан-алуан қызметтері қазіргі кездегі оқымысты зерттеушілердің барған сайын қызығушылығын арттыра түсуде. Оның себептері де түсінікті. Өйткені Темірлан туралы бұрынғы жазылып, зерттеліп кеңінен тарихта әртүрлі зерттеу жұмыстары мазмұндары жағынан ұқсас болғанымен олардың ортақ бағалары бірдей болды. Ондай "ұқсастық" немесе "бірегейлік баға" беріліп кеңес дәуірінде жарыққа шыққан еңбектерде кеңінен орын алды. Кеңес авторларының зерттеулерінде отаршылдық, билеп-төстеушілік мүдделеріне сәйкестендірілді. Сөйтіп Әмір-Темір тарихи тұлға ретінде тек "зұлым", "басқыншы", "жауыз", "қатыгез" т.б. бағалармен сипатталды. Әрине, өзінен-өзі түсінікті нәрсе XIV-XV ғасырдағы Орталық Азия, түркі халықтарының мемлекеттілігін қалыптастыру басқа саясаттармен қатар соғыс қимылдарынсыз шешілуі мүмкін емес еді. Мұндай құбылыстар тек Орталық Азия халықтарының тарихына ғана тән емес, ол әлем халықтарының орта ғасырдағы тарихтарына да бірден бір тән құбылыс екендігін тарих оқиғалары растайды. Демек, басқа өркениет дәрежесіне қолдары жеткен халықтардың бастарынан өткен "зорлық соғыстар" объективті жағымды роль атқарып, біртұтас мемлекеттілікті қалыптастыруда өзінің үлесін қосты. Осы мағынада алғанда Әмір-Темір саясаты да қайта қаралып, оны Орта Азия халықтарының біртұтас мемлекетін құру жолындағы күрес заңдылықтарымен байланыстыру қажет . Сонда ғана Әмір-Темір туралы зерттеулер біздің пікірімізше толық, тарихи шындықгы толықтыра түседі деген ойдамыз. Жоғарыдағы айтылған пікірлерден, әрине, Әмір-Темірдің басқыншы соғыс, қатігездік жойқын әрекеттерін бүркемелеу ниеттері пікірлері тумаса керек. Оның ұлы әскери қолбасшы ретінде шын мәнінде жойымпаз соғыстар жүргізіп, есімі жауыздық пен қатігездік баламасына айналғандығын жоққа шығаруға болмайды.
Жоғарыдағы пікірлерді топшылай келіп, мен бұл жұмысымда Әмір-Темірдің кезіндегі, дәлірек айтқанда ХІІІ-ХІV ғасырдағы Орта Азия халықарының саяси-әлеуметтік жағдайы, Тимуридтер империясының жүргізген саясатына мүмкіншілік жеткенше талдау жасап, оның мәндерін ашып көрсетуге ұмтылыс жасадым. Әрине, бұл мәселеде Әмір-Темірдің өмір деректеріне де жеткілікті назар аударылды .
Мен өз жұмысым арқылы ХIV – XX ғғ. Әлемді жаулап алу саясатын жүргізген алып империяның билеушісі, оның жүргізген ішкі – сыртқы саясаты туралы (уақыт) тарихи деректерді пайдалана отырып, әміршіл туралы әлі ашылмаған тарих беттеріне шолу жасағым келді. Аршында Самарқандағы тұтас сәулет ескерткіштері ансамблі мен түркі дүниесінің рухани орталығына айналған Қожа Ахмет Ясауи кесенесін қалдырған тарихи тұлғаның әлі зерттелмеген, ашылмаған соқпақтарына ХХІ ғасыр тұрғысынан көз салуды (армандадым) мақсат еттім.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Аль – Халел Карнык «Белая кость прошлого» А., 1994.
2. Бақбергенов С. «Бөрте Шыңғысханның жұбайы». А., 1993 .
3. Жолдамкенұлы М. «Ел тарихының әйгілі тұлғалары. А., 1994.
4. С.Б. Вадимович. 100 Великих Воин. М., 2003.
5. Әбенұлы С. «Қ.А.Ясауи кесенесін кім салдырған». Егемен Қазақстан -2002, 17 шілде – 3 б.
6. Әмір Темір айтқандары. «Нақыл сөздері» заң газеті. 1996. 28 ақпан. 15-б.
7. Егемен Қазақстан. «Әмір Темір билік құрамы туралы» 1996. 7 қыркүйек.
8. Қазақстан тарихы. ІІ том.
9. Байбота Серікбайұлы. Тіл ұлысындағы тарих. А., 2003.
10. Клавихо Г. «История Великой Темирлана» М., 1988 ж.
11. Гияс-ад-дин Али «Дневник похода Тимура в Индии» М., 1958
12. Шливтбергер И. О Тамерлане 1866 г.
13. Повесть о Темире Аксаке (Памятники литератур древней РусиХІV-ХV. М., 1981
14. Якубовский А. Тимур. Вопросы истории. М., 1946 г.
15. Автобиография Томерлана Ташкент. 1894 г.
16. Уложение Тимура. Ташкент 1904 г.
17. Лянглэ Л. Жизнь Тимура. Ташкент 1890 г.
18. Вамбери Т. История Бухара СПб 1873 г.
19. Трановский Т.Н. Полное собрании сочинений СПб 1905 т.1.
20. Иванин М.М. О военном искусстве и завоеваниях монголь-татар и среднеазиятских народов при Чингис-хане и Тамерлане. СПб 1875г.
21. Бартольд В.В. Сочинения 1964 т.2 ч.2
22. Бартольд В.В. О погребении Тимура. Сочинения 1984г. т.З. ч.2
23. Герасимов М.М. Портрет Тамерлана М., 1947г.
24. Умняков И. Из истории международных отношений Сред. Азии с западной Европой в начале XV века. М., 1960 г.
25. Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И. Очерки исскусства Средней Азии. Древность, Средневековке., М., 1982г.
26. Агулинов И.М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии в свете данных письменных источников. Ташкент.
        
        Темірлан немесе түркі дүниесінде Әмір-Темір атымен тарихта әйгілі аты
қалған тұлғаның жеке өмірі мен оның ... ... ... ... зерттеушілердің барған сайын қызығушылығын арттыра түсуде. Оның
себептері де түсінікті. Өйткені Темірлан туралы бұрынғы жазылып, ... ... ... ... жұмыстары мазмұндары жағынан ұқсас
болғанымен олардың ортақ бағалары бірдей болды. Ондай "ұқсастық" ... ... ... ... дәуірінде жарыққа шыққан еңбектерде кеңінен
орын алды. Кеңес авторларының ... ... ... сәйкестендірілді. Сөйтіп Әмір-Темір тарихи тұлға ретінде тек
"зұлым", "басқыншы", "жауыз", "қатыгез" т.б. бағалармен сипатталды. Әрине,
өзінен-өзі түсінікті ... XIV-XV ... ... Азия, түркі
халықтарының мемлекеттілігін қалыптастыру басқа саясаттармен қатар соғыс
қимылдарынсыз шешілуі мүмкін емес еді. Мұндай құбылыстар тек Орталық Азия
халықтарының тарихына ғана тән ... ол әлем ... орта ... да ... бір тән ... ... ... оқиғалары растайды.
Демек, басқа өркениет дәрежесіне қолдары жеткен халықтардың бастарынан
өткен "зорлық ... ... ... роль ... ... қалыптастыруда өзінің үлесін қосты. Осы мағынада алғанда
Әмір-Темір саясаты да қайта қаралып, оны Орта Азия ... ... құру ... ... ... ... ... ғана Әмір-Темір туралы зерттеулер біздің ... ... ... ... түседі деген ойдамыз. Жоғарыдағы айтылған
пікірлерден, әрине, Әмір-Темірдің басқыншы соғыс, қатігездік жойқын
әрекеттерін бүркемелеу ниеттері пікірлері тумаса керек. Оның ұлы ... ... шын ... ... ... ... есімі жауыздық пен
қатігездік баламасына айналғандығын жоққа шығаруға болмайды.
Жоғарыдағы пікірлерді ... ... мен бұл ... ... ... ... ХІІІ-ХІV ғасырдағы Орта Азия халықарының саяси-
әлеуметтік жағдайы, Тимуридтер империясының ... ... ... ... ... оның ... ашып көрсетуге ұмтылыс
жасадым. Әрине, бұл мәселеде Әмір-Темірдің өмір деректеріне де ... ... өз ... ... ХIV – XX ғғ. ... жаулап алу саясатын
жүргізген алып империяның билеушісі, оның жүргізген ішкі – сыртқы саясаты
туралы (уақыт) ... ... ... ... ... ... ... тарих беттеріне шолу жасағым келді. Аршында Самарқандағы тұтас
сәулет ескерткіштері ... мен ... ... рухани орталығына
айналған Қожа Ахмет Ясауи кесенесін қалдырған тарихи ... ... ... ... ХХІ ... ... көз ... мақсат еттім.
Әмір-Темір туралы тарихнама, оның қысқаша сипаттары
Әмір-Темір өмірі мен ... ... ... туралы тарихи деректер
баршылық. Олардың қатарында, ерекше, Әмір-Темір кезінде жазылған ... ... ... ... тарихи ескерткіштер көптеп кездеседі. Әмір-Темір
кезіндегі жазба деректер көбінесе мемуарлық деректемелерге ... ... ... ... ... кезде, оны жазып, суреттеп отыру үшін жанына
арнайы "дабирани-хас" және "фадилани-аср" ұйғыр, ... ... ... ... алып ... ... ғалымдардың бірі Омар болған. Ол ... ... ... ... күнделіктер" деп аталған еңбек жазған.
Бірақ, бұл еңбек бізге дейін ... ... ... өз ... адамдарға жаздырған. Сондай авторлардың бірі Гияс-ад-дин-Али
болған. Ол 1403 жылы 12 ... ... ... ... ... деп
аталған шығарма жазған. Б9л шығармада Гияс-ад-дин-Али жорықтармен ... да ... ... ... ... ... деректемесі қазіргі кезге дейін
жеткен ... Шами ... ... ... ... ... екендігін ерекше атап кеткен жөн. Низам-ад-дин Шамидің ... ... ... шығармасы Гияс-ад-дин Алиден айырмашылығы ол
Темірдің тек жорықтары ғана ... ... ... ... ... мезгілдері жағынан да бұл еңбек едәуір кезеңді қамтыған.
Мәселен, кіріспеде 1360 жылдарға дейінгі (Әмір-Темір тарих сахнасына
шыққанға дейінгі) Орталық ... ... ... бұл ... 1405 ... ... болуымен аяқталады.
Сол сияқты Әмір-Темір туралы жазылған еңбектің бірі Шараф-ад-дин Али
Иезденің тағы да сол ... ... яки ... ... Әмір-
Темірдің тарихи тұлға ретінде суреттелген құнды ... ... ... ... өзіндік себептері бар.
Мәселен, Шараф-ад-дин Иезде ө ... ... ... ... ... ... шежіресін негізге ала отырып
жазған. Бірақ, автор Әмір-Темір қызметтері мен ... ... ... көзбен қарсы қарау керек. Олай дейтініміз, Шараф-ад-дин Иезде өз
еңбегін ... ... ... ... апологетикалық сипат айқын
орын алған. Мәселен, автор 1385 жылы ... ... ... ... ... ... ... немесе 1387 Исфагандағы ... ... қыру ... ... ... ақтайды. Сол сияқгы үнді
тұтқындарында жаппай жойып жіберуді жақтайды.
Тарихнама қатарында, авторы ұзақ мезгілдер аралығында ... ... ... ... атты құнды еңбекті В.В.Бартольдттың айқындауы
бойынша Агуин-ад-дин ... ... Бұл ... ... айырмашылығы,
ұйғыр, парсы тілінде емес түркі тілінде жазылған алғашқы еңбек ... ... ... ... ... ... ... 11-12 жыл бұрын
жазылған[4].
Әмір-Темір туралы тарихнаманы Хафиз Абд-ар-Реззан Самарканди ... ... ... болады. Жоғарыда аталған
авторлардың бәрі де ресми, сарай тарихшылары ... олар ... ... сілтеп, мадақтап жазуды мирас етті.
Сонымен қатар, Әмір-Темір тарихнамасы қатарында қарапайым ... ... ... ... жоқ ... да ... елеулі
орын алады. Солардың қатарында араб тілінде жазылған (қазіргі ... ... ... Ибн ... ... ... ... оқиғаларын
анықгау" ("Чудеса предопределения в событиях в жизни Тимура") атты еңбегі
Ибн-Арабшах ... ... ... ... ... ... оны ... қабылдады. Бұл жағдай өзінің тұтқындық ... ... де ... мүмкін. Қалай дегенде де Ибн-Арабшах еңбегі
зерттеушілерге ... ... ... ... ... аса ... ... екендігінде ешқандай күдік болмаса керек. Тарихи ... ... ... Генрих ІІІ-нің Самарқандқа жіберген елшісі ... де ... ... ... орны ... дейтініміз, жоғарыдағы аталған ресми және ресми емес тарихшыларға
қарағанда Клавихо Әмір-Темір туралы, ... ... ... ... ... Ол ... жылдары, үш жыл бойы елшілікте
болған. Клавихо Әмір-Темірдің өзімен ... рет ... ... ... адам ... ... мәліметтер орыс жылнамаларында да тиісті орын алған.
Мәселен, ХV-ХVІ ғасырдағы Никонов жылнамалары ... ... ... ... ... бере ... Сондай-ақ Әмір-Темір туралы ... ... ... сол ... дүниеге келген мәдениет
құндылықгарының, архитектуралық ғимараттардың ... ... ... ... ... ... ... қалаларындағы мешіт-
мавзолей, сарайлар т.б. өте сапалы, сәнді болған, оларды түрлі ... ... ... ... ... ... ... эпиграфикалық жазбалар тарихи деректер бола алады.
Мәселен, Түркістан қаласындағы Қ.А.Яссауи мешіт-мавзолейінде Әмір-
Темірдің шыққан тегі жазылған ... ... ... айтар
болсақ Әмір-Темір туралы тарихнама деректі қүжаттардан бастап, жекелеген
авторлардың еңбектерімен үштасып жатыр.
Әрине, бұл ... тек ... Азия ... ... баса
назар аударылды. Әйтсе де, бүл тақырыпқа ... ... ... ... ... ... Жалпы Европаның әртүрлі
елдерінің оқымыстылары 40-қа жуық жеке кітаптар мен ... ... ... ... ... 660 ... арналған халықаралық
конференция материалдарында бұл жұмысты орындауда ... ... ... ... ... Орталық Азияның ХVII ғасырдың екінші жартысымен XIV ғасырдың ортасына
дейінгі саяси-әлеуметтік жағдайы.
1251 жылдан бастап Орталық Азия жерлері едәуір бөлігі Шағатай ... шыға ... ... ... ханы Батый Төле Мөңке мен Үгедей
Шағатай ұрпақтарына қарсы одақ құрды. 1251 ... ... ... ... империясының ұлы ханы болып жарияланды. Бұл туралы Рашид-адин
жан-жақты жазып қалдырған. Мөңке-хан ... ... өз ... ... соң
Мауереннахерді Алтын-Ордаға тапсырды. ... ... ... 1254
жылдан бастап Иранды, 1258 жылы Бағдадтағы ... ... ... ... Иран ... ... ... мемлекеті пайда болды.
Бірақ 1260 жылы ... ... Алғи ... ... ... ... бүрынғы
жошыларды қүлындап, оларды ... ... Осы ... ... ... жөне ... ... дінін қабылдаған. Шағатай хандарының басты
мақсаты Мауереннахерді ... ... ... ету ... Оның ... ... ... Кебек-ханның Каршы қаласын салуы болды. Сонымен қатар көрші
елдермен қатынас ақша арқылы іске ... ... Бұл ... ... ... ... ... хан әскери реформаларын да атап кеткен жөн. Рашид-
дин мәлімдемесі бойынша ... ... ... ... бөлген. Бірақ Кебек реформаларын қала тұрғындары
қолдағанымен көшпелі ... ... ... Бұл ... ... ... ... өзара соғыстарға әкеліп соқтырды.
Низам-ад-дин Шами мәліметіне қарағанда Қазан-хан (1334-1346), Қазаған-
хан (1346-1358) ... ... ... ... ... ... Шахрисябз (кеш) Барлас әміріне бағынса, ... ... ... Сол ... Балх ... немересі Хусейн билігінде болды.
Тағы да ... ... ... өзара қырқысу соғыстарын жүргізген әртүрлі
аймақтар қалыптасты. Қорыта айтқанда XIV ғасырдың 50 жылдарында Мауерннахер
саяси, әлеуметтік жағдайлар мүлдем шиеленісіп одан әрі ... ... ... Моғолстан ханы Тоғылық-Тимур пайдаланып, Мауереннахерді өзіне
бағындыру мақсаты мен екі рет 1310, 1316 ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдай ХІП-ХІУ ғасырдың 50 жылдарында осындай
жағдайлармен сипатталды[8].
2. Әмір-Темірдің жастық шағы мен ... өмір ... ... ... оның 1360 ... (25 ... ... кезеңі ресми мәліметтер сақталмаған. ... ... де ... және орыс ... ... ... 1335 жылы Хожа Илгар қыстағында (Шахрисябз қаласының ... бегі ... от ... ... ... ... өз аймағанда
беделді бек болған. Мәліметтерге қарағанда орташа, тұрмыста өмір сүрген.
Әмір-Темір өзінің жастық шағында садақ ату ... ... ... ... жасындағы балалар арасында сезімталдығымен көзге ... ... мен ... сапалар арқылы ерекшеленген. Жас кезінен бастап
өзінің жанында ... ... ... ... Ол өзінің жастық шағында 4-5
нөкерлерімен, Гансалес де Клавихо айтуы бойынша "Көршілес тұрғындардың бір
күндері қойын, бір ... ... алып ... ... Темір өз
төңірегіне мүдделес серіктерді ұйымдастырып, атты нөкерлерді басқарды.
Оларды бай саудагерлер мен керуен ... ... ... Ол ... бектер мен жергілікті өмірлерге ... ... ... Ол тек ... ... ғана ... Шахрисябз, Кашка-Дарья аймақтарына әйгілі
бола бастады.
Испан елшісі Клавихо Темірдің ... ... ... өзінің еңбектерінде кеңінен пайдаланған. Сондай деректер
бойынша ... ... ... ... ... ... деп аталған
жерде үлкен қой отарын ұрламақ болған үстінде қолға түсіп оң аяғы мен ... ... ... ... Ол осы оқиғадан кейін ақсақ Темір
(Темирлан, Тимурлунг, Тамерлан) деген ... ... ... Бертін келе ол
Тамерлан атымен тарихта аты қалды[9].
Әмір-Темір жас шағынан түркі және тәжік тілдерін ... ... Ол ... де, ... өмірін де түсінген. Әмір-Темірдің рухани көзқарасына
Ислам діні, оның Шахрисябздегі ... ... ... ... ... ... Монғол ханы Тоғылық-Темір жоғарыда айтылған Шабупен (1360, ... ... ... басып алумен аяқталды. Әмір-Темір билігіне
мойынсынды. Бұл жағдайға разы болған ... оны ... ... тағайындалды. Сөйтіп, Әмір-Темір 25 жасында Қашқа-Дарья
түменін басқарды. Бірақ, Әмір-Темір Хорасанда өз ... ... ... ... ол Қазаған-хан немересі Әмір Хусейнмен жақындаса бастады.
Демек, ол астыртын Тоғылық-Темір билігін қарсы күреске ... ... ... ... ... ... Хусейннің қарындасына
үйленумен беки түсті. Бұл кезде Мауереннахердегі ең ірі осы екі Әмір-Хусейн
және Темір ... ... ... ... ... ... бегі ... қарсы шапқыншылықтарында көруге болатын. Бірақ, бұл шапқыншылық олардың
өмірінде үлкен қорлық іздерін қалдырды. 62 күн бойы ... ... ... ... ... ... мұрагері Ильяс Қожа келісе алмады.
Сондықтанда ол Әмір ... мен ... ... ... ашық ... 1365 жылы Ильяс Қожа үлкен әскері мен ... мен ... ... ... Бұл ... Шыназ бен Ташкент аралығында болды, ол "батпақ
шайқасы" деген атпен ... ... Олай деп ... ... ... ... жаңбыр жауып аттар батпақтарға батып құлаған. Сондықтан ол
шайқас "батпақ шайқасы" деп аталып кеткен. ... ... мен ... аяқталды[10]. Олар Әму-Дарьяның оңтүстігінде Балх Уаляйтында
жасырынуға мәжбүр болды. Ал, Самарқанд ... жау ... ... ... Оның ... ...... ған ұйымдасқан қарсылық жасап
Самарқандты Ильяс қожадан сақтап қалды. ... ... ... ... ... әлеуметтік топ болды. Оларды "дарға асылушылар" немесе
монғолдар ... бел ... ... ... ... болды.
Сондықтанда сербедарлар шын мәніндегі Солтүстік Иран ... өз ... ... ... Самарқанд сербедар ішінде
ерекше өзінің ерлігімен көзге түскен Маулен-заде мен Абу-Бекр болды. Маулен-
заде 10 мың ... ... Әмір ... опасыз деп жариялап,
Самарқандты жаудан қорғауды өз жауапкершілігіне алды. ... ... ... ... Қожа ... ... ... берді. Оның
үстіне Ильяс атты әскерлерінің (жылқыларының жаппай індетке ұшырап қырыла
бастауы) оның ... ... алу ... ... Ол ... ... ... болды.
Бұл уақиғаларды өзінің күнделіктерінде ... ... ... ... ... ... ... және Темір олардың
басшыларымен "ізгілікті" ниетпен ... ... олар ... ... ресми мәлімдеген.
Сербедарлар болса оларға сеніп, үлкен салтанатпен қарсы алды. Бірақ
Хусейн мен Темір олардың сеніміне ... ... ... ... сербедарларды
жойып жіберді[11]. Тек, Агашензаде ғана өмірі сақталынып қалды. Оның ... мен ... ... ... туралы қарама-қарсы көзқарастар
болатын. Оның үстіне, Темір — ... ... жеке ... пиғылын ұстады. Қысқасын айтқанда ... мен ... өз ... алып ... ... ... алды. Бұл 1366 жыл
болатын. Хусейн мен Темір арасындағы ... мен ... ... ... ... ... қос ... жүргізу барған сайын қиындай түсті. Олардың Самарқанд
тұрғындары туралы саясаттары да барған сайын алшақтай түсті. Салық ... ... т.б. ... ... өзара түсінбестік тереңдей
түсті. Сондай-ақ олардың өз шығындарын толтыруда да ... ... ... Әмір ... ... ... ... жақтаса, Темір
керісінше өз бағыныштыларынан салықты төмендетуді ... ... ... мен ... ... барған сайын қарама-қарсы
көзқарастар қалыптасып, бір-біріне ... ... ... ... да олар ... ... жіктерге бөліп, келешек қақтығыстың
басталуына дайындалды. Көп кешікпей 1368-1369 жылдар аралығында Хусейн өз
жақтастары мен Балх ... ... ... салуға кірісті, ... ... ... ... ... ... тиіс еді. ... бұл
әрекетіне Темір бірнеше дүркін ескерту наразылығын білдірді. Бірақ Хусейн
өзінің алған бетінен ... ... ... ала 1370 жылы Балх ... ... ... оны
басып алды. Хусейн өз еркімен тұтқындалды. Оның кепілі Хусейн өмір сүруге
құқық алды. Бірақ Темір өз уәдесінде ... ... сол ... ... ... өлім ... бұйырды. Бірақ, бұл жазаның іске асырылуы
Темір одақгасы Кейхосран мен байланыстырылған мәліметтер бар.
Бұл мәселені, қорыта ... Әмір ... 35 ... жеке ... құруға
толық мүмкіндік алды.
3. Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405)
(Тимуридтер империясының құрылуы).
1370 жылы ... ... ... ... Хусейннің өлімі ең ірі және
шешуші оқиға болды. Балхты басып алғаннан ... ... ... ... ... оған ... дабыл (барабан) алтын жіптермен тоқылған ту беріп,
биліктің рәмізі ... ... ұлы ... ... ... ... Ол
кейіннен Әмір-Темірдің бас діндары ... 1371 жылы ... ... өз қолына алды, бірақ оның ... ханы ... ... ... ... мүшелері Сүйергетмышты жариялады. Ал Темір болса
бүкіл түмендер құрылтайында Мауреннахер Әмірі болып жарияланды.
Шын ... ... ... ... ... көшті. Ол өзінің жеке
қасиеттері мен ықпалы жағынан сол ... ... ... ... тұлға
ретінде таныла ... Оның ... ... Мауераннахер
дінбасылары да үлкен роль атқарды. ... ... ... ... ... атағын берген.
Өзінің ұзақ ... ... ... ... ... ... ... билік еткен алғашқы жылдардың өзінен-ақ
Мауереннахерді біртұтас ... ... ... ... ... іске асыра бастады.
Оның ең алғашқы Жарлықтарының бірі Балх ... ... ... ... жол ... қала тұрғындарын Хусейнді қолдағаны үшін
жазалау болды. Балх қазынасының мол байлықтарын өзінің түмен ... ... ... ... алдындағы ең ірі және басты саяси мәселе
— ол бытыраңқы, өзара қырқысып жатқан ... ... бір ... ... құру ... Бұл ... жету үшін ... бірінші
кезекте әскери реформаларды ендіре бастады. Дәлірек айтқанда әскерді
жасақтау, ... т.б. ... жаңа ... ... Сонымен қатар
ірі қалаларда әскери бекіністер, қоймалар т.б. қажетті құрылыстар ... ... мен ... ... Кеш, ... ... ... қарқынмен салына бастады. 1370 жылдан бастап Самарқанд
Мауереннахер ... ... ... ... ... ... Бірақ
жоғарыда аталған қайта құру, ендірілген жаңалықтардың өте ... ... ... құру қандай дәстүрмен даму мәселесі ... ... ... ... ... Мұнда сөз болып отырғанындай, ежелгі дәстүр
Кебек-хан ... ... ... ... ... ... бір ... болып көрінгенмен ол шешуші мәселе болды.
Әмір-Темір шын мәнінде күшті ... ... үшін осы ... ... ... ... түсінді. Дәлірек айтқанда, көшпенді монғол-түркі
әмірлерін бағындыру мәселесін шешу аса ... ... ... ... ... өзінің тірегі болып саналатын түркі әмірлерін бағындырудың қаншалықгы
қиындыққа тап ... ... ... ... ... Мауереннахер
басқа шейхтерімен әмірлерін өз мүдделеріне пайдалану оңай мәселе емес еді.
Сондай-ақ ... өз ... ... сияқты басқа елдердің
байлықтарын ... еске ... ... өз ... ... өмір ... әскери-күшке ерекше мән, оны өз мақсатарын іске
асырудың басты ... ... ... ... да Мауерннахерді біріктіру
әрекеттері мен саясаттары әскери күштің қабілет дәрежесімен ... ... ... ... ... ... қалыптасуындағы басты
саяси бағыт болды.
Біртұтас мемлекет құру жорықтары ... ... ... мен ... өмір ... әмірлер мен шейхтар басқарған мемлекеттерді біріктіру
аса қиындыққа ... ... олар XIV ... ... ... ... еді. ... ежелгі мәдениет орталығы Хорези, Шаш
облыстарын басып алу едәуір қиындыққа үшырады. Оның ... ... ... еді. ... ... ... ... кейін екі бөлікке жіктеліп
— солтүстік Үргенш қаласымен қоса Алтын Орда Құрамында болса, ... ... ... ... ... құрамында еді[15]. Сондықтан да
Хорезмді басты ұлы
империя құру ... ... ауыр ... ... Ал ... ... ... ханы Бердібек қайтыс болғаннан соң өздерінің
дербес ... ... оны ... ... ... Софи басқарды.
Жаңа Хорезм мемлекетінің әмірі Софи, Хорезмді қайта ... ... ... ... еді. ... ... ... ұмтылған Әмір-Темір Софының бұл саясатын заңсыз деп есептеді.
1372 жылы Әмір-Темір Софыдан бұл жерлерден бас тартуын ... ... ... ... Софы бұл ... орындаудан бас тартты, мұның саддары
Әмір-Темірдің ... ... ... жол ашты.
Үргенш қамалында Софы көп ұзамастан қайтыс ... Бұл ... ... ... ... Хорезм билігін жүргізуді Софының інісі Юсуф
Софыға жүктеді. Бұл сенімі үшін Юсуф софы ... ... ... ... ұлы Жахангерге берді. Бұдан кейін ... ... ... үшін Шағатай ұлысының әмірі Кейхосрауды өлім жазасына кесті.
Бұл жаза монғол ... ... ... ... ... ... Бұл жаза ауыр да ... басқа әмірлер мен бектер үшін қаһарлы
ескерту болды. Бірақ, іштей қорланған Юсуф Софы ... ... ... ... ниетінде болды[16]. Ол Қият қаласын 1374 жылы ... ... Бұл ... ... ... Әмір-Темір талап етуімен
Хорезм біржолата империя құрамына енді. Сондай-ақ Әмір-Темір мен ... ... ... ... ... үшін ... шиеленісе түсті.
Әмір-Темір өзінің алдында тұрған ұлы Алтын-Орда хандығы мен Ақ-Орда
хандықтарының аса ... күш ... ... ... ол Жошы ... құрамында болып келген Алтын-Орда мен
Ақ-Орда да болған ... ... ... ... ... Жошы ұлысына тікелей міндеттері: Алтын-Орда ... ... (оң қол), ал ... сол ... (сол қол) ... ету ... 1359 жылы ... ханы Бердібек қайтыс болғаннан кейін
Алтын-Орда да іштей қырқысу ... ол ... ... ... ... 1360-1380 жылдар аралығында Алтын-
Ордада 25-тен астам хандар алмасты. ... ... ... ... оны ... бағындырып, өздерін сарайдағы тақты иемденгісі
келуінен айқын көруге болатын ... 1377 ... ... билік құрған Ақ-Орда ханы Орыс-хан саясаты
осы, айтқанның айқын дәлелі болды. Әмір-Темір ... ... мен ... ... ... мемлекетке айналуына мейлінше қарсы күреске жан-
тәнімен дайыналды және қолайлы сәтті пайдаланып қалуға ... ... ... ... болды.Ондай сәт - Ақорданың Монғолстанда өзбек
әмірі Той-қожа оғлан құрылтайда Орыс-ханға ... ... ол үшін ... жазасына кесілді, Орыс-ханның шешіміне қарсы болған ... ... Ақ ... 1376 жылы ... ... ... сұрады. Бұл
жағдайды Әмір-Темір пайдаланып Орыс ... ... ... ... Ол Тоқтамышты Ақ-Ордаға қарсы екі рет жорық жасауға ... ... екі ... ... ... Сондықтан Әмір-Темір
өзі шабуыл жасауға кірісті, бірақ қатты аяздың басталуына ... ... ... ... ... 1377 жылы Орыс-хан қайтыс болды, суі
Тохтамыш болса тек 1377 жылы ғана ... ... ... ... таққа оралуын қанағаттанарлық жеңіс деп есептеді. ... ... Жошы ... ... ... Бірақ, өкінішке орай Әмір-
Темірдің бұл үміттері шындық бола алмады. Көп кешікпестен Тоқтамыш Алтын-
Орданы, ... ... ... ... ... ... ұмтылды.
Алтын Орда ханы Агамай 1380 жылы Дмитрий Донскийдан Куликов шайқасында
жеңіліске ұшырап, әлсірегенін Тоқтамыш пайдаланды. Ол, 1380 жылы ... ... ... ... ... ... ханы болып жарияланды.
Тоқтамыш негізі шайқалған ... ... ... Сонымен қатар,
Тоқтамыш Алтын-Орданы кеңейтуге кірісті. Ол Кавказдан өтіп, Тебризді басып
алу үшін ... ... ... ұлы державалық саясаты нығайып келе
жатқан ... ... ... қарсы бағытталған еді. Шын
мәнінде Алтын-Орда жасанды ұйымдастырылған мемлекет еді. Оның ... ... даму ... ... ... ... ... елдер еді.
Мәселен, Поволжья, Хорезм, Крым т.б. жерлер еді. Сонымен қатар ... ... ... тектілерден ғана, яки тек жошылар хан болып
келген[18].
Қысқасын айтқанда Тоқтамыштың - Алтын-Орда құрамына ... ... ... ... ... қарсы, оның езгісінен құтылуға
ұмтылды. Ал Әмір-Темір қурағы Мауеннахер ... ... ... күшті
мемлекетке бірігуге мүдделі болды. ... келе ... ... ... ... ... іздестіріп, оны Мауеннахерге Хорезмді
айдап салып оны көтеріліске итермеледі. Әмір-Темір 1388 жыл Хорезмді үзілді-
кесілді ... ... ... Тоқтамышты жақтаушыларды жойды.
Бірақ ... ... ... етіп ... ... ... Хорезм өзінің біржола дербестігінен айрылды. Сөйтіп, ... ... ... ... кейін келе Тимурид ... ... Бұл ... Тимурид мемлекетіне енбей қалған Жетісу, жон Сыр-
Дарьяның төменгі сағасы болды.
Әмір-Темірдің 1388 ... ... ... ... Жошы ... Алтын-Орда қауіпіне күтпеу болды. Осы мақсаттар мен Әмір-Темір
Тоқтамышқа қарсы 1389, 1391, 1394-1395 жылдары үш рет жорық ... ... ... ... ... ... ол ... Иранға, Кавказға
және Русьтің оңтүстік шекараларына жорық ... ... ... ... ... жұмысымызда Әмір-Темірдің Тоқтамышқа
қарсы жорықтарына ғана ... ... деп ... Өйткені жағдай
осылай қарағанда ойымыз шашыранды болмайды деп ... 1391 жылы ... ... ... Ташкентте қыстап Шымкент, ... ... ... ... ... кенішінің жолында Ұлы-Толуда
тоқтады. Әмір-Темірдің бұйрығы бойынша ... ... ... ... үшін 200 мың ... кетті" деген тасқа қашалған жазба
қалдырған. Қазіргі кезде ол жазба Санкт-Петербург ... ... Ұсақ ... арқылы Әмір-Темір әскерлері Тохтамыштың
әскерімен 18 маусым 1391 жылы Самара ... ... ... жеңіп
шықты. Бұл шайқас құндызша жерінде болған еді. Тохтамыш біржола жеңіліске
ұшырады. Бірақ, әлі де ... ... ... еді. ... ... еді. ... да 1395 жылы Әмір-Темір мен
Тохтамыш арасындағы соңғы ... ... ... Бұл ... Солтүстік
Кавказдағы Терек өзенінің бойында болған еді. Терек маңындағы шайқастан
кейін ... ... ... ... оның ... ... ... жол ашылды. Алтын-Орданың бас қаласы талан-таражға ұшырап,
өртке айналды. Негізгі ... ... ... көпшілігінің
тұтқындап, құлға айналдырды. ... ... ... ... ... соның ішіңде Қожа-Тархан (Астрахань), Қырымда Каффа және Азақ
(Азия), Солтүстік Кавказ жерлері де ... ... ... ... ... кейін Алтын-Орданың негізі шайқатылды. Алтын-Орданың әлсірей
бастауы, ол ... ... ... бір ... екі ...... ... Донский) мен ол кездегі Ақ-Орда ханы ... ... ... ... ... еді. Сондықтан да бұл, Әмір-
Темірдің үшінші соққы беруі Алтын-Орданы түп-тамырымен шайқады. ... ... ... үшін Темірлан Алтын-Ордаға қарсы жүргізген соғыстар
үлкен жағымды салдары ... ... орыс ... ... жаман пікірлердің кездесуі, ол оңтүстіктегі орыс қалаларының
Темірхан бұйрығы ... ... ... ... ... ... ... 1395 жылға дейінгі жүргізген Хорезмге және
Алтын-Ордаға қарсы соғыстары жағымды ... ... ... ... ... деп
бағалауға болады. Өйткені Темірлан ... ... ... ... және ... ... ... Өкінішке орай, 1395 жылдан
кейінгі Иранға, Кавказға т.б. соғыстары ашық басқыншы ... ... ... айта кету ... ... 80 ... астам өмір сүрген Құлагидтер
мемлекеті 1336 жылдары екіге бөлініп кеткен еді. Сондықтан да, олар ... ... ... емес еді. ... ... пайда болған
жалайырлар мемлекеті (1336-1411 ж.) мен Хорасандағы Сербедар (1336-1381 ж)
мемлекеттері ... 1399 жылы ... ... ... өзіне бағындырды.
Сол сияқты 1399 жылы Индияға жорықтарында аяқтады. Әрине, бұл соғыста
Темірланның аса ... ... ... — 100 мың үнді ... ... ... аты қалды. Бұл бұйрық үнді тұтқындары көтеріліске
дайындалды деген сылтаумен жүргізілді[21].
Ал 1400 жылы Темірлан Түрік ... ... ... ... соғыс
жүргізді, сондай-ақ Египет сұлтаны Фараджға да соғыс жүргізді. Кіші ... ... ... ... 1402 жылы ... ... соңғы шайқасқа Баязид
жеңіліп, ол қолға тұтқындалды. Бұл шайқас сол ... ең ірі ... ... ... ... ... салдары болды. Темірлан жеңісі
Түріктердің ... ... ... 50 ... ... ... Алтын-Орданы және Түрік сұлтаны Баязидті жеңуі Европалықтарға
жазылды үлкен маңызды роль атқарды. ... ... ... ... ... шабуылын тоқгатып тастады. Темірлан соғыстарының ең соңғы
жалғасы, аяқталмай қалған Қытайға қарсы жорық ... Бұл 1404 ... ... ... бұл ... 18 ... 1405 жылы Темірланның қайтыс болуына
байланысты тоқтап қалды. Қытай ... ... ... ... Тимуридтер (өз) империясының қүұрамына ендіру болды.
Бұл тарауды қорыта айтқанда Темірлан ... ... Әлем ... ірі ... ... бірі ... Әмір-Темір мемлекетінің ішкі жағдайы
Әмір-Темір өз заманының ірі әскер қолбасшысы ғана емес, сонымен қатар
мемлекетті ... ішкі ... ... де ... ... иесі ... ол да өз ... перзенті еді. Өзі өмір сүрген феодалдық
қатынастарды реттеуде, ... ... ... ... ... Оның ... бағыттары: ол бүрынғы биліктерді жойып, оның орнына жаңа
билеушілерді - Сойырғалдарды ... ... ... ... ... ... Сойырғалдарға жерлер мұрагерлік шарттармен берілді ... ... ... салықтар төлеп тұратын жаңа жер иелері болды.
Сойырғал тек қана жаңа ... ... ғана ... сонымен қатар мемлекеттің
жерлерін де басқаратын адамдарға ... ... ... ... ... ... деген атақтар берілді. Бірнеше мысалдар
келтіре кетейік. Темірлан Ахлат ... ... ... ... иесі Әділ ... ... ... ретінде басқаруға берді. Сол сияқты
Айдан қамалында оның ... ... ... басқаруға табыс етілді. Қарқұл
қамалыда сияқты оның иесі Әмір Әліге ... ... 1383 жылы ... ... ... ... Болх, Құндыз, Балқан, Бадахшан хутталян
және Гиссар жерлері сойырғал бойынша Темірланның үшінші ұлы ... ал 1393 ... ... ... ... ... ұлы ... иеленді. Бұл жерлер кейіннен мұра ретінде Ашрахшах, Омар-шейх, ... ... ... ... ... ... оның ... Азия және Иран бөліктері бір тұтас
феодалдық ... ... ... және оларды Темірлан өз қолында ұстады.
Бірақ сүйергалдың құқықтарына ие болған ... ... ... ... ... ... сақталып қалды. Олай дейтініміз Темірлан қайтыс
болғаннан кейін Тимурид империясы тез ... ... ... ... дәлелі бола алады.
Темірлан құрған империя вассалдар ... ... ұлы ... ... ... ... аяусыз өлім жазасына кесіп ... 1393 жылы ... ... ... бас ... ... Темірлан
оларды қырып, қалғандарын барлық империя жерлеріне таратып жіберді. Тіпті,
қол астындағыларды ұстап тұру үшін Темірлан ... ... ғана ... ... ... де пайдаланып отырды. Ибн-Арабшахтың
жазуы бойынша 1388 жылы бірнеше наразы ... ... ... өлім
жазасына кесіп жіберген. Сол сияқты өз ... ... ... да ... ... олардың меншіктерін жойып, сүйерғал құқықтарын
кері қайтарып отырған. Мәселен, немересі Пір-Мухаммед ... ... үшін ... Шыназ қаласын қоса басқару сүйерғал құқығын жойды.
1403 жылы Пір-Мухаммед ... ... үшін оған ... ... ... ... бір ... ол Темірлан дәуірінде Кебек-хан
кезіндегі түмендер әкімшілігін сақтады ма деген мәселе болып отыр. ... ... ... ... ... орай ... қасы. Кейбір мәліметтер
ғана үстіртін хабардар ете ... ... ... ... бойынша
Темірлан билігінің соңына дейін түмен әкімшіліктері өмір сүрген.
Темірлан ... ішкі ... айта ... ... феодалдық
қатынастары қалыптасқан ұлан-байтақ жерлерді басқаруда оның жеке тарихы
тұлға ... ... орны ... еді. ... ... Темірлан өзінің тек
қолында феодалдық қатынастарға ... ... ... ... ... ... режимін орнатты[24]. Қатаң тәртіпке бағындырылған әскери күш
Темірланның басты саяси-әлеуметтік тірегі болды. Темірланның ... ... ... ... ... ... ... сипатты жағынан
диспоттық режим болды.
Темірланның Мауерннахерде билік ... ... ... ... ... әдебиеттерде зерттелмеген және
қарастырылмаған. Бұл мәселе бойынша ... ... ... мен ... нашарлай түсті. Темірлан дәуірінде, де мысалы, 1303 Хулагид
мемлекеті кезінде шыққан ... ... ... ... ... жер
иелерін тиісті салықпен міндеттер атқаратын еді. Шын мәнінде осы жарлық
Темірлан дәуірінде де ... ... Тек ... ... түрі ... Мәселен: Харадж, мал Жіз (жан басынан алынатын салық), ұлағ (су),
бегар ... және ... ... т.б. ... ... тұрды.
Әмір-Темірдің кезінде қолөнершілердің жағдайы біршама жақсарды. Оның
өзіндік себептері бодды. Оның басты себептері ... ... ... ... ... еді. ... ... жүгінетін болсақ
Темірланның өз сарайында мыңдаған қолөнершілер жыл бойы әртүрлі ... ... ... қару-жарақтар мен жабдықтар дайындады. Ондай шеберханалар —
кархона деп аталынды. Темір дәуіріндегі қолөнершілер ... ... ... ... олар тек ірі ... салық төлеп тұрды[25].
Әмір-Темірдің мемлекеттік қызметін айтқанда оның әскерді жасақтауы
және олардың ... ... ... ... дарыны көзге түседі.
Темірлан өзінің алдындағы Шыңғысханның дәуірін жалғастырып қана ... ... ... ... ... ... 10 мыңдық,
(түмендер), мыңдық, жүздік, ондық құрылымдардан ... ... ... ... ... басым көпшілігі көшпенділер болса,
Темірлан әскерлерінің құрамында басым бөлігі отырықшылар болды. ... ... ... жаяу ... ... ... ал көшпенділер атты әскер
мен жабдықтап тұрды. Әскер мен ... ... ... адамдар — Тауашы
деп аталады. XV ғасырда өмір сүрген Адр-ар-раззак Самарқандты ... ... ... өзімен бірге 1 жылға азық-түлік, төрт түрлі қару-жарақ,
Садык, 30 садақ жебегері, ... т.б. алып ... тиіс ... ... ... ... артық үшінші аты болуы шарт болды. Темірлан жарлықтарында
одан басқа әскери адамдардың барлық өмір сүру ... ... ... ... ... ... әрбір сүйергалдың аймақтар әскерлердің екі
түрімен жабдықтау міндеттелінді. Бірінші ... ... ... ... ... ... ондықтар әскери қошындардан тұрды. Сөйтіп,
Темірлан әскерлері жасақшылар ретінде құрылып, олар түмендер, ... ... ... ... алдында болатын арнайы әскерлер авангардтар
манқылдар деп аталынды. Ал олардың ... ... ... ... ... ... деп ... Жорықта әскерлерді
басшылық жасап алып жүретіндер хашарғы деп аталынды.
Әскери жорықтар кезінде аялдама жасаған кезде арнайы ... ... ... ... ... ... оларда жылжымалы мұнаралар-түрлар
орнатылған, Түрлардың жанына Шапарларда (қорғаныс, бекіністер) қойылған.
Темірлан дәуірінде Таяу ... ... рет оқ ... ... Мысалы, Низам-ад-дин Шами 1399 жылғы Дели түбіндегі ... ... ... ... "оқ ататын" қаруларын айта келіп,
Темірлан әскерлерінің де ... ... ... бұл ойды ... жөн деп санаймыз. Осындай ішінара деректерді біз ... ... ... ... ... ... ... мәселе, ол Темірлан әскерлерінің шабуыл ... ... ... ... айта ... Али ... ... бұл мәселеде үлкен ... ... Оның ... жаңалығын айту үшін, ... ... ... ... ... ... орналастырылған еді,
деген сұраққа жауап беру керек. Ол үшін, ... ... ... ... 1365
жылғы "батпақ шайқасы" мен 1391 жылғы Тохтамышпен ... ... ... ... 1365 ... ... ... "Темірлан әскерлері үш топқа
жіктелді: орталық, оң және сол ... ... Бұл, үш ... өз ... мен авангардтары (қарауылдар) болды. Осылайша
әскери орналасу жағынан 7 бөлшектерден ... ... ... үш тобы ... ... ... ... қалған төрт бөлімшелері (екі
авангард, қарауыл, екі қантол) ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы айтылғаннан көрініп
тұрғандай, Орталық (центр) оң және сол ... ... ... Ал, 1391 жылғы құндызша түбіндегі Тохтамышпен болған ... ... ... және оны ... ... жетілдірілді. Шереф-ад-
дин Али Иезди айтуы бойынша Темірлан өз әскерлерін шайқас алдында Жет қолға
(корпустарға) бөлшектеген. Бұлардың ... да ... ... ... 1391 жылғы шайқасты, оң және сол қанаттарды бұрынғы дөстүр
бойынша қалдырып, орталық топқа авангар (қарауылдар) және ... ... ... Бұл ... шын ... барлық шайқастардың тағдырын
шешкен жаңалық болды. Осылайша, Темірлан әскері орналастырылды, ... мен екі ... ... өте ... ... ... енді жаяу әскерлер мен атты әскерлердің орналасуына тоқталатын
болсақ, олар шайқас алдында жаяу әскер деп ... Жаяу ... ... ... ... ... ... атты әскеріне қолайлы шабуыл жасау
алғышарттарын қалыптастырды. 1391 жылғы Тохтамышқа қарсы соғыста және 1398-
1399 жылдардағы Индия ... осы ... ... ... ... Иезди жазып қалдырған. Темірлан әскерлерді орналастыру ... ... ... ... болады.
Бірақ, Темірланның жүргізген соғыстарының аса ... ... ... мен жүргізілген соғыстарда жиі кездесіп отырды. Мәселен,
Ауғанстандағы Исфизар-қаласын алған кезде 2 ... ... ірі ... ... Исфаганда 70 мың адам бастарынан арнайы мұнара салдырды
немесе 1398 жылы кіші ... ... ... 4 мың ... ... Сол сияқты, үндінің 100 мыңнан астам тұтқындарына да, соғыстың
барысында ... ... ... ... ... ... ... Темірланның да қатыгез саясат жүргізгендігін дәлелдейді.
Темірлан өзінің шығу тегі жағынан Шыңғыс-хан әулеттерінен емес ... да ол өзін еш ... хан деп ... Ол өзін тек ... ... ... ... күйеу бала) деген атпен қанағаттанды. Гурган
атағын ол 1370 жылдан ... ... ... ... әлетінен
шыққан Қазаған-ханның қызы) үйленгеннен соң ресми жариялады. ... ... ... ... ... соңғы ханы еді.
Бірақ Темір, өзінің жанында тұрақты түрде ... ... ... ... одан ... оның ұлы сұлтан Махмуд (1388-1402).
Бұдан кейін Темір өзінің жанында қол шоқпар ... ... ... ... ... ... хандар Бек көрініс, деклорациялық сән ретінде
пайдаланылды. Олар Темірлан саясатына араласқан емес еді. ... ... ... ... пен ... ... ... болды. Тіпті Темірлан
Анкара түбіндегі шайқасқа Султан-Махмудты қатынастырды. Ол ... ... ... ... Әмір-Темірдің жеке басы туралы қысқартылған түрдегі ... ... ... тірі ... ... оның кескіні немесе
суреттері сақталмаған. Сол кезде салынған бірі ... ... ... және Иран суретшісінің салған суреттері табылған. Өкінішке ... екі ... де ... тым ... және сол ... ... ... салынған. Бұл мәселенің қиындай түсуі де сол заманда
өмір ... ... да ... айтып қалдырған ерекшеліктері сақталмаған.
Біздің заманымызға дейінгі жеткен деректерге сүйенетін ... ... ... жоқ ... сипаттамасы бола алады. Ол Темірді 1404 жылы күзде бірнеше
рет көрген Екінші ... адам ... ... еді, ... ол ... 14 ... Әрине, ибн Арабшах Темірланның тек ... ... ... еді. ... ... ... Темірлан ұзын бойлы қарақасты,
кең жауырынды аяқ, қолы ұзын ... адам ... Оң ... ... жүретін
болған. Екі көзі өткір, даусы ашық, өте қуатты, ... ... ... ... жеке ... қатаң тәртіпті 9натқан, ақиқатты ауыр болғанына
қарамастан қолдай білген. Әмір-Темірдің жеке ... ... тағы ... қарама-қайшы сипаттамаларды келтіруге болады. Бірақ, бұл мәселеде
1920-30 жылдары әртүрлі ... ... ... ... күшейе түсті. Тіпті,
кейбір авторлар Әмір-Темірдің тарихи тұлғасына әртүрлі ... ... ... да КСРО үкіметінің шешімі бойынша арнайы ... Оның ... ... шын ... жеке ... ... Антрополог М.М.Герасимов ... ... ... ... ... дәлелдеді[29].
Темірлан өзінің ана тілі түркі тілін жақсы білумен қатар, тәжік, араб
тілдерін жақсы білген. Ол өзі жаза алмағанмен білімді ... ... Олай ... себебі, Темірлан тұрақты түрде өзінің жанында
кітап оқитын (қиссак-хан) адам ұстаған.
Хафиз Абрудың айтуы бойынша Темірлан ... ... ... Солардың
ішінде ерекше түркі халықтарының, араб, иран халықтарын ұнатып тыңдаған.
Сонымен қатар Темірлан іс ... ... ... ... ... ... ... т.б. қамқорлыққа алып отырды. Оның ерекше назар
аударған тағы да бір саласы ол — ... ... ... ... кезінде
салынған сәулет өнеріне ... ... ... сақталған. Солардың
қатарында Қожа Ахмет Яссауи атындағы кесене үлкен ... мұра ... ... ... жан-жақты біліміне деген құрмет сезімдері Ибн-
хадынка жазып қалдырған. ... ... ... дін ... ... болған. Олардың тілектерін тұрақты орындап отырған. Тіпті,
ол ... ... ... шейх ... алып ... ... 1391
жылғы Тохтамышпен болған ... ... ... ... ... ... ниеттерін қолдады"[30].
Темірлан туралы әдебиеттерде, оны XI ғасырда өмір сүрген Махмуд
Газневымен салыстыруға ұмтылып, ... ... Ол, ... ... ... ... ... ол шынына келсем тек тонаушы ... ... адам ... ... ... ... ... ұқсас
болғанмен ол бар байлықты жеке басына емес, мемлекет мүддесіне қарай
пайдалануды ... ... да оның ... ... әртүрлі
елден келген қолөнершілер мен сәулетшілер, ... ... ... Мауереннахер қалаларын салуда, өркендетуде орасан зор үлес қосты.
Исфаган, Шиназ, Сирия, кіші ... ... т.б. ... келген мамандар
Самарқандта бірнеше тамаша сарайлар, мешітпен медресе т.б. ... ... ... ... ... жоқ әсем қала болуы тиіс ... ... ... қала ... ... Олар ... ... (Дамаск) Багдад сұлтаны және Широз Дамаск-Омайяд, Багдад аббасидтер,
Миср-фатимидтер халифатының орталық қалалары еді[31]. Бұл ... ... ... мәні бар еді. ... ... ... олар ... ретінде орын алуы тиіс болды. Самарқандта салынған ірі сәулетті
кесенелер ішінде Тахи-Зиндан (немесе ... аты ... ... ... ... атап келтіруге лайық.
Самарқанд маңында тамаша бадау бақшалар отырғызылды. Мысалы Баг-Шынар,
Баг-диль-куш; Баг-Бихшит, Баг-Баланд т.б.
Темірлан 1405 жылы 18 ақпанда, аяқсыз ... ... ... ... ... ... Бұл оқиға, Темірлан маңындағыларға ауыр жағдай болды.
Олар қанша құпия жағдайда қалдыруға тырысқанымен, оны ... ... ... ... ... ... Темірлан қайтыс болғаннан кейін
Тимуридтер арасында билік үшін күрес жөне вассалдың Әмірлер мен шейхтердің
наразылығы ... ... ... өзі ... мұрагері
немересі Пір-Мухаммедке қарсы толқулар басталды. Олардың басты ... ... ие ... ... жылдар аралығында ... ... ... ... Азияда барлас бегі Тарағай отбасында дүниеге
келуі ... ... еді. ... ол ... дәл сондай тарихи тұлғаға
мұқтаж, зәру еді. Өйткені ... ... ... шексіз,
бітіспес өзара қырқысулары, монғол хандарының тұрақты жаншып езуі, ... 150 ... ... ... ... қатты күйзелткен еді. Темірлан
осы мағынады тарихи тұлға ретінде жаңа, бір орталыққа біріккен Мауереннахер
мемлекетін құрды. Бұл оның ... ... ... ... ... Аль – Халел Карнык «Белая кость прошлого» А., 1994.
2. Бақбергенов С. «Бөрте Шыңғысханның жұбайы». А., 1993 .
3. Жолдамкенұлы М. «Ел ... ... ... А., ... С.Б. ... 100 ... ... М., 2003.
5. Әбенұлы С. «Қ.А.Ясауи кесенесін кім салдырған». Егемен Қазақстан -2002,
17 шілде – 3 ... Әмір ... ... ... ... заң ... 1996. 28 ... 15-
б.
7. Егемен Қазақстан. «Әмір Темір билік ... ... 1996. 7 ... Қазақстан тарихы. ІІ том.
9. Байбота Серікбайұлы. Тіл ... ... А., ... ... Г. ... Великой Темирлана» М., 1988 ж.
11. Гияс-ад-дин Али «Дневник похода Тимура в Индии» М., 1958
12. ... И. О ... 1866 ... ... о ... ... (Памятники литератур древней РусиХІV-ХV. М.,
1981
14. Якубовский А. ... ... ... М., 1946 ... ... Томерлана Ташкент. 1894 г.
16. Уложение Тимура. Ташкент 1904 ... ... Л. ... ... Ташкент 1890 г.
18. Вамбери Т. История Бухара СПб 1873 г.
19. Трановский Т.Н. ... ... ... СПб 1905 ... Иванин М.М. О военном искусстве и завоеваниях монголь-татар и
среднеазиятских народов при Чингис-хане и ... СПб ... ... В.В. ... 1964 т.2 ч.2
22. Бартольд В.В. О погребении Тимура. Сочинения 1984г. т.З. ч.2
23. ... М.М. ... ... М., 1947г.
24. Умняков И. Из истории международных отношений Сред. Азии с западной
Европой в ... XV ... М., 1960 ... Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И. Очерки исскусства Средней Азии.
Древность, Средневековке., М., 1982г.
26. Агулинов И.М. Роль и ... ... ... в ... ... Азии ... ... письменных источников. Ташкент.
-----------------------
[1] Агулинов И.М. «Роль и место Амир тимура в истории Средней Азии в
свете данных ... ... ... 1968 г. 73-74 стр.
[2] Якубовский А. Тимур. Вопросы истории. М. 1946 г. 45-46 ... Гияс - ад – дин – Али ... ... ... в Индии» м., 1958. 33-
34 бб.
[4] ... Б.Б. «О ... ... ... 1984 г. т.3. ... ... ... Г. История Великой Темирлана. М. 1988 г. 13-14 стр.
[6] ... М.М. ... ... М., 1947 г. 55 ... ... В.В. ... 1964 г. т-2. ч.2. 56-58 ... Пугаченкова Г.А. ремпель Л.И. Очерки искусства Средней Азии Древность
Средневековы.
[9] Клавико Г. история Великой Темирлана. М., 1988 г. 61-62 ... ... М.М. О ... ... и ... ... – татар и
среднеазиатских народов при Чингиз – хане и Тамерлане СПб. 1875 г. ... ... ... И. О ... 1866 г. 143-144 ... Лянглэ Л. Жизнь Тимура. Ташкент. 1890 г. 65-66 стр.
[13] Уложение Тимура. Ташкент. 1904 г. 68-69 ... ... Т. Из ... ... ... ... Азии с ... в начале ХV века. М. 1960 г. 83-84 стр.
[15] Трановский Т.Н. ... ... ... СПб. 1905 г. т.1. 74 стр.
[16] Вамбери Т. История Бухара СПб. 1873 г. 68 ... ... о ... ... ... ... Древней Руси XIV – XV).
М, 1981 г. 123-124 стр.
[18] ... И.М. Роль и ... ... Тимура в истории Средней Азии в свете
данных писменных источников. ... 1968 г. 110- 112 ... ... о Темире Аксаке (Памятники литератур древней Руси ХІV – XV.
М., 1981 г. 112 ... ... Т. Из ... ... ... ... Азии с западной
Европой в начале ХV века. М. 1960 г. 120 стр.
[21] Гияс - ад – дин – Али ... ... ... в ... м., 1958. ... ... Бартольд Б.Б. «О погребении Тимура» Сочинения. 1984 г. т.3. ч.2.
122 стр.
[23] Герасимов М.М. ... ... М., 1947 г. 58 ... ... ... ... 1894 г. 46 стр.
[25] Клавико Г. «История великой Тамерлана».
[26] Иванин М.М. О военном исскустве и завоеваниях монгол- ... ... ... при Чингиз – хане и Тамерлане. СПб. 1875 г. 184
стр.
[27] Якубовский А. ... ... ... М., 1946 ... ... М.М. Портрет Тамерлана. М. 1948 г. 116-117 стр.
[29] Герасимов М.М. Портрет Тамерлана. М., 1947 г. 120-122 ... ... Л. ... ... ... 1890 г. 263 стр
[31] Вамбери Т. История Бухара СПб. 1873 г. 361-362 стр.
[32] Бартольдт В.В. О ... ... ... 110-111 стр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әмір темір37 бет
Әмір Темір жорықтары13 бет
Әмір темірдің мемлекетті құру және нығайту барысында жүргізген саясаты48 бет
Әмір Темірдің саяси қызметі3 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
Амангелді иманов бастаған көтеріліс6 бет
Ақ Орда хандығының пайда болуы3 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Ақсақ Темір 8 бет
Ақсақ Темірдің Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолостан шапқыншылығы40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь