Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролі

Жоспар

Кіріспе

1 Дүниетанымды ғылыми.теориялық тұрғыдан негіздеу
1.1 Дүниетаным мәселесі туралы шетел және отандық ғалымдардың еңбектеріне теориялық талдау
1.2 Халықтық педагогика құралдарының бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы мүмкіндіктері
1.3 Қазақ мақал.мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудың педагогикалық шарттары

2 Қазақ мақал.мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролін зерттеу
2.1 Қазақ мақал.мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролін зерттеуді ұйымдастыру және өткізу
2.2 Қазақ мақал.мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролін зерттеу нәтижелері

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе


Мәселенің көкейтестілігі. Қазіргі уақытта білім беру саласының маңызды проблемасы болып белсенді өмірлік позициясы бар, жаңа көзқарасқа ие, өзін және қоршаған ортаны қайта құруға, әр түрлі өмірлік және кәсіби міндеттерді жеке шеше алуға қабілетті тұлғаны даярлау табылады. Баланың осындай тұлғалық сапаларының дамуына оның мәдени ортамен өзара әрекеттестікте болуы оң ықпал етеді. Бүгінгі мәдени орта – халықтық және қазіргі мұралардың ақыл-ой, адамгершілік-моральдық, көркемдік-эстетикалық дамуының біртұтастығын құрайды. Ал бұл болса, көп ғасырлық ұлттық мәдени мұраларды тұлғаның ақыл-ой, моральдық, эстетикалық мәдениетін қалыптастыру процесінде тиімді пайдалануды қажет етеді [1].
Еліміздің белгілі ойшылдары Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, М.Жұмабаевтар жастар тәрбиесіне еліміздің рухани негізіндегі байлығын, халық мұраларын, салт-дәстүрлерін жиі пайдалану қажеттілігіне көп көңіл бөлген. Мектеп қай халықтың болсын ұлт ретінде жойылып кетпеуі үшін қызмет етеді. өйткені ол сол халықтың төл мәдениеті, тілі мен салт-дәстүрін сақтап, одан әрі дамытудың алтын көпірі. Ендеше Қазақстан мектептері де ұлттық асылдарымыз бен қазыналарымызды сақтап, дамытудың кепілі. Қай заманда да ұлттық өрлеудің, халықтық қалыптасудың ең негізгісі, бірінші шарты – білім. Ал шынайы білім беру – ұлттық сананы қалыптастыру мен дамытудың басты құралы. Н.Назарбаевтың Жарлығымен бекітілген Мемлекеттік «Білім» бағдарламасында: «балалармен мен жастарды тәрбиелеудің ең көкейкесті мәселелері ретінде, білім мекемелерінде оқушылардың этностық-мәдени ерекшеліктерін ескере отырып тәрбиелеу, білім берудің тиімді жүйесін жасап, өмірге ендіру» қажеттігі атап көрсетілген [3]. Сондай-ақ ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған Жолдауындағы «Қазақстанның бірегей халықтарының ұлтаралық және мәдениетаралық ынтымағы мен жетілуін қамтамасыз ете отырып, қазақ халқының көп ғасырлық дәстүрлерін, тілі мен мәдениетін сақтаймыз және дамыта түсеміз» деген ой-тұжырымдары да жас ұрпақты рухани-мәдени мұралар негізінде тәрбиелеу қажеттігін айғақтайды [2].
Рухани мәдениетіміздің зерттелу тарихын дәл мына уақыттан басталды деп басып айту қиын. Халықтық мәдениет қаншалықты көне болса, оның зерттелу тарихы да соншалықты тереңге таратады. Сол сияқты рухани мұрамыздың жиналу, саралану, насихатталуы да тереңге тамыр созады.
Мәдениет – қоғамның өмір сүруінің қозғаушы күші. Қазақстанның мемлекеттік басшысы Н.Ә. Назарбаев: «... бүгінгі таңда біздің төл мәдениетіміздің міндеттерін өзіміз айқындай алатын мүмкіндігіміз бар. Оны шешу мәдени санаткерлеріміздің еншісінде екенін атап көрсетті. Қазақ мәдениетінің үш мың жылдық тарихы ұрпақтарға жалғастық пен сабақтастық арқылы жетіп отыр. Мәдениеттің басты таратушылары болған көшпенді ата-бабаларымыз рухани қазынаны ең биік құндылыққа қоя алғандықтан және өздері сол рухани құндылықты бойына жинақтай да білді. Қазіргі бізге жеткен ұлттық салт-дәстүріміз бен әдет-ғұрыптардың қайсысын алып қарасақ та осыны аңғарамыз. Кешеге дейін өткеніміз бен бүгінгіміз жалғастырған нәзік жіп үзілмей, ұрпақ пен ұрпақты байланыстырып келеді. Сәби кезімізден анамыздың әлдиі мен әжеміздің ертегісін тыңдадық. Демек, ұрпақтар сабақтастығы үзілген жоқ. Мәдениетіміз тірі, оған серпін мен ырғық керек. Ғасырлар бойы екшеленген мұраларды бір сәт те естен шығармаған абзал» - деген.
Қоғамдағы болып жатқан бетбұрыстар, саяси көзқарастар аясында қазақ елінің тарихын шынайы тұрғыда танып-біліп, салт-дәстүріне, рухани мұрасына қасиетпен қарау ерекше маңызға ие болып отыр. «Болашақ - өткен тарихты білуден басталады» дейді Баласағұн бабамыз, ал әлемнің екінші ұстазы атанған Әл-Фараби: «Халық өткен өмір тарихын білмесе, өзінің өмір сүріп жатқан дәуірінің қадірін бағалай алмайды» - деген екен. Олай болса, тарихқа, тарихи бастауларға, мәдени мұраларымызға қаншалықты терең үңілсек, қоғамдағы қазіргі жағдайды соғұрлым жақсы түсінетін, білетін боламыз. Сондай қажеттіліктің бірі – халықтың ауыз әдебиеті, оның ішінде мақал-мәтелдері. «өнерден қуат алмаса, тіршіліктің шырағы өшеді» деп, М.Әуезов айтқанындай, өсіп келе жатқан ұрпағымызға өз халқының өнерін бойына сіңіріп өсу – педагогтардың қазіргі кездегі кезек күттірмейтін мәселесі [3].
Дүниетаным жеке адамның табиғи және әлеуметтік құбылыстарын түсіндіру туралы байымдауы, ой тұжырымы. Дүниетаным қалыптасуының біртұтас процесі білім берудегі бірізділік пен оқу пәңдері арасындағы байланыс арқылы жүзеге асады. Білім беру, процесс ретінде ұстаз бен оқушының бірлескен іс-әрекетімен сипатталады, іс-әрекеттің мақсаты — оқушыларды дамыту, олардың бойында білім, білік, дағдыларды, яғни нақты бір іс-әрекеттің жалпы бағыттық негізін қалыптастыру.
Ғылыми дүниетаным теориялық санамен шектеліп қана қоймай, тәжірибеде сана мен жігерді іс-әрекетпен біріктіреді. Дүниеге ғылыми көзқарастың қалыптасуы – ұзақ және күрделі үрдіс. Балалық шақта балаларды қоршаған болмысқа дұрыс, түсінікті тәрбиелеу қажет. Әрине, бала қоршаған ортамен өзі-ақ танысады. Дегенмен, отбасы балабақша және мектептің жұмысы болмысқа деген белсенді танымдық қатынасы арттыруға бағытталуы керек.
Сондай-ақ, қазіргі өндірістік-технологиялық және ақпараттық - қарым-қатынас салаларының қарқынды дамуы жағдайында адам дүниетанымының маңыздылығы арта түседі. Жеке тұлғаның жалпы адамзаттық идеалдарға ұмтылысының, мәдени-тарихи жетістіктерге қатыстырылуының, дүниетанымының қалыптасуының маңызды факторы болып халық ауыз әдебиеті, соның ішінде мақал-мәтелдер болып табылады.
2030 – бағдарламасы Қазақстан Республикасының жарқын болашағының бейнесі. Бұл бағдарламаны жүзеге асыратын қазіргі ұрпақ пен келер жас ұрпақ екені сөзсіз. Жоғарыда атап өткеніміздей еліміздің дамып гүлденуіне білімді де білікті, іске де шебер азаматтар қажет. Ал осы қасиеттердің негізі мектепте қалыптасатыны кімге де болса мәлім. Сондықтан, «Асыл – тастан, бала - жастан» деп халқымыз айтқандай, бала тәрбиесі мен оқуына дер кезінде көңіл бөліну керек.
Мектеп табалдырығын алғаш аттаған баланың ендігі жерде басты іс - әрекеті ойын емес, оқу болып табылады. Егер оқу процесі баланы жалықтырып жіберетіндей дұрыс ұйымдастырылмаса, онда бастауыш сынып оқушыларының бойында оқуға деген ынта мен қызығушылық төмендейді.
Қазақ ауыз әдебиетінің негізгі жанры – мақал-мәтелдер арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыру мәселесі бастауыш мектеп педагогикасының теориясы мен практикасында өз деңгейінде зерттелмеген. Демек, оқушылардың қазақ этнопедагогикасының негізгі құралы- мақал-мәтелдер негізінде тәрбиелеуге қоғамның сұранысы мен оның жүйелі түрде зерттелмегені арасында; оқу-тәрбие процесінде оқушылардың дүниетанымын дамыту қажеттігі мен оны жүзеге асыруға байланысты оқу-әдістемелік кешеннің жоқтығы арасында; қазақ ауыз әдебиетінің негізгі жанры мақал-мәтелдердің балалардың дүниетанымын дамытудағы тәрбиелік мәні мен мүмкіндіктерінің кеңдігі мен оларды оқушылардың ақыл-ой, адамгершілік, эстетикалық мәдениетін қалыптастыру мақсатында меңгерту жүйесінің жасалмағандығы арасында қарама-қайшылықтың бар екені анық байқалады. Осы қарама-қайшылықтың шешімін іздестіру бізге зерттеу проблемамызды анықтауға және тақырыпты «Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы рөлі», - деп таңдауымызға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты – қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыруды теориялық тұрғыда негіздеу және оның әдістемесін жасау.
Зерттеудің нысаны –бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымы
Зерттеудің пәні – қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыру процесі
Зерттеудің ғылыми болжамы – егер, қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудың теориялық негіздері, мүмкіндіктері айқындалса және оны жүзеге асырудың әдістемесі жасалып, оқу-тәрбие процесіне жүйелі бірізділікпен ендірілсе, онда бастауыш сынып оқушыларының танымдық көзқарасы байып, дүниетанымы кеңейеді.
Зерттеудің міндеттері:
1. Бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудың теориялық негіздерін анықтау.
2. Қазақ мақал-мәтелдерін педагогикалық жіктемеге келтіру және олардың бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудағы мүмкіндіктерін анықтау.
3. Қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудың педагогикалық шарттарын айқындау.
4. Қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыру әдістемесінің мазмұнын жасау және оны тәжірибелік-эксперимент жүзінде тексеру.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негіздері:
- бастауыш сынып оқушыларының жас және психологиялық ерекшеліктері, даму заңдылықтары мен принциптері (Б.Г.Ананьев, Л.С.Выготский, Л.В.Занков, В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин, С.Л.Рубинштейн, т.б.);
- әр жастағы балалардың дүниетанымын дамуы туралы теориялар (Г. Мейер, В. С. Соловьев, А. Швейцер, Л. И. Божович, Б. Г. Ананьев, Д. Н. Узнадзе т.б.);
- этнопедагогика бойынша тарихи-педагогикалық зерттеулердің тұжырымдамалық идеялары (Г.Н.Волков, К.Ж.Қожахметова, К.А.Оразбекова, т.б.);
- қазіргі білім беру және тәрбие теориялары (Е.В.Бондаревская, Н.Е.Щуркова, А.А.Бейсембаева, Қ.Қ.Жампейсова, т.б.).
Зерттеудің әдістері: зерттеу проблемасы бойынша философиялық, өнертану, психологиялық, педагогикалық әдебиеттерге теориялық талдау жасау; мектептің оқу құжаттарына (оқу жоспары, бағдарламалар, оқулықтар), мұғалімдердің озық тәжірибелеріне талдау; бақылау, тест, сауалнама жүргізу, әңгімелесу; педагогикалық эксперимент; мәліметтерді математикалық тұрғыда өңдеу.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі


1 Концепция общего среднего образования: Ин-т философии НАН РК. - Алматы, 1995. – 48 с.
2 Концепция развития среднего образования РК, 1997.-52 с.
3 Казахская этнопедагогика / Сост. С. Калиев. - Алматы, 1996. – 22 с.
4 Миголатьев А.А. Философия. М., 2001.-210с.
5 Божович Л.И. Избранные психологические труды. Проблемы
формирование личности. / Под. ред. Д.И.Фельдштейна. М., 1995.- 251 с.
6 Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. Л., 1968. -250с.
7 Леонтьев А.Н.Избранные психологические произведения. 1 т.М.,1983.-242с.
8 Ахметова З. «Кәусар бұлақ» бағдарламаасы. – А., 1994.-74 б.
9 Шилова М.И. Изучение воспитанности школьников. - М.: Педагогика, 1982. – 137 с.
10 Табылды Ә. Қазақ этнопедагогикасы және оқыту әдістемесі. Алматы: Білім, 2004.-150 б.
11 Концепция этнокультурного образования // Казахстанская правда. 1996. 07 августа.
12 Калиев С. Қазақ этнопедагогикасынан теориялық негіздері мен тарихы. Алматы., 2003.-186 б.
13 Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. – Алматы: Бiлiм, 1995. - 232 б.
14 Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика. Алматы: Ғылым, 1998. – 316 с.
15 Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. Этнопедагогика. Астана: Фолиант, 2007.-148 б.
16 Волков Г.Н. Этнопедагогика. - Чебоксары, 1990.-180 с.
17 Наурызбай Ж. Ж. Этнокультурное образование. – Алматы: Ғылым, 1997. – 69 с.
18 Т.Тәжібаев, А.Құнанбаев жастарды тәрбиелеу туралы. Алматы, 1954ж.-86 б.
19 С.Қалиев. Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі.Алматы, 1987.-110 б.
20 Дюсембінова Р.Қ.Қазақ этнопедагогикасын мектептің оқу-тәрбие процесіне ендірудің ғылыми педагогикалық негіздері.-Пед.ғыл.докт.автореф.-Алматы, 2001.-46б.
21 Ғаббасов С. Iзгiлiк әлiппесi. - Алматы, 1991. – 186 б.
22 Әбiлова З. Этнопедагогика: оқу құралы. Алматы: Қазақ Әлем Тiлдер Университетi, 1997. – 230 б.
23 Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт, дәстүрлерi мен әдет-ғұрыптары. - Алматы: Ана тiлi, 1994. – 82 б.
24 Макаренко А.С. Ата-аналар кітабы. –А., 1985.-130 б.
25 Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. Алматы: Санат, 2001ж.-168 б.
26 Шилова М.И. Социализация и воспитание личности школьника в педагогическом процессе: Учебное пособие. - Красноярск, 1998. –135 с.
27 Сластенин В.А., Подымова Л.С. Педагогика: инновационная деятельность. – М., 1997. – 224 с.
28 Мәлік Ғабдуллин. « Қазақ халқының ауыз әдебиеті». Алматы, «Мектеп» баспасы -1974.-78 б.
29 Кәмәлашұлы Б. Қазақ халқының туыс-туғандық жүйесі, ұрпақ өсіру, тәрбиелеу дәстүрі, үйлену ғұрыптары. Алматы.2005.-120 б.
30 Калиев С. XV-XIX ғғ ақын-жыраулар поэзиясындағы педагогикалық ойлар. Алматы.1990.- 184 б.
31 Қожахметова К.Ж. Қазақ халық шығармашылығын отбасында пайдалану. – Алматы: ИПК Алатау, 1997. – 36 б.
32 Қожахметова К.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудiң кейбiр ғылыми және теориялық мәселелерi. - Алматы, 1993.- 17 б.
33 Кожахметова К.Ж. Мектептiн ұлттық тәрбие жүйесi: теория және практика. - Алматы, 1997. – 142 б.
34 Кузьмин М.Н. Концепция национальной школы // Национальная школа: состояние, проблемы, перспектива / Под ред. М. Н. Кузьмина. – М.: ИНПО, 1995. С. 3-14.
35 Мануйлов Ю.С. Аксиоматика средового подхода к воспитанию (опыт построения) // Методология, теория и практика воспитательных систем / Под ред. Новиковой Л. И. - М.: НИИ теории образования и педагогики РАО, 1996. С. 47-58.
36 Молдашбаева С. ұлттық тәрбие - ұрпаққа үлгi. // Мұғалiмдер мамандығын көтеру жүйесiн жетiлдiрудiң келелi мәселелерi мен жолдары жөнiндегi халықаралық ғылыми-практикалық конф. 1994. - Алматы, 1994. Б. 115-117.
37 Нурланова К. Эстетика художественной культуры казахского народа. - Алматы, 1993. – 176 с.
38 Парфенов В.А., Туманова Л.А. О традициях казахского народа 1824-1917г.г. - Алма-Ата, 1992. – 64 с.
39 Подставко Г.А. Концепция воспитательной работы. // Классный руководитель.- 1999. - № 1. – С. 12-18.
40 Табылды Ә. Қазақ этнопедагогикасы және оқыту әдістемесі. Алматы: Білім, 2004. – 7,9,11,13,19.
41 Храпченков Г.М., Храпченков В.Г. История школы и педагогической мысли Казахстана. Учебное пособие. – Алматы: Университет «Кайнар», 1998. – 193 с.
42 Құралұлы А. ұлттық дүниетаным. Оқу құралы. –Алматы: «өнер» 2002.
43 Фридман Л.М., Кулагина И.Ю. Психологический справочник учителя. М.: Просвещение. 1991. С. 147-153.
44 Хмель Н. Д. Педагогический процесс в общеобразовательной школе. -Алма-Ата: Мектеп, 1984. – 134 с.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы ролі
Жоспар
Кіріспе
1 ... ... ... ... ... ... ... шетел және отандық ғалымдардың
еңбектеріне теориялық талдау
1.2 Халықтық педагогика құралдарының бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы мүмкіндіктері
1.3 Қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш ... ... ... ... ... Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы ролін ... ... ... ... ... ... дамытудағы ролін зерттеуді ұйымдастыру
және өткізу
2.2 Қазақ мақал-мәтелдерінің ... ... ... дамытудағы ролін зерттеу нәтижелері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Мәселенің көкейтестілігі. Қазіргі уақытта білім беру саласының
маңызды проблемасы болып белсенді өмірлік позициясы бар, ... ие, өзін және ... ... ... құруға, әр
түрлі өмірлік және кәсіби міндеттерді жеке шеше ... ... ... ... ... ... ... дамуына оның мәдени ортамен өзара
әрекеттестікте болуы оң ықпал етеді. Бүгінгі ... орта ... және ... ... ... көркемдік-эстетикалық
дамуының біртұтастығын құрайды. Ал бұл болса, көп ғасырлық
ұлттық мәдени мұраларды тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... етеді [1].
Еліміздің белгілі ойшылдары Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,
А.Құнанбаев, М.Жұмабаевтар жастар тәрбиесіне еліміздің
рухани негізіндегі байлығын, халық мұраларын, салт-дәстүрлерін
жиі пайдалану қажеттілігіне көп көңіл ... ... ... ... ұлт ретінде жойылып кетпеуі үшін қызмет
етеді. өйткені ол сол ... төл ... тілі ... ... одан әрі ... ... ... Қазақстан мектептері де ұлттық асылдарымыз бен
қазыналарымызды сақтап, дамытудың кепілі. Қай заманда
да ұлттық өрлеудің, ... ... ең ... шарты – білім. Ал шынайы білім беру – ұлттық
сананы қалыптастыру мен дамытудың басты ... ... ... ... ... «балалармен мен жастарды
тәрбиелеудің ең көкейкесті мәселелері ретінде, білім
мекемелерінде оқушылардың этностық-мәдени ерекшеліктерін
ескере отырып тәрбиелеу, білім берудің тиімді жүйесін
жасап, өмірге ... ... атап ... ... ел ... ... Қазақстан халқына
арнаған Жолдауындағы «Қазақстанның бірегей халықтарының
ұлтаралық және мәдениетаралық ынтымағы мен жетілуін
қамтамасыз ете отырып, қазақ халқының көп ... тілі мен ... ... және ... ... ... да жас ұрпақты рухани-мәдени
мұралар негізінде тәрбиелеу қажеттігін айғақтайды [2].
Рухани мәдениетіміздің зерттелу ... дәл мына ... деп ... айту ... ... ... көне ... оның зерттелу тарихы да
соншалықты тереңге таратады. Сол сияқты рухани
мұрамыздың жиналу, саралану, насихатталуы да ... ...... өмір ... ... ... Қазақстанның
мемлекеттік басшысы Н.Ә. Назарбаев: «... бүгінгі таңда біздің
төл мәдениетіміздің міндеттерін өзіміз айқындай алатын
мүмкіндігіміз бар. Оны шешу мәдени ... ... атап ... Қазақ мәдениетінің үш мың
жылдық тарихы ұрпақтарға жалғастық пен сабақтастық арқылы
жетіп отыр. Мәдениеттің басты таратушылары ... ... ... қазынаны ең биік құндылыққа қоя
алғандықтан және өздері сол рухани құндылықты бойына
жинақтай да білді. Қазіргі бізге ... ... бен ... қайсысын алып
қарасақ та осыны аңғарамыз. Кешеге дейін өткеніміз бен
бүгінгіміз жалғастырған нәзік жіп үзілмей, ұрпақ пен
ұрпақты байланыстырып келеді. Сәби ... ... мен ... ... тыңдадық. Демек, ұрпақтар
сабақтастығы үзілген жоқ. Мәдениетіміз тірі, оған серпін
мен ырғық керек. Ғасырлар бойы екшеленген мұраларды бір сәт
те естен ... ... - ... ... ... ... саяси көзқарастар аясында
қазақ елінің тарихын шынайы тұрғыда танып-біліп,
салт-дәстүріне, рухани мұрасына қасиетпен қарау
ерекше маңызға ие ... ... ... - өткен тарихты
білуден басталады» дейді Баласағұн бабамыз, ал әлемнің
екінші ұстазы атанған Әл-Фараби: «Халық өткен өмір ... ... өмір ... ... дәуірінің қадірін бағалай
алмайды» - деген екен. Олай болса, тарихқа, тарихи
бастауларға, мәдени мұраларымызға қаншалықты терең
үңілсек, қоғамдағы қазіргі жағдайды ... ... ... ... ... ... бірі
– халықтың ауыз әдебиеті, оның ішінде мақал-мәтелдері.
«өнерден қуат алмаса, тіршіліктің шырағы өшеді» деп,
М.Әуезов айтқанындай, өсіп келе ... ... ... ... ... ... өсу – ... кездегі кезек күттірмейтін мәселесі [3].
Дүниетаным жеке адамның табиғи және ... ... ... ... ой тұжырымы. Дүниетаным
қалыптасуының біртұтас процесі білім берудегі
бірізділік пен оқу пәңдері арасындағы байланыс арқылы
жүзеге асады. ... ... ... ... ... бен ... ... сипатталады, іс-әрекеттің мақсаты —
оқушыларды дамыту, олардың бойында білім, білік, дағдыларды,
яғни нақты бір іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... шектеліп қана қоймай,
тәжірибеде сана мен жігерді іс-әрекетпен біріктіреді.
Дүниеге ғылыми көзқарастың қалыптасуы – ұзақ және күрделі
үрдіс. Балалық шақта ... ... ... ... ... қажет. Әрине, бала қоршаған ортамен
өзі-ақ танысады. Дегенмен, отбасы балабақша және мектептің
жұмысы болмысқа деген ... ... ... ... ... ... ... және ақпараттық -
қарым-қатынас салаларының қарқынды дамуы жағдайында адам
дүниетанымының маңыздылығы арта ... Жеке ... ... ... ... ... қатыстырылуының, дүниетанымының қалыптасуының
маңызды факторы болып халық ауыз әдебиеті, соның ішінде
мақал-мәтелдер болып табылады.
2030 – ... ... ... ... ... Бұл ... жүзеге асыратын қазіргі ұрпақ пен
келер жас ұрпақ екені сөзсіз. Жоғарыда атап өткеніміздей
еліміздің дамып гүлденуіне білімді де ... іске де ... ... Ал осы қасиеттердің негізі мектепте
қалыптасатыны кімге де болса мәлім. Сондықтан, «Асыл
– тастан, бала - жастан» деп халқымыз ... бала ... ... дер ... ... ... ... табалдырығын алғаш аттаған баланың ендігі жерде басты іс
- әрекеті ойын емес, оқу ... ... Егер оқу ... ... ... ... ... онда бастауыш
сынып оқушыларының бойында оқуға деген ынта мен қызығушылық
төмендейді.
Қазақ ауыз ... ... ...... ... ... ... дүниетанымын қалыптастыру
мәселесі бастауыш мектеп педагогикасының теориясы мен
практикасында өз деңгейінде зерттелмеген. Демек, оқушылардың
қазақ этнопедагогикасының негізгі ... ... ... ... ... мен оның ... зерттелмегені арасында; оқу-тәрбие процесінде
оқушылардың дүниетанымын дамыту қажеттігі мен оны
жүзеге асыруға байланысты ... ... ... ... ауыз ... негізгі жанры
мақал-мәтелдердің балалардың дүниетанымын
дамытудағы тәрбиелік мәні мен мүмкіндіктерінің ... ... ... ... ... эстетикалық
мәдениетін қалыптастыру мақсатында меңгерту жүйесінің
жасалмағандығы арасында қарама-қайшылықтың бар екені анық
байқалады. Осы қарама-қайшылықтың ... ... ... проблемамызды анықтауға және тақырыпты «Қазақ
мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы рөлі», - деп таңдауымызға
негіз болды.
Зерттеудің мақсаты – қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш
сынып ... ... ... ... негіздеу және оның әдістемесін жасау.
Зерттеудің нысаны –бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымы
Зерттеудің пәні – ... ... ... ... ... дүниетанымын қалыптастыру процесі
Зерттеудің ғылыми болжамы – егер, қазақ мақал-мәтелдері арқылы
бастауыш ... ... ... ... ... ... ... және оны
жүзеге асырудың әдістемесі жасалып, оқу-тәрбие процесіне
жүйелі бірізділікпен ендірілсе, онда бастауыш сынып
оқушыларының танымдық ... ... ... ... сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудың
теориялық негіздерін анықтау.
Қазақ мақал-мәтелдерін педагогикалық жіктемеге келтіру және
олардың бастауыш ... ... ... ... анықтау.
Қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын қалыптастырудың педагогикалық шарттарын
айқындау.
Қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын қалыптастыру әдістемесінің мазмұнын жасау
және оны ... ... ... жұмысының әдіснамалық және теориялық негіздері:
- бастауыш сынып оқушыларының жас және психологиялық
ерекшеліктері, даму заңдылықтары мен принциптері
(Б.Г.Ананьев, Л.С.Выготский, Л.В.Занков, В.В.Давыдов,
Д.Б.Эльконин, С.Л.Рубинштейн, т.б.);
- әр ... ... ... ... ... теориялар (Г.
Мейер, В. С. Соловьев, А. Швейцер, Л. И. Божович, Б. Г.
Ананьев, Д. Н. ... ... ... ... тарихи-педагогикалық зерттеулердің
тұжырымдамалық идеялары (Г.Н.Волков, К.Ж.Қожахметова,
К.А.Оразбекова, т.б.);
- қазіргі білім беру және тәрбие теориялары (Е.В.Бондаревская,
Н.Е.Щуркова, А.А.Бейсембаева, ... ... ... ... ... ... философиялық,
өнертану, психологиялық, педагогикалық әдебиеттерге теориялық
талдау жасау; мектептің оқу құжаттарына (оқу жоспары,
бағдарламалар, оқулықтар), мұғалімдердің ... ... ... ... сауалнама
жүргізу, әңгімелесу; педагогикалық эксперимент;
мәліметтерді математикалық тұрғыда өңдеу.
1 Дүниетанымды ғылыми-теориялық тұрғыдан негіздеу
Дүниетаным мәселесі туралы шетел және ... ... ... ... жаңа ... ... процесі таным деп аталады.Таным
проблемасы – философияда мазмұнды орын алатын мәселе. өйткені
таным өте ... ... толы ... Ақыл парасат, сана
сезім иесі ретінде адамның ең басты қасиеттерінің бірі - ... ... ... білуге деген ерекше ұмтылыс. Таным – іс
әрекетінің адам мақсаттары мен ұмтылыстарының негізі болатын
білімін қалыптастырушы, шығармашылық ... ... ... Ой ... мен дене ... ... қарама
қарсылық бар жерде, шығармашылық, жаңалық ашушы жоне тудырушы
іс-әрекет орындаушылық пен жаттандылыққа әлеуметтік тұрғыдан
қарама-қарсы қойылған жерде таным көбінесе, рухани өндірістің
(ғыл., эстет., ... ... ... және т. ... салаларындағы кәсіби мамандардың ерекше функциясы
ретінде көрінеді. Сондықтан таным теориясы практикадан
оқшауланған (теория және практика), танымды түсінуде
агностицизм мен ... ... ... ... ... ... ... талданды. Танымның
диалектикалық-материалистік теориясы практикалық
қызметті танымның негізі және білімнің ақи-қаттық
критерийі ретінде қарастырады. Таным адамның табиғатқа
белсенді түрде әсер ... ... ... ... зат
қасиетін өндірісте пайдаланудан бастау алады. Кез келген
практикалық қызмет тәсілі дегеніміз адамдар қызметінің
нәрселерін өздеріне жалпылық формаларында сақтап әрі
байқалатын адамдар қарым-қатынасының тәсілі ... ... ... және т. б. ... ... осы ... ... қасиеттері
бейнеленіп, көрініс табады. Сондықтап тас немесе металл
адамға жәй сырттай сезіммен қабылданатын сапалар комбинациясы
түрінде ғана алуға тосылмайды. Объектіні түйсіне отырып, ... ... ұзақ ... бойы ... мен пайдалануының үйреншікті
тәсілдерімен толықтырады, осылайша бұл объект адам әрекетінің
мақсаты ретінде ... ... ... ... ... ... объективті
жалпылықтың белгілері бар. Осы мағынада Маркс
«сезімдер тікелей өз практикасында теоретиктер болып
шықты» деп жазды және «бес сыртқы сезімнің қалыптасуы — бұл
барлық ... ... ... ... ... ... ... ерекше
атап көрсетті. Осылайша, объектілерді тікелей өңдеу
сезімдік-практикалық қызметтің бір сәті болып
табылады. Олар түйсіну, қабылдау, түсіну және т. с. с.
формалар арқылы жүзеге ... ... ... ... ... мәні адамдардың белгі
берушілік — сөйлеу әрекетінен орын тебе отырып, сөздердің
мағынасы мен мазмұнына айналады, осының көмегімен адам ... ... - ... ... олардың қасиеттері, мен
белгілері туралы түсініктер құрайды. Ойлаудың логикалық
қызметі ұғым, пікір, тұжырым, индукция және дедукция,
анализ және ... ... және т. б. ... арқылы,
идеялар, болжамдар жасау арқылы жүзеге асырылады. Бірақ
тек қана қоғамдық-өндірістік практика идеялар, болжамдардың
шындықпен сәйкестігін ... ғана ... ... ... болады. Таным ақиқаттары тек оқшау, арнайы
өткізілетін экспериментте (тәжірибеде) ғана тексерілмейді.
Барлық қоғамдық өндірістік материалдық қызмет, қоғамның бар
болмысы ... ... ... жолында білімді нақтылайды және
тереңдетіп, тексереді. Практика объективтік ақиқатты адасудан
ажыратуға, біздің біліміміздің ақиқаттығын растауға
жарайтындай анық, ... ... ол өзі ... және оның ... ... және ... әрбір кезеңіне сәйкес шектелген даму үстіндегі процесс
болып табылады. Бұл оның салыстырмалылығын білдіреді,
осының нәтижесінде оның дами беретігндігі ақиқаттың
тұйыққа ... ... ... ... ... ... ... формаларына – ұғым, пікір, ой
тұжырымы жатады. Ұғым заттар мен процесстерді олардың жалпы
және маңызды белгілері түрінде бейнелеу болып табылады. Пікір
дегеніміз – ... да ... бір зат ... бір нәрсе
мақұлданатын немесе теріске шығарылатын ой. Ой
тұжырымы арқылы біз бастапқы ... ... ... ... ... ... ... рационалды және сезімдік
жақтардың диалектикалық бірлігі. Таным теориясы адамзаттың
философия тарихын, мәдениет пен ғылыми ... ... ... ... ... ... қорытудың
нәтижесі.
Таным болмыстың жай ғана бейнесі емес, ол адамның практикалық
қызметі барысында іске асады.
Ғылыми таным – танымның ең дамыған түрі. Ғылыми ...... мен ... ішкі ... ... сүру және даму ... ашу.
Теориялық таным – заттар мен құбылыстардың мәнін, заңдылығын
білуге ... ... ол аса ... ... іске ... теориялық таным – ұғым, категория,
заң, гипотеза және т.б. формаларда жүзеге асады. Теориялық
таным салыстыру, анализ және синтез ... ... ... ... және ... аналогия әдістерінің
көмегімен жүзеге асады.
Көзқарас – адамзат санасының қажетті бөлігі. Адамның білімі,
сезімі, көңіл ... ... мен ... оның ... ... адам әлем және ондағы өзінің орны туралы ... ... ... ... ... ... ... ие. Қоғам өзгеріске
ұшыраған сайын адамдардың өзі де, оның ойлары, сезімі,
қызығушылықтары да өзгеріске ұшырай бастайды.
Әр дәуірдің адамдарының көзқарастарынан өз ... өз ... ... ... ... ... ... ролі өте зор
- өмірлік-практикалық, кәсіби және ғылыми.
Жалпы көзқараста ... ... ... ... жүйесінің жеке, сонымен қатар қоғамдық
көзқараста алатын орны ерекше. ... ... ... сезім мен ақыл ой құрайды.
Көзқарастың эмоционалды – психологиялық негізіне әлемді
түйсініп қабылдау жатады.
Көзқарас тек білім, ақыл ой мен ... ... ғана ... ақыл ой мен ... ... пен қоғамда өмір сүріп жатқан адамдардың өмірі әртүрлі
көңіл күйлер сезімдерге толы. Адамның ... ... ... ... сезімі оның көзқарасынан айқын байқалады.
Әлемді түйсіну де алуан түрлі көрініс береді, мысалы: өз халқы,
өз отаны, өз елі үшін ... ... адам ... ... ... ... қуанышты, бақытты
және өз өмірін толыққанды өткізіп, өз істерінен ләззаттанып
өмір сүреді.
Адамдардың көңіл күйлерінен олардың өмір сүру образдарын,
әлеуметтік жағдайларын, ұлттық ерекшеліктерін,
мәдениетін, таәдарын, ... ... ... мен
жас ерекшелігін байқауға болады. Жастардың әлемді түйсінуі
мен әлем туралы түсініктері қарттар мен ... ... ... ерекше.
Қоғамымыз қиындықта болса ол адамдардан батылдық пен қажырлы
еңбекті талап етеді. Адамның эмоциональды әлемі оның
көзқарасынан айқын білінеді.
Сонымен ... ...... ... мен ... мен ... бірлігі. Көзқарас арқылы адам
даналыққа ие болады, өзінің ата тегінің рухани мұрасынан
сусындайды, ... мен ... ... ... екі деңгейі болады, олар: қарапайым
практикалық және ғылыми теориялық. ... ... адам ... ... ... ... ие болады.
Қарапайым көзқарас стихиялық тұрғыдан қалыптасқан, ғылыми
тұрғыдан дәлелденіп, негізделмеген. өз ойларын логикалық
тұрғыдан дәлелдеп, ... бір ... ... ... ... сипатқа ие болады. Ғылыми көзқарастағы
адамзат баласы өз ойына сыни тұрғыдан ... өз ... ... ... ... көзқарас – жеке адамның әлеуметтік топтың, таптың
немесе тұтас бір қоғам қызметінің бағытын, және шындыққа
деген қатынасын ... ... ... ... мен ... ... ... – қоғамдық сананың барлық формаларына қатысты
элементтерден құралады: онда философиялық, экономикалық,
саяси, ғылыми, адамгершілік және эстетикалық көзқарастар
үлкен роль атқарады. Ғылыми білімдер дүниеге ... ене ... ... ... бүкіл топтың
қоршаған әлеуметтік және табиғат шындықтарын баәдарлау
мақсаттарына қызмет етеді. Сонымен қатар ғылым адамды әртүрлі
наным сенімдер мен ... ... оның ... ... ... жағдай жасайды. Көзқарас ұғымы
философия ұғымына қарағанда аса кең шеңбердегі құбылыстарды
қамтиды. Мысалы: кең ... ... ... оған ... шеңберден философия көрініс береді.
Дүниеге ғылыми көзқарастың қалыптасуы – ұзақ және күрделі
үрдіс. Балалық шақта балаларды қоршаған болмысқа дұрыс,
түсінікті ... ... ... бала ... ... ... Дегенмен, отбасы балабақша және мектептің
жұмысы болмысқа деген белсенді танымдық қатынасы арттыруға
бағыталуы керек.
Дүниетаным дегеніміз — ... ... ... ... бар
көзқарастың, табиғат пен қоғам дамуының заңдылықтарына,
өмірдің әлеуметтік-экономикалық құрылысына, адамның
белсенді өмір ... ... ... ... қатысты ғылыми негізделген сенімдердің
органикалық бірлігі, тұтастығы. Оқушылардың дүниетанымы
ғылыми-философиялық білімдерді, заманына сай ғылыми
жетістіктерді, сонымен бірге, болмысты танудың жалпы
әдістерінің ... ... ... ... қалыптасады.
Ғылыми дүниетаным - қоғамдық сананың ең жалпы, ең жоғарғы
формасы. Табиғат, қоғам, ой дамуының мәні мен
зандылықтарына түсінік беретін дүниетанымдық
идеялар ... ... ... көзқарас, сенім,
ойлау-болжам, аксиома, әр түрлі табиәи және қоғамдық
процестер мен құбылыстар түсіндірмесінің ғылыми негізін
құрайтын кез-келген ғылымның жетекші идеялары мен негізгі
ұғымдары ретінде ... ... ... ... яғни ... ... бір ... жиынтығы жатыр. Дүниетаным түрлі
білімдерді игеру процесінің нәтижесінде ғана емес, сонымен
қатар күнделікті көзқарастарды меңгеру нәтижесінде де
калыптасады. Қоғамның жаңаруы, қоғамдық ... ... ... ... ... жетіледі.
Жаңа ғылыми фактілер, қоғамдық білім және жаратылыстану
ғылымдарының жаңалықтары, өмірді жаңартудың жаңа
қоғамдық тәжірибесі қалыптасқан көзқарастар мен ойлау
стереотиптерін толықтырып, нақтылай түседі, ... ... ... ... - ... де
көпаспектілі құрылым. Оның ұйытқысы — теоретикалық
ойлау, жоғары интеллектуалды сезімдерді білдіру, саналы
мақсатты ерік-жігердің дамыған қабілеттілігімен ... мен ... ...... идеясы,
білімдер, теориялық тұжырымдар мен болжамдар ретінде
қабылдауы. Олар табиғат пен қоғам кұбылыстарын түсіндіріп,
адамның мінез-құлық, іс-әрекет пен қатынастардың бағыт-баәдары
қызметін атқарады.
Әрбір адамның дүниетанымдық ... ұзақ та ... ... нәтижесінде қалыптасады. Ал
көзқарастар болса оның рухани мәдениетінің негізін құрап, оның
"Мен" деген сезімінің ... ... оның ... ұстанымдарын,
ар-ұятын анықтайды. Сенім — көзқарастардың сапа жағынан
мейлінше жоғары күйі. Сенім білім сияқты объективті
шындықгың субъективті көрінісі, адамдардың ұжымдық,
индивидуалдық тәжірибесін ... ... ... бір "білетін" немесе "түсінетін" емес, ол — жеке тұлғаның
ішкі ұстанымдарына айналған білім. Білімдер адам үшін ... ... ... яғни ... ... ... ... керек. Сенімге айналған білімдер мен идеялар дүние
мен адамды өзгертіп, материалдық күшке ... ... ... отырып сенім жеке тұлғаның тұтас
рухани, құндылық бағыттарын, мақсат-мүдделерін,
тілек-қажеттілігін, сезім мен ... ... ... ... ... ... танып білген қажеттілігіне сәйкес әрекет туындайды.
Сенім жеке тұлғаның қазіргі уақытта іс-әрекеттінде басшылықка
алып, оның болашақ өмір жолын анықгайды. Сенім — жеке
тұлғаның өз ... ... мен ... ... етуге итермелейтін саналы
қажеттілігі. Адамның сенім жүйесі — оның дүниетаным
көрінісі. ...... ... ... ... ... алу ... қуанышы мен ақиқат шындығының, сұлулыққа
эстетикалық сүйсіну мен оған берілгендік, әлеуметтік оптимиз
мен мақсаттылық сияқты ... ... ... - ... ... ... Сенім
адамды іс-әрекетке итермелейді. Ғылыми дүниетаным
теориялық санамен шектеліп қана қоймай, тәжірибеде
сана мен жігерді іс-әрекетпен біріктіреді. Дүниетаным
элементі ретінде ... ... ... ... ... құбылыстарын шығармашылық түрде
түсініп-ұғыну, дүниетанымды мейлінше жетілдіру,
ерік-жігерді сенімді іске ... ... ... ... онда өмір ... ... ... тапқан кезде ғана әсерлі
және тиімді болып келеді.
Ғылыми педагогикалық тұжырым жеке ... ... ... ... ... ... сана, сезім
мен ерік-жігердің тұтас қалыптасу идеясынан бастау алады.
«Дүниетаным — философия, философия сияқты ол да бүтінге, жан-
жақтыға, соңғыға, ақырғыға қарай бет ... ол тек ... ... ғана ... ... қатар бағалаудан,
субординацияға ұшыраған құндылықтардан, өмір
формаларынан тұрадың (Г. Мейер). Философияның өзі де
—дүниетаным, яғни бүтіндей дүниеге, адамның осы дүниеге
қатынасына деген көзқарастар жиынтығы.
Философия ... ... ... да ... ... ... көркемдік, натуралистік,
үйреншікті. Философияның дүниетанымның басқа
формаларынан айырмашылығы — оның қоғамдық сананың
ғылыми саласына жататындығы. Ал оның ішінде, натуралистік
формадан өзгешелігі, ... ... ... бар, ал ол
өз дамуы барысында барлық ғылымдарға, адамзат дамуының
бірыңғай тұтас тәжірибесіне сүйенеді. ... ... ... ... ... ... қызметі екі топқа бөлінеді:
дүниетанымдық, әдіснамалық.
Философияның адам мәселесінің маңыздылығына орай ... ... ... тұр. ... ... ... мағынаны
білдіреді, ол — гуманизмнің түрлі бағыттарының арман-мұраты.
Оның ... ... ... тән ... ... мен ... ... дамуы, адами мәдениеттің,
өнегелілік пен оған лайық адамдар мен тұтастай жаратылысқа
қатысты мінез-қүлықтың жоғары деңгейде ... ... ... ... жасағаннан пайда болатын игілік
сезімі; бір жағынан, жалпы тілектесік-ниеттестіктің
сезімі; ал екінші жағынан -адамдармен іштей және жалпы
түрде ... ... ... адамзатты жануарлардан
ерекшелендіретін, тек адамға ғана қасиеттер жиынтығы.
В. С. Соловьевтің пайымдауынша; «адам өміріне ақыл-ойдың
маңызды мәселелерін, ақиқат шындығы, құбылыстардың ... ... ... ... шеше ... ... қатар,
қалауға шартсыз мақсат қоя отырып, қызмет-әрекеттің жоғарғы
қалпын анықтай ... ... ... ішкі ... аша ... жоғары талап-тілектерін қанағаттандыра алатын
жоғары деңгейдегі наным-сенім мен орныққан көзқарастар
сөзсіз қажет...» [4]. «Қоғам үшін де, жеке ... үшін ... өмір ... ... ... ... ... білдіреді" (А. Швейцер).
Философияның келесі бір дүниетанымдық қызметі —
әлеуметтік-аксиология. Оның өзі де ... ... ... ең маңыздылары:
құрылымдық-құндылықтық, интерпретаторлық және
сыншылдық қызметтері. Біріншісінің мазмұны Жақсылық,
Әділеттілік, Шындық, Сұлулық сияқгы құндылықтар туралы
түсініктерді ... ... ... ... ... ... ... түсінік те жатады.
Қоғамдық арман-мұрат жеке тұлғадан басталады. Бүл
арман-мұрат негізгі адамгершілікке байланысты
белгіленеді, ал оған шартсыз мағынасындағы, шексіз
қабілеттілігіндегі жеке ... ... ... Қоғамда жеке
тұлғаның өмірлік міндеттері қайталанып қана қоймайды, оның
арман-мұратқа ұмтылысындағы күш-жігері де толығады. Қалыптасып
келе жатқан жеке тұлғаның өмірі индивидуалдық өзін-өзі танытуға
талпыну мен ... пен ... ... ... ... болады. «Жеке тұлғаны» шартсыздық принципі
қажет болған сайын бүкіл ... ... ... ... ... ... еркін
универсализм принципі деп анықтама беруге болады»
(П. И. Новгородцев).
Жеке тұлғаның дүниетанымы жалпы білімдер дегенді және оларды
құбылыстарды тану мен ... үшін және ... ... ... алу ... ... ... Ол білімдердің
ақиқаттылығына және оларды қызмет-әрекеттің құралы ретінде
пайдаланудың нәтижелілігіне деген сенімдерден тұрады.
1.2 Халықтық педагогика құралдарының ... ... ... ... ... Респубилкасы өз алдына дербес мемлекет ретінде
егемендігін алғаннан кейін ... ... ... бет ... ... ... тәрбие беруге
көңіл қойыла бастады. Осы тұрғыдан ұлттық тәрбие атауын
өздерiнiң докторлық диссертацияларында Қ.Бөлеев пен
К.Оразбекова пайдаланып, жеке ... ... ... ... мен оқушыларға ұлттық тәрбие
беруге мұғалімдерді дайындаудың теориясы мен тәжірибесін
зерттеді.
Қ.Бөлеевтің айтуынша: «ұлттық тәрбие терминiн ендiру педагогика
ғылымында өз шешiмiн тапқан жоқ. Ол ... ... тиiс. ... ... ... ... оны қорытындылап, жүйелейтiн теориясымен
сипатталатын ғылым саласы. ұлттық тәрбие – жеке
тұлғаның ұлттық сана-сезiмi мен мiнез-құлқының, ... ата ... төл ... және ұлттық салт-дәстүрiн
меңгеруi негiзiнде қалыптасқан этнопедагогиканың саласы..», -
деп анықталады [13].
Ғалымның ойынша, ұлттық тәлiм-тәрбиенiң мектептегi оқу-тәрбие
жұмыстарында жүзеге асырудың тиiмдiлiгi – ... ... ... ... және
қайта даярлау мен жетiлдiру жұмыстарына арналған арнайы
баәдарламалар мен нақты шараларды қолға алу арқылы іске
асырылады.
К.Оразбекованың ... ... ...... ... дайындайтын дарынды,
парасатты, жоғары мәдениеттi, жан-жақты дамыған жеке
тұлғаларды қалыптастырудың негiзi болуы шарт деп санайды.
Ол: ... ... ... ... Адам атадан бастау
алып, бүкiл өмiрi-өлеңге, өлеңi-өмiрге айналған жыраулар
арқылы жалғасын тауып, ұрпақтан-ұрпаққа жетiп отырды..» -
деп, ұлттық тәрбиенiң бүгiнгi ... ... ... ... рөл атқаратынын атап өтедi [14].
К.Ж.Қожахметова ұлттық тәрбиені этникалық тәрбиеге қарағанда
кең ұғым деп ... ... ... анықтама береді:
ұлттық тәрбие-жалпыхалықтықты ұлттық сипаттармен біріктіре
алатын ұлттың ... ... ... олар ... ... қатар қазіргі заманға сай білімді де игеруі
қажет [15].
Академик Г.Н.Волковтың пікірінше, халықтың педагогика адам
баласының дүниеге келген күннен бастап бірге ... ... ... ... ... ... – табиғатты өзіне икемдеп игеруі, еңбек тәрбиесінің
алғашқы адамдар өмірінде басты рөл атқаруы да осы ... Ол ... ... түрлерінің кейін туып, өмірлік
тәжірибиеге негіздеген эмпирикалық білім болып келеді ... мен ... жазу ... шықпай тұрған кезде
пайда болып, халық арасында ауызша тарады. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... айналып кетті [16].
Әр халықтың тәлiм-тәрбиелiк мұрасының түпнамасы – оның ұлттық
құндылықтармен мыңғасырлық байланыстығының тұтастығында екенi
анық. Халық педагогикасындағы ұрпақтың жан-жақты дамып-өсуiне,
таным кеңiстiгiнiң ... зор ... ... ... ... жоққа шығармайды.
Қазақ халқы - елін, жерін, оның табиәи, ... ... ... ... ... салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын сақтап,
қорғап, рухани-адамгершілік таәлымдарын ұрпағына ... ... ... ... процесінде
қолданылатын бағдарламалар, оқулықтар, дидактикалық
материалдардың ұлттық психологиялық ерекшеліктерге сай
жасалуын өмірдің өзі талап етеді.
Қазіргі кезде мектептің тұтас педагогикалық процесінде халық
педагогикасын пайдалану ... мол ... ... ... – жас ұрпаққа қазақ халқының әдет-ғұрпын,
салт-санасын, ұлттық өнерін, ... ... ... ... ... дарыту, ұлттық мінез-құлық,
қадір-қасиетін қалыптастыру. өйткені еліміз үшін жас
ұрпақтың өнерлі, іскер, жігерлі, намысты өсуі айрықша
маңызды болып ... ... ... ... ... ... ... қазіргі
кезеңнің өзінде педагогика ғылымының басты мәселелерінің бірі
болып ... ... ... озық ... қай
халықтың болсын тіршілік тынысымен, ұлттық тәрбие
дәстүрімен тығыз байланысты туып, өсіп-өркендеп, дамып
және ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып жетіп отырған. Бірде-бір
адамзат қоғамы ... ... аға ... ақыл-ойын,
тәрбиелік тәжірибесін пайдаланбай өмір сүрген емес.
Ғасырлар бойы әдет-ғұрып дәстүрге айналып, ұрпаққа ақыл-сана
беретін, атадан–балаға тұрмыс-тіршілігіне өнеге болып,
ауызша жалғасып келе жатқан қазақтың ... ... ... ... ... дейміз. Халықтық
педагогика жас ұрпаққа өмір тәжірибесінен халықтың сенім,
наным-танымынан жинақтап, әдеп пен өнеге беру үшін
атадан-балаға ... ... келе ... қағида, оны
жасаушы – халық. Қазақ халқының тәлімдік мәні зор
ой-толғаныстары бесік жыры мен батырлық эпостарда,
ертегілер мен мақал-мәтелдерде, аңыздарда, шешендік ... ... ... ... кездеседі. Мұндағы ұрпақ
тәрбиесінің негізгі түйіні – адамгершілік – имандылық,
ақыл-ой, еңбек, эстетика, дене, отбасы тәрбиесіне байланысты
мәселелерге келіп тіреледі.
Халық мұрасының ... мәні – ... ... Ол ... жас ... үшін ғана емес, адам өмірінің барлық
кезеңінде мәнді, адамзаттың рухани – ... ... Оның ... ... бала тәрбиесіне
байланысты, баланың жан-дүниесінің қалыптасуына негіз болатын
дәстүрлер көп-ақ. Халық өз бойындағы ең жақсы қасиеттерін
жеткіншек ұрпаққа күнделікті тұрмыста үйретіп, ... ... ... ... ... ... ... дарытқан ұрпақ тәрбиелеу үшін халық педагогикасын
оқу-тәрбие жұмысына негіз етіп алуға болады. Халық
педагогикасын келер ... ... ... ... ... ... сол ... күй, би, музыкасы, фольклорлық
шығармалар арқылы ежелгі ойын-той думанында салт-саналық
дәстүрлерінде насихатталған. Яғни, әр халықтың бала
тәрбиесіндегі өзіне тән ... ... мұра ... ... халқы, басқа халықтар секілді, жазу – сызу өнері болмаған
кездің өзінде – ақ ауыз әдебиетінің әр түрлі ... ... ... ... ... әр ... ... суреттеген;
қоғамдық өмірін, дүниеге көзқарасын, таптық күресін, арман –
мүддесін, т.б. бейнелеп көрсеткен. Осы негізде туған және
ауыз әдебиетінің күрделі бір түрі деп ... ... ... ...... бір ... ғана жемісі емес. Олардың алғашқы
үлгілері есте қалмаған, ерте ... ... ... ... ... ... ғасырмен бірге жасасқан, бұл жолда әр
түрлі қоғамдық, таптық тілектерге сәйкес өзгеріп, жаңарып
отырған.
Мақал – мәтелдер - ... ... көне де ... ... Ол өз ... адам ... тым ертедегі
саналы қоғам құраған балаң кезінен алып, ғасырлар бойы
еленіп – ... ... ... ... келе жатқан
жанды құбылыс, халық даналығының қорланып жиналған қор, атадан
балаға, ұрпақтан ұрпаққа ауысып келе ... ... ... мен ... өміршең поэтикалық жанр, қазақ халқының рухани
қазынасы, философиялық пайым түйіні. ... ... ... ... ... ... өсиет сөздерінің
түзілімі. Адам пікірінің дәнекері, аталы сөздің мәуесі,
дәмі, тұздығы. Шешендікті қадір тұтқан әрбір ... ... ... ... және осы ... ұрпағын тәрбиелеген [17].
Мақал мен мәтелдерді шығарушы да - халық, есіне сақтап, ... да - ... ... ... ... ... ... таптық жағдайларға берген бағасын білдіретін
– ақыл-өсиет, нақыл сөз ретінде айтылатын бұл мақалдар
бүгінгі күнде де өзінің қасиетін ... ...... сонау ықылым замандарда әртүрлі жағдайларда
тудырған ұғымдар ата - бабамыздың өмір тәжірбиесі арқылы
шыңдалып, қанатты сөздерге айналып, ғасырлар бойы екшеліп
жинақталып ... ... ... мұрасының ең бір рухани
байлығы. Ол көлемі жағынан қысқа болғанымен, мазмұн
тереңдігімен ерекше. Мақал – ... ... бір ... ... - ... жан дүниесін, мінез - құлқын,
тұрмыс - тіршілігін аз ғана ... ... да ... ... ... ... Осынау халық қазынасының бүгінгі
ұрпақтың бойында адами игі қасиеттерді дамытуда,
тазалыққа баулуда да ... мәні ... ... ... біртұтас үндес жаратылыс десек, оның
тілі адамзат жаратылысының басты қасиеті. Осыған орай,
адамзат тілінің табиғатын зерттеу бүкіл адамзат ... ... тең. Әр ... ... сол ұлттың басынан кешкен
кезеңдері, оның діні мен тілінде, өмірі мен өнерінде , әдебиеті
мен мәдениетінде, тілінде көрніс тауып ... ... кез – ... ... ...... о баста тура
мағыналары негізінде қалыптасып, одан абстракциялану
арқылы ауыс мағыналарға ие болатын күрделі құбылыс.
Қазақ мақал – ... өнер ... өте ... ... өрге ... өрде ... айтылып өнерсіз,
білімсіз адамды жер соғып артта қалдыратыны айтылады.
Қазақ мақал – мәтелдерінің құрылымдық тұлғасы үш түрлі үлгіден
тұрады: бір ... қос ... және көп ... ... ... ой – тұжырымның бүтін бір бөлшегін,
табиғат пен қоғамдағы заттар мен құбылыстардың, ... ... іс - ... ... ... себебі мен
салдарын білдіретін сөз тіркесі, синтаксистік бірлік.
Мақал – мәтел ... ... бір ... ой – ... ... ... ... «таған» ауыс мағынада даналық ой
– пікірдің тілдегі тұрақталған тұғыры, көркем сөзбен
бейнеленген ...... ... ... тілдің тірегі болып
саналатын үш түрлі тағанның қалыптасуы негізінде, пайымдап
қарасақ, халқымыздың рухани, өмірінің, халық даналығының
қалыптасу, кемелдену, даму ... ізі ... ... ... ... баяндасақ, бір тағанды мақал – мәтелдер халық
даналығының (этнос) тілі арқылы «қысқа да нұсқа» етіп қара
сөзбен ... ... ... ... ... ... Қоршаған табиғат пен қоғамдық ортадан алған әсері
мен тәжірибесін, көңілге түйген ой – ... мен ... ... бір ауыз ... түйіндеп айту ертедегі
бабаларымыз үшін тек қара сөз арқылы ғана жүзеге
асыру мүмкін болған. Мәселен, Қойшының қызы қой келгенде іс
тігер, өзі болған қыз ... ... Суға ... ... т.б. осы сияқты қарапайым сөзбен көптеген
мақал – мәтелдер соның бір айғағы [18].
Бір тағанды мақал – ... одан ... ... ... ... ішкі ... құрылу үрдісін жатқызуға
болады. Мысалы: Сұлу – сұлу ... ... ... ... ету. Тіл тікенді де алады. Қыз – қырық шырақта т.б.
сол сияқты бір тағанды қара сөз түріндегі мақал – ... ... ... ... ұйқас (рифма), аллитирация,
ассонанс, эвфония т.б. поэтикалық шарттарды сақтауға
бейімделе бастайды.
Мақал мен мәтелдерді әр қилы ... ... ... ... ... ... ... хандық билікті қаншама уақыт болса да басынан кешірген
халқымыз, сол елдің бас билеушісіне ... ...... ... ... ... басын хан алар, қардың басын қар
алар» деп мақал – ... ... ... ... мен ... кез келген адам шығаруға хақылы.
Бірақ ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, ... ... ... ... ... ... елдің мұқтажын өтейтін мақал – мәтелдер
салиқалы ой иесі, ділмар шешен, адуын мінезді ақындардың
араласуымен жасалған өмірдің елеулі жайларынан ... ақын – ... ... ... мақал – мәтел аралас сөздердің
кездесуін де, я ... ... ... би, ... деген шешен
осындай – осындай оқиғаның тұсында былай деген екен ... ... ... ... ... осы ... жөн.
Қазақтың мақал-мәтелдері өте ерте, көне дәуірден келе жатқан
рухани мұрамыз болып табылады. ... ғана ... ... да ... ... ... Қазақтың
мақал-мәтелдері айшықты сөз үлгілері, көне дәуір
ескерткіші болып табылатын тас жазбаларда, Қорқыттан
қалған мұраларда және ХІ ғ М.Қашқаридың «Диуани
ұлағат-ат-түрік» атты еңбегінде ... ... ... қолданып келе жатқан жазу тіліне түскен
[13].
Негізінен алғанда, өнер туралы, достық – жолдастық туралы
көптеген мақал – мәтелдер бар. «Ақыл - тозбайтын ...... ... ... ... өрде озар, өнерсіз
жігіт жер соғар», «Досы көпті жау алмайды, ақылы көпті ... ... дос ашып ... ... дос ... ... де ... жолдастыққа арналған мақалдар дер едік.
Бала тәрбиелеуде, жастарға ақыл – ... ... ... барлық
асыл сөз, даналық ойларын жеткіншіктерге арнаған. өз
өмірінің ғасырлық тәжірбиесінен алған бай мұра – мақал
– мәтелдерін үлгі - өнеге ... ... ... ... отырған. Абай, Ыбырай сияқты даналардан, ақын –
жазушы, би шешендерден бізге жеткен нақыл сөздер де қазір
мақал – ... ... ел ... ... ... ... достан да, дұшпаннан да», «Туғанда дүние есігін ашады
өлең» т.б. Ыбырай Алтынсариннің: «Еңбекпен тапқан нан тәтті»,
Сәбит мұқановтың: ... ... келе ... ... әдет көрсетпе»
деген сөздерді әрқашан ақыл болып табылады. Ғабиден Мұстафин:
«Теңізден терең халық ішінде алмастай асыл ... ... ... ... ... ... ... пікірлерін тірнектеп
жинап, үлгі алу – ұрпағының зор ... ...... ... ... ... философиялық
ой-түйіндері, сөз мәйегі. Мақалдар көбінесе
өлеңдік-өрнекпен, сабырлы, салмақты ырғақпен
айтылады, қара сөзбен, яғни шешендікпен ... да бар. ... ... екі ... (екі
тармақтан) құралады. Бірнеше бөлімде пайымдау (айтатын
ойдың түп негізі), екінші бөлімде ой қортындысы айтылады
(«Еңбек етсең, емерсің»), тура мағынада(«Еңбек ... ... ... ... ауыспалы мағынада («Оқ жақпаған үй
-қорамен тең, адам ... үй – ... ... қолданылатын
мақалдарды көбінесе халық шағарған. Жыраулар мен ақындар, ел
басылары мен батырлар, зиялы адамдар шығарған (авторы
белгілі) мақалдар мен ... өте көп ...... тура және ... ... болады. Мысалы,
«өнер алды – қызыл тіл», «Ер қанаты - ат», ... ... ... ... ... қоянды намыс өлтіреді» деген
мақалдар ешқандай тұспалдаусыз тура мағынасында айтылып
тұр. Ал екінші бір мақал – ... ойды тура ... ... ... ... ... Мысалы,
«Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда», «Тоқпағы күшті
болса, киіз ... ... ... «Не ... соны ... жаба ... т.б. ... – мәтелдерде айтпақ ой
астарлы мағынада ишарамен беріліп отыр.
Мақалдарды жасаудағы көркемдік тәсілдердің бірі - әсірелеу.
Мысалы: «Көп ...... ... – ай мен ... ... ... –ақ салыстыру әдісі жиі қолданылады. Мысалы: «
Жақсы қыз - жағадағы құндыз, жақсы жігіт – аспандағы жұлдыз».
Мақал –мәтелдерде басы артық сөз ... ... өз ... ... ой - өрнектер ажырамас қалпында болады.
Мақал – мәтелдердің ... сан ... Ол ...... ...... іс - әрекеттерін,
салт – дәстүрін бәрін – бәрін де түгел қамтиды. Олардың негізгі
тақырыптары - өмір сүріп отырған Отан ... ... ...... еңбек, бірлік,адамгершілік, ынтымақ, өнер-
білім, тәлім – тәрбие т. б.мәселелерді қамтиды. Мақалдар мен
мәтелдердің мағынасы терең , сөзі ықшам да ... ... өлең ... ... ұйқасымды жеңіл
болғандықтан, бала тәрбиелеуде жастарға өнеге –
үлгі ретінде ерекше шешендікке тәрбиелеуде үлкен орын
алады. Балаларға, жастарға терең ой салумен ... ... ойын ... ... ... үйретеді.
Мақал - мәтелдерде халық сөзді барынша үнемдеп қолданған.
Кейде, тіпті, сөз тастап та кетіп отырады. Бірақ, одан
мақал-мәтелдердің мазмұнына ешқандай нұқсан келмейді.
Мақал – ... ... әр ... ... ... әр
уақытта қастерлеп,ардақтап, бүкіл игіліктің көзі деп
түсінген. Мал баққан ел малын Аман сақтау үшін де ауыр
еңбекпен шұғылданған. Сондықтан да, ... ... ...... ... түбі – ... көптің түбі - мереке», «Еңбек етсең
емерсің», «Бейнет түбі - зейнет», «Еріншектің ертеңі
бітпес», «Еңбек ерлікке ... ... ... ... ... ... ... – мәтелдерді қолдану арқылы халқын,
жастарды, балаларды жақсы еңбек етуге тәрбиелеген.
Ол халықтың әлеуметтік, шаруашылық, рухани ... бар ... ... ... ... ... байланысты мақал
– мәтелдерде төрт – түлік малға, егіншілікке, аңшылыққа,
қолөнерге байланысты тәжірбиелер жинақталып, қорытылып
берілген. Мақал – ... бұл ... ... адамға
тигізетін пайдасы, өнімі, т.б. қасиеттері сөз болады.
Мысалы «Қойдың сүті қорғасын, ... ... ... - ... патшасы», «Сиыр судан жериді», «Сиыр
алсаң танып ал, танымасаң тарғыл ал», т. ... ... ... ... – мал, ... дәулет . Төрт
түліктің әрқайсысының түрі – түсі, сыр – мінезі,
ерекшелігі, шаруашылық мәні жан – ... ... ... қой ... « Асқақ қой жатып семірер», «Құрттаған
қой құдық басында», «Ешкілі қой өреген», «Қой үріккен жағына
бетейді» деп қой – ... ... кісі ғана ... ... өзі мақал – мәтелдердің өмірден, тұрмыстан
туғандығын, халық бақылауының, көп жылдық тәжірбиесінің
жемісі, нәтижесі екенін дәлелдейді. «Екі ... бажа ... ... бота ... « Бота ... ... ... былғайды,
енесі келесін ( түйе тобын) былғайды»дейтін мақалдар сөзсіз
түйелі ... ... ... ... « Байтал мінсең
құлын жоқ, саумал ішсең қымыз жоқ», «Екің бие – ел асы, үш
бие – бұлақ басы, бір бие – ... ... ... ...... ... - түйе». «Арқасына ер батқан ат аяңшыл», «Күйгелек
ат арық», «Күнде ... ат – ... ... ... ат - қунақ»
болатынын жылқышы білсе керек.
Төрт түлік мал өсірген халқымыздың бір сыпыра даналық сөздері
жылқы малына байланысты туған. Жылқы – ... өмір ... ең ... ... Ол, ең алдымен, көлік ретінде,
сосын бал татыған ... ... ... құнды.
Отанды сүю, ерлік тақырыбында «Ерлік тәрбиеден туады», «Ерлік
білекте емес, жүректе», «Отанын сүйген ер болар», «Ер жігіт
елі үшін туады, елі үшін ... ... ... ... ... т.б. ... ... – мәтелдер туған.
Ерлік пен еңбек егіз деп ұққан қазақ халқы бір топ мақал –
мәтелдерін еңбектің мән – ... ... ... ... ер атандырады», «Еңбекпенен ер көгерер,
жаңбырменен жер көгерер», «Еңбек қылсаң ерінбей, тояды ... ... түбі - ... ... атын ... шығарар»,
« Еңбек етпесең елге өкпелеме, егін екпесең жерге өкпелеме»,
«Жылай – жылай арық қазсаң, күле – күле су ... , ... ... , ... масақшы озыпты», « Орайы
келсе, орақ ор, Кезі келсе кетпен шап» т.б. еңбектің адам
өміріндегі орнын айқындауды ... пір ... ата – ... ... өлмейді», «өнерді
үйрен, үйрен де жирен», «өнерлі жігіт өрде озар», «
Жігітке жетпіс өнер де аз», «өнер алды – ... ... - ... ... ... ... «өнерлінің қолы
алтын» деп, өнердің тіршіліктің тұтқасы екенін кейінгі
ұрпаққа ... ... ... – ақ халқымыз білімді адам өмірін жеңілдету үшін, алға
қойған мақсатқа жеткізу үшін қызмет ... ... ... ... «Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ»,
«Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні ғаріп», «Оқу –
білім азығы, білім – ырыс ... ... ел ... ... ... ... топ ... – мәтелдер адамның бойындағы жақсы қасиеттерін
марапаттауға, адамгершілікке баулып тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... бол», « Ақ жүрек
адам азбас», « Ақылың ... ... ... ар – ұят керек әр
уақытта», « Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен» , ...... ... , « ... ... ... ... жаман жүрген жерін даттап жүреді», «
Жақсының ашуы шайы орамал кепкенше, жаманның ашуы басы
жерге жеткенше» т.б. мақал – мәтелдерде кісілік ,
адамгершілік, ... ... ... мән ...... ... ... болғанда білерсің» , «Бала – ата –
ананың бауыр еті, көзі нұры», «Ана алдында – ... ... - ... ... ұл туса игі, ата ... ... т.б. ... мақал – мәтелдер баланың ата – анаға
деген сүйіспеншілігін тәрбиелеуді көздеуден туған.
Денсаулық, тазалық, тәрбие жайындағы мақалдардан халықтың ерте
заманнан келе жатқан және ...... ... орын ... ... ... - астан»,
«Саулық негізі - тазалық», «Денсаулық - зор байлық», «Көзің
ауырса , қолыңды тый, тамағынды тый», «Аурудың алдын ал», ... ... ... бара – бара ... ... ... халықтың денсаулық, тазалық жайындағы ұғым –
түсінігін көрсетеді, тазалық жайындағы ұғым – түсінігін
көрсетеді, тазалық сақтаған адам ауру – сырқаудан аман
болады деп ... ...... бүгінгідей дәрәгері,
емханасы болмаған кезде жасаған тәжірбиесі,содан шығарған
қорытындысы, жұрттың үлгі алуы үшін ... ... ... ...... ... әдеп – ғұрпы да мақалдардан
елеулі орын алады. Бұларға халық көпшілік бұқара ... ... ... ... ... үлгі ... ... – құлықты, сондай әдеп - ғұрыпты мақалға қосады. ... ... ... ... әділ ... ... ... абыроймен орындау, өтірік - өсек айтпау, жалқау
болмай еңбек – кәсіп ету, кіші пейіл болу, жолдастықты
сақтау, ... ... ... беру, ашу шақырмай ақылмен іс
істеу т.б. сияқты жақсы мінезді қадірлеп үлгі етеді. Мұны ... ... ақыл - ... ... Халық ұғымында не нәрсе
жақсы деп танылса, мақалдар соны құптап отырады. Сондай – ақ,
екле ... әдеп - ... ... халық өз мүддесіне, көпшілік
тілегіне қабысатындарын ғана алып, мақалынан орын береді. Ал
халық тілегіне, көзқарасына жатпайтын әдеп – ғұрыпты
дәріптемейді.
Қазақ ... ... ... ... шолу – ауыз
әдебиетінің бұл түрі – мазмұны жағынан болсын, тақырыбы
жағынан болсын орасан көп дүние екендігін көрсетеді. ... бойы ... ... және ... ...
тұрмысында, қоғамдық өмірінде қолданған мақалдары
халықтық сипатын жоймай, біздің заманымызға жеткенін
байқаймыз.
Қазақтар жас ... ... ... ... және қауып
– қатерден сақ болу үшін мынандай салт- дәстүр қалыптасқан:
әйелдер босана алмай ... ( ескі ұғым ... ... ... ... бүркітті қасиетті санап, босанатың
әйелдің қасына қою әдеті болған. Ал жас балалардың киіміне
тіл – көзден сақ болсын деп ... ... ... ақыл-ой тәрбиесі туралы: әр түрлі құбылыстардың, сан ... ... ... ... ... үшін, оларды
ақыл таразысына салып, әбден өлшеу керек – ... ... ... Бір көз ... Ақыл – ... ... ... дейді.
Ақыл адамға ғана тән жоғарғы қасиет деп сипаттайды Абай. Абай
өзінің 38- қара ... осы ... ... бір бала ғылым,
білімді махаббатпен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам
болады», - деп жауап береді. Адам болудың басты шарты ... бес ... ... ... талап, еңбек, терең ой,
қанағат, рахым. Бұларға қарама қарсы бес нәрсені адамықтың
дұшпаны деп ... ... ... ... ... ... мал ... [20].
Халқымыз: «Ақылдылар шымыр келер, ақымақтар қыңыр келер»,
«Саналы адам сағыңды сындырмас, санасыз адам ... ... ... ... ... ақылы
жүрегінде», «Ақылды адам батпан – ақ, ақылсыз адам -
сасқалақ» деп баға берген. Ақыл ерен еңбектің жемісі.
Ақылды адам болу үшін көп ... көп білу ... ... ... ... ... шірімейді, ақыл арымайды», «Ақыл азбайды,
білім тозбайды», «Ақыл – ... ... да ... «Есті
ірілік көрсетпес» деп ақылды, есті адамдарды халқы үлгі етіп
көрсетіп отырған.
Оқушылармен әңгімелесу барысында оқушы мақал- мәтелдердің халық
даналығынан туғанын өмір ... ... ... ... ... ой ... өміршеңділігіне, бүгінгімен
үндесіп жатқанына көзі жетеді.
Мақал – мәтелдерді оқытқанда әр дәуір тұрғысынан қарастыру
абзал. ... әр ... - ... ... ... ізі ... – мәтелдерді орынды қолдана білу де өнер. Олардың тура
және ауыспалы мағынасы бар. Ой көбінде ... ... ... ... осы ... ... мысалдар
арқылы танытқан жөн, бұл ретте үйден бірнеше мақал –
мәтелдер тауып жазып келуге тапсырма ... ... ... ... олар ... ... тереңдейді. Сол
сияқты мақал – мәтелдердің көркемдік сырын түсіну оқушыны сөзді
үнемдеп қолдануға, ойын ... ... ... ... ... оқытқанда бастауыш сынып мұғалімі мына
мәселелерге баса көңіл аудару керек. Біріншіден, мақал -
мәтел деген не? Олардың ... тән ... ... ... - мәтелдердің өзара айырмашылығы неде? үшіншіден, мақал
- мәтелдердің басты тақырыптары қандай? Төртіншіден, олардың
көркемдік ерекшелігі неде?
Мақал - мәтелдерді ... ... ... ... ... ... ... керек. Себебі, қазақ мақал – мәтелдерінің
бастауыш сыныптарда ғы дүниетанымды дамытудағы рөлі
зор.Табиғаттың, адам өмірінің мәңгілік заңын іске
асырушы – адам ... Адам ... ... адал ... ... көзқараспен қарап, қамқорлыққа алса, табиғаттың
берері көп.
Мақалдар мен мәтелдер халықтық ... ... ... ... ... ... ... жайлы білімдерді кеңейтудің, сондай-ақ
еңбекшілердің өткен ұрпақтары жинақталған
тәжірибені жеткізудің тиімді құралы ретінде
қолданылды және қолданыла береді. ... ... ... ... ... ... ... кілті, олардың болашақ өмірінің гүлденуінің шарты
ретінде ерекше мән берді. Жастарды еңбек адамдарына,
олардың көпжылғы өте ... күш ... ... ... ... ... тәрбиеледі. Халықтық
тәрбие тұлғаға қажет бүкіл жағымды сапаларды игерген еңбектер
қалыптастырудың бай тәжірибесін жинақтады. Тәрбие ғылымы, соның
ішінде еңбек тәрбиесіне ... ... ... ... тәжірибенің терең қайнауларынан таба білуге
үйрену қажет.
Қанатты сөздер мен ...... ... сөйлеуге
даәдыландырса, әрбір мақал – мәтелдердің
астарларында терең ой жатқандығын, танымдар күрделі
ойлай білуге, өмірді тануға баулыйды. Ал мәндер адамзат
баласын ... ... ... ... ... мұралар жүйесі жинақтала келе ұлттық болмыс
ерекшелігін құрайды. Бұл – бір халықтың есте жоқ ескі
замандағы бедерлеген даналық сүрлеуі. Бұл бірінші ... тұсы дәл ... ... мен ... ... ... ... өткен ойларды ана сүтімен
бойына сіңіріп өскен өскін болашақтың парасатты азамат болары
анық.
Халықтық адамгершілік сипаттары ғасырлар бойы қалыптасқан және
ұрпақтан ... ... ... ... сыйы ... ... Нағыз адамдық мораль – бұл халықтық
мораль деп сүйсіне жазады, озық ойлы ... ... ... ... ... ... ... табылатын халық
педагогикасында: Қайырымдылық, шындық, әділет, сенім, үміт,
үрей, зұлымдық, ... көре ... т.б. Сол ... ... ... ... жіктеп баға берген
дұрыс.
Адамгершілік қасиетінің - өзекті мәселесі-қайырымдылық-достық.
Халық ұғымында жақсылық пен жамандық, достық пен қастық
адамгершілік ... екі ... ... ... ... салыстыра суреттелген. Елге қайырымды, бойындағы бар
қасиетін халыққа жақсылық ... ... ... «Ел қамын
жеген ер» деп дәріптеген. «Жақсының жаттығы жоқ», «Жақсы
ай мен күндей, әлемге бірдей», «Жақсы туса – елдің ырысы»,
«Жақсы келді ... ... ... ... ... ... келді десеңші»-деген мақал-мәтелдер жақсы адамның көпшіл,
халық қамын ойлайтын абзал азамат екенін дәлелдейді. «Халық
айтса, қалт ... ... ме ... ... ... тегін айтылмасы анық. Адамгершілік
тәрбиесінің педагогикалық ережелері болмағанмен, эпостық,
фольклорлық шығармаларда үлгілері бар. ... ... ... күші бал ... ... бастап,
еңкейген қартқа дейін әсерін тигізеді. Халық ауыз әдебиетінің
тәлім-тәрбиелік мәнін әлбетте мойындаған жөн, сонымен қатар
бізге бірнеше ... ... бойы ... жат ... ... ... мойындап отырған ислам дінінің де
ықпалын ұмытпаған ләзім. Халықта «Ағаш түзу өсу үшін оған ... ... ... ал ... ағаш ... оны түзете
алмайсың» деп бекер айтылмаған. Сондықтан баланың бойына
жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, яғни
адамгершілік құнды қасиеттерді ... (қас сақ) - ... ... ... ... ерлігі ерен, қаћарман халык. Ат
үстінде ойнаған, найзаласуға сайланған, ... ... ... ел ... ... ... шынықтыру, үйрету, өсер ету, баулу,
өнеге-үлгі көрсету тәсілдерімен үштасып жатады. Халық
тәрбиесінің негізгі мақсат-мүдделері: баланы еңбск ... ... ... пен ... бірлік пен
достыққа, мейірімділік пен қайырымдылыққа, көпшіддік
пен кішіпейілділікке баулу.Баланы ерлікке тәрбиелеуде халық
ел игілігі болатын еңбекті, ел қорғайтын батырлықты мадақтап,
жоғары ... ... елді ... ... ... ... Халық педагогикасында елді қорғаушьі ерлердің
ерліктерімен қатар, сол сл үшін жан ... ... ... ... ... де ер атандыратый тәрбиелік үлгі-өнеге
ретіндс сипатталады. Ерліктің жалыны үлтгық сезім мсн ұлттық
мақтаныштан, адамгершілік, ... ... "Ер ел ... ел үшін еледі", "Отызында орда қорғай алмасаң, қырқында
қырдан аса алмайсың" дейді ... ... ... ... ... ... қастерлей насихаттайды. Отбасынан
басталып, балалар бақшасында жалғасаты мектепте дамытылатын
батырлық ойындар, әсерлі қойылымдар, ... ... ... ... ... ерлік қасиеттсрді сіңіреді: шынықтыру, жігерлендіру,
бейімдеу, үйрету, даәдыландыру тәсілдері тәрбиенің тиімді
жолдары екенін төжірибе көрсетіп жүр. Ерлікке тәрбиелеудің
сан алуан ... ... ... ... ... көрсету,тақырыптық кештерді жасұрпақ сезіміне
әсер ету. Бұл салада батырлық жырлар мен ... ... ... ... ... ... ... мақал – мәтелдердің өзіндік
орны бар. Мақал – мәтелдер көптеген тілдерде бар және
олардың кейбіреулерінің ұқсастығы және ... ... ... жиі кездеседі. Мақал – мәтелдер
бұрынғызаманнан бері қолданылып келеді және олар ... ... жеке – дара ... ... ие. ... ... ... астарлап, кестелеп айтатын ойдын бейнелі көрнісі
болып табылады.
Мақал көптеген жағдайларда тиянақталған ой ... ... ... және олар ... өсиет түрінде айтылатын
пәлсапалық ой қорытындылары болады. Ал мәтел сипаты жағынан
бейнелеп сөйлеудің элементі тәрізді. Мәтелде ой – ... ... ... Мақал – мәтелдер ұлттық
фольклордың айырмас бір бөлігі және ол ұлттық салт –
дәстүрін, ой - өрісін ұлттың мінез – құлқын ... ... ... ... ... және ... қатысты тарихи
тәжірибесі көрсетіледі және олар тілге қайталанбас көркемдік
береді.
Халқымыздың тәлім – тәрбиесін халық мақал – мәтелдерімен
байланыстырып сабақтарды ... ... ... ... ынтасы артып, түсініктері
молайып, еңбек ету қабілеттері дами түседі. Мысалы:
Талаппен баста, талғаммен аяқта.
үйренгенің өзіңе құт, істегенің еліңе құт.
Шебердің саусағы алтын.
үлгісі ... - ... ... ...... көп.
Кестені көңіл сызады,
Қол тігеді, көз сынайды.
Шын шеберде мін болмас, шебердің нұсқасын өнері көрсетер деп,
қыз балаларды сұлулыққа, әсемдікке, ептілікке ... ... ете ... ... Әрбір мақал – мәтелдің
мән – мағынасын ұғындыра отырып ұлттық тәрбие беруде жемісі
мол өрісі кең [23].
1.3 Қазақ мақал-мәтелдері арқылы бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... дене ақыл - ой күшінің дамуына,
білім деңгейіне сәйкес бірте - бірте игереді. Орыстың ұлы
педагогы К.Д.Ушинский ... ... ... оқушылардың
жасына қолайлы өзінің жинақталған көзқарасы болуы керек
...Әрбір жыл сайын бұл көзқарастың тереңдетілуі, ... ... деп ... ... ... өмірімен тығыз байланысы, оқушыларды еңбек іс-
әрекетіне тарту, яғни бұл дидактикалық және тәжірбиелік
жағдайлардың бірі [20].
Дүниетанымды қалыптастыруда оқылатын ... мен ... ... ... ... ... ... мен
жануарлар дүниесінің даму себептері, бір түрдің жойылып
кетуі, екіншісінің берік өмір сүруі көп жылдар бойы жұмбақ
болып келді.
Жеке адамның дамуына және ... ... ... айта ... А.С.Макаренко біз мектептерімізден әр
уақытга, өз өмірінің әр кезеңіңде ... ... ... ... ... ... ... идеялы қоғам
мүшелерін біріктіруіміз керек, — деді. Сондықтан ғылыми
дүниетанымның қалыптасуы тұтас ... ... ... енуі ... ... және тербие
жұмыстарының әр түрлі құралдарын, әдістері меи
тәсілдерін жинақы пайдаланудың нетижесіңде оқушылардың
ғылыми көзқарастары, ... және ... ... ... ... ғалымдарымыздың (Гүзылхан А., Қалиев С, Оразаев М.,
Смаилов М., Сағындықов Е., Табылдиев Ә. т.б.) ... ... ... ... мұрасының соншалықты
молдыған қысқаша атап кеткен жөн [19].
Қазақ халқының танымдық мұрасының молдығы кімді болса да таң
қалдырғандай. Қысқаша атап ... Ең көне ... тас ... ... ...... үшін тылсым табиғат пен тіл табысқан көне замаңдағы
бар білімі, таным ... ... ... ... тас ... ... ... тоғыз құмалақ тақтасының орны; адам мандайының,
мұрнының және екі алақанының, тізелері мен табандарының ойық
ізі; жан-жануарлар, мал жетектеген адам ... ... ... сандық мөлшерде бейнеленуі белгілі бір
ойды білдіретін жазу екендігіне күмән жоқ.
2. Тас бетіне белгі-бедер түсіру үшін арнайы құрал қажет. Мұның
өзі ... ... ... кең ... терең білім
негізіне құрылғанының айғағы.
3. Қорымдар да сғулет өнерінің бірегей туындылары.
4. Тастан үйілген обалар ... ... ... ... ... шырақтарының қозғалысы
анықталып, ауа райы өзгеруі жобаланған.
5. Зәулім ғимараттар — даламызда бой көтерген сғулет өнерінің
сан ... ... Киіз үй - ... ... сан ғасырлық ақыл-ойының, өмірлік
тәжірибеешің табиғатты түсіне білуінің, шеберлік пен даналық
суреткерлігінің құдіретті туындысы. Ол — ... ... озық ... ... ... геометриялық
беттердің біртұтастығы құрамы, олар аспан санына
негізделген. Белдеуі - зодиактік шеңбер. Шаңырақ - көк
күмбезінің кішірейтілген ... ... ... төрт ... ... саны ... ... шаңырақтан түскен күн
сғулесінің жүрген жолынан "бие сауым", "сүт ... ... "жүн ... ... ... ... "арқан бойы
көтерілді" деген уақыт өлшемдері анықталған. Қорыта
келгенде киіз үй өнер туындысы ғана емес халықтың
астрономиялық, метеорологиялық, математикалық,
физикалық, экономикалық т.б. ... ... ... ... ... ... үшін қарапайым есептің білімдер
негізін білу қажеттілігіне сай бес ... ... ... ... ... ... төрт
мезгілін, жыл мезгіліндегі күннің ұзақтығын, бала
тәрбиесінде тіл ашу, дүниені құраушы тектерді анықтау
т.с.с. ұғымдар түсіндірілген.
Бес ... ... ... ... игеру негізінде
әлемдегі бірлікті тану жүзеге асады.
Халық ауыз әдебиетінің түрлі жанрлары терең ... мен ... Сөз ... айтыла салмай, халықтың дүниетанымын
көрсететіндей белгілі бір философиялық ойға құрылатыңдығы
көрінеді.
Табиғаттағы заңдылықтың басы ұлы үйлесім ... ... ... бірі ... (симметрия). Осылардың
бәрі қазақ халқының әрбір нақыл сөзінде, ой түжырымында,
іс-әрекетінде зерделеп түсінуге болатындай көрініс тапқан.
Олай болса халқымыздың дүниетанымы ... ... ... ... нәр ... атқаратын қызметінің жүйесін ұсынамыз. Олай
дейтініміз мақал –мәтелдің бүгінгі күнге дейін анықталған
атқаратын қызметін шартты түрде ... төрт ... ... 1) ...... бір өмір туралы
білімдер, танымдық білімдер, мәліметтер, пікірлер,
теориялар, осы ... ... ... ... ... пен ... ... қарым-қатынас
жасау құралы, білімдерді ғана емес, сезімдерді де жеткізу
арнасы, адамдардың рухани қарым-қатынас құралы, рухани
мәдениетті қоғамдық байлыққа ... ... ... діни және т.б. ... ... ... – білім алушының эстетикалық әсем сезімдерін
оятуы, рухани тұрғыдан көңіл-күйді көтеруі, айрықша сезім
сыйлауы, құндылық баәдарлық, эмоционалдық, ... ... 4) ...... ... өмірін
қалыптастыруға, әр түрлі қоғамдық идеалдарға сәйкес оның
санасына, ... ... ... ... бұл ... ерекшелігі – бастауыш сынып оқушыларының
қазақ мақал-мәтелдерінің әлеуметтік мәнін жеңіл және
жүйелі ... ... ... тиімді
пайдалана алуына септігін тигізетіндігі болып табылады.
Сонымен қазақ мақал-мәтелдерінің ерекшеліктеріне, атқаратын
қызметіне, түрлеріне жасаған теориялық талдау негізінде
оларды жүйелеу бізге қазақ мақал-мәтелдерінің ... ... ... ... ... ... ... (1-ші
суретті қара).
Осыған орай қазақтың мақал-мәтелдері біздің зерттеуімізде жеке
тұлғаның дүниеге деген нақты-тарихи маңызы бар көзқарастың,
табиғат пен қоғам дамуының ... ... ... ... белсенді
өмір көзқарастарын анықтайтын қоғамдық-саяси қатынастар
жүйесіне қатысты ғылыми негізделген сенімдердің, саналы
мақсатты ерік-жігердің дамыған қабілеттілігімен ... ... ... ... ... ... ... сезім
мен ерік-жігердің тұтас қалыптастыруы мен құндылық бағыттары
тұрғысынан қарастырылып, жас ұрпаққа білім мен тәрбие ... оның ... ... ... ... белгілі бір формаға келтіру
дегенді білдіреді. Қалыптастыру процесс тұрғысынан
О.А.Абдуллина, Ю.К.Бабанский, М.Н.Скаткин,
В.А.Сластенин, А.И.Щербаков және т.б. ғалымдардың
еңбектерінде «адамның экологиялық, әлеуметтік,
экономикалық, идеологиялық, психологиялық және ... ... ... ... жан ретінде қалыптасуын»
білдіреді [26].
Қазақ мақал – мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы рөлі зор. ... ... ... ... де, ... ... да ... өзектестіріп, еңбекті
дәріптеген. Мысалы: «Ердің атын еңбек шығарар», «Еңбек
ерлікке жеткізер, ерлік елдікке жеткізтер» деген мақалдарды
алсақ, ... ... ... ... абыройын асыратын,
екіншіден, ерді ер атандырар еңбек деген түйін жасаған.
Немесе: «Ер дәулеті - еңбек», «Кәсіп, кәсіп түбі- нәсіп»,
«Бейнет, бейнет түбі - ... ... ... ... аз» деген
мақалдарда, ырыс, дғулет, береке еңбекте ғана деген ой
айтылған.
Бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыру– бұл оның
өзін және болмысы ... ... мен ... ... ... ... ... өмірде пайдалана білу қабілетін
дамытуына бағытталған мақсатты процесс.
Соның негізінде зерттеу пәнімізге сәйкес модель жасау қажеттігі
туындады. Біз А.М.Довгялло ұсынған ... ... ... ... ... бастауыш
сынып оқушыларының жас ерекшелігін, мақал-мәтелдердің
тағылымдық мүмкіндіктерін негізге ала отырып зерттеу
проблемасының құрылымдық моделін жасадық [43]. Модельдің
тиімділігін жүзеге асыруға сәйкес дүниетанымның
қалыптасқандығының өлшемдерін, ... ... ... (2-ші ... ... ... ... өткізу мен оның тиімділігін
тексеру мақсатында тәжірибелік-эксперимент жұмысы
жүргізілді. Зерттеу барысында оны жүзеге асыруға
мүмкіндік жасайтын педагогикалық шарттарды анықтадық:
ұйымдастырушылық (қазақ ... ... ... ... ... ... базаның болуы; оған
қатысушылардың (оқытушы, оқушылар, ата-аналар) өзара
қарым-қатынасын ынтымақтастық, өзара көмек принциптеріне
негіздей отырып ұйымдастыру); мазмұндық (қазақ
мақал-мәтелдерінің мазмұнын бастауыш сынып
оқушыларының жас ... ... ... ... сұрыптау); дидактикалық (қазақ
мақал-мәтелдерін меңгертуде іс-әрекетті саналы түрде
орындауға ықпал ететін оқыту формаларын, әдістері мен
құралдарын пайдалану; оқытудың инновациялық
технологияларын қолдану).
Педагогикалық процесті ұйымдастыру ... ... ... ұжымы бір жағынан тәрбие объектісі, екінші
жағынан тәрбие субъектісі болады. Мұның өзі оқу-тәрбие
процесінде мұғалімдер мен бастауыш сынып ... ... ... ... ықпал етеді. Тәрбиенің субъектілері мен
объектілері арасында әртүрлі байланыстар болатыны белгілі.
Мысалы, мұғалімдер мен бастауыш сынып оқушылары арасындағы
қарым-қатынас жасау арқылы ақпарат ... ... ... ... өзара іс-әрекет, т.б.
Мұндай байланыстар педагогикалық процестің табысты болуын
қамтамасыз етеді.
Тұтас педагогикалық процестің өзіне тән компоненттері бар. ... мен ... ... мазмұны формалары мен әдістері,
сонымен қатар нәтижесі. Бұл компоненттер бір-бірімен тікелей
байланысты түрде іске ... ... ... ... ғана ... ... ... үлгі құру барысында тәрбие процесінің ерекшеліктеріне де
сүйендік. Тәрбие ... - ... ... ... Қазіргі
теориялық педагогикада тәрбие процесі жүйесінің төмендегідей
өлшемдер бойынша құрылған моделі белгілі: тәрбие процесінің
мақсаты мен міндеттері, мазмұны, ... жүру ... мен ... ... іс-әрекеті,
қолданылатын әдістер, формалардың, процестің даму
сатыларының, т.б. өзара байланысы.
Бастауыш сынып ... ... ... ... дербес
құрылуы керек. Оның өзіндік ерекшелігі, тума қасиеттері,
қабілеттері, қызығушылығы мен бейімділігі, білім дәрежесі,
қарым-қатынасы, өзіндік танымы тек нақты өмір жағдайында ғана
айқын көрінеді.
Біз ... ... ... ... ... оқып-үйрену
барысында Л.И.Божовичтің зерттеулеріне сүйендік [5].
Балалық шақтан-ақ дүниеге көзқарас пен сенім негіздері
қаланады, бірақ өмірге деген ... бір ... ... ... ... ... естіген және
істегендерінің бәріне, саналырақ қараған кезден бастап,
қалыптаса бастайды.
Бастауыш cынып оқушыларында дүниеге деген белгілі бір
көзқарастар жүйесі жоқ, бірақ мектептің ... ... тыс ... ... ... ... ... келіп, балаларда, оларға
еліктегісі, ұқсағысы келетін, белгілі бір мұраттар
пайда болады.
Бастауыш cынып оқушыларының, адамның өз ... мен ... ... ... ... сенімдері түпкілікті
қалыптаспайды. Бұл түсінікті де, өйткені бастауыш
cынып оқушысында әлі қажетті білімі мен ... ... Ал 9—10 ... ол ... және ... ... ... олардың бір-бірі мен қарым-қатынасы, біздің
қоғамымыздың мақсаты, әділдік жайында мағлұматтар алады. Бұл
маәлұматтар мектеп оқушысының мінез-кұлқының ... және ... ... үшін ... болуы тиіс. Балаларға бұл ойлар мен сезімдерді егу —
мұғалімнің міндеті. Егер ол мектеп оқушысына білім мен
мінез-құлық ... ... бір ... ... ... ненің дұрыс, ненің теріс, ненің жақсы, ненің жаман
екендігін өз бетінше шешуге (ал бала қате ... ... оның ... ашып көрсетеді) түрткі болса,
онда мұндай педагогтен балалар өз сенімдерін нығайта түсуге,
оны өмірде қолдана білуге үйренеді.
Оқу іс-әрекеті бастауыш сынып ... ең ... ... кіріскен
қалыпты әлеуметтік іс-әрекет болып табылады. Әрине, өйткені
оның ары қарай дамуы «бала мектеп ... ... ... және ... оған әсер ... ... ... байланысты, оқуға, жаңа әлеуметтік
рольді орындауға деген қарым-қатынастың өзі осы кездегі
баланың жеке тұлғасы дамуының басты және аса ... ... ... дамуының тағы бір көрсеткіші бастауыш сынып оқушысының
ұлттық сана-сезімінің дамуы, оның моральдық нормаларға
сәйкес ұлттық мінез-құлқын оқу іс-әрекетінде және одан
тыс ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Сонымен мектепте оқыту бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын
қалыптастырудың маңызды құралдарының бірі. Олай ... ... ... ... және ... ... асырылуы керек.
1. Мұғалімнің ғылыми дүниетаным негіздерін қалыптастыру
іс-әрекеті кезеңдерінің нақты жоспарлауын қамтамасыз
етуді ... ... ... ... ... қалыптастыру ісінің жүйесінде әрбір пәннің
орнын анықтау, пәнаралық байланысты айқындау, негізгі
философиялық, саяси-әлеуметтік және адамгершілік
идеяларды бөліп алу маңызды. Екінші кезеңде мұғалім
оқушыларды ... ... ... ... оларды пәндерді оқудың уақыты бойында
логикалық және деректік сипатына қарай күрделенетін
ретпен тізбектей орналастырып, бірнеше ... ... ... дүниетаным қорытындыларын топтауды міндет
етеді. Төртінші кезеңде оқытылатын материалдан шығатын
дүниетаным ... ... ... бөлу ... ... ... ... өзіндік жүмысы үшін
берілетін тапсырмаларды белгілеу жүзеге асады. Бесінші
кезеңде оқушылардың ... ... ... ... ... көмектесетін оқушылар танымдық
іс-әрекеттерінің тәсілдерін, оқытудың әдістері мен
формаларын анықтайды.
2. ... пен ... ... ... ... ... жеке ... қалыптастыру. Дүниетаным
идеяларын меңгеруге оқушының белсенді және орынды
қатынасы оның ақиқат екендігіне сенімін ... ... ... ... қолдану және үздіксіз бекітудің
бірлігі.Білім тек саналы ойлау ... ... ... тексеріліп, іс-әрекеттің жетекші
идеясына айналса ғана дүниетаным сипатын алады.
4. Оқушының адамгершілік қатынас тәжірибесін ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта, оны қоғамның —саяси
белсенділікке, өз бетіндік іс-әрекетке және
жауапкерлікке итермелейтіндей жағдайға қоюды талап
етеді.
5. ...... ... иесі және оны ... ... ... ... жәрдемшісі мұғалім. Ол рухани
жан дүниесі бай идеялық, психологиялық жене әдістемелік
даярлығы бар, ой-өрісі кең және берік көзқарасты адам
болуы ... ... ... және ... тыс тәрбие жұмыстары
оқушылардың ғылыми дүниетанымын дамытудың қажетті
құралы. Мұндай тәрбие жұмыстары арқылы мектеп оқушыларының
қоғамдық өмірге ынтасын тәрбиелейді, саяси және мәдени
ой-өрісін кеңейтеді, ... ... ... ... ... ... Осы бағытга жүргізілетін
түрлі оқу пәндері, жас натуралистер мен жас ... ... ... ... ... зор. ... мен клубтар оқушыларды қоғамдық
іс-әрекетіне еліктіреді, үйретеді, олардың арасында
ғылыми көзқарасты насихаттайды, қоғамға қарсы теріс пікірлер
мен қылықтарды ... ... ... ... және өндірісте оқушылардың қоғамдық пайдалы
еңбегінің, олардың қоғамда өз роліне бақытты өмір ... ... ... ... ... ... атап
кеткен жөн. ¤йткені еңбек процесінде оқушылар әр түрлі
ұжымдармен, жеке адамдармен қарым-қатынас жасау арқылы білім
және практикалық даәдыны ... ... ... иемденеді. Осының нәтижесінде оқушылардың
адамгершілік көзқарасы, сенімі мен сезімі дамиды.
2 Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы ролін ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы ролін зерттеуді ұйымдастыру
және өткізу
Зерттеу барысында бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын
қалыптастыруда алдымызға мынадай ... ... ... ... ... ... дүниетанымын қалыптастырудың
маңызы мен мәнін анықтау;
- қазақ мақал-мәтелдерінің мазмұны мен мәні ... ... ... ... ... дүниетанымын қалыптастыруға
бағытталған тиімді әдіс-тәсілдер жүйесін айқындап алу;
Зерттеу барысында бұл міндеттерді жүзеге асыруда ... ... ... ... сүйеніп, бастауыш
сынып оқушысының - психологиялық ерекшеліктерін басшылыққа ала
отырып, олардың дүниетанымының қалыптасу ... мен ... ... ... тұлғасының дүниетанымы олардың психикалық
құрылымына байланысты. ұлттық психикалық құрылым мына
компоненттен тұрады: танымдық, эмоционалдық –бағалаушылық,
мотивациялық, іс-әрекеттік. Осы бірлестіктер дүниетанымдық
ерекшеліктердің шартты белгілері ... ... өз ... ... тар ... ... бір
ұлттың халықтық педагогикасы арқылы оқушыны дүниетанымын
дамытуды көздейтін салыстырмалы түрде мақсатқа
бағытталған процесс ретінде қарастырамыз. Кең
мағынасында, ... - ... ... ... ... ... ... пайдалану
арқылы бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын
қалыптастырудың тұтас процесі деп білеміз.
Дүниетаным – бұл ... ... бір ... өкілі, ұлттық
дәстүрді, халықтық тәжірибені ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші
ретінде сипаттайтын адамның көзқарастар жүйесі болып
табылады, ол ... ... ... алынған білімді іс жүзінде жүзеге асыра алу дәрежесімен
– мінез-құлқымен өлшенеді. ... ... ... қорытынды:
бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымының қалыптасуы өз
кезегінде кіріктірілген біртұтас тұлғалық құрылым болып
табылатын когнитивті, эмоциялық және мінез-құлықтық
компоненттерін қамтиды. Осыған орай бастауыш сынып
оқушыларының жас және ... ... ... даму ... ... ... дүниетанымның
қалыптасуының өлшемдері мен көрсеткіштері
айқындалды (1-суретті қара).
Аталмыш өлшемдер мен көрсеткiштер негізінде бастауыш сынып
оқушыларының ұлттық ... үш ... ... ... ... ... - тұлғаның адамгершілік және жағымсыз қасиеттері
туралы білім сапасы төмен, үстүрт, қазақ халқының
мақал-мәтелдерін атай алмайды, мақалмәтелдердің
мәнін түсінбейді, ар-ұят, абырой-ождан туралы түсінігі
шамалы, ... ... ... ... сәйкестіліктің қалыптасуы төмен,
ұлттық мәдениеттің мәнін саналы түсінбейді, қазақ
халқының ... ... ... ... ... ... намыс, ұлттық ар-ождан сезімдері мен ұлттық
сенімдері қалыптаспаған, өз ... ... ... ... өз ... тіліне, дініне
беріктігі, басқа ұлттардың ұлттық сезімдеріне сыйлы ... ... ... ... ... ... толық басқара алмайды, ұлттық-мәдени
шараларға, үйірмелерге, тәрбиелік жұмыстарға белсене
қатынаспайды, Отанына, өз ұлтына, оның ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасай білу, адамдармен
ізгілікті қатынас жасау даәдыларын меңгермеген, ... ... тыс ... саналы тәртіп пен жауапкершілік
танытпайды.
Орта деңгей - тұлғаның адамгершілік және жағымсыз қасиеттері,
қазақ халқының мақал-мәтелдері туралы алғашқы білімі
болғанымен, ол бір ... ... және ... тұрақты
емес, мақал-мәтелдердің мәнін шамалы түсінеді, ұлттық намыс,
ар-ұят, абырой-ождан туралы түсінігі бар, қоғам алдындағы
жауапкершілігін сезеді, ұлттық мәдениеттің ... ... ... әдептілік ережелерін біледі, ұлттық ар-ождан
сезімдері мен ұлттық сенімдері қалыптасқан, өз ұлтының
таәдыры алдындағы жауапкершілікті сезінеді, өз ... ... ... ... ... ұлттық
сезімдеріне сыйлы қатынасы, толеранттық, патриоттық
сана-сезімі қалыптасқан, өзінің мінез-құлқын басқара алады,
мәдени шараларға, ... ... ... Отанына, ұлтына, оның мәдениетіне,
әдет-ғұрпына, салт-дәстүріне сүйіспеншілік сезімі бар,
ұлттық мәдени қарым-қатынас пен ... ... ... ... оқу және ... тыс уақытта тәртіпті, бірақ
толық жауапкершілік танытпайды, ұлтаралық қарым-қатынас
мәдениетін игерген.
Жеткілікті деңгей - ғылыми білімнің біршама барлығымен
сипатталады, тұлғаның адамгершілік және жағымсыз
қасиеттері, қазақ ... ... ... еліне,
Отанына, табиғатқа, халқына сүйіспеншілік, елжандылық,
ұлттық намыс, ар-ұят, абырой-ождан мейірімділік, адал
болушылық туралы ұғымдарды толық ... ... ... ұлттың жауапкершілігін толығымен
сезеді, ұлттық мәдениеттің мәнін саналы түрде түсінеді,
қазақ халқының әдептілік ережелерін біледі, ... ... мен ... ... ... өз ... тағдыры
алдындағы жауапкершілікті терең сезінеді, өз ұлттық
тіліне, дініне берік, басқа ұлттардың ұлттық сезімдеріне
сыйлы қатынаспен қарайды, толеранттық, патриоттық сана-сезімі
жоғары, ұлттық-мәдени шараларға, үйірмелерге, ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүріне сүйіспеншілік
сезімі жоғары, адамдармен ізгілікті қатынас жасай алады,
оқу және оқудан тыс уақытта саналы тәртіп пен жауапкершілік
танытады.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысы № 1 ... ... ... жүргізілді. Экспериментке бастауыш сынып
оқушыларынан 62 оқушы қатысты: оның 42-сы эксперимент
тобында (3-4 сынып), 20-сы бақылау тобында.
Анықтау ... ... ...... ... дүниетанымының даму деңгейін анықтау болды.
Бұл мақсатты жүзеге асыруда мұғалімдермен, ата-аналармен,
мектеп әкімшілігімен сауалнамалар, әңгiмелесулер
жүргізілді, оқушыларға тест, бақылау әдiстерi, арнайы
тапсырмалар жүйесi ... ... ... ... ... ... ... бір
тұлғалық сапаларды анықтауға қатысты диагностикалық
мағлұматтар болады. Осы маәлұматтарды есепке ала
отырып, ұлттық тәрбие ... ... ... ... ... оқушы жеке тұлғасының дербес
ерекшеліктерінің сан қырларын оқып-үйренуде
әртүрлі қиыншылықтарды бастан кешіріп отыр, мұның ... ... ... ... ... беру ... ... ұйымдастыруға кедергілер келтіруде.
Анықтау эксперименті бастауыш сынып оқушыларының
мақал-мәтелдерді білу оның мәнін, мазмұныны
түсіну, оны өмірлік бағдарда басшылыққа алудың
жеткіліксіз деңгейін көрсетті. Бұл олардың ... ... ... осы ... ... ... ... атқаратын қызметі, жіктемесі
туралы теориялық білімдерінің аздығымен, оқу процесінде
гуманитарлық пәндерді көбірек оқуға, факультатив, тіл
ұстарту студия жұмыстарына қатысуға, осы өнер түрлерін
жеке меңгеруге ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Оқу іс-әрекеті бастауыш сынып оқушысы ең алғаш нақты кіріскен
қалыпты әлеуметтік іс-әрекет болып табылады. Әрине, ... ары ... ... ... ... ... ... дайындықпен
келгендігіне және екіншіден, оған әсер отырған педагогикалық
ықпалдардың жүйесіне» байланысты, оқуға, жаңа әлеуметтік
рольді орындауға деген қарым-қатынастың өзі осы кездегі
баланың жеке ... ... ... және аса ... ... табылады.
Тұлға дамуының тағы бір көрсеткіші бастауыш сынып оқушысының
өзіндік сана-сезімінің дамуы, оның моральдық нормаларға
сәйкес мінез-құлқын оқу іс-әрекетінде және одан ... ... ... ... жүзеге асыру қабілеті болып табылады.
Мектеп жасында жеке тұлғаның қалыптасуы тәрбиенің басты факторы
болып табылатын құрбы-құрдастарының арасында өтеді. Сондықтан
оқушының жеке ... ... ... үшінші көрсеткіші
балалармен қарым-қатынасының сипаты болып табылады.
Сонымен оқушының жеке тұлғасының дамуын оқып-үйрену жекеленген
жақтарды - оқушының оқу ... ... ... ... ... ... ... басқа құрдастарымен және
ересектермен тіл табысуын зерттеуді көздейді.
2.2 Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамытудағы ролін зерттеу нәтижелері
Біз зерттеу ... ... беру ... ... өтетін
диагностикалық жағдаяттардан құрылған жеке тұлғаны зерттеу
әдістерінің негізгі тобын ... ... ... ... картасы ашылды, оны
толтыра отырып, әрбір оқушы туралы жалпы мағлұмат алынатын
мынадай сұрақтарға жауап алуға тырыстық: Қалай оқиды? Нені
біледі? Оқудың мотивтері ... ... ... сана-сезімі,
эмоционалдық жағдайы қандай? Мінез-құлқының ерекшелігі неде? Өз
ұлтының мақал –мәтелдеріне деген ... ... және ... ... ... мағлұматтарды – оның қалауларын,
қызығушылығын, достарына, оқуға деген
қарым-қатынасын біртіндеп анықтай отырып, оның
жеке тұлғасының дамуының адамгершілік бағыттылығын
айқындауға ... ... ... ... ... ... да есепке алып
отырдық.
Оқушылармен бірге сабақта, қоңырауда, отбасымен тұрақты
байланыс негізінде жүргізілетін ... ғана ... ... ... және ... дұрыс қарым-қатынас
жасауға септігін тигізеді.
Оқушының тұлғасын зерттеу жұмыстары кең және жан-жақты ... ... ... ... ... анық.
Ең алдымен, әрбір сыныптағы оқушыларды есепке алу мен отбасын
оқып-үйрену жүзеге асырылды.
Біз оқушылардың дүниетанымының ерекшеліктерінің көрінуін
мынадай жағдайларда бақыладық:
Отбасы, ... ... ... ... білімдерінің жинағы.
Үлкендермен қарым-қатынасы.
Құрбы-құрдастарымен қарым-қатынасы.
Көшедегі және қоғамдық көліктегі тәртіптері.
өзіне қарым-қатынасы.
Анықтау барысында оқушылардың дүниетанымының төмендігі мынадай
жағдайлардан көрінеді:
- қазақ мақал-мәтелдер туралы білімнің жеткіліксіздігі;
қазақ ... мәні мен ... ... ... ... көзқарастың болуы;
ұлттық сана-сезімінің қалыптаспауы;
өз ұлтының мәдениетіне және ауыз ... ... ... ... ... ... ... төмендігі.
Осы кезеңде зерттелiп отырған мәселенiң мүмкiндiк шарттарын
айқындау мақсатымен бастауыш мектептің тәрбие жоспарлары,
бастауыш сынып оқушыларымен және олардың ата-аналарымен
жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерi зерттелiп,
талқыланды. Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде
оқушылардың дүниетанымын дамыту үлгісі жасалды.
Қалыптастыру экспериментiнің ... ... ... педагогикалық шарттарын сынақтан өткізу және оның
тиiмдiлiгiн тексеру болды. Бұл мақсатқа жету төмендегiдей
мiндеттердiң шешiмiн табумен ... ... ... ... дүниетанымын дамытуда халықтық
педагогика құралдарының, біздің жағдайда қазақ
мақал-мәтелдерінің оқу процесіндегі мүмкiндiктерiн
пайдалану;
қазақ мақал-мәтелдерін пайдалану арқылы бастауыш сынып
оқушылармен ұйымдастырылатын ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымын дамыту бағдарламасын жасау;
ата-аналармен педагогикалық-ағартушылық іс-шараларын
ұйымдастыру;
күнделікті іс-әрекеттерінде бастауыш сынып оқушыларының қазақ
мақал-мәтелдері бойынша бiлiмдерiн бекiту, олардың ... ... ... экспериментi бiр-бiрiмен өзара тығыз байланысты үш
кезеңде өткiзiлдi, олардың әрқайсысы оқушылардың адамгершілік
сапаларын сатылап тәрбиелеуді көздедi.
Оқушылардың ... ... ... ... ету үшiн ... белгілі бір білім, білік,
дағды көлемінің қалыптасу қажеттiгi анықталды:
- оқушылардың мақал-мәтелдердегі адамгершілік сапалар жөнінде
алғашқы ... ... ... және ... ... бар
екендігі туралы көрсеткіш;
- оқушылардың өзіндік санасы мен ұлттық сана-сезімі, өз ұлтының
өнеріне шексіз сүйіспеншілігі, қазақ халқының мәдени мұрасына
деген ... ... ... өздерінің күнделікті іс-әрекеттерінде оқушылардың мінез-құлық
дағдысы.
1-шi кезеңде мектептің оқу ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
көзделді.
Оқушыларға білім беру жүйесінде ана тілі, қазақ тілі,
математика және дүниетану пәндерінің жетекшi ... ... ... ... бiз ... ... барысында бұл пәндердiң барлық мүмкiндiктерiн
пайдаландық. Бірінші кезеңде ... ... ... ... ... жүргізілді.
Қалыптастыру эксперименті кезеңінде оқушылардың мақал-мәтелдер
туралы білімдерін кеңейту мақсатында осы сыныпта оқылатын
пәндер ... ... ... ... 3-4 ... он алты ... ... соның негізінде қазақтың
мақал-мәтелдерінің мағыналық-мазмұндық
ерекшеліктерімен танысты. Зерттеу барысында біз
оқушылардың «Ана тілі» бағдарламасының мазмұнына
ендірілген материалдарды қай дәрежеде меңгергендерін
байқау мақсатында «Қазақ ... атты ... ... Нәтижесінде оқушылардың 63%-ы қосымшада берілген
материалдарды толық меңгергенін көрсетті. Ана тілінің 3-4
сынып бағдарламаасының он жеті тақырыбының, "Математика" 3-4
сынып ... алты ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің әлеуметтік,
танымдық мәнін, халық ауыз әдебиеттерінде қалыптасқан
адамгершілік қағидаларын, осы өнердің танымдық,
адамгершілік, эстетикалық сипатын, көп қырлылығы мен
күрделілігін түсінді. Осы өнер ... ... ... ... ағартушыларының, жыршы-жырауларының көзқарастарымен
танысты. Мақал-мәтелдерді үйрену, есте сақтау, оларды
күнделікті өмірде басшылыққа алу қажеттіліктері пайда
болды. Ал, музыка ... (3-4 ... ... (3-4 ... ... ... білімдер оқушылардың
мақал-мәтелдердің бірқатар түрлерінен білімдерін
тереңдетті, эмоционалдық тұрғыдан қабылдау сезімдерін дамытты.
Дейтұрғанмен бұл қосымшалар қазақ мақал-мәтелдерінен
оқушылардың тұтас білімін қалыптастыра ... ... ... ... атты факультатив
бағдарламаларын қолдануға түрткі болды. Бұл
бағдарлама «Ұлттық дүниетаным» арнайы пәннің
бағдарламасына сәйкес құрастырылған «Ұлттық
дүниетаным» оқу құралы аумағында жасалды. Онда
оқушыларды әдептілікке ... ... ... ... мен ... ... күн мен ай ... түлік пен жануарлар төлдері, т.б. материалдар қамтылған
[25]. Бағдарлама ... орай ... ... ... ... 4 сынып оқушыларына
оқытылды. Факультативті оқыту барысында оларға
мақал-мәтелдердің мазмұны, ерекшеліктері, атқаратын
қызметі, жіктемесі туралы білімдер жан-жақты меңгертілді,
мақал-мәтелдердің адамгершілік-моральдық сипатына,
әлеуметтік, танымдық, тәрбиелік, ... ... мән ... ... ... ... білімдерді
меңгерту барысында ауызша (әңгіме, әңгімелесу және т.б.),
көрнекілік (иллюстрациялар, оқытудың техникалық құралдарын
көрсету, табиғи объекттер, әдістемелік кестелер және т.б.),
практикалық ... және т.б.) ... ... ... технологиялардың проблемалық оқыту, дамыта оқыту,
ұқсастыру, ақпараттық технология түрлерінің мүмкіндіктері
пайдаланылды.
Зерттеу барысында оқушылардың бойында қазақ ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасын жасадық.
Бағдарламааның мақсаты - халқымыздың асыл мұрасы
мақал-мәтелдер негізінде оқушылардың бойында адамгершілік
қасиеттерді қалыптастыру, дүниетанымын дамыту.
Жасалған оқу-әдістемелік ... ... ... асыру
мақсатында «Оқушылардың мақал-мәтелдер арқылы
дүниетанымын дамыту» атты мұғалімдерге арналған
әдістемелік семинар мазмұны жасалып, мақұлдаудан
өткізілді. Бұл семинар мұғалімдердің мақал-мәтелдері
саласының ... әр ... ... оқушыларына нәтижелі
меңгертуге ықпалын тигізеді.
Осыдан кейін балалардың дүниетаным деңгейін анықтау мақсатында
арнайы әдістемелерді қолдану арқылы бақылау қиықтары алынды.
Бақылау қиықтарының нәтижелерi оқушылардың ... ... ... аңғартты. Дегенмен,
оқушылардың сана-сезімінің, сенімдерінің толық өз деңгейінде
қалыптаспауы «Оқушылардың қазақ мақал-мәтелдері арқылы
дүниетанымын дамыту» ... және ... ... ... ... ... ... болды.
Бұл бағдарламалар оқушылардың дүниетанымының құрамындағы
компоненттерді қалыптасыруға бағытталды.
Қалыптастыру экспериментiнiң 2-шi кезеңiнiң соңында жүргiзiлген
жұмыс сапасын айқындау мақсатында, әсiресе аталған
бағдарламаның оқушылардың ... ... ... ықпал ететiндiгiн байқауда ата-аналар
арасында алдын-ала даярланған сұрақтар бойынша сауалнама мен
оқушыларға бақылау қиықтары жүргізіліп, олардың нәтижелері
бағдарламаның тиiмдiлiгiн дәлелдедi. Дегенмен, оқушылардың
алған ... ... ... және ... ... пайдалану, өзіне-өзі баға
беру білiгi мен дағдысын қалыптастыру мақсатымен 3-шi
кезеңінде дүниетанымдық мінез-құлыққа дағдыландыру іске
асырылды.
Қалыптастыру ... 3-шi ... ... ... ... дүниетанымын қалыптастыру мақсатымен іс-шаралар
ұйымдастырылды, яғни оқушының оқу іс-әрекетінде, оқудан тыс
уақытта және айналадағы адамдармен қарым-қатынасында ... және ... ... ... ... ойындар
арқылы үйрету жүзеге асырылды.
Іскерлік ойындарын өткізудің тиімділігі мынадай шарттарға
байланысты:
- ойналатын жағдайдың көкейкестілігі және ұлттық мінез-құлықты
дағдыландыруға ... ... ... ... ... белгілі бір рольді
атқаруы;
- ойынның барысын бақылап, талдап, баға беру үшін оқушылардың
ішінен сарапшыларды тағыйындау;
- ойынның барысында оқушының өзін еркін ұстауға ... ... ... ... ұлттық мінез-құлықтарын
дағдыландыруда мынадай қызметтер атқарады:
- көрсету, яғни әрбір оқушыны өзін-өзі қалай ... ... яғни ... мінез-құлықтарды қалыптастыру үшін
жаттығады;
- тексеру, оқушылардың сыпайы мінез-құлқын үйренулері
тексеріледі;
- қызықтыру - талаптандыру ережелеріне сәйкес ұлттық
мінез-құлықты қалыптастыруға талпынады;
- талдау және диагностикалау, ... өз ... ... баға ... қалыптасады.
Іскерлік ойындарды ұйымдастыру барысында мынадай кезеңдер
басшылыққа алынды:
- ойынның ... мен ... ... ... ... ... ... мен шартын түсіндіру;
- ойнаушыларды рольдерге бөлу;
- ойынның сарапшыларын тағайындау, ... ... ... ... ... ... ... ойынды ойнау;
- әрбір қатынасушының ойынын талдау;
- ойынды қорытындылау және нақты шешімдер қабылдау.
Мақал-мәтелдерді математиканы оқытудың танымдық құралы ретінде
оқу процесінде пайдалану ... ... екі ... ... Жаңа ... біліктілік, дағдылар қалыптастыратын және оларды
бекітетін мақал-мәтелдер;
2. Оқу, білімге деген саналы көзқарасты қалыптастыратын
мақал-мәтелдер.
Сауат ашу және тіл дамыту пәнінен:
1. Сөзді ... ... ... ... және ... ... үйрету мақсатында мақал-мәтелдерді пайдаландық;
2. Өзбеттерімен сөйлеу, сөздің мағынасын түсіну біліктіліктері
мен дағдыларын қалыптастыру мақсатында мақал-мәтелдерді,
оларға мазмұндық талдау жасадық;
3. Белгілі бір ... ... және оның ... ... ... талдау мақсатында мақал-мәтелдерді қолдандық;
4. Таза сөйлеу біліктіліктері мен ... ... ... ұстарту мақсатында мақал-мәтелдерді пайдаландық.
Дүниетану сабағында мақал-мәтелдерді қолдандық:
1. Қоршаған орта туралы білімін қалыптастыру және дамыту
мақсатында;
2. Қоршаған орта ... ... ... және салыстыру
мақсатында;
3. Қоршаған ортаға деген жағымды қарым-қатынасты ... ... ... ... ... ... мен ... бойынша өлшеу
жұмыстары жүргізілді, алынған нәтижелерге салыстырмалы
талдаулар жасалды, мақал-мәтелдерді оқушылардың
дүниетанымын дамыту үшін қолдануға әдістемелік
ұсыныстар жасалды.
Оқушыларының дүниетанымының танымдық ... ... ... ... тән ... ... мақал-мәтелдер жөнінде
алғашқы нақтылы білім көлемі мен және сапалы түсінігін айқындау
үшін ... ... ... сұрақтары, тестер, сауалнамалар
және тапсырмалар берілді. ұсынылған диагностикалық
әдістемелердің мазмұнын мынадай ... ... ... және ... ... туралы білімі;
- тәрбиенің көзі – халық педагогикасы құралдарының мәнін білуі;
- намыс, ар-ұят, абырой-ождан туралы түсініктің болуы;
- ... ... ... ... ... ... туралы білімі;
- қоғам алдындағы әр адамның жауапкершілігі туралы білімі;
- ұлттық мәдениеттің мәнін саналы түсінуі;
- қазақ халқының әдептілік ережелерін ... ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік берді
3 кесте
Бастауыш сынып оқушыларында дүниетанымының танымдық
компонентінің қалыптасу нәтижелері
Оқушылардың дүниетанымының танымдық ... ... ... ... ... ... ... деңгейОқушылардың
ұлттық тәрбиелілігінің мінез-құлық компонентіТөмен деңгейОрта
деңгейЖеткілікті деңгейТопБақылауЭксперименттік
Эксперимент басындаБақылау ... ... 63,3% ... ... ... оқушы) 56,25% 25%18,75%Эксперимент басындаБақылау тобы
(20 оқушы) 48,4% ... ... ... ... ... ... (42 ... тобы
(20 оқушы)Экс.тобы
(42 оқушы)64,6% 48,4%43,1% 20,8%23,4%30,8%14,6%28,2%26,1%
Оқушыларының дүниетанымының эмоциялық ... ... ... ... өз ... ... басқа ұлттарға сыйлы қатынасын
айқындау үшін әр оқушының ата-аналарына, оқушыларға
сауалнамалар мен оқушыларға психологиялық ... ... ... ... ... ... құрады:
- қазақ мақал-мәтелдерінің мағынасы мен мазмұнын ерекше сезіну,
ұлттық мақтаныш, ұлттық намыс, ұлттық ар-ождан сезімдерінің
болуы;
- ұлттық ... ... ... елі, ... ... жауапкершілік сезімінің болуы;
- өз ұлттық тіліне, дініне беріктігі;
- басқа ұлттардың ұлттық сезімдеріне сыйлы қатынас;
- патриоттық сана-сезімнің ... ... ... ... дүниетанымының эмоциялық
компонентінің қалыптасуын анықтауға мүмкіндік берді (4 кестеге
қара):
Оқушыларының ... ... ... ... ... ... айқындау үшін арнайы
бақылаулар жүргізіліп, оқушылардың әртүрлі іс-әрекет
түрлеріне қатынасуы негізгі алынды.
4 кесте
Оқушыларының ... ... ... ... ... ... (42 ... тобы
(20 оқушы)Экс.тобы
(42 оқушы)56,9% 47,6%35,4% 26,1%32,1%37%17%20,3%27,6%
Ұсынылғын диагностикалық әдістемелердің мазмұнын мынадай
мәселелер құрады:
- мәдени шараларға, үйірмелерге, тәрбиелік жұмыстарға белсене
қатынасуы;
- ... ... ... ... ... мәдениеті;
- өз Отанын, ұлтын, оның мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін
құрметтеу;
- өз ... және ... ұлт ... ... ... жасау;
- оқу және оқудан тыс уақытта саналы ... пен ... ... ... ... ... оқушыларында ұлттық
тәрбиеліліктің мінез-құлық компонентінің қалыптасуын
анықтауғы мүмкіндік берді (5 кестеге қара).
5 кесте
Оқушыларында тәрбиеліліктің мінез-құлық компонентінің ... ... ... (42 оқушы)Бақылау тобы
(20 оқушы)Экс.тобы
(42 оқушы)49,2% 57,8%27,7% 32,3%28,1%33,8%18,5%14,1%38,5%
Сонымен зерттеу жұмысын біз ... ... ... жүргіздік:
- бастапқы диагностика;
- нәтижелерді талдау;
- оқушылардың психологиялық және дербес ерекшеліктері туралы
алынған мағлұматты ескере отырып, тәрбие жұмысын
ұйымдастыру;
- қайталау диагностикасы;
- тәрбие жұмысының ... ... ... және әрбір
оқушының жеке тұлғасының даму қарқыны;
- тәрбие жұмысының жоспарына толықтырулар енгізу, арнайы
дүниетанымын дамыту бойынша бағдарламааларын құрастыру;
- бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын ... ... ... ... салыстырмалы талдаулар жасау.
Тәрбиелілік деңгейі Л.М. Фридман әдістемесіне сәйкес
төмендегідей көрсеткіштер арқылы анықталды: а)
жанұядағы мінез – ... ... ә) ... б) ... қатынасы; в) мектептегі мінез
– құлқы (тәртібі); г) көшедегі және қоғамдық орындардағы ... ... ... д) ... қатынасы [27].
Оқушылардың дүниетанымының когнитивтік, эмоциялық және
мінез-құлықтық компоненттерінің қалыптасуына мониторинг
жүргізілді. Мониторинг оқушылардың дүниетанымының даму деңгейін
жүйелі түрде өлшеуді қажет ететіндіктен, біз ... ... ... ... ... ... ... талдау және оларды анықтаушы эксперимент
барысындағы және бақылау тобындағы көрсеткiштермен
салыстыру эксперименттiк жұмыстың оқушылардың
дүниетанымының даму деңгейіне ... ... ... (6 ... ... сынып оқушылары мен оқушылар ұжымының дербес
ерекшеліктерін зерттеуді ұйымдастырудың мұндай әдісі
тәрбие процесінің тиімділігін арттырады, себебі ол Адам деген
құрметті атқа сай өмір ... ... ... жеке ... отырып, жас және дербес ерекшеліктерді есепке алу
негізінде ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні ерекше
болатындығын көрсетті.
6 кесте
Оқушыларының тәрбиелілігінің өзгеру қарқыны
Орта деңгейЖеткілікті деңгейЭкс. соңыЭкс. басыЭкс. соңыЭкс.
басыЭкс.
соңы51,6%21,1%20,3%22,7%28,1%35,4%26,1%33,8%22,3%30,8%
Ең бастысы, әрбір оқушыны табысты ... ... ... өзі ... ... ... құра білу
керек. Оқушыларға дұрыс тұлғалық қатынас жасау, әрбір тәрбие
жұмыстарын ізгілендіру қағидаларына негізінде құру, жүйелілікті
басшылыққа алу принциптері мұғалімнің оқушыларына ... ... ... ... беру ... ... етеді. Әрине,
бұл жерде материалдық, әдістемелік, психологиялық жағдайлар да
негізге алынуы қажет.
Экспериментке дейін және эксперименттен кейін оқушылардың
тәрбиелілік деңгейлерiнiң қалыптасу диаграммалары 2-3-ші
суреттерде сипатталады ... ... ... жүргізілген зерттеу оның
ерекшеліктерін (танымдық, адамгершілік-моральдық,
көркемдік-эстетикалық, практикалық), атқаратын
қызметін ... ... ... ... ... жіктемесін
(батырлық, ерлік, ынтымақ-бірлік, еңбек туралы,
тәлім-тәрбие, өнер-білім, жақсылық-жамандық) жасауға
және оларға жан-жақты сипаттама беруге септігін тигізді
Мақал-мәтелдердің оқушылардың дүниетанымын ... ... ... ... анықтамалар мен түсініктерді жүйеге
келтіріп, оны жеке тұлғаның адамгершілік-моральдық, танымдық,
эмоционалдық ... ... ... ... ... ... ... дамытудағы
қазақ халқының мәдениетінің бір бөлігі тұрғысынан
қарастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жүйесі олардың дүниетанымының
мазмұнын дидактикалық тұрғыда қарастыруды және осы
мазмұнға сәйкес сабақта және сабақтан тыс ... ... ... ... мен ... анықтауды көздейді.
Оқушыларға мақал-мәтелдер арқылы дүниетанымын дамытудың
педагогикалық шарттары мен оны іске асырудың
әдістемесін эксперименттік түрде тексеру оның ... ... ... ... пайдаланудың
тиімділігін көрсетіп, біздің зерттеуіміздің ғылыми
болжамының дұрыстығын дәлелдеп берді.
Қорытынды
Зерттеу барысында оқушылардың дүниетанымының компоненттері,
өлшемдері мен көрсеткіштері ... ... ... ... ... салыстырмалы талдаулар
жасалды, мақал-мәтелдерді оқушылардың дүниетанымын дамыту үшін
қолдануға әдістемелік ұсыныстар жасалды.
Оқушыларының ... ... ... бойынша белгілі
бір адамдарға тән адамгершілік сапалары, мақал-мәтелдер ... ... ... ... мен және сапалы түсінігін айқындау
үшін оқушыларға арнайы бақылау сұрақтары, тестер, сауалнамалар
және тапсырмалар берілді. ұсынылған диагностикалық
әдістемелердің ... ... ... құрады:
тұлғаның адамгершілік және жағымсыз қасиеттері туралы білімі;
- тәрбиенің көзі – халық педагогикасы құралдарының мәнін білуі;
- намыс, ар-ұят, абырой-ождан ... ... ... ... ... ... қазақ халқының мақал-мәтелдері туралы білімі;
- қоғам алдындағы әр адамның жауапкершілігі туралы білімі;
- ұлттық мәдениеттің мәнін саналы ... ... ... ... ... ... нәтижелерді талдау оқушылардың дүниетанымының танымдық
компонентінің қалыптасуын анықтауға мүмкіндік берді
Оқушыларының дүниетанымының эмоциялық компоненті бойынша
олардың ... ... өз ... ... ... ... ... қатынасын
айқындау үшін әр оқушының ата-аналарына, оқушыларға
сауалнамалар мен оқушыларға психологиялық тестілер
жүргізілді. ұсынылған диагностикалық әдістемелердің
мазмұнын мынадай мәселелер құрады:
- қазақ мақал-мәтелдерінің мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... ар-ождан сезімдерінің
болуы;
- ұлттық сенімдердің болуы;
- қоғам, елі, Отаны алдындағы жауапкершілік сезімінің болуы;
- өз ұлттық тіліне, дініне беріктігі;
- басқа ұлттардың ұлттық ... ... ... патриоттық сана-сезімнің болуы.
Алынған нәтижелерді талдау оқушылардың дүниетанымының эмоциялық
компонентінің қалыптасуын анықтауға мүмкіндік берді.
Оқушыларының дүниетанымының мінез-құлық компоненті бойынша
олардың мінез-құлық дағдысын ... үшін ... ... ... ... ... қатынасуы негізгі алынды.
Ұсынылғын диагностикалық әдістемелердің мазмұнын мынадай
мәселелер құрады:
- мәдени шараларға, үйірмелерге, ... ... ... ... қарым-қатынас жасай білу;
- қарым-қатынас мәдениеті;
- өз Отанын, ұлтын, оның мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін
құрметтеу;
- өз ... және ... ұлт ... ізгілікті қатынас жасау;
- оқу және оқудан тыс уақытта саналы тәртіп пен жауапкершілік
таныту.
Қазақтың мақал-мәтелдерінің мазмұнына жүргізілген зерттеу оның
ерекшеліктерін (танымдық, адамгершілік-моральдық,
көркемдік-эстетикалық, ... ... ... ... гедонистік,
тәрбиелік) айқындауға, педагогикалық жіктемесін
(батырлық, ерлік, ынтымақ-бірлік, еңбек туралы,
тәлім-тәрбие, өнер-білім, жақсылық-жамандық) жасауға
және оларға жан-жақты сипаттама беруге септігін тигізді
Сонымен зерттеу барысында қол ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының ұлттық дүниетанымын, сана-сезімін,
адамгершілік, ізгілік сапаларын балалардың бойыңа
сіңіру үшін бастауыш сыныптан бастап ... ... ... алу, оның ... ... ... және
іс-тәжірибеде іске асырылуын қамтамасыз ету педагогика
ғылымының көкейкесті мәселесі болып табылады.
2. Оқушыларға дүниетанымын дамыту мәселесінде айқындалған
негізгі бағдар тәрбиеге ... ... мән ... ... ... қатынасты жүзеге асыру
болды.
3. Педагогика ғылымының теориясы мен практикасында оқушылардың
дүниетанымын дамыту проблемасының зерттелу деңгейі ... ... ... педагогика құралдарының
дүниетанымын дамытуда мүмкіндіктерінің жоғары екендігін
дәлелдеді: біріншіден, олар оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін, ұлттық мінез-құлқын
тәрбиелейді.
4. Мақал-мәтелдердің оқушылардың дүниетанымын дамытудағы
тәрбиелік мәнін зерттеу оларға берілген анықтамалар мен
түсініктерді жүйеге келтіріп, оны жеке ... ... ... ... ... мен сенім,
мұраттарын, адамгершілік құндылықтарын дамытудағы
қазақ халқының мәдениетінің бір бөлігі тұрғысынан
қарастыруға мүмкіндік береді.
5. Қазақтың мақал-мәтелдерінің мазмұнына жүргізілген ... ... ... ... ... атқаратын қызметін
(ағартушылық, коммуникативтік, гедонистік, тәрбиелік)
айқындауға, педагогикалық жіктемесін (батырлық, ерлік,
ынтымақ-бірлік, еңбек туралы, тәлім-тәрбие, өнер-білім,
жақсылық-жамандық) жасауға және оларға жан-жақты
сипаттама беруге септігін ... ... ... ... ... нәтижелілігі
оларда дүниетаным қалыптастыру үлгісін қолданумен
қамтамасыз етiлдi. Бұл модель мотивациялық, танымдық,
эмоционалдық-бағалаушылық, іс-әрекеттік-нәтижелілік
компоненттерiнің бірлігінде байқалады және нақты
өлшемдер, көрсеткіштермен ... ... ... ... ... дүниетанымын
дамыту процесінің педагогикалық жүйесі олардың
дүниетанымының мазмұнын дидактикалық тұрғыда
қарастыруды және осы мазмұнға сәйкес ... ... тыс ... ... іс-әрекеттерін
ұйымдастырудың формаларын, әдіс-тәсілдері мен
амал-жолдарын анықтауды көздейді.
Жасалынған қорытындылар негізінде ... ... ... ... ... құралдары, оның ішінде мақал-мәтелдер
оқушылардың дүниетанымын дамытудың мұғалімнің табысты
іс-әрекетін қамтамасыз етуге мүмкіндік жасайды;
- анықталған педагогикалық шарттар ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың ата-аналарымен жұмыс істеу барысында балалардың
ерекшеліктеріне баса назар аударған жөн;
- оқушыларға ұсынылып отырған мақал-мәтелдер арқылы олардың
дүниетанымын дамытудың педагогикалық шарттарының ... ... ... және ... тәрбиелеу процесінде
пайдалану қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Концепция общего среднего образования: Ин-т ... НАН ... ... 1995. – 48 с.
2 Концепция развития среднего образования РК, 1997.-52 с.
3 Казахская этнопедагогика / Сост. С. Калиев. - ... 1996. ... ... Миголатьев А.А. Философия. М., 2001.-210с.
5 Божович Л.И. Избранные психологические труды. Проблемы
формирование личности. / Под. ред. Д.И.Фельдштейна. М., 1995.-
251 с.
6 Ананьев Б.Г. ... как ... ... Л., 1968. ... ... ... психологические произведения. 1
т.М.,1983.-242с.
8 Ахметова З. «Кәусар бұлақ» бағдарламаасы. – А., 1994.-74 ... ... М.И. ... воспитанности школьников. - М.:
Педагогика, 1982. – 137 с.
10 Табылды Ә. Қазақ ... және ... ... Білім, 2004.-150 б.
11 Концепция этнокультурного образования // Казахстанская
правда. 1996. 07 августа.
12 Калиев С. Қазақ этнопедагогикасынан ... ... ... ... ... б.
13 Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. – Алматы: Бiлiм, 1995. -
232 б.
14 Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология,
теория, практика. Алматы: ... 1998. – 316 ... ... С., ... Ж., ... Б. ... ... 2007.-148 б.
16 Волков Г.Н. Этнопедагогика. - Чебоксары, ... ... ... Ж. Ж. ... ... – Алматы: Ғылым,
1997. – 69 с.
18 Т.Тәжібаев, А.Құнанбаев жастарды тәрбиелеу туралы. Алматы,
1954ж.-86 б.
19 С.Қалиев. Халық педагогикасының ауыз ... ... ... ... ... ... мектептің оқу-тәрбие
процесіне ендірудің ғылыми педагогикалық
негіздері.-Пед.ғыл.докт.автореф.-Алматы,
2001.-46б.
21 Ғаббасов С. Iзгiлiк әлiппесi. - ... 1991. – 186 ... ... З. Этнопедагогика: оқу құралы. Алматы: Қазақ Әлем
Тiлдер Университетi, 1997. – 230 б.
23 Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт, ... ... - ... Ана тiлi, 1994. – 82 ... Макаренко А.С. Ата-аналар кітабы. –А., 1985.-130 б.
25 Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. Алматы: Санат,
2001ж.-168 б.
26 Шилова М.И. Социализация и ... ... ... ... процессе: Учебное пособие. - Красноярск,
1998. –135 с.
27 Сластенин В.А., Подымова Л.С. Педагогика: инновационная
деятельность. – М., 1997. – 224 с.
28 ... ... « ... ... ауыз әдебиеті». Алматы,
«Мектеп» баспасы -1974.-78 б.
29 Кәмәлашұлы Б. Қазақ халқының туыс-туғандық жүйесі, ұрпақ
өсіру, тәрбиелеу дәстүрі, үйлену ғұрыптары.
Алматы.2005.-120 ... ... С. XV-XIX ғғ ... ... педагогикалық
ойлар. Алматы.1990.- 184 б.
31 Қожахметова К.Ж. Қазақ халық шығармашылығын отбасында
пайдалану. – Алматы: ИПК Алатау, 1997. – 36 ... ... К.Ж. ... ... ... ... және ... мәселелерi. - Алматы, 1993.- 17 б.
33 Кожахметова К.Ж. Мектептiн ұлттық тәрбие жүйесi: ... ... - ... 1997. – 142 б.
34 Кузьмин М.Н. Концепция национальной школы // Национальная
школа: состояние, проблемы, перспектива / Под ред. М. ... – М.: ... 1995. С. ... Мануйлов Ю.С. Аксиоматика средового подхода к воспитанию
(опыт построения) // Методология, теория и практика
воспитательных систем / Под ред. ... Л. И. - ... ... ... и ... РАО, 1996. С. ... Молдашбаева С. ұлттық тәрбие - ұрпаққа үлгi. // Мұғалiмдер
мамандығын көтеру жүйесiн жетiлдiрудiң келелi мәселелерi мен
жолдары жөнiндегi халықаралық ғылыми-практикалық конф. 1994. ... 1994. Б. ... ... К. ... ... ... казахского
народа. - Алматы, 1993. – 176 с.
38 Парфенов В.А., Туманова Л.А. О традициях казахского народа
1824-1917г.г. - Алма-Ата, 1992. – 64 ... ... Г.А. ... воспитательной работы. // Классный
руководитель.- 1999. - № 1. – С. 12-18.
40 Табылды Ә. ... ... және ... ... Білім, 2004. – 7,9,11,13,19.
41 Храпченков Г.М., Храпченков В.Г. История школы и
педагогической ... ... ... ... ... Университет «Кайнар», 1998. – 193 с.
42 Құралұлы А. ... ... Оқу ... ... ... ... Л.М., Кулагина И.Ю. Психологический справочник
учителя. М.: Просвещение. 1991. С. 147-153.
44 Хмель Н. Д. Педагогический процесс в общеобразовательной
школе. -Алма-Ата: ... 1984. – 134 с.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы ойын технологиясының түрі – ұсақ моториканың маңызы».9 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь