Ортағасырлардағы тайпалардың материалдық мәдениеті

Мазмұны.

I.Кіріспе:

Ата.бабаларымыздан қалған асыл қазына.
II.Негізгі бөлім:
Ортағасырлардағы көшпенділердің материалдық мәдениеті.
1.Қазақстан аумағынан табылған ежелгі ескерткіштер:
1.1.Талас жазу ескерткіштері;
1.2.Отырар өркениеті;
1.3.Маңғыстау мешіттері мен құлпытастары;

2.Сарайлар сәулет өнері:
2.1.Салтанатты кесенелер;
2.2.Ортағасырлық моншалар;

3.Ортағасырлардағы ақша айналысы:
3.1.Отырар теңгелері;
3.2.Түркеш теңгелері;
3.3.Саманилер мен қарахандықтар теңгелері.

III.Қорытынды:

Қазақ даласы . ұлы түркі елінің қара шаңырағы.
Қазақ халқы мәдениетінің тарихи тамыры өте тереңде.Ортағасырлық Қазақстан аумағын аралаған әр түрлі елдер саяхатшылары түрік, қытай, араб, парсы, грек тілдерінде тарихи және географиялық деректер жазып қалдырған. Ортағасырлық Тараз, Талхиз, Отырар, Кедер, Құлан, Жамукент қалаларын, Бөріжар, Бобров, Зевакин қорғандарын қазғанда көптеген бағалы археологиялық олжалар табылды. Осынау жазба және заттай деректер орта ғасырлардағы Қазақстан халқының экономикалық және мәдени тұрмыс-тіршілігіне шолу жасауға мүмкіндік береді. Орта ғасырларда Қазақстанда отырықшы, қалалық, көшпелі және далалық мәдениет өркендеді.
Қазақстан аумағында құрылған Батыс Түрік қағанаты, одан кейінгі Түркеш және Қарлұқ, Оғыз мемлекеттері, кейінгі Қарахандықтар иелігі әр түрлі этностық салт- дәстүрлерімен ортақ мәдениетке өз үлесін қосты. Көшпелі және отырықшы ел өмірін зерттеу мәдениетті өзара байланыста және бірін-бірі байыта отырып дамыту дүниежүзілік прогрестің басты бағыты екенін көрсетті. Жалпы көшпенділер әлемі әр түрлі сипатта болғанымен де оны біріктіретін нәрсе мәдениет пен шаруашылықты жүргізудің ортақ тұрпаттылығы.


Қазақстан жерінде VI-XII ғ.ғ.өмір сүрген түрік тайпалары өздеріне тән үлкен материалдық мәдениет қалдырған. Олардың қалдықтары, әсіресе, соңғы жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде белгілі болып отыр, түркі дәуіріндегі материалдық мәдениет қалдықтарының түрлері негізінен адамдардың шұғылданған шаруашылықтарымен байланысты болған. Оған археологиялық қазба зерттеулері нәтижесінде табылған заттар толық дәлел бола алады. Зерттеулердің айтуына қарағанда, бір ғана Қазақстанда ата-бабамыздан қалған заттық мәдениеттің 25 мыңға тарта ескерткіші белгілі. Олар негізінен Сырдария бойына, Отырар алқабына, Маңғыстау мен Үстіртке, Ұлытау төңірегіне, Талас-Шу аңғарына, Жетісу мен Ертіс сыртына шоғырланған. Мәселен, түркі дәуірі кезіндегі обалардан көбірек кездесетін заттар: қол диірмендер, үккіштер, темір орақ т.б. құрал-жабдықтар. Бұлар ол кездегі халықтардың егін шаруашылығымен айналысқан жағдайын байқатады. Ал түркі тайпаларының мал шаруашылығымен кеңінен айналысқандығын археологиялық қазбалардың барысында молырақ кездесетін темірден жасалған ат әбзелдері (ауыздықтар, олардың әшекейлері, үзеңгілер), құрал сайман, қару-жарақтар, әсіресе, темір семсерлер, найзалар, олардың ұштары т.б. көрсетеді. Олардың барлығы сол кездегі түркі тайпаларының темір қорытуды жақсы меңгергендігін дәлелдейді. Сондай-ақ, ғылыми қазба жұмыстары кезінде түркілердің зираттарынан құрал-саймандар, қару-жарақтармен қатар қолөнер бұйымдар, әшекейлік заттар өте көп кездеседі. Олардың ішінде: кіселер, белдіктер, омырауға тағатын алқалар т.б. бар. Кіселер алтын, күміс және қымбат, бағалы тастармен безендіріліп отырған. Түріктер тамаша етікшілер болған. Табылған аяқ киімдердің ішінде өкшесі биік емес, қайқы бас етіктер және кебіс қалдықтары кездеседі.


Талас өзені аңғарынан табылған ескерткіштер «Талас ескерткіштері» деп аталып жүр. Талас өзенінің бойынан, Қырғызстан жерінен барлығы 13 ескерткіш табылған. Таластан табылған ескерткіштер көлемі әзірше өте шағын және сан жағынан да аз.
Талас алқабынан 1932 жылы табылған руна жазуы бар асатаяқ та қызықтырары сөзсіз. Оның төрт қырына да көне түркі алфавитімен жазылған жазулар бар. Бұл асатаяқ шыршадан жасалған, оның құндылығы да осында. Асатаяқ қазір Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік Эрмитажда сақтаулы.
Орхон-Енисей ескерткіштері тектес таңба-жазулы, тастар, Талдықорған өңірінен, Сарыарқадан жене Алматы маңынан табылған. Сонымен, ежелгі түркі елі белгілі бір аумақта өмір сүріп, өзіне лайық жазуын, тілін, мәдениетін дамытқан. Ежелгі түркі мәдениетінің орталықтары Енисей, Орхон, Селенгі, Талас өзендерінің бойы, Минсуеивск ойпаты, Алтай тауы, қазіргі Тува, Краснояр, Жетісу аймақтары болды. Оған Шығысы Хангай, Сарыөзеннен, Батысы – Карпат тауларына, Оңтүстігі – Қытайдың Аққорғанынан, Теріскей – Ленаға дейінгі аралықтағы байтақ аймақты мекендеген түрік халықтарының жазу-сызу дәстүрінен қaлған барлық мұралар енеді. Fылым әлемінде түрік жұрттарының жәдігері ретінде танылған жазулар 2500 жылдан бері бар деп есептеледі. Әзірге мәлім болған есеп бойынша, көне түpік жазуымен тас бетіне 240-тай, қағаз бен тeрігe 310 беттей мәтін түсіпті. Манихей әрпімен 554 бетке жуық мұралар, ұйғыр әрпімен 1000-ға тарта мәтіндер, 10-ға жуық кітаптар жасалыпты. Араб әрпімен жазылған ортағасырлық дүниелер қаншама. Жалпы түрік халықтары ХVI ғасырға дейін оннан астам жазу үлгісін қолданып, пайдаланған кездерінде қыруар мұралар қалдырған.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Аманжолов К.Р
Түркі халықтарының тарихы. Алматы 2002ж.
2. Назарбаев Н.Ә.
Тарих толқынында. Алматы “Атамұра” 1999ж.
3.Мусин Ч.
Қазақстан тарихы. Алматы 2003ж.
4.Байпақов К.М.
Ортағасырлардағы Қазақстан тарихы. Алматы 2001ж.
5.Аманжолов К.Р.
Қазақстан тарихы. Алматы “Білім” 2004ж.
        
        Қазақ халқы мәдениетінің тарихи тамыры өте  тереңде.Ортағасырлық
Қазақстан аумағын аралаған әр түрлі елдер саяхатшылары ... ... ... грек ... ... және ... ... қалдырған. Ортағасырлық Тараз, Талхиз, Отырар,
Кедер, Құлан, Жамукент қалаларын, ... ... ... ... ... ... археологиялық олжалар табылды.
Осынау жазба және заттай деректер орта ғасырлардағы Қазақстан
халқының экономикалық және мәдени ... шолу ... ... Орта ... ... ... ... және далалық мәдениет өркендеді.
Қазақстан аумағында құрылған Батыс Түрік
қағанаты, одан кейінгі ... және ... Оғыз ... Қарахандықтар иелігі әр түрлі этностық салт- дәстүрлерімен
ортақ мәдениетке өз үлесін қосты. Көшпелі және отырықшы ел өмірін
зерттеу ... ... ... және ... ... ... ... прогрестің басты бағыты екенін көрсетті. Жалпы
көшпенділер әлемі әр ... ... ... де оны ... ... пен ... ... ортақ тұрпаттылығы.
Қазақстан жерінде VI-XII ғ.ғ.өмір сүрген ... ... тән ... ... ... қалдырған. Олардың
қалдықтары, ... ... ... ... ... ... белгілі болып отыр, түркі дәуіріндегі
материалдық мәдениет қалдықтарының түрлері негізінен адамдардың
шұғылданған шаруашылықтарымен ... ... Оған ... ... ... ... заттар толық дәлел бола
алады. Зерттеулердің айтуына қарағанда, бір ғана Қазақстанда ата-
бабамыздан ... ... ... 25 мыңға тарта ескерткіші
белгілі. Олар негізінен Сырдария ... ... ... Маңғыстау
мен Үстіртке, Ұлытау төңірегіне, Талас-Шу аңғарына, Жетісу мен
Ертіс ... ... ... ... дәуірі кезіндегі
обалардан көбірек ... ... қол ... ... орақ т.б. ... ... ол ... халықтардың егін
шаруашылығымен айналысқан жағдайын байқатады. Ал түркі тайпаларының
мал шаруашылығымен кеңінен ... ... ... ... ... ... ... ат
әбзелдері (ауыздықтар, олардың әшекейлері, үзеңгілер), ... ... ... темір семсерлер, найзалар, олардың
ұштары т.б. көрсетеді. Олардың барлығы сол ... ... ... қорытуды жақсы меңгергендігін дәлелдейді. Сондай-
ақ, ғылыми қазба жұмыстары кезінде түркілердің зираттарынан құрал-
саймандар, қару-жарақтармен қатар қолөнер ... ... өте көп ... Олардың ішінде: кіселер, белдіктер,
омырауға тағатын алқалар т.б. бар. ... ... ... және
қымбат, бағалы тастармен безендіріліп отырған. Түріктер тамаша
етікшілер болған. ... аяқ ... ... ... биік ... бас етіктер және кебіс қалдықтары кездеседі.
Талас өзені аңғарынан ... ... ... деп ... жүр. ... ... бойынан, Қырғызстан
жерінен барлығы 13 ... ... ... ... көлемі әзірше өте шағын және сан жағынан да аз.
Талас алқабынан 1932 жылы табылған руна жазуы бар ... ... ... Оның төрт ... да көне ... алфавитімен
жазылған жазулар бар. Бұл асатаяқ шыршадан жасалған, оның құндылығы
да осында. Асатаяқ ... ... ... ... ... ... ... тастар,
Талдықорған өңірінен, Сарыарқадан жене Алматы маңынан ... ... ... елі ... бір ... өмір сүріп, өзіне
лайық жазуын, тілін, мәдениетін дамытқан. Ежелгі түркі мәдениетінің
орталықтары Енисей, ... ... ... ... ... ... ... тауы, қазіргі Тува, Краснояр, Жетісу
аймақтары болды. Оған Шығысы ... ... ...... Оңтүстігі – Қытайдың Аққорғанынан, Теріскей – Ленаға
дейінгі аралықтағы ... ... ... ... ... ... ... барлық мұралар енеді. Fылым әлемінде
түрік жұрттарының жәдігері ... ... ... 2500 жылдан
бері бар деп есептеледі. Әзірге мәлім болған есеп ... ... ... тас ... 240-тай, қағаз бен тeрігe 310 ... ... ... ... 554 ... жуық мұралар, ұйғыр
әрпімен 1000-ға тарта мәтіндер, 10-ға жуық кітаптар жасалыпты. Араб
әрпімен ... ... ... қаншама. Жалпы түрік
халықтары ХVI ғасырға дейін оннан астам жазу ... ... ... қыруар мұралар қалдырған.
Ұрпаққа өнеге болар атақты Күлтегiн, ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... кейiпкерлерiне,
сомды тулғаларына айналды. Ардақты есiмдердi ел ... ... ... ... ... ... ... белгici болып
табылатын түркiлiк сына жазумен тас бетiне тусiрдi.
Tүpкi ... ... бұл ... көне дәyiрдің
қоғамдық-мәдени, әpi адеби тұрмыс-салт өмiрлерiнен хабар беретiн
жәдiгерлер қазына ретiнде ... күнi ... ... ... ортақ мұpaғa айналды. Tүpкi даласының iшкi сырын
бойына сiңiрген таңбалы тастар қас ... ... ... аттап, өз заманының шындығы мен қайғы-қасiретiн, ... ... еш ... күнi ... жетiп отыр.
Болашақ ұрпаққа мұра етiп қалдырылған көне түркiлiк ... кең ... ... ... аймақтарынан табылып,
ескерткiштер саны жыл санап өсiп жатыр.
Tүркітану ғылымы көне түркі жазба ескерткiштерiн географиялық,
мазмұндық әpi дәуiрлiк ... ... ... Енисей жене Талас
жазбалары Қазакстанньң оңтүстiк аймақтарынан табылған ... ... және де ... ... ескерткiштердің тiкелей
жалғасы болып табылатын ортағасырлық мұралар мен тарихи орындар осы
таулы-қыратты, қзендi аймақтарда орналасқан.
Сан жылдар бойы ... ... ... Азия
территориясынан ағаш тақтайшаға ойылып ... көне жазу ... жазу ... ... ... және ... ойылғанымен басқа тас
жазулардан ерекшеленедi. Iле-шала Epтic өзенi бойынан қола ... ал 70-шi ... Iле ... ... (Eciк ... күміс
тостағандағы жазу табылды. Мұндай тарихи мәні зор ... ... кез ... ... өз ... iшiне ... жатқаны бiзге беймәлiм.
Қазiргi кезде ежелгi түркi тайпалық одақтары өмip ... ... ... ... ... ... ... қой тастар табылып жатыр.
Орталық Азия мен Қазақстан жерлерiнен табылып ... ... ... ... таңбаларынан өзiндiк ... ... ... ... ... ... ... жазулардағы барлық таңбалардан бөлек, өзгеше жазылған
көне әрiптер кездеседi. Мұның өзi ... ... ... ... ... ... жазу ... тереңде eкeнiн
aңғapтaды.
Ежелгi түркi туралы Орхон материалдарынан басқа ... ... ... ... Бұл ... оқып
бiлy әлi күнге дейiн кешеуiлдеп, нақты тарихи ... ... ... басы ... ... Oғaн мына ... ... болды: Х ғасырда исламды ... ... ... ... ... ... ... жазбаларына қарсы
шығып, бұрын жасалған түркi мәдениетiн ислам дiнiне құрбан етiп
құбыжыққа ... ... ұмыт ... ... ... ... кезiнде де толастамады. "Пантюркизм"
деген желеумен түркi мәдениетi қуғындалды. Ол саясат тiптi қазiр де
ұшырасады. Мысалы, Мәскеуден шығатын ... ... ... N 12, ... бетiнде жамбылдық А.Хмелев Қазақстандағы тiл
саясаты туралы сыңаржақ пiкiр айтты: "Мектеп, техникум, жоғары оқу
орындарында бұл тiлдi ... ... ... ... зорлап
оқытады" деп жазды. "Өзiмнiң сұлу орыс тiлiм тұрғанда, ... ... не ... бар?" деп қана ... ... ... ... тәрiздi көшпелi халықта жазу-сызу атымен болмаған" - деп бұл
халықтарды кемсiтедi. "Қарап отырсам, ... ... ... бәрi орыстардан алынган. Ендеше ондай тiлдi үйренудiң ... бар", - деп ... өз ... VII ... Орхон- Енисей бойындағы
қабырға тасқа eскі туркі әрiптерiмен ойып жазғанда орыс халқы ... ... жоқ едi. Орыс ... ... ... ... 300 жылдай уақыт бар едi. Осыларды А. Хмелев мырза бiлсе,
"көшпендi ... әрiп ... ... ... деп ауа жайылмас едi
Қазiр ғылым тарапынан қолдау таба ... ... ... мен оньң ... кем түсе ... ...... (Құйрық төбе), Оқсыз, Қаракеншек, Шiлiк (Бұзық), олардьщ
тiкелей ықпалында болған Иасы (Tүpкicтaн), ... ... ... ... Баба Ата, ... Сүткент, Қараспан,
Хұрлық(Шымкент) сияқты ортағасырлық қоныстар қалыптастырған. ... ... - ... мәдениетi дегенге жататын ... ... ... ... ... ... күйдiрiлген, тастан қашалган, металдан соғылғaн
бұйымдардан, еңбек құралдарынан aңғаpaмыз. ... ... ... - IX ғасырларда архитектурамен қосалқы өнердің жаңа үлгiлерiнің
туындауы себеп болды. Бертiн келе, Х-ХI ... ... ... гипс, алебастр кeңiнeн ... ... және ... үйдi ... кең өpic ... - XVIII ... ... өмip сүрген ұлы қала, ... ... ... ... қалдыратын алып төбеге
айналған.
Отырардың берiк қамалы, айнала қазылган сулы ор ... ... ... үш ... ... Олар ... жұрт ... көшелермен қаланың орталық алаңына шығады екен.
Ақша соғатын орынның, қолөнершiлер тұрагының, су құбырының, нәжiс
жүйесiнің ... ... қала ... ... сипатта
болғанын көрсетедi. Отырармен аттас көгалды алқаптың қалага тipкece
жатқан бөлiгiнiң өзiнде оннан астам үлкендi-кiшiлi қалалар болған.
Fажайып ... ... бар қала ... өзi әлденеше
шақырымға созылып жатқан. "Отырардағы баспананың негiзгi ... ... ... ... К Байпақов, Л. Ерзакович,-дәлiздi
немесе қоймалы бөлме, сол сияқты көп бөлмелi тiркеспелер ... ... ... бойының отырықшы және жартылай отырықшы халқының ... ... ... ... ... ... ... ажырасатын
eкi бөлмелi "Қоржын үйi" (мұны қоржын icпeттi ... ... оның өн ... түнек (қойма) салатыны археологтар пiкiрiн
растайды.
Профессор М. Мендiқұлов қазақ арасында кeңiнeн тараған тұpғын
жайдың негiзгi eкi түpiнeн - ... ... ... ... ... үй", ... үй", "қонақ үй" тipкеспесiнен де, ... ... де ... ... ... тұратын баспана
сұлбасын ашқан. Оньң ... ... ... ... ... ... ағаштан қиыстырып тұрғызатын төрт қабырғалы
"қыстағына" да, бес ... ... де, ... ... ... ... де, тiптi Арал мен Каспий
балықшыларының ... да ... үй" ... ... ... ... ... “362 әулие мекендеген жер” дегенді
жиі естиміз. Шынында да, бұл жерді ашық ... ... ... ... ... болады. Бұл жерден көптеген мешіттер мен құлпытастар
табылды. Маңғыстау жерін ... деп те ... ... Атап айтқанда,
бұл территориядан Қараман ата, Қошқар ата, Шақпақ ата, ... ... т.б. ... ... ... ... ... Бұл
ескерткіштердің кейбірі осы күнге дейін ... ... ... сәндігімен археологтарды қызықтырды.
Қазақтың өзiне тән тұрғын үйлерi - шошала, қоржын үй, тiркеспе,
тоқалтам, қыстың, дүкен, шарбақ үй, ... ... ... мен
мәдениет үшiн ең алдымен бiзде қалыптасқан сәулет өнepiндe қаңқаның
(қабырғаның), төбежабының(итарқаның), ұстынның (бағананың), ... ... ... ... ... ... ... материал таңдаудағы жапсарбастағы ... ... ... үй ... ... ... айқындайтындығымен құнды.
Taғы да айта кeтeтiн жайт - түркiнiң әуiздi, ... ... ... атыздарға егiстiктi орналастыру тәртiбiнiң
Отырар тұрғындарының ... ... еске ... ... ... ... каналы eскi оман арықтың iзiмен қазылған.
Арыс - Tүpкicтaн ... ... ... Ақарықтың көне заманда Арыс
пен Бөгендi қосқаны ескерiлгeн. Отырардан табылған ... ат ... ... ... ... келедi.
Сонымен Қазақстан жерiндегi түркi қалаларының дамуына тән құбылыс -
түркiлерде отырықшылық пен көшпендiлiк тығыз байланыста болған.
Отырардың бiз үшiн аса ... ... - ... әйгiлi осы бiр
көгалды алқапта атам заманнан, шамамен айтқанда, мұнан 2-2,5 ... ... ... тебе ... ... ... ... кеңгерес,
кейiнiректегi қият (қоңырат), ... ... ... ... аса ... қоспа болып, қазақ халқының
қалыптасуына жол ашқанында болып отыр.
Ежелгi түркi тайпалары тек малшы, ... ... ... ... ... бiрге тамаша сәулетшi, мүсiншi, ... ... ... Бұған Maңғыстay түбегiнен таяуда табылған
мәдениет қазыналары бiрден-бiр ... ... ... ... ... ... ... Шақпақ ата зираты ғажайып: ол
көшпелi тайпалар өнерiнiң ежелгi дәстүрлерiне сай ... ... ... ... бұлай әшекейленген құрылыс
ұшырасқан емес. Зират ... ... 1000 жыл ... ... бұрышты зәулiм мұнараның қабырғалары хайуанаттардың, салт
атты садақшылардың суреттерiмен оюланған; сайысты ... ... ... ... ... бес ... жайған
алақанның бедерi жиi ұшырасады. Teмipдeн соғылған ұзын ... "бес қол" ... ... ... ... ... құрылған одақтардың жауынгерлiк туы icпеттi.
Археологиялык, зерттеулер қазiргi Өзбек, Қырғыз, ... ... ... ... ... ... қоныстар мен
қалалардьщ көне жұрттарын тауьш, ... ... ... ... және ... мәдениетi болғандығын анықтап ... ... ... түркiлердiң қолөнерi, ... ... ... ... үй ... ... әуез аспаптары, тiптi қырыққа тарта жанры мен
қосалқылары бар өте бай ауыз ... ... бiр ... ... ... ... өнepi, әр турлi кейiпке кipe
өнер көpceтeтiн жалғыз орындаушыдан тұратын халық "театры", халық
әуендерi болған.
Кедерде (Отырардың ipгeciндe) ... IX-X ... ... ... ... ... саз ... күйдiрiлген ойыншының
маскасы табылған. Мұның өзi жасанып, маска киiп жұрт ... ... ... ... ... орта
ғaсырларда, бәлкiм, онан да әpipeк болған деген ой ... ... ... ... әуездiк қабiлетiн дамыту
үшiн дүңгiршек, шың, қамыссырнай, қостiлiк, сақпан
сияқты аспаптармен бiрге пайдаланылып ... ... ... деп ... айтып жүр) Отырардан табылғаны да кездейсоқ
емес. Отырар тұрғындарының астық құятын хұмдарға ... ... ... май ... ... көзелерге түркi
руларыньщ таңбалары салғанында да үлкен мән бар.
Түріктер, ... ... ... ... ... далаларында түрлі сәулет өнері құрылыстары, ... ... бой ... ... және ... өнері, мүсін жасау
өнері өркендеді.
Археологиялық қазбалар нәтижесінде Кедер, Жамукет қамалдарындағы
көлемді құрылыстар, Құлан мен ... ... ... Суяб ... ... ... мен монастырлар, Испиджабтағы ғибадат
орындары бізге белгілі болды. Құрылыс төбелері жайпақ күмбездене
немесе шатыр ... етіп ... ... ағаш ... Есік ойықтары арқа түрінде жасалып, ағаш есіктер
орнатылған.
IX-XII ғасырлардағы көлемді құрылыстарға Кедер мен ... ... бола ... Бұл – ... залдары, тқрғын және
шаруашылық жайлары бар құрылыстар.
Кедер ... ... ... ... 150 ... ... ... қабырғалары мен есік тақтайлары жазулармен әшекейленген. Оның
сақталған ... - өрт ... жана ... есік үстіне төбе құлап
түскен де, әшекейлерді жасырып,ғасырлар бойы сақтап қалған.
Тақтайда сән-салтанат пен діни ... ... ... бас
киімдері бар үйлену сәтіндегі күйеу жігіт пен қалыңдықты ... ... ... мен аяқтары қанатты түйе, қой, жылқы
тәрізді ... ... ... ... ... ... және әйел
құдай бейнелері; төрт қолы бар құдай қорғап тұрған қамалға шабуыл
жасау көріністері бейнеленген.
Жамукеттегі салтанат ... да ... ... көк ... ... ... Діни ... қабырғаларына
өрнектермен әшекейленген қыш тақтайшалар жапсырылған. Онда жүзім
сабақтары, қызғалдақ, гүл шоқтары ... Діни ... ... ... – сәкі ... ... онда ... от жағатын
орын бар.
Көркем сурет, сылаққа өрнек салу, ойма өрнекті тақтай ... ... ... ... ... ... мен Науакет
билеушілерінің қала сыртындағы сарайларында кейбір залдың
қабырғалары әр ... ... ... ... ою-өрнек салу арқылы
әшекейлеген. өсімдік тектес және аң ... ... ... ... ұсақ қыш мүсіндер – ... мен ... ... пен ... ... ... қазылып зерттелді. Бұл
құрылыстардың орталық залдарында қасиетті жәдігерлер сақталған,
айналмалы ... ... дін ... арналған тұрғын
жайлр жүйесі бар. ... ... ... ... ... салынған, қабырғадағы арнайы жасалған қуыстар мен
тұғырларға Будданың отырған және ... ... ... қалаларындағы бейнелеу және сәндік өнері Ұлы Жібек
жолы бойында орналасқан Орта Азия, Таяу және Орта ... ... ... өте ... ... көлемді құрылыстарда құрылыс материалы
ретінде күйдірілген кірпіш, ағаш, ... ... ... ... ... көз ... ... үшін күйдірілген
сары сазға өрнек түсірген және ... оюлп ... ... ... ... ... ... халқының өмірінде
әлі күнге дейін сақталып ... ... ... ... ... қалаларда мешітер,
кесенелер тұрғызу ісі басталды. Ең алғашқы мешіттерді археологтар
Кедер және ... ... ... Бұл ... ... ... метрдей тік брышты залы болады. Оның жайпақ төбесін
бірбірінен 2,5-3м ... ... ... ағаш ... тұрған. Алғашқы мешіттер өте қарапайым жабдықталған. ... үшін ... ... кірпіштерді пайдаланған.
Тараз маңындағы діни ескерткіштер сәулет өнерінің жоғары
деңгейде ... ... бола ... ... ең ... X-XI
ғасырларда салынған Бабаша қатын ... ... ... текше түрінде қаланған. Шатыр тәріздес он алты қырлы
күмбезі төбесін түгел ... тұр. ... ... бас ... ... жоғарғы жағы шошақтана сүйірленіп келген. Құрылыста
сәндік әшекейлер қолднылмаған, тек кіре ... ... ... тар әрі таяз ойықтар жасалып, олардың үстіңгі
жақтауларына сылақтан өрнектер ... ... ... ... ... ... ... қарапайымдылық кесенені
шын мәінде зорайтып көрсетеді.
XI-XII ғасырларда салынған Айша бибі кесенесі өте ... ... бір ... ... (7,7*7,6 м), ... ... ... Бұрыштарын үлкен тіреу-бағаналар
қойылған.”Әрбір қасбетінің орта ... ... ... ... ... өрмелі аркамен жиектелген. Есігі шығыс қабырғасында.
Кесене ортасында шағын құлпытас тұр. Қабырғалары және ... ... ... және өсімдік тектес өрнектері бар
күйдірілген саздан жасалған тақтайлармен жабылған. Айша ... ... ерте ... ... ... мен ... нәр ... байқалады.
Қарахандықтар сәулет өнері ескерткіштерінің бірі – ... ... ... ... ... XX ғғ. басындағы
өңдеу-жөндеу жұмыстарынан кейін ... ... ... ... ... сәулеттік-сәндік бейнесінен түгел дерлік айрылды.
X-XII ғғ. ескерткіштерінің ... ... ... сәулет
формалары, әшекей түрлері зерттеушілерге оларды дала өнерінің
дәстүрлерімен тығыз ... ... ... ... ... ... моншалар өзінше бір сәулет өнері ... ... Қала ... тұрмысында моншалар кеңінен таралған.
Археологтар Тараз, Отырар, Баласағұннан моншалар тапты.
Тараз моншасының ... бай ... ... ... және ... ... өрнектер, алебастр сылағынан
жасалған әшекейлер.
Отырар моншасы ... XI ғ. ... күні ... ... келе ... ... (крест) формасымен ерекшеленеді. Онда
шешінетін орын, массаж жасайтын зал, ... және ... ... ... ... ... Монша төбесі күмбезделе жабылған.
Моншалар тақтай еден астымен жүргізілген ыстық су құбырлары
жүйесімен жылытылған. Суды ... ... ... осы кезеңде
кеңінен таралған су құбыры арқылы жеткізген.
Ерте орта ғасырларда (VI-VIIIғғ) теңгелерді белді ... ... ... оған өз ... ... Таңба
дегеніміз – ру атының өзіндік идеограммасы, оған қарап оның иесінің
қай ... ... ... сол руы жайлы мәліметтерді білуге
болады.
Отырар жазирасында ақша айналымы ... ... ... оның ... ... ... қала
орындарын казған кезде табылғанан түрлi теңгелер дәлелдеп отыр.
Металл түpi және ... ... ... eкi ... ... түpiнe бетiнде садақ пен төртбұрышты түркi ру ... мыс ... ... ... ... ең ... ... атағын белгiлейтiн түркеш теңгелерiнде де бар. Таңбалардың
ұқсастығы - Сырдариядағы түркi билеушiлерi мен Жетiсудағы атақты
адамдардың бiр әулеттен ... ... Бұл ... ... көтерiңкi құйрығы қайқайып келген, оң аяғымен алға
басқалы тұрған арыстан бейнесi ... ... ... ... қола теңгелерi жатады. Олардың ... ... ... ... теңгелерiнiң белгiлерiне ұқсас әpi
соғды әрпiмен жазылған жазулары бар. Екiншi бетiндегi арыстан ... ... ... ... көркемдiгi арта түскен. Бұл
теңгелердi Отырар жазирасындағы басқа бiр ... ру ... ... ... ... сол ... ... кейiнгі уақытта
шығарған, жетiлдiрiлген теңгесi болуы да мүмкін.
Аталған теңгелер ... ... және ... (15 ... ... ) ... кезде табылған.
Демек, VII ғ. аяғы VIIIғ. ... ... iшкi ... ... ету үшiн өз мыс ... ... ғасырларда Оңтүстік Қазақстандағы сауда жолында
орналасқан ең ірі ... ... бірі – ... ... мен оның ... өмір салты шеткері
аймақтарға да өз әсерін тигізіп отырды. Отырар қолөнершілерінің
өнімдері Қаратаудың солтүстік және оңтүстік беткейлеріндегі,
Сырдарияның орта ағысындағы, Арыс өзенінің жағасындағы ... ... ... ... ... ... VII ғ. соғды теңгелерi; VII ғ.
аяғы - VIII ғ. басында Шаштан шыққанын бiлдiретiн «дудун» атағы
жазылған ежелгi ... ... ... түркi билеушiлерi
шығарған, ежелгi түркi таңбасы және соғды жазуы бар теңгелер; ... ... ... қытай теңгелерi; VIII-XII ғасырларда
Орта Азия аумағында пайдаланылған «гитрифи» тектес ... ... ... ... ... ... (IX ғ.) ... (ХI ғ.) билеушiлерiнiң мыс фельстерi шықты.
Түркеш теңгелерi. Түркеш қағандығының теңгелерi VIII ғ. басынан
белгiлi. Бұл теңгелердiң алғашқы түpi түркеш билеушiлерi
үстемдiк ... 716-766 ... ... Бұл ... ... ... ... - садақ бейнеленген, ал екiншi
жағында «түркеш-қаған-ақша» деп оқылатын түсініктемесi ... және ... ... ... ... ... және тәуелдi соғды князьдерiнiң ... Бұл ... ... ... ... емес, түркi
және сoғды билеушiлерiне тәуелдi жергiлiктi соғды ... ... ... ... Дж. Клоусонның болжамы ... ... ... ... ... Typiк ... ... (Суяб) соғылған.
748 жылы Суябты қытайлар талқандағаннан кейiн Жетiсудың батыс
бөлiгi Талас қаласының иелiгiне айналды. Талас ... ... ... ... ... ... бердi. Тараз теңгелерi
алғашқы Ақбешiм-Суяб теңгелерiне ұқсас ... ... ... ... ... ... ал сырт жағындa «түркеш-қаған-ақша»
немесе «күн бейнелi қаган ... деп ... ... ... ... ... да (VIII-X ғғ.) Қазақстан аумағында түркеш
теңгелерi айналымда ... мен ... ... Саманилер мемлекетiнде
алтын динарлар және мыс ... ... ... ... ... күмic ... үнeмi соғылып тұрды. ... ... ... ... ... ... Iшкi ... IX-XI
ғасырларда бухархудат теңгелерi (мусейяби, ... ... ... ... ... т. б. бiрсыпыра теңгелер
қолданылды. Олардың ... ... ... ең жоғары сапалы
болды, мухаммеди дирхемдерi төменгі сапалы ... ... мысы ... жәй металдар корытпасынан соғылды.
Қарахандықтардың ақша шаруашылығында ... ... ... түpi, оның ... гитрифи тектес мыс
тәрiздестерi ұзақ ... ... ... ... үнeмi теңгелердiң
жаңа түpi қосылып отырды.
ХI ғ. басында айналымда тек ... ... күмic ... ... ... бастап құрамында 35% мысы бар теңгелер ... Күмic ... ... ХI ғ. ... ... ... ... Одан кейiн қарахандықтар мемлекетiнiң теңге сарайларының
көпшiлiгi бiраз уақыт мыс пен ... ... ... ... ... ... ... мыстан құйып, тек сыртына
ғана күмic жалатты. Бұл өзгерiстiң себебi «күмic ... ... Орта ... күмic қорының азаюына байланысты болды.
XI-XIII ғасырлар арасы қалалық мәдениет өркендеген, тауар өндipу
өciп, осыған орай ... ... ... жайған кезеғ деп есептеледi.
Өндiрiстiң қауырт өcyi ... көп ... ақша ... ... ... мен кумістің қоры сауданы таза ... және ... ... ете ... ... ... ретiнде бағаланған алтын динарлар
қарахандықтар кезiнде айналым құралына айналды. Алтын айналымына
құйылған ... ғана ... ... және ... әр ... ... да жүрдi. Алтын теңгелер әр турлi теңге сарайларында
құйылғандықтан, ... ... мен ... ... ... ... ... қолданылғанын Орта Азия аумағынан табылған көмбелер
айғақтайды.
Ұсақ бөлшек саудада қолданылатын мыс ... ... әр ... сарайларында ақша құнын заңдастыру үшiн оқтын-оқтын шығарылып
турған. ... мыс ... ... ... тиiстi аймақта
алдыңғы айтылған күмic жалатылған дирхемдер қызмет етiп келдi де,
бiрте-бiрте олар кәдiмгi мыс ... ... ... ... ... ... Хуанхэ
өзенінен Карпат тауларына, Орта Азия мен ... ... ... және ... ... ... ... зор далаға
ұласқан шетсіз-шексіз алып аймақты ... тек ... ... ... келетін ед. Түйе, жылқы, қой – лардың әрі көшіп-қонып
жүретін күш көлігі, әрі ет, сүт, ... жүн ... ... азық-түлігін де, киім-кешегін де, ... ... ... ... ... қызметін түгел
атқарды. Көшпелілер әлемі әр түрлі сипатта болғанымен де ... ... ... пен ... жүргізудің ортақ
тұрпаттылығы еді.
Көне тарихта аса көрнекті рөл атқарған Түркі ... 1450ж ... көп ... жоқ. Бұл ... ... ... аталып өтеді, қазірдің өзінде түркілердің
ұлы өркениетінің ... ... ... ... халықаралық конференциялар мен форумдар болып өтті.
Біздің бәріміздің де мақтаныш етуімізге тұрарлық мол ... ... ... ... тарихында өшпес із қалдырып
кеткен, Евразия құрлығындағы халықтардың тағдырына орасан зор күшті
әсер еткен. Біздің еліміздің халықтары ұлы ... ... ... ... ... ал ... ... қаған,
Күлтегін сияқты алғашқы қағандардың есімдері ежелгі ерте
заманныңөзге ұлы ... ... және ... ... ... тұра ... олардың
атқарған істері ешкімнің де атқарған істерінен артық болмаса, тіпті
де кем емес.
Ежелгі түркі өркениетінің әлеуметтік-саяси ... ... ... ... жаңа әлеуметтік-саяси құрылымын
қалыптастырғанын қосуға әбден болады. Ол қоғамдағы шешуші рөлді
қаған ... ... ... ... Ал ... ең ... ... түркі ескерткіштерінің қалдырған деректеріне
қарағанда, “ел-жұртының қамын ... ... ... ... ... ... туралы құлпытасқа қашап жазылған ең жоғары мақтау сөз
мынадай:”Ол өзінің халқын армансыз асырады”. Барлық биліктің қаған
мен дана ... ... ... оларға мемлекет тағдыры
үшін саяси және тарихи тұрғыдан мейлінше күшті ... ... ... және ғылым министрлігі
Қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ
Ұлттық Техникалық Университеті
Жаратылыстану-гуманитарлық институт
Қоғамдық пәндер кафедрасы
ТАҚЫРЫБЫ:ОРТАҒАСЫРЛАРДАҒЫ ТАЙПАЛАРДЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІ.
ҒЫЛЫМИ ЖЕТЕКШІ-ОҚЫТУШЫ:ӘЗІМБАЕВА Б.Ж.
ОРЫНДАҒАН:БАЙШАҚОВА ... ... ... халықтарының тарихы. Алматы 2002ж.
2. Назарбаев Н.Ә.
Тарих толқынында. Алматы “Атамұра” 1999ж.
3.Мусин Ч.
Қазақстан тарихы. Алматы 2003ж.
4.Байпақов К.М.
Ортағасырлардағы Қазақстан ... ... ... К.Р.
Қазақстан тарихы. Алматы “Білім” 2004ж.
Мазмұны.
I.Кіріспе:
Ата-бабаларымыздан қалған асыл қазына.
II.Негізгі бөлім:
Ортағасырлардағы көшпенділердің материалдық мәдениеті.
1.Қазақстан аумағынан табылған ежелгі ескерткіштер:
1.1.Талас жазу ... ... ... мен ... ... өнері:
2.1.Салтанатты кесенелер;
2.2.Ортағасырлық моншалар;
3.Ортағасырлардағы ақша айналысы:
3.1.Отырар теңгелері;
3.2.Түркеш теңгелері;
3.3.Саманилер мен қарахандықтар теңгелері.
III.Қорытынды:
Қазақ даласы – ұлы ... ... қара ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлы Жібек жолы және ортағасырлардағы Қазақстан мәдениеті64 бет
Ақша қаражаттары және есеп айырысу есебі35 бет
Бастауыш сыныптарда математиканы оқыту әдістемесінің жалпы мәселелері21 бет
Биология және экология пәндерін оқытуда жергілікті жер материалдарын пайдалану35 бет
Биоыдырайтын суда еритін полимерлер, заманауи мәселелері және оны шешу жолдары16 бет
Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру ерекшеліктері18 бет
Композициялық материалдар. Ыстыққа төзімді болаттар мен қорытпалар. Кесу аспабына арналған болаттар. Өлшеу аспабына арналған болаттар12 бет
Компьютерлік қосымшамен есептеу әдістері50 бет
Компьютерлік қосымшамен есептеу әдістері пәні бойынша73 бет
Кәсіпoрындағы мaркетингтік қызметті ұйымдастыру108 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь