Кенесары басқарған ұлт-азаттық көтерілістің басталу себептері мен барысы

Мазмұны

Кіріспе

І Тарау. Кенесары басқарған ұлт.азаттық көтерілістің басталу себептері
мен барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6.19
1.1. Кенесары басқарған ұлт.азаттық көтерілістің басталу себептері.
1.2. Кенесары басқарған ұлт.азаттық көтерілістің қозғаушы күші.
1.3. Кенесары басқарған ұлт.азаттық көтерілістің барысы.

ІІ Тарау. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт.азаттық күрестің күшейген
кезеңі және оның жеңілуі себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.25
2.1. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт.азаттық күрестің күшейген кезеңі.
2.2. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт.азаттық күрестің жеңілу себептері.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
“Ұлт-азаттық қозғалыс” ұғымының жалпы сипаттамасы. Ұлт-азаттық қозғалыс негізінен отар елдерге тән тарихи құбылыс. Үнді халқының азаттық күресінің басшысы Джавахарлал Неру халықтар мен елдер арасындағы қақтығыстың ең жоғарғы көрінісі — соғыс деп көрсетеді. Бақталас елдер мен мүдделері қарама-қайшы елдердің арасында нағыз соғыс болмаған жағдайдың өзінде, үнемі соғыс пен қақтығыс қаупі жасырын сақталып тұрады. Ал басқа мемлекеттің қол астында отырған елде бұл қақтығыс (жанжал) адамдардың ақыл-ойы мен іс-әрекетіне іштей әсер ете отырып, тұрақты сипатқа ие болады дейді. Ол метрополия мен отар елдердің арасындағы қақтығыстың табиғи заңдылығын негіздеп берді. Себебі отарлық езгі халықты тұтас қанайды. Ал бұл өз кезегінде отар елдердегі барша халықтың, барлық әлеуметтік топтарының мүдделерімен қарама-қайшы келеді. Сондықтан олардың барлығы (сұлтандар, ру ақсақалдары, билер, көшпелі малшылар) өздерінің аяқ асты болған құқықтарын қорғауға көтеріледі. Отаршылдыққа қарсы күреске барлық әлеуметтік топтардың қатысуына әкеледі.
Ұлт-азаттық қозғалыстың басты мақсаты — ұлтты езгіден азат ету, оның ұлттық мүддесін қорғайтын мемлекеттілігін қалпына келтіру. Сонымен ұлт-азаттық қозғалыс дегеніміз — ұлттың әлеуметтік езгіге қарсы жалпыхалықтық күресі. Отаршылдық билікті жою арқылы ұлттық және әлеуметтік азаттыққа жетуді көздейді.
Сонымен қатар, ұлт-азаттық күрес әлеуметтік және тарихи құбылыс. Ол қоғам өмірінің барлық салаларымен байланыста дамиды. Бұл байланыстық тек саясат пен экономикадан ғана байқалмайды, әсері қоғамның мәдени-рухани жағын да қамтиды. Сондықтан азаттық қозғалыстарды жан-жақты шынайы тарихи контексте оқып- үйренуіміз қажет.
Ұлт-азаттық қозғалыс — бұл ұлттық, әлеуметтік, экономикалық, саяси, діни, рухани қайшылықтардың түйіні. Ендеше бүгінгі күні оның барлық түйіні шешілген деп кесіп айту қиын.
Қазақ халқының ұлт-азаттық күресі революцияға дейін де, кеңестік дәуірде де ұлы державалық империалистік саясаттың, таптық идеологияның, еуроцентристік көзқарас қағидалары тұрғысынан зерттелді. Сондықтан төл тарихымыздың барлығына тән бұл құбылыс ұлт-азаттық қозғалыстардың толыққанды шынайы тарихының жазылуына кедергі болды.
Отаршылдық дәуірде ұлт-азаттық күрестерге “бүлік” деген айдар тағылды. Ал оған қатысушылар “бүлікшілдер”, “тонаушылар” делінді. Осылайша Ресейдің империялық пиғылдарына қарсы, жалпы адамзаттың өркениет көшінде өз этносын сақтап қалу жолындағы халықтың азапты күресі бұрмаланды.
Отаршыл Ресей үкіметінің әр түрлі әкімшілік-саяси шаралары қазақ көшпелі қоғамының дәстүрлі құрылымын бұзды. Мұның өзі оның әлеуметтік организмінде үнемі дағдарыс құбылысын туғызып отырды. Ал бұл өз кезегінде мақсат-мүдделері мен табиғи құқығы аяқ асты етілгендердің табанды қарсылығына әкелді.
Қоғам дамуындағы тепе-теңдіктің бұзылуы сол қоғамның барлық әлеуметтік элементтерін азаттық күрес аясына тоғыстырды.
ХVІІІ–ХІХ ғғ. қазақтардың тәуелсіздік үшін күресі орыс отаршылдығы өзімен бірге ала келген әлеуметтік өзгерістерге қарсы күрес түрінде көрінді. Қазақ халқының ұлт-азаттық күресі екі өркениеттің, екі этностық жүйенің арасындағы қақтығыс күресі еді.
Сондықтан ұлт-азаттық қозғалыстардың барысында отаршылдық үкімет жойып жіберген хандық билік қайта қалпына келтірілді. Көтерілісшілер өзінің ұлттық мүддесін қорғайтын мемлекеттілік белгілерін қайта жаңғыртты.
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихында ауқымдылығы, қуаттылығы жағынан ең ірісі 1837—1847 жж. көтеріліс болды. Орта жүзде округтық басқаруға қарсы басталған бұл көтеріліс Абылай ханның ұрпағы, ақсүйек Кенесары Қасымұлы басшылығымен жүзеге асты. Егер осығанға дейінгі көтеріліс басшылары қазақ қоғамының төменгі топтарынан — қарасүйектен шықса, Кенесары сұлтандық ақсүйектер тобына жататын. Қозғалыс 10 жыл уақыт бойы Ресейдің саясатына ықпал ете отырып, Орта және Ұлы жүздердің бірталай бөлігінің Ресейдің құрамына ену мерзімін біраз уақытқа кейінге шегерді. К.Қасымұлы қозғалысы қырғыз жерінде жеңіліспен аяқталғаннан кейін ғана Орта жүз толығымен Ресейдің құрамына қосылған еді. Патша үкіметі Ұлы жүз иеліктеріне осы көтерілістен кейін ғана ауыз салуға мүмкіндік алған еді. Көтеріліс әлі де толығымен Ресейдің құрамына кіре қоймаған аудандарды қамтыды. Сондықтан Кенесары қозғалысы әлі де дербестігін сақтап қалған жерлерде жалпы отаршылдық саясатының тереңдей түсуіне қарсы бағытталды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан тарихы. Очерктер, Аспендияров С., А: Дәуір – 1994
2. Қазақстан тарихы. Мусин Чапай, А: Қазақ университеті – 2004
3. Қазақстан тарихы. 8 – сынып, А: Атамұра – 2004
4. Ахмет – сұлтан Кенесарыұлы. «Кенесары және Сыздық сұлтандар» А: 1992
5. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. А: Қазақ университеті – 1997
6. Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 жылдары ХІХ в. А: Санат 1994
7. Бекмаханов Е. Востание хана Кенесары. А: Ғылым - 1992
8. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. А: Жалын – 1995
9. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХVІІІ и первой половины ХІХ века. Алма – Ата: 1960
10. История Казахстана. Сдревнейших времен до наших дней. В пяти томах. А. Жалын – 1996-1997
11. Кайназаров Е.К., Кайназарова А.Е. История Казахстана. Учебное пособие. А: 1992
12. Қасымбаев Ж.Қ. Кенесары хан. А. Қазақстан – 1993
13. Қасымбаев Ж.Қ Қазақстан тарихы (ХVІІІ-ғ – 1914 ж) А: Рауан – 1993
14. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И., Казахстан. Летопись трех тысячилетий.
15. Қозыбаев М.Қ., Бекмаханова Н.Е. История Казахстана. А: 1991
16. Қозыбаев М.Қ., Қозыбаев И.М. Қазақстан тарихы. А: 1993
17. Национально-освободительная борьба казахского народа под предводительством Кенесары Касымова «Сборник документов). А: Ғылым – 1996
18. Н.Мұхаметханұлы. Тарихи зерттеулер. А: Жалын – 1994
19. Нысанбай жырау. Кенесары, Наурызбай //Парасат, 1991, №6.
21. Хан Кене, А: Жалын – 1993
22. Салғарин Қ. Хандар кестесі. А: Жалын – 1992
23. Сулейменов Р.Б. , Моисеев Б.А. Из истории Казахстана ХVІІІ века. А: Жалын – 1988 жыл.
24. Толыбеков С. Кочевое общество казахов в ХVІІ-начале ХХ в. А: 1971.
25. Тынышпаев М. История казахского народа. А: 1993
26. Учебное пособие по Истории Казахстана с древнейших времен до наших дней. А: Ғылым – 1992 жыл.
27. Сүлейменов Р, Қасымбаев Ж. Кенесары көтерілісі: көне шындыққа жаңа көзқарас // Қазақстан коммунисі, 1991, №3.
28. С.Мұқанов. Кенесары, Наурызбай туралы //Жұлдыз, 1991, №6.
29. Кенесары ханның хаттары. (Дайындаған Б.Байғалиев).// Ақиқат, 1994, №1
        
        Мазмұны
Кіріспе
І Тарау. Кенесары басқарған ұлт-азаттық көтерілістің басталу себептері
мен
барысы.................................................................
................6-19
1.1. Кенесары ... ... ... ... ... басқарған ұлт-азаттық көтерілістің қозғаушы күші.
1.3. Кенесары басқарған ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... күрестің күшейген
кезеңі және оның ... ... ... ... ... ... күшейген
кезеңі.
2.2. Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... ... қозғалыс” ұғымының жалпы ... ... ... отар ... тән ... ... Үнді халқының азаттық
күресінің ... ... Неру ... мен ... ... ең ... көрінісі — соғыс деп көрсетеді. Бақталас елдер ... ... ... арасында нағыз соғыс болмаған жағдайдың
өзінде, үнемі соғыс пен қақтығыс қаупі жасырын сақталып ... Ал ... қол ... ... елде бұл ... ... ... ақыл-
ойы мен іс-әрекетіне іштей әсер ете отырып, тұрақты ... ие ... Ол ... мен отар ... ... қақтығыстың табиғи
заңдылығын негіздеп берді. Себебі отарлық езгі халықты тұтас қанайды. Ал
бұл өз ... отар ... ... ... ... әлеуметтік
топтарының мүдделерімен қарама-қайшы келеді. Сондықтан олардың барлығы
(сұлтандар, ру ақсақалдары, билер, ... ... ... аяқ ... ... ... ... Отаршылдыққа қарсы күреске ... ... ... ... ... ... ... — ұлтты езгіден азат ету, ... ... ... ... ... ... Сонымен ұлт-
азаттық қозғалыс дегеніміз — ... ... ... ... ... Отаршылдық билікті жою арқылы ұлттық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және тарихи құбылыс. Ол
қоғам өмірінің барлық ... ... ... Бұл байланыстық тек
саясат пен экономикадан ғана байқалмайды, әсері қоғамның мәдени-рухани
жағын да ... ... ... қозғалыстарды жан-жақты шынайы тарихи
контексте оқып- үйренуіміз қажет.
Ұлт-азаттық қозғалыс — бұл ұлттық, әлеуметтік, экономикалық, ... ... ... ... ... ... күні оның барлық түйіні
шешілген деп ... айту ... ... ... ... революцияға дейін де, кеңестік
дәуірде де ұлы ... ... ... таптық идеологияның,
еуроцентристік көзқарас қағидалары тұрғысынан зерттелді. Сондықтан төл
тарихымыздың ... тән бұл ... ... ... ... тарихының жазылуына кедергі болды.
Отаршылдық дәуірде ұлт-азаттық күрестерге “бүлік” деген айдар тағылды.
Ал оған қатысушылар “бүлікшілдер”, ... ... ... ... ... ... ... адамзаттың өркениет көшінде өз этносын
сақтап қалу жолындағы ... ... ... ... ... ... әр ... әкімшілік-саяси шаралары қазақ
көшпелі қоғамының ... ... ... ... өзі оның ... ... дағдарыс құбылысын туғызып отырды. Ал бұл өз ... мен ... ... аяқ асты ... ... ... дамуындағы тепе-теңдіктің бұзылуы сол қоғамның барлық әлеуметтік
элементтерін азаттық күрес ... ... ғғ. ... ... үшін ... орыс ... бірге ала келген әлеуметтік ... ... ... ... ... халқының ұлт-азаттық күресі екі өркениеттің, екі ... ... ... ... еді.
Сондықтан ұлт-азаттық қозғалыстардың барысында отаршылдық үкімет жойып
жіберген хандық ... ... ... келтірілді. Көтерілісшілер өзінің
ұлттық мүддесін қорғайтын ... ... ... ... ... ... ... ауқымдылығы,
қуаттылығы жағынан ең ірісі 1837—1847 жж. көтеріліс ... Орта ... ... ... ... бұл ... ... ханның ұрпағы,
ақсүйек Кенесары Қасымұлы басшылығымен жүзеге ... Егер ... ... ... қазақ қоғамының төменгі топтарынан — қарасүйектен
шықса, Кенесары сұлтандық ақсүйектер тобына ... ... 10 жыл ... Ресейдің саясатына ықпал ете отырып, Орта және Ұлы жүздердің бірталай
бөлігінің Ресейдің құрамына ену ... ... ... кейінге шегерді.
К.Қасымұлы қозғалысы қырғыз жерінде ... ... ... ғана ... ... ... ... қосылған еді. Патша үкіметі Ұлы жүз
иеліктеріне осы ... ... ғана ауыз ... ... алған еді.
Көтеріліс әлі де толығымен Ресейдің құрамына кіре қоймаған аудандарды
қамтыды. Сондықтан ... ... әлі де ... ... ... ... ... саясатының тереңдей түсуіне қарсы бағытталды.
Өлкенің Ресейге қосылуы ... ... ... ... ... ... аз зерттелген. Ұлт-азаттық қозғалыстардағы
билеуші топтардың рөлі мен орны ... ... орыс ... ... ... ... ... ондағы кейбір бояр, дворяндардың
қатысқаны сияқты, қазақтардың ұлт-азаттық қозғалыстарының барлық кезеңінде
билер, старшындар, сұлтандар ... ... хан ... ... хандық биліктің жаңғыруы,
халық бұқарасының әлеуметтік ... ... ... ... ... ... рухын, азаттыққа деген сағын сындыра алмады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі қанша жылдан бері қазақ ... ... ... алып ... ... ... ... басқарған
ұлт-азаттық күрес, осы тәуелсіздік жолындағы ең елеулі мәселелердің ... ... ... ... патша өкіметі тарапынан жүргізілген
отарлау саясаттына қарсы, мемлекетті ұлтты езгіден азат ету, оның ... ... ... ... ... ... мағынасын
ашу.
Зерттеу жұмысының мәні мен мағынасы: қазақ халқының азаттық күресі де
дүниежүзілік ұлт-азаттық ... ... ... бөлігі. Қазақ
жеріндегі Кенесары басқарған ... ... ... ... ... ... алғанымен, оның мазмұны ... асып ... ... әлемдік ұлт-азаттық қозғалыстар қатарынан
орын тебеді.
Зерттеу жұмысының көлемі кіріспеден, екі тараудан, 5 параграфтан ... ... ... ... ... ұлт-азаттық көтерілістің басталу себептері
мен барысы.
1.1. Кенесары басқарған ұлт-азаттық көтерілістің басталу себептері.
ХІХ ... 30-шы ... ... өкіметі Қазақстанда отарлау
саясатын онан ары өрістетіп, ... ... ... ... біржола
бағытталған шараларды кеңінен жүргізе бастады. Әбілқайыр, ... ... ... ... ... ... солдат алмау, тек салық төлеу
жөніндегі міндеттемелер аяқ асты етілді. Қазақ жерінде әскери ... ... ... ... ... өкіметінің қол шоқпары болып
келген казак-орыстарды қоныстандыру ... ... ... ... ... ... құнарлы жерлерді, орман-тоғайды өз
қармағына алды, ал оны пайдаланған қазақтарға салық салынатын болды.
XIX ғ. ... ... ... ... ... әкемшілік-саяси
жаналықтар енгізуге кірісті. Оның Ресей империясы қүрамына әлі де кіре
қоймаған елке ... ... ... ... ... болды. 1822 ж. Сібір
қазақтары туралы Устав далалық аудандарды ... ... ... жіберді. Енді басқарудың округтік жұйесі ... ол ... ... ... ... ... бөлінді. Төменгі әкемшілік
бірлестігі ретінде ауыл өз ... ... 70-ке ... ... осындай 10-12 ауылдан болыс құрылды, 10-15 ... ... ... белгілі бір территориялары болды. әкемшілік билігін
үкімет сақтап қалған аға сұлтандар негізінен алған сол үкімет ... ... ... ... еді. Болыстардың басына 12-разрядты
шенеуніктерге теңестірілген болыстық сұлтандар, ауылдардың ... құқы ... ... ... ... ауыл ... Билер сотын енгізуден олардың неғұрлым шексіз ... ... ... басқару жүйесін қайта құру барысында қазақ жерлері
округтерге ... Бұл ... ... және ... ... ... Олар қазақ жерінде «бөліп ал да билей бер» деген
отаршылдық қағиданы бұлжытпай іске асырды. Алдымен ... ... ... ... ... ... ... ішке кіріп айнала қоршау-
құрсау орнатқан Ресей отаршылдары Абылай көз жұмғаннан кейін ... бір ... ... ... салуға кірісті. Сөйтіп, Ырғыз, Торғай,
Ақмола, Көкшетау, Ортау, Қарқаралы бекіністері бой көтерді.
Қарқаралы (бұрынғы Бөкей ханның ... және ... ... ... ... округтерін құру патша өкіметінің Орта және Ұлы
жүздердің түйіскен тұсындағы ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі көшіп-қонатын жерлері тарылды, жері құнарлы
аудандарға ... ... ... өріс ... ... ... теңірегіне топтасқан қазақ халқының наразылығы арта түсті.
Шыңғыс әулеттерінің бірі ... ... ... ... ... ұстап алып, Березовкаға жер аударып жіберді. Сол ... ... тек 1840 ... ... соның өзінде Кенесары сұлтанның табандылықпен
талап етуі арқасында ғана қайта ... ... ... ... еніп келе ... патша өкіметінің отаршылдық
саясатына ашық қарсы ... ... ... ... ... ... Ол ... хат жазып, кісі жіберіп, оларды түсінісуге, ... ... ... ... ... ... қазақ жерлеріне казак-
орыстарды әкелуді, олар арқылы ... ... ... тоқтатуын талап
етті. Оның бұл хаттарынан жауап болмады, жіберген адамдары қайтарылмады.
Сонда барып, Қасым патша ... ашық ... ... ... Ол бұл ... ... сүйенбекші болды. Патша өкіметі ... ... ... ол 40 мың ... ... хандығының қол астына көшіп барды. Оның діні
бір, тілі бір қоқандықтардан ... ... ... Олар оның қайсар
ұлдары Саржан мен Есенгелдіні, кейінірек өзін өлтірді. Медресе оқып жүрген
ұлы Кенесарыны (1802 жылы ... ... ... қаматты.
Кенесары күреске жастайынан араласты. Атасы Абылайдың, әкесі Қасымның
ел тәуелсіздігі жолындағы күресін ... ... ... етіп қойды.
Кенесары көтерілісінің басты мақсатын көрсететін құжаттар ... ... І ... ... және ... ... ... анық байқалады. Олар:
— Абылай хан тұсындағы Қазақ иеліктерінің аумақтық тұтастығын, ... ... ... ... ... ... мен жаңа округтік билеу арқылы ... ... ... ... ... ... үлгермеген
өңірлерінің дербестігін сақтау;
— Түркістан, Әулиеата қалаларымен қоса, Ұлы ... көп ... ... азат ету ... ... ордасында тұтқында болған барон Услар оның сыртқы келбетін
былайша суреттейді: “Кенесары орта бойлы, арықтау ... ... ... бар, қысыңқы көздерінен ақыл-ой мен қулық ... ... көп ... ... ... ... зерттеуші Н. Середа “Қырғыз сұлтаны Кенесары
Қасымұлының бүлігі (1838—1847)” деген еңбегінде ... жеке ... ... дарынын өте жоғары бағалайды, мемлекеттік тұлға дәрежесіне
көтереді.
“...Кенесары өз жасағының ықыласына лайықты билеуші бола ... ... ... ... ... ... ... болсын
қолбасшысы қызғана қарайтындай еді. Шабуылдар ... ... ... ... ... ... ... дала дауылы сияқты, Кенесары алдында
қандай кедергі болса да тоқтамайтын. Қайта қандай да бір ... ... ... өрлендіре түсіп, өзінің ойлаған мақсатына жету жолында кездескен
барлық тосқауылдар оның топан суындай ... ... ... ... өз ... батылдандыра түсетін.
Кенесарының бойындағы осы қасиеттерін біздің көшпелілер ... және оның ... ... өз ... ... ... ... осындай еді! Иә, бұл адам бір сөзбен айтқанда, аса ірі ... дау жоқ. ... ... ... одан теңдесі жоқ мемлекеттік
қайраткер шығар еді”, — деп тамсана жазды.
Көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... ... ... мектебінен өтіп, бай өмірлік тәжірибе жинақтаған ... Ол ... ... кейбір қателіктерінен сабақ алып, ... аса ... ... ... ... үшін Үш жүздің күшін
біріктіру қажет екендігін ... Және осы ... тек ... ... ... сонымен қатар дипломатиялық айла-тәсілдерге барды. Мәселен, ... ... ... ... ... және ... әкімшіліктерімен
келіссөздер жүргізді.
Екіншіден, сыртқы жауға қарсы тұра ... ... ... құру ... ... ... ... қазақ қоғамындағы ... екі ... ... жою ... деп ... сұлтан, би, рубасыларының қарсылығына қарамастан Кенесары шындығында
үш жүздің ру тармақтарының көпшілік ... өз туы ... ... ... ... саны ... жағдайларда 20 мыңға жетті. Негізгі күші
— Орта жүз қазақтарынан тұрды.
Көтеріліс басталған кезден-ақ бұқаралық сипатқа ие ... ... соңы — ХІХ ... ... ... ... ... рет
бүкіл Қазақстанды қамтыды. Бүкіл халық үш жүздің ханы ретінде Кенесарыны
мойындағанын мұрағат құжаттары да ... ... ... ... аман ... ... Ұлытауға келіп қоныстанады. Осы Ұлытауда жүріп, ол өз өмірін
қазақтың тәуелсіз ел, дербес мемлекет ... ... ... ... ... ... аса ... ірі мемлекетпен күресу – қазақтың үш жүзінің
күштерін біріктіруді, едәуір құрбандықтарды, тек ... ғана ... ... ... күш ... де талап ететінін ой таразысынан өткерді.
Кенесары Қазақстан патшалық Ресейге де, Орта ... ... ... ... ... тең ... ... керек деп есептеді. Ол
патша әкімдеріне жазған бір хатында: Есіл, Нұра, Ақтау, ... ... ... ... ... ... ... Тоқзақ сияқты ата-
бабаларымыз мұра еткен жерлер қазіргі патша тұсында бізден тартып ... ... Күн ... ... ... басып алып, әскери
қамалдар салу арқылы ... ... жол ... ... өзі ... үшін ғана ... бүгінгі тіршілігіміз үшін де қауіпті болып отыр
деп көрсетті.
Патшаның жазалаушы отрядтары мен жергілікті ... ... айта ... тағы бір хатында ол былай деп жазды: ... ... олар ... ... 15 рет ... талауға салды. Мұндай
қысым мен тонауға, ... ... ... ... ... ... ауған жаққа көшуге мәжбүр болдық. Бірақ, олар ... ... ... ... ... мен, ... қару алып халқымның ұлы күресін
басқаруға шықтым». Бұл хаттан Кенесарының патша ... ашық ... ... төренің ұлы Саржан сұлтан дара-дара жасақтарды біріктіріп, қазақ
жерін отарлау саясатына қарсы ... ... ... ... ... сұлтан өзінің жолын куушылармен ... ... ... көрсететініне үміттенш, Қоқанд хандығына көшіп кетті. Саржан осында
1836 ж. Кенесарының әкесі ... төре мен оның ... да ... ... ... ... ... мақсат-ниетіне қарсы өзінің ... ... ... ... артқан Қасым сұлтанның қарамастан Қасым
сұлтан мен оның балаларының күресі отаршылдыққа қарсы күштердің ... ... ... ханның қолбасшылығымен (1802-1847 жж.) тағы да
бірігіп, нығайуында зор маңыз атқарды.
Кенесары көтерлісінің басты мақсаты – ... ... ... ... ... ... сақтау, қазақ жерлерін
бекіністер мен жаңа округтік билеу арқылы жан-жақты отарлауды тоқтату ... ... тағы бір ... ... ... ... қазақтарды босатып, оларды қазақ хандығына қосу еді.
Кенесары Қасымов тарих ... ... ... ісін ... ... ... қадам басты. Ал ол кездегі жағдайға келсек, ... ... ... салдарашан, Сібір және ... ... ... жж. ... ... қарамай, саяси
оқшауланушылығын әлі де сақтап келе ... ... ... ... төнген болатын. Сондықтан көтеріліс шығарушы сұлтанның
басты мақсаты ... ... ... ... 21 жоюға (оның
хаттарында XIX ғ. 20-30 ... ... ... округтердің
көрсетілгеніндей), Ресей құрамына кірмеген жерлердің толық дербестігін
сақтауға құрылды.
«Бүлікші ... ... ... ... Николай I-ге Орынбор
губернаторлары В.А. Перовскийге, В.А. Обручевке, ... ... ... ... ... ... ... төреғасы А.Ф. Генске және
басқаларға жолданған көптеген хаттарында нақты айқындалған. Ғұбайдулла
сұлтан да, оның ... ... да М. ... ... ... ... өзінің атасынан (Абылайдан) кем түссе де, мінезінің жігерлілігімен
онан да және өз әкесінен де (Қасым төреден) асып түсіп, бүкіл ... ... ... Қасымовпен олар бір қатарда тұра алмайды. [22]
«Епті, өзіндік ерекшелігі бар саясатшы» Кенесары Қасымов ... ... аса ... ірі ... ... ... үш ... күштерін
біріктіруді, едәуір құрбагдықтарды, тек әскери ғана ... ... ... ... де ... ететінін ой таразынан өткерді. Ол халық
қозғалысынан бөлектенген ... ... ... билердің өз
еркімен кетушілігін қатал басып-жаншыды. Ресей саясатын қолдаушыларды
аяусыз жазалады, бірақ сонда да ... ... ... түсініспеушілікті
бейбіт жолмен шешудің жақтаушысы күйінде қалды. Соғыс тұтқындарына, ... ... ... қызымет еткен орыстарға ... ... ... ... елші ... ... қабылдады. Тіпті оның
мінезінен қырғыздармен қарсыластық ... ... ... ... ... Ал ... ... сатқындық жасап әскери
тәртіпті бұзғандарға ашу-ызасының буырқануы аз ... ... ... осы ... ... ... ақын сарбаз Нысанбайдың «Кенесары-
Наурызбай» дастаны дәлелдейді.
1.2. Кенесары басқарған ұлт-азаттық көтерілістің қозғаушы ... ... ... ... ... ... Он жылға
созылған көтерілістің басты қозғаушы күші – бұқара халық болды. Олар ... ... ... ... ... қысымынан құтылуға тырысты.
Көтеріліске сонымен қатар ақсүйек өкілдері де ... Олар ... ... өз ... ... бұрынғы артықшылықтарын қайта алу,
екінші жағынан, көшпенді дербес феодалдық мемлекет құруды көздеді.
Он ... ... ... ... ... күші — ... шаруалары
еді. Оған күшейіп отырған отарлық езгіден ... ... ... ... ... да, сұлтандар да қатысты. Қазақ ... ... ... ... халықтың барлық топтары қатысты. Басты мақсатына
қарай ол ұлт-азаттық көтеріліс болды.
Кенесары әскерлерінің жеке жасақтарын басқарғандар ... ... ... ... Иман (Амангелді Имановтың атасы), Жоламан Тіленшіұлы,
Бұқарбай, Басығара, Анғал, Жәуке ... ... ... ... ... серіктерінің қатарында оның туыстары да белсене
қатысты. Кенесарының інілері Наурызбай мен ... ... ... ... ... көтерілістің белсенді қайраткерлеріне ... ... ... балалары, т.б. туыстары болды.
Осылардың арасынан ерекше көрінген Наурызбай еді. Наурызбай көтеріліс
бойы Кенесарының басы-қасында ... жан ... ... Ол 1822 ... келген Кенесарының кіші інісі. Жас кезінен-ақ өзінің ержүрек
жауынгерлігімен көзге ... ... ... ... Кенесарының барлық
ірі әскери шайқастарына қатысты. Көптеген ел аузындағы аңыз-жырларда
Кенесары мен ... ... ... ... ... ... тарихи
жырлардың ішіндегі ең атақтысы Нысанбайдың “Кенесары — Наурызбай” дастаны.
Орысқа анталаған ұстатпады,
Кенекең талай ... бір ... ... ... ... ... жан ... батыр” поэмасынан)
Наурызбай 1847 ж. ағасы Кенесарымен бірге қырғыз ... ... ... Олардың өлімі туралы да ел ауызындағы қисса-дастандар көп.
Өзінің әскери ерлігімен Кенесарының әпкесі Бопайдың да аты ... ... ... ... ... алты ... және ... ертіп
көтерілісшілерге қосылды. Бопай 600 адамдық зекет ... ... ... ... қатар, барлық ірі шайқастарға қатысып, Кенесарының басты
ақылшы-кеңесшісіне айналды.
Ал ... ... тағы да бір ... ... ... Ресей өкімет
орындарымен хат-қағаз алмасу ісін жүргізіп отырды.
Көтеріліске ... ... көп ... еді. Онда ... ... ... поляктар, т.б. болды.
1838 жылы Кенесары туының астына мыңдаған сарбаз жиналған еді. Олардың
арасында үш жүздің ... ... ... ... қолдағандардың
арасында Орта жүз бен Кіші жүздің белгілі рулары – Қыпшақ, Төртқара,
Жағалбайлы, ... ... ... ... ... ... Табын, Арғын т.б.
ру тайпаларының жігіттері аз емес-ті. Олардың көпшілігі мал өсірген, ... ... ... жер шаруашылығынан зардап шеккендер кедей және орта
шаруалар болды. Кенесарының қол басқарған батырлары да ... ... ... ... ... еді. ... қатарында Шұбыртпалы Ағыбай, Қыпшақтың
батыры – Иман, Табынның батырлары – Бұхарбай, Тіленішұлы Жоламан, Дулаттың
батыры – ... ... ... ...... т.б. Кенесарының
інілері – Наурызбай, Әбілғазы, әпкесі – Бопай ... ... ... барлық әдіс-амалдарымен феодалдық топтарды, үш жүздің ... ... ... бұл ... ... ... ... Ең бір шарықтаған шағында да қол жеткізе алмағандығымен,
барынша тырысып бақты. ... ... ... ... ... қарсы күресуші екі лагерге бөлінді: үкімет әлпештеген бөлігі
отарлаушы әкімшіліктің қолдауына сүйеніп, өздерінің ... ... ... аға ... ... Құдаймендин, Кіші жүздің басқарушы
сұлтандары Ахмед пен Мұхамед Жан-төріндер, сұлтаны Айшуақов болды. Кенесары
Жетісуға асқаннан кейін көтеріліске ... ... ... ... ұлдары, азаттық күресінің жетекшісі өзінің туысқандары - Әли ... те ... ... ... бірге қарақалпақтар, түрікмен,
қырғыз, өзбек өкілдері де аз болған жоқ. ... ... ... ... ... тырысып бақса да, кейбір феодалдық топтарды, үш жүздің
ру-тайпалық бөлімдерін біріктіре алмады. Көтерілістің ... ... ... ... ... ... екі жаққа бөлінді: патша
өкіметі әлпештеген бөлігі отарлаушы әкімшіліктің қолдануына ... ... ... ... күш ... ... ымыраға
келмейтін қарсыластары Ақмола округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин,
Кіші жүздің басқарушы сұлтандары ... пен ... ... ... т.б. болды. Кенесары ... ... ... ... ымырасыздық позицияны Абылай ханның тұқымдары, яғни
өзінің туысқандары - Әли мен Сыйықта ... ... ... ... ... өзінің туы астына үш жүздегі қазақ ... ... ... ... Омбы ... ... қарасты сот-жазалау
мекемелері жинастырған мәліметтер бойынша тек Құсмұрын, ... ... және ... ... ғана ... ... астам
сұлтандар мен билер, ағамандар қолдаған.
Бірақ қалай ... де ... ... ... туы астына үш жүздегі
қазақ руларының едәуір бөлігін топтастыра алды. Кей ... ... саны 20 мың ... ... ... ... Орта жүз өкілдері
басым болған ... ... ... бөлігі көтеріліске қосылды. Жасы 23-
ке келген шағынан бастап азаттық қозғалысына ... ... ... мен ... ... ... бекініс жерлерінің апаттылығына көзі
жеткен Кенесары Сырдария ... ... ... ... ... ... ... жүргізуден бас тартты. Сөйте тұра кейде өзін ... ... ... Бұқар әмірімен досттық қарым-қатынаста
болды.
Қазақтардың бұл көтерілісі бастапқы кезінен-ақ кең құлаш жайған қарқын
алды. Бұл XVIII ғ. соңы мен XIX ... ... ... ... Орта жүздің ру-тайпалық бірлестігінен басққа қазақ руларына
тараған, барлық негізгі аудандарды қамтыған бірден-бір көтеріліс еді. ... ... ... ... ... ... шөмекей, жаппас және басқа, Ұлы
жүзден – үйсін, дулат және басқа рулар қатысты.
Көтерілістің қоғаушы күші қазақ ... ... ... ... келтіру жолындағы күреске қатардағы егінші де, ағамандар да,
сұлтандар да ат ... ... ... ... ... ... бектерінің
озбырлығына қарсы жалпыхалықтық күрес бұл қозғалысқа азаттық жолындағы
күрес сипатын берді. Рас, ... ... ... ағамандардың,
сұлтандардың бәрі бірдей бір мақсатты болған жоқ: орын ... ... өзге ... ... ... ... ... бойынша
құралған кейбір жасақтар ... ... ... отырды.
Жасақтардың жетекшілері: Ағыбай, Иман ... ... ... ... ... ... ... Бейсейіт, Жоламан Тіленшиев,
Бұқарбай және ... ... ... халық батырлары болды. Көтеріліске
қатысқандар арасынан орыстар, өзбектер, қырғыздар, поляктар және басқа ... ...... – патшалық отарлаудың, оңтүстіктен – ортаазиялық
хандардың және сұлтандар мен ... ... екі ... ығыр ... ... ... қалың бұқарасы, күрестің жеңісі
өздерінің ... ауыр ... ... деп ... ... ... оның ... күшінің негізгі тірегі атасы Абылайдан қалған
төлеңгіттің мыңға жуық ауылы болды.
1.3. Кенесары ... ... ... ... ... ... 1838 ж. көктемінде Ақмола бекінісін қоршап,
өртеуден бастады. Бекіністің коменданты, әскер ... ... ... ... аға ... полковник Қоңырқұлжа Құдаймендин өртелген
бекіністен әрең дегенде қашып шыға алды. Көп ... ... ... ... ойысты. Орынбор шенеуніктеріне жазған хаттарында ... бұл ... ... жақынырақ келіп қоныстап, келіссөздер
жүргізуімді жеңілдету үшін жасадым деп түсіндіреді. Ал іс ... ... ... ... ... ... 1836-1838 жж. Исатай
Таймановтың басшылығымен көтеріліс болған Кіші жүз ... ... ... ... ... батыр бастаған төртқаралықтар, ... және ... ... көтерілісшілерге келіп қосылды. Сөйтіп,
қозғалыс Кіші жүзді де ... ... ... ... шықпады.
1839 жылдың көктеміне қарай Кенесары Сібір шебі мен ... ... ... ... ... орнатты. Тұтқиылдан шабуылдап,
ізінше шегіну – оның тактикасы осындай еді. Бұл ... ... ... қаруланған әрі әскери өнерге машықтанбаған жасақтары бас қаруы сай
патшалық ... ... ... ... ... ... ... әскерлерге көтерісшілермен ұзақ шайқасуға тура келді. Олардың
жасақтарын далалық жағдайда қолға түсіру қиын еді. ... ... ... ... мен ... ... ... отырды. Оған
қарсы шығып тұрған тұрақты жазалау экспедициялары оны 1840 жылдың ... ... ... ... ... ... ... кетуге мәжбүр етті.
Осыдан ол 1841 жылы ха болып жарияланды. Сол жылы ... ... ... 4 мың ... ... ж. ... үш жүзінің өкілдері Кенесары Қасымовты хан
сайлады. Қазақ хандығы қалпына келтірілді. 1841 ж. ... ... ... ... ... ... ... Ақмешіт,
Жүлек бекіністерін қоршауға алды. Қоқандықтардың бірнеше бекіністеріне
басып кіру ... ... ... Көтерілістің негізгі
ошақтарына шалғайда ... ... ... мен ... ... ... ... хан деп мойындайтындықтары ... мен ... ... Қасымов жағында белсенді
әрекет жасағандығы туралы айта отырып, олардың ХІХ ғ-дың ... ... ... бас ... ... қимылдарын ширықтыра түскен қозғаушы
факторларға назар аударғанымыз жөн. біз бұл ... осы ... ... ... жерінің оңашалануы тек Ресей империясы тарапынан; төніп
келе жатқан отар етіп ... ... ... ... қалу ғана ... ... қоқандық бектердің зорлық-зомбылығынан құтылу мақсатындағы
ортақ іске өз үлестерін қосуға ... ... еске ... мен ... ... ... ... қазақ
сұлтанының жеке өзіне байланысты ... де ... ... 1836 ж. патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы қазақтар
көтерілісінің басшыларының бірі, ... ... ... ... 1840 ж. Қасым төрені, туған ағалары Есенгелді, Әлжан сұлтандарды,
Абылай қанынан тараған тағы басқаларды ... ... асуы ... қоқандықтарға қарсы позициясын қатуландырып жіберді. [24] Бұл
жөнінде, жекелеп ... ... өз ... ... Орынбор
губернаторына жазды. Азаттық жолындағы күрестің ең басынан бастап ... ... ... ... хандығы жөнінде нақты мақсат – қоқанд
басқарушыларының езгісінен босану мақсатын ұстанды. ... ... ... және Хиуа ... ... ... ... өзгеше
болды. Кенесары олармен өзара толық сенімділік ... ... ... ... ... жасақтарын зеңбіректермен, оқ-дәрімен жабдықтап
отырды. әскери тарихшы В.Поттың пікірі бойынша бұл мемлекеттер ... ... одақ ... ... ... ... ... бәрі белгілі бір дәрежеде Кенесарының көрші елдерге
байланысты саясатының сипатын ... ... бұл оның ... ... құрылымына ықпал жасады.
Кенесары хан құрған мемлекет феодалдық мемлекет болды. Ол өзінің
билігін империяның отаршылдық ... ... ... ... ... бекініс
желілері бойындағы аудандардан басқа Қазақстанның бүкіл териториясына
таратты. Салықтар ... ... ... ... үшін – ... үшін – ұшыр ... ... Патша әскерлерімен соғысудың
жалғасуы материалдық және басқа шығын – қаражаттарды ... ... ... ... ... ... арта ... әкеп соқты.
Кенесары мемлекеті қазақтардың егіншілікпен айналысуын қалады. Басқа
жағдайлармен бірге бүкіл ... ... ... ... керуендеріне
бақылау жасау қатты күшейген жағдайда көтеріліске шыққан ауылдарды ... ету ... ... ... ... ... ... оларға тәуекелдікпен астық жеткізуші саудагерлер
қатаң ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшырады. Көпес
керуендерінен алынатын баж салығы едәуір ... ... ... ... ... ... кейде керуен басыларын жеке өзі қабылдап,
товар алып келгені үшін баж салығын төлеуден жалтарушыларға ... ... ... ... ... ... кеңес мәселені кеңесіп
шешетін жоғары органдар ретінде ханға берілген батырлардан, ... ... ... ... Басқарудың негізгі тұтқасы
кенесарының өз қолында қалды. Хандық кеңеске негізінен азаттық ... ... жеке ... ... ... ... ... енді.
Басқарудың арнайы қызметі хандық ... ... ... таратылуын, түсіндірілуін және орындалуын қадағалады. Мемлекеттің
басында бола ... ... ... ... шығу ... ... ... әдеттен тыс сапасымен көрінген адамдарды тарта ... ... ... ... Орта ... ... адамдарына үнемі хаттар жазып,
сөз салып тұрды. Дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуына ол ... ... Оның ... ... ... ... ... дәлелдігімен ерекшеленеді. Орыс дипломаттары Гернді, Долговты,
барон Урды, әйгілі көпестерді ... ... ... танытты.
Хандықтағы билікті орталықтандырудың жақтаушысы болғандықтан Кенесары
ықпалды феодалдардың арасында талас-тартыстың орын ... ... ... ... ... ... ... кінәлілерді қатаң
жазалады. Кенесары жекелеген ... ... ... ... даңқты
батырлар қолбасшылық еткен, соғысуға қабілетті жасақ ұйымдастыра білді.
Жүздікке және ... ... ... ... ... ... соғыс
жағдайына бейімдендірілген болатын. Кенесары енгізген қатал ... ... ... ... ішінде жинап алуын қамтамасыз етуге мүмкіндік
берді. Кенесары өз әскерінде айырмалық ... ... ... ... ... қолбасшысының өзі орыс армиясының офицерлік
алтындалған әшекейлі погонын ... ... ... ... ... ... жеткізіп отыратын өз тыңшыларының
қызметін білгірлікпен пайдаланды. Осындай хабарламаның арқасында ... ... ... ... ... ... біліп отырды, ал
мұның өзі оған адам ... ... ... ... ... ... ... тактикасын полковник Дуниковскийдің, әскерлік ағаман
Лебедевтің рапорттарында, есептерінде, ... ... ... ... В.Поттоның, Л.Мейердің және ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерлерін азат ету жолындағы
күресін бұрынғысына қарағанда едәуір ... ... ... бекінісін басып алып, Кенесары тек ... ... ... ғана ... сонымен бірге өз жақындарының өлімі үшін кек
алуды көздеді.
Отарлауға қарсы күреске үш жүз ... да ... ... ... ... аландатты. Көтерілісшілерге қарсы ірі қарқынды күрес жүргізу
кере деп шешілді. Бір мемлекетте екінші мемлекет болмауға тиісті ... қол ... ... І 1843 ж. 27 ... ... қарсы ірі
көлемді соғыс жорығын жасауға рұқсат етті. Әскери старшын Лебедевтің 300
адамдық отряды алға ... күш ... да ... оның ... саны 1900 адамға жеткізілді; 1843 ж. тамызында сұлтан А.Жантөрин мен
Б.Айшуаков басқарған екінші топ жасақталды. Қарсылас жақтардың 1843 ж. ... ... ... ... ... бермеді. Полковник Бизанов
басқарған қарулы топ көтерілісшілердің негізгі күштерін ... ... ... кері ... Өлке жерді жақсы білетін Кенесары шабуылға
шығып, 1844 ж шілденін 20-нан 21-не ... түні ... ... ... етіп ... Әскери старшын Лебедев шабандығы және шұғыл көмек
көрсетпегендігі үшін әскери отрядқа ... ... ... ... ... Кенесарының негізгі күштері 1844 ж. 14 ... ... ... оның ... ... ... ... 40
адамын тұтқындап алып кертті. [28]
ІІ Тарау. Кенесары ... ... ... күрестің күшейген
кезеңі және оның жеңілуі себептері.
2.1. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күрестің күшейген кезеңі.
1844-1845 ... ... ... ... ... ... өрлеудің ең жоғарғы шегіне жеткен кезі еді. Оған Сыр бойының,
оңтүстік қазақтары қосылды. Кенесары өз ... ... 20 мың ... ... ... дайындығын жетілдіруге, оларды дұрыстап
қаруландыруға көңіл бөлінді. Зеңбірек, мылтық, оқ-дәрі жасау, оларды ... ... ... ... ... ... ... әкімшілігі әскерлеріне
тыңшы жіберу, барлау жұмысы ұйымдастырылды.
1844 жылдың жазында Кенесары жасақтарын құртуға, халық қозғалысын ... Ор ... ... ... өзенінен патша әскерлерінің үш үлкен
тобы шықты. ... ... ... ... ... шешуші соққы беру
міндеті қойылды. Осы міндетті ойдағыдай іске ... ... олар ... ... ... жатқан жерлерге бет алған генерал Жемчужниковтың
әскерімен күшейтілді. Кенесары бұл ... ... ... ... ... ... алуына мүмкіндік бермей, оларды бір-бірлеп құрту
тактикасын қолдануды жөн көрді. Сібір әскерінің алдына шыққан оның ... ... ... қаша ... ... ... күші ... бет алыпты
деген лақап таратып, жау күшін осы ... ... ... ... ... ... Жантөрин шоғырын қоршап, ондағы 44 сұлтанды өлтірген
Кенесары мен оның батырлары 1844 жылы 14 ... ... ... ... ... ... Бұл ... патша әкімшілігін қатты састырды.
Дуниковский, Жантөрин, Жумчужников ... ... ... ... ... ... ... шайқастардан кейін
Кенесары жасақтары Мұғалжар тауларына барып бекінген еді.
Кенесарының 1844 жылғы шайқастардағы табысы оның даңқы барлық ... ... ... мен Хиуа ... ... ... байланыс жасауға ұмтылды,
оған сыйлықтар жолдады. ... ... ... бітім сұрап, даулы
мәселелердің барлығын келіссөз арқылы шешейік деді. Патша өкімдері оған
онша көп сене ... жоқ. ... ... ... ... ... алып,
Кенесарының кепілдікке алып кеткен туыстарын, әйелін тұтқыннан босатты.
Кенесарымен ... ... үшін ... ... Долгов бастаған бір
топ адам жіберді. Олар Кенесары ... ... ... ешбір шарт
қоймай бағынатын болса, оған кешірім жасалады деп ... ... ... ... көремін деп елшілерді екі ай бойы ... ... ... көз ... ... ... кейін Кенесары Орынбор
генерал-губернаторына хат жазып, оларды аттандырып ... Ол ... ... өзінің қазақ жеріндегі бекініс-қамалдарын бұзып, қазақ
халқына істеп ... ... ... ғана Ресейге бодан
болуға дайын екенін мәлімдеді.
Көтерілісті басып-жаншу үшін Орынбор жақтан ... ... ... ал ... ... ... ... Жемчужников
басқарды. Кенесарыға патша отрядтарының қуғынынан сытылып кетудің сәті
түсті. ... ... ... ... Оның ... Кенесарымен
ұзаққа созылған соғыс үкіметтің талай күш-қаражатын шығындатты. Соғыс
жылдам жеңіспен ... ... ... қоса ... ... мен ... губернаторы В.Д.Горчаковтың арасында Кенесарымен
қалай күресу жөнінде алауыздық туды. ... ... ... ... шешуд ұстанды, ал Горчаков мәселені шешудің соғыстық түрін жақтады.
Орынбор бастықтары Кенесарыға ... пен Герн ... ... ... деп тапты. Олар өздері алған нұсқау сәйкес Кенесарының алдына
қабылдауға болмайтын шарт ... шарт ... ... ... ... шектеулі
аймақтарда ғана көшіп-қонуға рұқсат етілді. Көздеген ... ... ... ... кері ... мәжбүр болды. Соның өзінде Долгов
Орынбор әкімшілігіне Кенесарының талаптарын ... Онда ... ... ... ... жойылса, басылып алынған жерлер қазақтарға
қайтарылса, далада тонаушылық пен зорлық-зорбылық жасаушылық ... ... ... (импералистік ұлы мемлекеттің ықпалындағы кіші
мемлекет...) ... ... ... ... жылы Кенесары Ұлы жүзге қоныс аударып, Жетісуға келіп тоқтады.
Ақши, Күрті, Жиренайғыр деп аталатын жерлерді мекен ... осы ... ол ... ... ... ... одақ құрып, Қоқан хандығына шабуыл
жасауды, сөйтіп оның қол ... ... ... ... ... ... келіп, онымен келіссөз жүргізу үшін Құлжаға елші жіберді.
1845 жылы қазан-қараша айларында Кенесары жасақтары ... ... ... Қорған, Жаңа Жүлек, Созақ бекіністерін алып, Ақмешітті
қоршауға алды. Бірақ жорықты ... осы ... ... ... ... жасады. Ол кері оралып, Жетісу жерінде өзінің ... ... ... ... ... ... бірнеше бекіністер салу арқылы
Кенесары ханды Орынбор өлкесінен ... ... күш ... ... қыспаққа алынған Кенесары Сарыарқаны (Алтын даланы) ... ... Ұлы ... ... ... ... үкімет орындары аймаққа Кенесары жасақтарының келуінен алдын ... үшін ... пен мал ... ... ... ... ... Сібір
шеқара басқармасының төрағасы генерал ... ... бар ... ... ... Іле өзінің оң жағалауына өтіп, одан
алатаулық қырғыздарға қауіп төндіре Алатау бөктеріне қоныс аударды. Ұлы жүз
батырлары Сұраншы, ... ... ... ... ... ... ... жақындады. Көтерілістң бастапқы кезінде
старшындыққа қарсы ... ... ... ... Хан ... ... өзіне бағынуын талап етті. Қырғыз манаптары Орман, Жантай және
Жанғараш ... ... ... ... ... ... ... Шерік және басқа ... ... ... ... ... бас ... 1847 ж. сәуірінде 10000 әскері бар ... ... ... ... ... ... көлінің тау шатқалы
қойнауында және Шу ... бас ... ... ... маңында болған
күштері тен, емес шайқаста ... 32 ... ... ... ... ... ... мен өлімі орыс отрядтарының Іле сыртындағы өлке ... ... ... туғызды, сөйтіп бұл ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтар аз емес. Олар:
бір ... - ... ... ... ... азат ету мақсатын
кездеді) және екінші жағынан – қырғыздармен туысын өлтірушілік соғыс, ... ... бас ... қазақ руларына деген өшпенділік.
Қазақ халқының феодалдық хан ... ... ... XIX ғ. аса ірі ... ... бұл жолы да жеңіліспен
аяқталды, ол Орта Азия мен Қазақстан халықтарының есінде өшпес із қалдырды.
Кенесары күресі, оның халық мүддесіне шын ... ... ... ... ... ... кеөдесетін қасиеті XIX ғ-дың өзінде-ақ халық
арасында қадірлеушілік тапты.
Бұл ... ... ... ... төңірегіне тор құрып үлгерген
еді. Ол қырғыз манаптарының және ... адал ... ... қазақтың бай
шрнжарларының басын қосып, Кенесарыға еңсесін көтерпейтін ең ... ... ... 1846 ... ... айлардың бірінде мың қаралы жасағымен
Кенесары қырғызға бет алды. Хан ... ... ... ... ... ... ... манаптары Орман, Жантай және Жанғараш тайпалар
өкілдерінің ... ... ... ... ... ... Шерік және
басқа тайпалардың өкілдері қазақ ханының талаптарын орындаудан бас ... жылы ... ... ... қырғыз жеріне басып кірді.
Қырғыздармен қақтығысу Ыстық көлінің тау шатқалы ... және ... бас ... өтті. Кенесары Тоқмақтың маңында Кеклік сеңгірі деген
жерінде үш жақтан қоршалған ... ... ... ... Оны ... ... жасағы, генерал Вишневскийдің ақ қалпақ киіп,
пулеметтен оқ ... ... ... келе ... офицерлері мен
солдаттары, қоқан хандығының мыңнан астам сарбаздары еді. ... ... күші он есе ... ... үш күн бойы ... ... жігіттер
арыстанша алысып, соңғы демі біткенше қарсыласты. Талай ... ... жан ... қалды. Үлкен ерлікпен жау тобын бұзып шыққан Наурызбай
тобы болды. Бірақ аз ғана адамымен Кенесарының жау қолына ... ... ... ... жау ... өз ... келіп берілді. Патша әкімдерінің
кеңесі мен қырғыз ... екі ... да ... ... Сөйтіп бәрі бітті.
2.2. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күрестің жеңілу ... ... ... ... қайшылықтар орын алды.
Олар: бір ... ... ... ... азат ету ... ... ... туыстас, қандас қырғыздармен ескі кек алу ... ... ... ... бас тартқан қазақ руларына қарсы басып-
жаншу саясаты. Кенесары ... қарт ... ... дұшпанның алдын
орадық, Кене ханнан айырылып, шіл боғындай ... ... ... ... ... – деп ... ... айтқандай, Кенесары мен Наурызбай
өлгеннен кейін ұлт-азаттық көтерілісі ... ... ... ... ... жерін қайтадан қара түнек қаптады.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ең ұзақ ... еді. Қазақ халқының феодалдық хан
мемлекеттігін қалпына келтіру бұл жолы да жеңіліспен аяқталды. Оның ... ... ... ... ... қазақ халқының бытыраңқылығы.
Байтақ даланы жайлаған ... ... үш ... және ... ... ... ... басын қосу оңай болмады. Жүздерге жіктеген қазақ ... ... өз ... ... ... және ... жерлеріне
басып кіруден өздерін алшақ ұстады. Кенесарының өзін ... ... ауыр ... тартуы да көтеріліс қатарын әлсіретті. ... ... ... ... ауқаттылары қолдаған жоқ,
қайта оны басуға патша әскерлеріне ... ... ... ... ... ... Төртіншіден, ұлт-
азаттық көтерілісті басуға, Қазақстанның отар ел болып қала ... ... ... ... хандықтары да, қырғыз манаптары да мүдделі
болды.
Кенесары Қасымұлы ... ... ... ... ... ... халқын түгелгежуық қамтыған және ұзақ ... бойы ... еді. Оның ... ... отарлау саясатына қарсы бұқаралық
сипатымен және ... ... ... ірі ... бағытымен
айқындалды. Біріншіден, бұл қозғалыс бұқараның азаттық үшін белгілі саяси
мектебі ретінде көзге түсті. Патшаның ... ... ... ... жылдардағы қарсылығы осы көтерілістің негізінде өсіп дамыды. Оның
сабақтары отарлау саясатының ... ... ... халықтың
тәуелсіздігін аяқ асты етіп отырған саясат екенін түсінуге, оған қарсы
күресте ... еркі мен ... ... ... ... ... тегеурінді қарсылық көрсетіп, оның отаршыл аппаратына ірі-ірі
соққы берген бұл көтеріліс халықтың ... ... ... ... жетуге болатынын көретіп берді. Сонымен бірге ол қазақ ... ... ... ... жолына шығуына феодалдық
бытыраңқылықтың ... ... ... ... ... Кенесары
көтерілісі патша өкіметінің қазақ халқына құлдық қамытынкигізіп ... ... ... ... ширықтыра жүргізетін сәтін біраз
кешеуілдетті. Көтеріліс отаршылдық саясатты қазақ даласына енгізудегі ... ... ... ... Одан кейінгі он жылдық ішінде болған 1853-
1858 жылдардағы Есет Көтібарұлының да, ... ... ... да ... өкіметіне, қоқандықтарға қарсы азаттық күресі Кенесары
бастаған қозғалыстай ауқымды бола алған жоқ.
Қазақ шаруалар күресінің ... ... ... ... ... ... саны ... басымдылығына қарамастан жеңіске жету
үшін жеткіліксіз еді. Бұл қимылдардың стихиялылығы, бір ... ... ... ... жж. ... басқасы), нақты күрес
бағдарламасының жоқтығы олардың жеңіліспен ... ... ... Ислам
идеясын жақтаушы билер мен кейбір дінбасыларының уағыздары да өлкедегі
күрес барысына айтарлықтай ... ... ете ... ұлт-азаттық қозғалыстар мақсаты мен міндеті тұрғысынан
бір-бірімен және ... ... ... ... ... ... ХХ ғ. басына дейін Қазақстанда 300-ге жуық
наразылық бас көтерулері болған ... ... үшін ... бір сәт
толастамағаны анық. Қазақ халқының азаттық үшін көтерілістері бір-біріне
жалғасып ... ... ... ... ... басталған Отан соғысының,
ұлт-азаттық көтерілістердің жалпы отаршылдыққа қарсы қарсылықтардың мәні,
мақсаты бір. Ол — ұлт тәуелсіздігі.
Ресей империясының ұлт ... ... 25 ... ... ... Шәмілдің, башқұрт халқының Салауат Юлаев ... ... ... ... ... ... Ал
дүниежүзілік тарихтан сендер үнді халқының ағылшын ... ... ... ... ... ... ... Вьетнам халқының
американ империализміне қарсы күресін және т.б. ... ... ... азаттық күресі де дүниежүзілік ұлт-азаттық қозғалыс
тарихының құрамдас бөлігі. Қазақ жеріндегі әрбір ... ... ... ... ... ... алғанымен, оның
мазмұны ... ... асып ... ... әлемдік ұлт-азаттық
қозғалыстар қатарынан орын тебеді.
Осылайша қазақтар өздерінің қайсар мінезімен, қажымас-талмас күресінің
арқасында тұтас бір ... ... ... сақтап қалды.
Дүниежүзілік өркениеттегі өзіндік ... ... ... Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (1837—1847). (Картаны
қараңдар.) ... ... ... ... шептер құрылысына,
патшалық әкімшілік реформаларға, шұрайлы ... ... алу ... ... ... ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліске
ұласты. Сонау ұлт-азаттық күрестің қайнар бастауында тұрған ... ... ... мен ... ... ... одан әрі жалғастырды.
Олардың қолындағы азаттық туы қайта желбіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан тарихы. Очерктер, Аспендияров С., А: ...... ... ... ... Чапай, А: Қазақ университеті – 2004
3. Қазақстан тарихы. 8 – сынып, А: ...... ...... ... ... және Сыздық сұлтандар» А: 1992
5. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. А: Қазақ университеті – 1997
6. Бекмаханов Е. ... в 20-40 ... ХІХ в. А: ... ... ... Е. ... хана ... А: Ғылым - 1992
8. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. А: Жалын – 1995
9. Зиманов С.З. Политический ... ... ... ... и первой половины
ХІХ века. Алма – Ата: 1960
10. История ... ... ... до ... ... В пяти ... А.
Жалын – 1996-1997
11. Кайназаров Е.К., Кайназарова А.Е. История Казахстана. Учебное пособие.
А: 1992
12. Қасымбаев Ж.Қ. Кенесары хан. А. ...... ... Ж.Қ Қазақстан тарихы (ХVІІІ-ғ – 1914 ж) А: Рауан – 1993
14. Кляшторный С.Г., ... Т.И., ... ... трех тысячилетий.
15. Қозыбаев М.Қ., Бекмаханова Н.Е. История Казахстана. А: 1991
16. Қозыбаев М.Қ., ... И.М. ... ... А: ... ... ... казахского народа под
предводительством Кенесары Касымова «Сборник документов). А: Ғылым – ... ... ... ... А: ...... ... жырау. Кенесары, Наурызбай //Парасат, 1991, №6.
21. Хан Кене, А: Жалын – 1993
22. Салғарин Қ. ... ... А: ...... ... Р.Б. , Моисеев Б.А. Из истории Казахстана ХVІІІ века. А:
Жалын – 1988 жыл.
24. Толыбеков С. ... ... ... в ... ХХ в. А: ... Тынышпаев М. История казахского народа. А: 1993
26. Учебное пособие по Истории Казахстана с ... ... до ... А: Ғылым – 1992 жыл.
27. Сүлейменов Р, Қасымбаев Ж. Кенесары ... көне ... ... // ... ... 1991, ... ... Кенесары, Наурызбай туралы //Жұлдыз, 1991, №6.
29. Кенесары ханның хаттары. (Дайындаған Б.Байғалиев).// Ақиқат, 1994, №1

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Delphі тіліндегі бағдарламаның құрылымы16 бет
Көкөніс дақылдарының зиянкестері4 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь