Бейнелеу өнері сабағында акварель техникасын қолдану арқылы оқушылардың шығармашылық әрекетін қалыптастырудың педагогикалық тиімді шарттарын теориялық тұрғыдан негіздеп, әдістемелік ұсыныстар жасау


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1. Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдана білуге үйретудің теориялық негіздері
1.1Бейнелеу өнері сабағында бояу түсін қабылдауды дамыту ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Мектептегі бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларды бояу түстерімен таныстырудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

2. Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдана білуге үйретудің тиімді әдістемесі
2.1 Бейнелеу өнерін оқытуда оқушыларға акварель техникасымен жұмыс жасауды үйретудің мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2 бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдануды үйрету әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
Қосымша
Қазақстанда қоғамдық реформаларға орай орта білім беру жүйесін жетілдіруде де көптеген шаралар жүзеге асырылды, жалпы орта білім беру саласындағы пәндердің жалпыға міндетті мемлекеттік білім стандарты бекітілді және жоғары кәсіби білім берудің стандарттық жобалары даярланды. Жаңа білім стандартына сай білім беру жүйесіне «өнер» бөлімі еңгізілді. Бұл блок «Әлемдік көркем мәдениет» курсы және өнертанудың басқа теориялық пәндері арқылы көрініс табады. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының 8-бабында білім берудегі басты міндет ретінде жеке тұлғаның шығармашылық және рухани мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауаттық өмір салтының негіздерін қалыптасты-ру жеке тұлғаның дамуына жағдай жасай отырып, олардың ақыл-ойы мен зердесін байыту, сондай-ақ әлемдік және отандық мәдениет жетістіктеріне үйрету атап көрсетілген.[1]
Бұл, әрине қазіргі заман қоғамның рухани-адамгершілік дамуын жедел шешуді қажет ететінін дәйектейді. Сондықтан бұл рухани өміріміздің жанды саласы — мектеп, оның оқу-тәрбие жұмыстарында түбегейлі өзгерістер жасаудың мүмкіндіктерін кеңейтетіні сөзсіз. Демек, ғылыми дүниетанымға жаңа көзбен қарап, жас азаматтың дара тұлға ретінде қалыптасуын өркениеттік тұрғыдан бағдарлауға бет бұруымыз — заман талабымен үндес қадам.
Қазіргі кезде кең өріс ала бастаған білім беруді ізгілендіру бағыты, ең алдымен мәдениеттегі, рухани мұрадағы, тарихымыздағы жалпы адамзаттық құндылықты бағалауға баса назар аударуды қажет етеді.[2]
Бұл орайда, әсіресе ұлттық таныммен әлемдік биік талғамның бірлігі айқын танылатын бейнелеу өнерін оқыту мәселесі өзінің өзектілігімен және өткірлігімен ерекшеленеді. Соңғы кездері Қазақстанда жалпы бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі мәселесіне арналған көптеген басылымдар пайда болды.
Жұмыстың өзектілігін Қазақстан Республикасының Білім Министірлігі белгілеген жоғарыда аталған Ережелер мен, Қазақстандағы орта жоғарғы кәсіби және балама (альтернативті) білім беру стандартының қазіргі талаптары өнердің түрлерін жеке тұлғаны тәрбиелеу мен дамыту үрдісінде кең қолдану мен тарату жұмыстарын жан-жақты жүргізу мәселесін алдыңғы орынға қоюы да дәлелдей түседі.[3]
1. Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың 2011-2020жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы 07.12.2010ж.
2. Балкенов Ж. Бейнелеу өнерінің эстетикалық тәрбие берудегі маңызы. Қазақстан мектебі. 1977 ж.
3. ҚазақстанРеспубликасы мемлекеттікжалпыға ортақ білім беру стандарты
4. Ералин Қ. Кеңістік көріністерін бейнелеу. Түркістан, Тұран, 2006.
5. Балкенов Ж. Бейнелеу өнерінің эстетикалық тәрбие берудегі маңызы. Қазақстан мектебі. 1977
6. Ү.Әжиев. Алматы «Өнер». 1984,
7. Ә.Қастеев. Алматы «Жалын». 1978,
8. С.Мұқтарұлы. Шоқан және өнер. Алматы 1985.
9. Мекішев Б. Әлемнің жеті кереметі. Алматы 1982.
10. Ағапов П., Қыдырбаев М. Сокровища древнего Казахстана. Алматы 1973.
11. И.Долгополов. Мастера и шедевры. Москва «Изобритательное искусство» 1987.
12. В.А.Леняшин. Портретная живопись. Ленинград «Художник» 1986.
13. Школа изобритательной искусства. Москва «Изобритательное искусство» 1988.
14. Киплик Д.И. Техника живописи. Москва «Искусство» 1950.
15. Иогонсон Б.В. О живописи. Москва «Искусство» 1960.
16. Анисимов Б. Г. Основы рисования. Учебное пособие для студентов. М., Стройиздат. 1977.
17. Беде Г. В. Основы изобразительной грамоты. Рисунок, живопись, композиция. М., Просвещение. 1981.
18. Ералин К. Е. Формирование пространственных представлений у учащихся. М., МГПИ им. Ленина. 1985.
19. Ералин К. Е. Моделирование педагогической деятельности учителя изоискусства. М., Прометей. 1991.
20. Кузин В. С. Основы обучения изобразительному искусству в общеобразавательной школе. Пособие для учителей. М., Просвещение. 1977.
21. Ералин Қ. Кеңістік көріністерін бейнелеу. Түркістан, Тұран, 2006.
22. Ұзақбаева С. А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. А., Білім. 1990.
23. Кан Х. И. Тақырыптық сурет салу жайлы. Қазақстан мектебі. 1972 ж. №11, 66-69 бет
24. Балкенов Ж. Бейнелеу өнерінің эстетикалық тәрбие берудегі маңызы. Қазақстан мектебі. 1977 ж. №9, 78-81 бет.
25. Бейсенбеков Ж. Қазақстан бейнелеу өнерінің білімдік-тәрбиелік мүмкіндіктері. Оқу құралы. Шымкент, «Нұрлы бейне». 2006 ж.
26. Болатбаев Қ. Көкжиек және кеңістік. А., «Алматы баспа үйі», 2008ж.
27. Аманжолов С. Бейнелеу өнерін оқыту технологиясы. Оқу құралы. Астана ЕҰУ, 2006.
28. Горяева Н. А. Первые шаги в мире искусства. Книга для учителя. М., Просвещение. 1991.
29. Загрибельная – Раупова Н. Учебно-методическое пособие по изобразительному искусству. Алматы. Өнер. 1997.
30. Тарақты Аселеу «Көшпенділер тарихы» Алматы «Атамұра Қазақстан»
31. «Бүгінгі Қазақстан» Республика суретшілерінің шығармаларында Алматы Өнер 1983.
32. Ә.Қастеев. Альбом. Алматы. 1978.
33. Ө. Жәнібеков. Қазақ қолөнерінің мәдениеті. Алматы. 1977.
34. Е. Жиенбаев зергерлік өнерінің әліппесі. Шымкент. 1994.
35. Б. Зауырбекова. Альбом. 1990.
36. Қазақ ССР Қысқаша Энциклопедиясы 4-том Алматы. 1993.
37. Ә. Мағұлан. Қазақтың сәндік қолданбалы өнері 1-2 том

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 69 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдана білуге үйретудің теориялық негіздері

1.1Бейнелеу өнері сабағында бояу түсін қабылдауды дамыту ерекшеліктері ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1.2 Мектептегі бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларды бояу түстерімен таныстырудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

2. Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдана білуге үйретудің тиімді әдістемесі

2.1 Бейнелеу өнерін оқытуда оқушыларға акварель техникасымен жұмыс жасауды үйретудің мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

2.2 бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдануды үйрету әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63

Қосымша

КІРІСПЕ

Қазақстанда қоғамдық реформаларға орай орта білім беру жүйесін жетілдіруде де көптеген шаралар жүзеге асырылды, жалпы орта білім беру саласындағы пәндердің жалпыға міндетті мемлекеттік білім стандарты бекітілді және жоғары кәсіби білім берудің стандарттық жобалары даярланды. Жаңа білім стандартына сай білім беру жүйесіне өнер бөлімі еңгізілді. Бұл блок Әлемдік көркем мәдениет курсы және өнертанудың басқа теориялық пәндері арқылы көрініс табады. Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңының 8-бабында білім берудегі басты міндет ретінде жеке тұлғаның шығармашылық және рухани мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауаттық өмір салтының негіздерін қалыптасты-ру жеке тұлғаның дамуына жағдай жасай отырып, олардың ақыл-ойы мен зердесін байыту, сондай-ақ әлемдік және отандық мәдениет жетістіктеріне үйрету атап көрсетілген.[1]
Бұл, әрине қазіргі заман қоғамның рухани-адамгершілік дамуын жедел шешуді қажет ететінін дәйектейді. Сондықтан бұл рухани өміріміздің жанды саласы — мектеп, оның оқу-тәрбие жұмыстарында түбегейлі өзгерістер жасаудың мүмкіндіктерін кеңейтетіні сөзсіз. Демек, ғылыми дүниетанымға жаңа көзбен қарап, жас азаматтың дара тұлға ретінде қалыптасуын өркениеттік тұрғыдан бағдарлауға бет бұруымыз — заман талабымен үндес қадам.
Қазіргі кезде кең өріс ала бастаған білім беруді ізгілендіру бағыты, ең алдымен мәдениеттегі, рухани мұрадағы, тарихымыздағы жалпы адамзаттық құндылықты бағалауға баса назар аударуды қажет етеді.[2]
Бұл орайда, әсіресе ұлттық таныммен әлемдік биік талғамның бірлігі айқын танылатын бейнелеу өнерін оқыту мәселесі өзінің өзектілігімен және өткірлігімен ерекшеленеді. Соңғы кездері Қазақстанда жалпы бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі мәселесіне арналған көптеген басылымдар пайда болды.
Жұмыстың өзектілігін Қазақстан Республикасының Білім Министірлігі белгілеген жоғарыда аталған Ережелер мен, Қазақстандағы орта жоғарғы кәсіби және балама (альтернативті) білім беру стандартының қазіргі талаптары өнердің түрлерін жеке тұлғаны тәрбиелеу мен дамыту үрдісінде кең қолдану мен тарату жұмыстарын жан-жақты жүргізу мәселесін алдыңғы орынға қоюы да дәлелдей түседі.[3]
Өнер арқылы адам қабілетін дамыту мәселесі туралы жазылған ойлар, тұжырымдамалар, көзқарастар, еңбектер баршылық. Ежелден ұлы ойшылдарымыз Әл-Фараби, М.Қашғари, Ж.Баласағұн, ұлы Абай өз еңбектерінде адамның жеке басын, қабілеттерін дамытуға үнемі назар аударып отырған.
Көрнекті педагогтар К.Д.Ушинский, Ы.Алтынсарин, А.С.Макаренко, Ш.Құдайбердіұлы, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев шығармаларында қабілеттері дамытудың және қалыптастырудың жолдары қарастырылған.
Ресейлік көрнекті ғалымдар Л.С.Выготский, С.Л.Рубинштейн, А.Г. Ананьев, А.Н.Леонтьев, В.В.Давыдов, Л.В.Занков, Б.М.Теплов республикамыздың көрнекті ғалымдары Т.Тәжібаев, М.Мұқанов, Қ.Жарықбаев, Т.Сабыров еңбектері жеке тұлғаны дамыту мәселесі теориясының және тәжірибесінің қомақты қоры деп білеміз.
Баланың шығармашылық қабілетін дамыту мәселесі жаңашыл-педагогтар (Ш.А.Амонашвили, И.П.Волков), еңбектерінде арнайы сөз етіледі. Мысалы, бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін ойын әрекеті арқылы дамытудың педагогикалық шарттары (М.Мұхамедин), оқыту барысында (Б.Тұрғынбаева), эстетикалық тәрбие беру мәселесі (С.А.Ұзақбаева, Б.А.Әлмұхамбетов, А.Қамақов) зерделеген еңбектерде оқушылар мен студенттердің көркем мәдениеттік тәрбиесін (эстетикалық, музыкалық, адамгершілік) жетілдіру жолдары қарастырылып, педагогикалық мүмкіндіктерін ашып көрсетілген.
Тікелей шығармашылықты дамыту мәселесін де бірқатар ғалымдар зерттеген. Жоғары сынып оқушыларының әр жақты қызығушылығын және оны қалыптастыруды (Н.Д.Хмель) еңбек сабағында бастауыш сынып оқушыларының сәндік-қолданбалы өнерге эстетикалық қызығушылығын туғызудың жлдарын (С.А.Жолдасбекова) сабақ және сабақтан тыс жұмыстардың өзара байланысы арқылы оқушылардың пәнге танымдық қызығушылығын (Б.Т.Нәбиева) болашақ бейнелеу өнері мұғалімдерін дайындау үрдісінде халықтық педагогиканы қолдану мәселесін (Қ.Болатбаев) қазақ мектептерінде бастауыш сынып оқушыларын сәндік-қолданбалы өнерін қолдану арқылы еңбекке баулу (О.Сатқанов) жолдары арнайы зерттеулерге арқау болған.[4]
Дегенмен зерттеу барысында мынадай қарамақайшылықтардың орын алғанын байқадық. Олар:
— бейнелеу өнерінде бояу техникасын қолдану арқылы оқушылардың шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыру қажеттілігі мен оның педагогикалық шарттарының анықталмауы арасында;
— қазақ бейнелеу өнері мүмкіндіктері мен олардың бүгінгі оқу-тәрбие үрдісінде бастауыш сынып оқушыларының танымдық шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыруды дұрыс пайдаланбауы арасында.
Сонымен, анықталған қарама-қайшылықтар біздің зерттеу жұмысымыздың тақырыбын: Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдана білуге үйретудің тиімді әдістемесі.
Зерттеудің мақсаты мектептерінің 1-4 сыныптарда бейнелеу өнері сабағында акварель техникасын қолдану арқылы оқушылардың шығармашы-лық әрекетін қалыптастырудың педагогикалық тиімді шарттарын теориялық тұрғыдан негізден, әдістемелік ұсыныстар жасау.
-Бейнелеу өнерін оқытуда бояу түстерін қабылдауды дамыту ерекшеліктерін талдау;
-мектептегі бейнелеу өнері пәнін оқытуда оқушылардың бояу түстерімен таныстырудың маңызы;
-бейнелеу өнерін оқытуда оқушыларға акварель техникасымен жұмыс жасаудың мазмңнын анықтау;
-бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолданудың тиімді әдістерін көрсету.
Зерттеу нысаны: Бастауыш сынып оқушыларын бейнелеу өнеріне баулу үрдісі
Зерттеу пәні: Бастауыш сыныпта бейнелеу өнері сабағында бояу техникасын қолдану арқылы балалардың шығармашылық іс-әрекетін қалыптастырудың педагогикалық шарттары.

1. Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға бояу түстерін тиімді қолдана білуге үйретудің теориялық негіздері

1.1 Бейнелеу өнері сабағында бояу түсін қабылдауды дамыту ерекшеліктері

Қазіргі уақытта заман талабына сай туындайтын басты мәселелердің бірі – жас ұрпақты қоғам мүддесіне лайықты жан-жақты дамыған, парасатты азамат ретінде қалыптастыру, өзін қоршаған ортадағы, адам өміріндегі, әдебиет пен өнердегі, тұрмыстағы, салт-дәстүрдегісұлулықты, әсем көріністерді сезіне біліп, жақсы мен жамандықты ажырата білуге тәрбиелеу. Сондықтан да жас ұрпақты оқытып, тәрбие берудің сапалық деңгейін көтеріп, сұлулық пен көркемдікті қабылдау қабілетін, эстетикалық талғамын дамыту, ізгілікке баулу, өз ісіне деген шығармашылық құштарлықтарын, қызығушылығын арттыру – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Бейнелеу өнерін оқытуда теориялық білім беру, әр жанрмен терең таныстыру, нақтылы бейнелеуге жаттықтыру ісімен тығыз байланысты жүргізіледі.
Бейнелеу өнері туралы әңгіме жасағанда оқушыларды көркем бейнелеудің аса маңызды құрамдарын ұғынуға үйреткен орынды. Сабақ барысында әр алуан әдіс-тәсілдерді кеңінен пайдаланған жөн. Қажетті жағдайда мұражайлар мен көркемөнер галереяларына саяхат жасау пайдалы болмақ.
Бейнелеу өнерінде қолданылатын бояу түстерімен өз кезегінде түсіндіре отырып, оқушылардың ойын, қиялын кеңейтуге, көркемөнерге деген ынта- жігерін арттыруға күш салу керек. Қоршаған ортаны, заттар мен құбылыстарды жан-жақты терең танып білуіміздің көптеген тәсілдерінің бірі – түр-түс әлемі. Түр-түстің табиғатын білу, құрамын, эталонын анықтау, қабылдау – барлық салаға, соның ішінде білім беру саласына да қажетті, тәжірибелік маңызы зор мәселелердің бірі. Ғылым, білім саласында белгілі бір жетістікке жету көп ізденісті қажет ететін болса, бейнелеу өнерінде де түсті қабылдау жолдарын меңгерудің маңызы зор. Түсті қабылдаудың баяндау негізі етіп алыну себебі: түс әлемінің тек өнерде ғана емес, философия, психология, педагогика, сәулет өнері т.б. ғылымдарда да мағыналық мәні бар. Шынында да, түр-түс әлемі өзінің пайда болып, ұзақ қалыптасу тарихы бар, адам баласы үшін әлі ашылып болмаған сыры мол өзіндік сымбатқа ие өте күрделі, әрі байырғы табиғат құбылыстарының біріне жатады. [5]
Бейнелеу өнерінің тағы бір сыры: құдіретті салынған көркем шығарма, ондағы бояулардың түсі, картинадағы композиция адам жанына тікелей әсер етеді. Мысалы, кейбір көркем шығарманы көргенде адамды қарапайым қуаныш билеп, жаны жадырап сала береді. Кейбірі тұңғыйық ойларға жетелейді, тіпті кейбір шығарма ауырған адамның ауыруынан айығуына, көңілінің көтеріңкі болуына көмектеседі. Ойлау, есте сақтау, қиялдау арқылы оқушылар айнала қоршаған әлемдегі құбылыстар туралы танымын байытып, тереңдете түспек. Оқушылардың бейнелеу өнеріндегі бояу түсін өз деңгейінше қабылдай білуді дамытуда жоғары нәтижеге жету үшін:
- Сыныптан тыс жұмыстар арқылы түр-түсті әсерлі түрде сезініп, қабылдауға үйрету, көріп-білгенін шығармасында пайдалана білу шеберлігін қалыптастыру, дамыту қажет;
- Танымдық маңызы бар өнер шараларына жиі қатыстырып, мектепішілік көрмелер ұйымдастыру қажет;
- Жалпы көркемдік әлемін қабылдауға үйрету, тәрбиелеу жұмысын бүкіл педагогикалық үрдістің іске асу барысында жүйелі жұмыс түрінде, үзбей жүргізіп отыру керек;
Бейнелеу өнерінің мақсаты – айналамызда қоршаған ортаны қабалдауға, көзімізге көрінген заттардың түр-түсін, белгілі бір формасы мен пропорциялық айырмашылықтарын қабылдап, саралай білуге тәрбиелеу. Кеңістіктегі түстер айырмашылықтарын, бір түстен екінші түске ауысу заңдылықтарын, бояу ерекшеліктерін, жарық пен реңктердің әсерін зерттей отырып, ойлау қабілеттерін дамытады. Бояу түстерін байқау тәжірибесінің болмауынан: бояу түстерінің өзара үйлесімділігін ажырату, қажетті түсті табу, заттардың айырмашылығын айыру алғашында оқушыға қиынға соғады. Қайткенмен де, жүйелі бағыттап оқыту, үйрету, көрсету негізінде оқушылардың көбі бояу реңін дұрыс, жарасымды, үйлесімді, ажырата білудегі ережелерге біртіндеп үйрене бастайды, бояулардың негізгі қасиеттері өзара қоспалары арқылы күшейетіндігіне мән бере қарайтын болады.
Мектептегі бейнелеу өнері сабақтарында оқу-тәрбие міндеттерін шешуде сабақтың төрт түрі қарастырылады. Олар нұсқаға қарап сурет салу сабағы, сәндік сурет салу сабағы және өнер туралы әңгіме сабақ.
Бастауыш мектептегі бейнелеу өнері сабақтары бірінші сыныптан, төртінші сыныпқа дейін жүргізіледі. Бастауыш сыныпта бейнелеу өнері сабақтарына 108 сағат берілген. Оның 35 сағаты нұсқаға қарап сурет салу сабағына, 24 сағаты сәндік сурет салу сабағына, 37 сағаты тақырып бойынша сурет салу сабағына, 12 сағаты өнер туралы әңгіме сабағына бөлінеді.
Бұл тәртіп бойынша бастауыш сыныптағы бейнелеу өнері сабақтарының ішінде нұсқаға қарап сурет салу сабағына 19 сағат, сәндік сурет салу сабағына 47 сағат, тақырыптық сурет салу сабағына 30 сағат, өнер туралы әңгіме сабақтарына 12 сағат берілген. Енді осы сабақтарды жеке қарастырамыз.
Нұсқаға қарап сурет салу сабақтары.Нұсқаға қарап сурет салу сабағы бейнелеу өнерін оқытудың негізі болып табылады. Бұл сабақтарды өткізудің мақсаты оқушыларды бейнеленетін заттардың нұсқасына қарап бейнелеуге үйрету болып табылады. Заттардың формасын, өлшемдерін, түр-түсін дүрыс қабылдауға үйрету, олармен таныстыру барысында заттың қасиеттерін сараптауға үйрету міндеті қойылады.
Мұғалім бұл сабақтарда нұсқаға қойылған заттардың формасына өлшемдер қатынасына, жарық пен көлеңке құбылысына, көз деңгейінен жоғарғы немесе төмен болуы сияқты ерекшеліктеріне талдау жасайды. Мысалы, оқушы жалаудың суретін салу алдында мұғалім оған өлшемдерінің қатынастарына көңіл аударады. Үлкен өлшемнің көлденеңінен бағытта кіші өлшемнің тігінен бағытты орналасқандығына, түстерінің аспан көк екендігіне және ондағы жарық пен көлеңке, ою-өрнектер көріністеріне оқушылардың назары аударылады. Мұғалімнің мұндай жүйелі түрдегі талдаулары нәтижесінде оқушылардың көру аппараты арқылы алынған әсері талдау, сараптау қабілеттері артып отырады. Нұсқаға қарап сурет салу барысында оқушы зат туралы мәліметтері толыға түседі. Сурет салу барысында бала нұсқаны мұқият қарап, оның қүрылымындағы ерекшеліктерін табуға талпынады. Бастауыш сыныптағы зат формасын тану екі бағытта жүргізіледі бірі-көру арқылы (яғни нұсқаға қарап сурет салу) және ұстап білу арқылы жүзеге асады.
Нұсқаға қарап сурет салу сабақтарында мұғалім зат формасы туралы дұрыс түсініктер бере отырып, жарық пен көлеңке, перспектива, түстану, анатомия туралы ғылыми мәліметтер негізінде оқушылардың ойлау қабілеттерінің дамуына ықпал етеді.
Сурет салушыға зат формасының сипатымен қатар оның құрылымына көңіл аудару қажет. Зат формасы, үлкен және кіші бөліктерден тұрады. Кейбір заттар симметриялық ал кейбір заттар симметриялық емес бөліктерден тұратындығы көрсетіледі. Адамдар мен жан жануарлардың формасындағы симметрия және әр түрлі өсімдіктердің заттардың формаларының ерекшеліктері сабақта талдап көрсетіледі. Мұндай талдаулар мен қатар суреттер салу нәтижесі оқушылардың ойлау қабілеттерін Сонымен баланы сурет салуға үйрету адамның жалпы дамуына әсер етеді.
Сурет сабағында мұғалім оқушы алдында қандай міндет қойсада, оны шешу ойлау белсенділігін арттыруды қажет етеді. Оқулық суретті салу барысында нұсқаны танып білу маңызды. Нұсқаны танып білу жай қарап көру емес ол зат туралы толық емес, жеке дара түсініктерден бастап, зат туралы толық елестетудің болуын көздейді. Оқушы нұсқаға қарап отырып, сурет салу барысында нұсқаны мұқият қарайды, оның ерекше сипатын зат құрылымын айқындауға талпынады. Соның нәтижесінде зат туралы түсініктер, ойлау мен ой қорытындылары анықталып, нақтылана түседі. Сонда ғана салатын нұсқаны көруге, ойлануға, өлшеуге, салыстыруға мүмкіндік туады.[6]
Сурет салу барысында зейін маңызды орын алады. Мысалы, кубтың перспективалық көрінісінде оның ені мен биктігі бірдей болып көрінуі мүмкін, бірақ шын мәніндегі өлшемдері әр түрлі. Сол сияқты балаларға жапырақтың суретін салдыру барысында бала, оның формасының сипатын түсіне алмайды, ал егер олар сол жапырақты басқа қайың, қарағай, терек, шырша жапырақтармен салыстырып көретін болса онда, салатын жапырақтың формасының сипатын анықтауға мүмкіндік туады. Мұнан шығатын қорытынды балаға зат формасын қабылдауға, суретін салуға өлшемдер қатынасын, формасын, құрылымын салыстырудың орны ерекше. Сонымен қатар балалардың зейін тәрбиелеудің маңызы үлкен.
Оқушылардың белсенді зейінін тәрбиелеуде ешбір оқу пәні, нұсқаға қарап сурет салу сияқты мүмкіндікке ие бола алмайды. Нұсқаға қарап сурет салу оқушылардың кеңістік туралы ойлауы мен қиялын дамытады. Перспектива құбылыстарының қарапайым ережелерімен танысу, кеңістікті ойлаудың күрделі екендігін көрсетеді. Үш өлшемді көлемді затты жазықтық бетінде бейнелеу, оқушының кеңістік туралы ойлауының қажет екендігін көрсетеді. Барлық графикалық ой, бейнеленетін затты көру дағдысына негізделеді. Сондықтан сурет салушы заттың конструкциялық құрылымын, бөліктерінің өзара байланыстарын, форма сипатын, заттың кеңістіктегі қалпын елестете білу қажет.
Оқушылардың айқын образдық елестету қабілеттерін дамыту, нұсқаға қарап сурет салу, есте сақтаудың дамуына ықпал етеді. Адам өмірінде есте сақтаудың ролі ұшан теңіз. Нұсқаға қарап сурет салу тек қана образдық есте сақтаумен шектеліп қалмай, сол сияқты қозғалыс, эмоциялық және сөздік-логикалық естердің дамуына ықпал етеді.
Оқушының зат туралы айқын елестетуінің негізінде қиял қабылеті дамиды. Нұсқаға қарап сурет салу кезінде абстракциялық ойы дамиды. Зат формасының құрылымына конструктивтік талдау абстрактылы ойлаусыз мүмкін емес, ол сурет салу барысында үнемі зат құрылымына талдау жасап отырудың қажет етеді.
Зат формасын үйренудің басқа түрлелеріне қарағанда абстрактілі ойлау процесінің барлық уақытында, нұсқаға қарап сурет салудың мүмкіндігіндей жағдай бола бермейді. Мүның бәрі сурет салуды үйрену адамның жалпы дамуына әсер етеді.
Орта мектептегі нұсқаға қарап сурет салу дегеніміз жарық пен көлеңке мүмкіндіктері арқылы карандашпен сурет салуды ғана қарастырып қоймай, оған қоса кескіндеме өнерінің мүмкіндігі арқылы түрлі түсті бояулармен сурет салуды білдіреді.
Кескіндемені оқытудың міндетіне нұсқасына қарап, жеке затарды, қарапайым натюрморты, ингерьерлер мен пейзаждарды салуды көздейді. Кескіндеме элементтерімен танысу барысында оқушылар түрлі түсті қарандаштармен, акварель және гуашь бояулармен жұмыс істеудің техникалық тәсілдерін меңгеруді көздейді. [7]
Бірінші сыныпта оқушылар акварельмен табиғат заттарын (жапырақ, жәндіктер т.б.) бояуларды араластырмай-ақ бір түспен бейнелеуге үйретілді. Үшінші сыныптан бастап, олар бояуларды араластыру арқылы заттың (түсіне жақын бояу түстерін табуға ұмтылады. Сонымен қатар олар түрлі-түсті бояуларды бірінің үстіне бірін жағуды үйренеді. Төртінші сыныпта оқушылар акварельмен көлемді формаларды (көкөністі, ыдыстарды) бейнелейді. Алғашқы кезде бұл заттарды ақ фонда бейнелесе, соңынан оларды жарық түсті фонда бейнелеуді үйренеді.
Бесінші, алтыншы сыныптарда нұсқаға қарап сурет салу сабақтарында акварель бояуларымен бір топ заттардың түстерінің қатынастарын бере білуге, зат көлемін беруге бағытталады.
Бұл сыныптарда оқушылар жұмысты ылғалды түрде жазу тәсілдерін қолдануға, түстердің бір-біріне ұласуы, түстерді бірінің бетіне-бірін қалау тәсілдеріне бағытталады.
Кескіндемені оқу барысында мүғалім оқушылардың қоршаған ортаны қуаныш сезімімен қабылдайтындығын ойынан шығармауы тиіс. Балалардың алғашқы әсерлері біртіндеп, ойға айналмауы қажет. Сондықтан оқушыларды түстанудың ережелерімен, өзінің натурадан алған әсерлерін түстер арқылы бейнелеуді қолдана білуге, заттар беттеріндегі жарық пен түстердің үйлесімін, көру арқылы қабылдағанынан алшақтатпай бейнелеуге үйрету қажет.
Нұсқаға қарап сурет салу балаларға эстетикалық тәрбие берудің тамаша мүмкіндігі болып табылады. Нұсқаға қарап пейзажды, ағашты, гүлді салу барысында бала табиғат әсемдігіне, түстер мен формалардың алуан түрлігі мен байлығына қызыға түседі. Ол түтас заттың және оның бөліктерінің пропорциялық қатынастарын көре біліп, табиғат формаларының гармониясы мен ритмін, түстердің түрлі деңгейдегі реңдерін көре білуге үйренеді. Балалардың байқампаздығын елгезектігін дамыта отырып, біз эстетикалық тәрбие беру міндеттерін шешеміз.
Сәндік сурет салу сабақтары.Сурет салу оқушыларға графикалық сауаттылық негіздерін меңгертумен қатар олардың шығармашылық қабілеттерін дамытады. Оқушылардың шығармашылық қабылетін дамытудың ерекше мүмкіндігі сәндік сурет салу сабағы. Бейнелеу өнері бағдарламасында ою-өрнектер құрастыру, альбомдарды безеңдендіру, бөлме ішін безендіру тапсырмалары қарастырылған. Мұндай тапсырмалардың мектепте берілуі кәсіптік қызметке дайындау емес, шығармашылыққа тәрбиелеу оқушылардың өз бетінше жұмыс істеуіне жол ашу және қоғамдық пайдалы еңбекке тарту болып табылады.
Бастауыш сыныптағы сәндік сурет салу сабақтарында оқушыларға сәндік өнердің көркем бұйымдары таныстырылады. Бұл сабақтарда қазақ қолөнерімен оқушыларды таныстыру мынандай бағыттар бойынша жүргізіледі: қолөнердің түрлері; қолөнер шеберлері, қазақ киіз үйі; қазақ халқының ою-өрнектер; тұрмыста жиі қолданылатын сәндік қолөнер бұйымдары; сәндік өнер бұйымдарын жасау технологиясы; қолөнер шеберлерінің құрал саймандары; ұлттық киімдер мен ыдыс-аяқтар; ер тұрман ат абзелдері; қолөнер бұйымдарын жасауға қолданатын материалдар; шаруашылыққа қажетті бұйымдар т.б.
Қазақ сәндік қолданбалы өнер бұйымдарын оқушыларға таныстыру барысында бұйымның көркемдік ерекшеліктеріне талдау жасалады. Бұйымның қолөнердің қандай түріне жататындығы, оны жасаған шебер, бетіне салынған ою-өрнектер, бұйымды жасау технологиясы, қолданған құрал саймандары материалдары туралы таратылып айтылады. Осындай бағыттағы талдаулар негізінде бала көркем өнер бұйымдарының көркемдік ерекшеліктері туралы қажетті білімдер жүйесін меңгерді. Қолөнер бұйымдарының атауларын үйренеді. Осындай іс-әрекеттердің нәтижесінде балалардың көркем өнер білімдері жүйеленіп, олардың әсемдік тарғамдары арта түседі. Мысалы, балаларға кілем өнерін таныстыру барысында кілемнің түкті кілем және тақыр кілемдерге бөлінетіндігі, кілем сәндік өнердің жүнді көркем өңдеу түріне кіретіндігі айтылады. Мұнан соң кілемнің бетіне салынған ою-өрнектің композициясына назар аударылып, оны тоқуға қажетті материалдар қалай дайындалатындығы, тоқу станогының құрамындағы бөлшектерінің атаулары туралы мәліметтер беріледі. Арнайы дайындалған таблицалар бойынша кілемді тоқу технологиясымен таныстырылады. Қазіргі шеберлердің тоқыған кілемдерінің бірі үлгі ретінде көрсетілді.
Бастауыш сыныптағы сәндік сурет салу сабақтарында Түзу сызық бойына өрнектер салу, Түйе табан оюын_салу, Геометриялық ою-өрнектерді бейнелеу, Гүлдің суретін оюға айналдыру, Бірнеше гүлдің суретін бір түзудің бойына орналастыра безендіру тақырыптарына сабақтар ұйымдастырылады. Мұғалім сабақта ою-өрнектерді салу жолдарын, тақтаға көрсетіп, сонымен қатар, алдын ала дайындалған таблицалар бойынша ою-өрнектерді бейнелеу жолдарын оқушыларға көрсетеді. Ою-өрнектерді кезеңге бөліп бейнелеу әдістері көрсетіледі.
Бастауыш сыныптағы бейнелеу өнері пәнінің сәндік сурет салу сабақтарында оқушылардың шығармашылық қабылеттерін дамыту мақсатында белгілі жаттығулар жасауға үйретіледі. Ол әсіресе ою-өрнектердің белгілі бір элемент қолдана отырып бір түзудің бойына, белгілі бір ою-өрнек элементін қатар орналастыру, соған ұқсас, белгілі екі-үш ою-өрнек элементін шеңбер бойына орналастыру тапсырмалары орындалады. Сонымен қатар сәндік сурет салу сабағында мұғалім балаларға сәндік қолөнердің кәсіпқой суретшілер Д.Шоқпаровтың, Қ.Қарабдаловтың, Ф.Зауырбекованың Қ.Тыныбековтың жасаған торсық, ер тұрмандары, саз сырнайлары, гобелендері мен тоқыма бұйымдарының иллюстрациялары көрсетіледі. Халық қолөнер шеберлері Б.Романова, Қ.Тасов, С.Төленбаев, К.Тастанбекұлының жасаған кілемдері, зергелік бұйымдары, ою-өрнектері, ер тұрмандары нұсқасы бойынша таныстырылады. Таныстыру барысында көркем бұйымдарының тұтыну қажеттігіне, формасы мен түсіне, материалына, жасалу технологиясына, жасаған шебері туралы мәліметтерге көңіл аударылады.
Сәндік сурет салу сабағында оқушыларға үй тапсырмасы беріледі. Үй тапсырмасы үйдегі тұрмыста қолданылатын көркем бұйымдармен, қайта танысу, олардың қарапайым түрлерінің формасын бейнелеу оларды безендірген ою-өрнектерін сол нұсқасына қарап бейнелеуге бағыттарын қамтиды. Сәндік сурет салу сабағының негізгі мақсаты оқушыларды сәндік қолданбалы өнер бұйымдарымен таныстыру, сәндік қол өнердің негізгі түсініктерін меңгеру, сәндік сурет салу ептейлігін артыру, ою-өрнектер салу дағдыларын қалыптастыру болып табылады.
Бастауыш сыныптағы бейнелеу өнері сабақтарының бір түрі тақырып бойы ша сурет салу деп аталады. Тақырып бойынша сурет салу сабақтарында оқушыларға Табиғат көріністері, Жыл мезгілдері, Жаңа жыл, Қысқы каникул т.б. тақырыптары бойынша өмір көріністеріне қарап өздеріне жақын заттар мен құбылыстарды еске түсіру, елестету арқылы және ойдан құрастырып сурет салуға жаттығады. Тақырыптық сурет салуға балалардың үйретудің түпкі мақсаты оқушыларды табиғатты сүйе білуге тәрбиелеу, әсемдік талғамын дамыту, байқау арқылы көркем образдар жасауға жаттықтыру, қалам, бояу құралдарымен жұмыс жасауға талпыну, ойлау қабілеттерін дамыту болып табылады. Сонымен қатар бейнелеу өнеріндегі табиғатты бейнелеу ерекшеліктерімен таныстыру, суретшілердің шығармаларындағы табиғат көріністерін бейнелеу әдістеріне талдау жасап көрсету, оқушылардың тақырьш бойынша композиция құрастыру дағдыларын қалыптастыру міндеттері көзделеді.
Тақырыптық сурет салу сабағының көрнекілігі ретінде бейнелеу өнеріндегі табиғат көріністері бейнелеген Ш.Уәлихановтың Теріскей
Алатау, Ә.Қастеевтің Таудағы жайлау, М.Кенбаевтың Асауды ұстау, С.Мамбеевтің Жайлауда атты картиналарының репродукциялары, диопозетивтері, видеофильмдері, слайдаларі немесе фотолар қолданылады. Бұлармен қатар кеңістіктегі көріністерді қағаз бетіне бейнелеудің кезеңдері көрсетілген таблицалар сабақта жиі қолданылады.
Бейнелеу өнері сабақтарының бір түрі — әңгіме сабақ деп аталады. Әңгіме сабақтың мақсаты оқушыларды еліміздің даңықты суретшілерінің өмірімен, шығармашылығымен таныстыру, бейнелеу өнерінің негізін құрайтын терминдерге түсінік беру, өнертанудың алғашқы ұғымдарын меңгерту, өнер арқылы балалардың дүниетанымын қалыптастыру болып табылады. Бейнелеу өнері туралы әңгіме сабақ әрбір тоқсанда төрт сабақтан жоспарланады, олар белгілі тақырыптар бойынша өткізіледі. Бастауыш сыныптағы әңгіме сабақтың мазмұны Бейнелеу өнерінің түрлері,Бейнелеу өнерінің жанрлары, Бейнелеу өнеріндегі ана образы, Бейнелеу өнеріндегі портрет жанры, Бейнелеу өнеріндегі тарихи жанр, Суретші Әбілхан Қастеевтің шығармашылығы т.б. тақырыптарды қамтиды.
Бейнелеу өнері туралы әңгіме сабақ үшінші сыныптан бастап жеке дара сабақ түрінде жүргізіледі. Бірінші және екінші сыныптардағы бейнелеу өнері туралы әңгіме басқа сабақтардың қүрамында өткізіледі. Мысалы, нұсқаға қарап сурет салу барысында А.Ғалымбаеваның Дастархан натюрморты туралы әңгіме өткізіп, соңынан балалар нұсқаға қарап қарапайым заттарды салады. Бейнелеу өнерінің түрлері тақырыбы бойынша өтілген сабақта мұғалім оқушыларды суретші Ә.Қастеевтің Автопортрет шығармасын көрсету арқылы графикалық картиналардың ортақ ерекшелігі олардың ақ пен қара бояулар арқылы салынатындығы айтылады. Кескіндеме шығармаларының көркемдік ерекшеліктерін түсіндіру үшін оқушыларға суретші М.Кенбаевтың Асауды ұстау картинасы көрсетіліп, оның кенеп бетіне түрлі-түсті, майлы бояулармен салынғандығы,оның пейзаж жанрына жататындығы көрестіледі. Сонымен қатар мүсін өнері бойынша мүсінші Х.Наурызбаевтың ақын М.Хакимжановтын портретін. Т.Досмаганбетовтың сомдаған А.Имановтың портретін, мүсінші Е.Мергеновтың жасаған әке портретін көрсету барысында мүсін шығармалары саз балшықтан, тастан, граниттен немесе мрамордан жасалатындығы туралы мәліметтер беріледі. Сәндік қолданбалы өнердің ерекшеліктерін көрсету үшін суретші-қолданба өнер шебері Д.Шоқпаровтың жасаған торсыктары, ат-әбзелдері суретші-тоқымашы Б.Зауырбекованың тоқыған гобелендері, ою шебері С.Төленбаевтың салған ою-өрнектері, өнер шебері Ғ.Иляевтің жасаған безендіру жұмыстарын көрсетіліп, сәндік қолданбалы өнердің бұйымдары әр түрлі материалдардан жасалатындығы және олардың көпшілігің тұрмыста қолдану үшін дайындалатындығына назар аударылады.[8]
Қорыта айтқанда, оқушылардың көркемдік білімдері нұсқаға қарап сурет салу, тақырыптық сурет салу және бейнелеу өнері туралы әңгіме сабақтарда белгілі бір сурет салу барысында, немесе өнер туындысын қабылдау барысында игеріледі. Оқушылардың көркемдік білімдерінің құрылымы бейнелеу сауаттылығын құрайтын жарық пен көлеңке, перспектива, түстану, композиция, симметрия, түстану заңдылықтары туралы білімдерден және бейнеленетін көріністі қағаз бетіне орналастыра білу, зат құрылысын салу, зат көлемін көрсете білу, кеңістікті бейнелеу икемдіктері мен дағдыларынан құралады. Ал мұғалімнің оқушыларға көркемдік білім беру әдістері: салатын нұсқаны талдау, бейнелеу жолдарын көрсету, жаңа сабақты түсіндіру, көрнекілікті сабақта қолдану, оқушылардың бейнелеу жұмыстарына басшылық көрсету, өнер туындыларына және бұйымдарына көркемдік талдау жасау іс-әректтер жүйесінен құралады.
Халқымыздың өнегелі мәдениет үлгілерінің бірі – бейнелеу өнері қаншама дәуірдің тарихи ағымымен бірге жасап дамып келеді. Қазақ халқының өмір-тұрмысына тереңдей үңілсек, мәдениет дәстүрінің үзілмей бүгінгі ұрпаққа жетуіне бірден-бір себеп халықтық педагогика.
Өзінің тәрбиелік мәнін бүгінге дейін жоғалтпай келе жатқан көркемдік педагогиканы, қазіргі таңда мектеп өміріне енгізу, бейнелеу өнері сабақтарында қолдану заман талабына айналып отыр.
Орта Азия мен Қазақстан жері мәдениеті дамыған өркениет орталығы болғандығы көпшілікке мәлім. Сыры кетсе де, сыны кетпей сақталып келе жатқан әсем ғимараттар, тас мүсіндер, сарайлар, халықтың тұрмысында қолданылған сәндік қолданбалы өнердің інжу маржандары жастардың көркемдік талғамын дамытуға дәнекер болары сөзсіз. Бұл жерде айта кететін өкінішті жағдай – көшпелі еліміздің көркем мәдениетін жас ұрпақтың игілігіне пайдалану кешеуілдеп, оларды мектеп оқушыларына көркемдік білім мен әсемдік тәрбие беру бағдарламасына тыс қалуы. Бұл ұстанылатын басты бағыт жас ұрпаққа халықтың мәдени дәстүрін оқушыларға таныстыру, ата-бабамыздың тұрмысында жиі қолданылған қарапайым заттарды салуға үйрету, олардың формасымен, түр-түсімен т.б. көркемдік ерекшеліктерімен таныстырудың әдіс тәсілдерін болашақ мұғалімдерге көрсету.
Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларды халқымыздың көркем мәдениетімен бейнелеу өнері туралы әңғіме сабақтарында таныстырумен қатар, оларды құрайтын көркем бұйымдарды нұсқасына қарап салудың орны ерекше. Оқушылардың ұлттық бұйымдарды нұсқасына қарап салуы, немесе ұлттық салт дәстүрлер көріністері бейнеленген суреттерді тақырыптық сурет салу барысында бейнелеуге үйрету, сәндік сурет салу сабақтарында көркем бұйымдар жасату балаларға көркемдік білім берумен қатар ұлттық тәрбие беруге жәрдемдеседі. Осыған сәйкес біз төменде,бейнелеу өнері сабақтарының бірнеше талдауларын ұсынамыз.
Сабақтың тақырыбы: Суретті немен және қандай қылып бейнелейді?
Сабақтың мақсаты: Оқушыларды сурет және бейнелеу құралдарымен таныстыру. Бірінші кластардағы істелетін бейнелеу жұмыстарының мазмұны туралы әңгімеу. Сәндік қолданбалы өнер жайлы түсініктер беру.
Сабақтың көрнекілігі:
1.Кескіндеме, графика, сәндік қолданбалы өнер, мүсін шығармаларының репродукциялары, суреттер, иллюстрациялар, фотографиялар, диопозитивтер, слайдалар: К.Телжанов Ильич аманаты, А.Кастеев Турксиб, М.Кенбаев Жайлауда, Х.Наурызбаев Жас Жамбыл, А.Ғалымбаева Дастархан, Е.Сидоркин С.Сейфуллинді оқығанда, К.Баранов Қазақ эпосы, Г.Иляев Қазақ оюлары, Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи мавзолейінің иллюстрациялары. Қазақ халқының сәндік қолданбалы өнер бұйымдарының фотографиялары.
2. Бейнелеу өнерінің материалдары мен құралдары:
а) құралдар – қылқалам, түрлі-түсті бояу қаламдар, өшіргіш, қағаз бен қайшы.
б) материалдар – акварель мен гуашь бояулары, пластилин, сурет дәптері, түрлі-түсті қағаздар, гүлді қағаздар, фломастер, түрлі борлар, желім мен қағаз.
Сабақтың барысы: Сабақ бейнелеу өнерінің түрлері жайлы әңгімеден басталады.Бұл әңгімеде кескіндеме, графика, мүсін сәндік қолданбалы өнер шығармаларының репродукциялары, фотолары, суреттері көрсетіледі. Балаларға бейнелеу өнерінің түрлері туралы түсінік беру мақсатында жоғарыдағы көрсетілген түрлерін мұғалім таба алмаған жағдайда оларды мазмұны ұқсас басқа өнер туындыларымен алмастыру мүмкін.
Талдау барысында мұғалім өнер шығармасының қандай материалдары қандай құралдарды пайдаланып жасағандығы, сол туындыларының бейнелеу өнерінің қандай түрлеріне жататындығын көрсетеді. Сабақ барысында ақ пен қара түсті сызықтармен суретті салушыны– график, түрлі-түсті бояумен сурет салатын адамды кескіндемеші, тастан, ағаштан, саздан түрлі адамдар мен жануарларды бейнелейтін суретшіні мүсінші, сәндік қолданбалы өнер бұйымдарын жасайтын адам – сәндік өнер шебері немесе халық шебері деп атайтындығы жайлы әңгіме қозғалады.
Мұнан соң мұғалім балаларға қандай құралдар мен материалдарды қолдану арқылы бейнелеудің қандай түрін жасауға болатындығын айтылады. Сабақта мұғалім сұрақ-жауап әдісін қолданады. Мысалы, кескіндеме шығармаларын жасау барысында суретші қандай құралды пайдаланады? Ою-өрнектермен безендірілген қандай бұйымдарды білесіз? Суретшілерден кімдерді білесіз? Суретшілерден кімдерді білесіз? Мына суретті кім салған? Суреттің аты не деп аталады? Кім суретші болғысы келеді?
Сұрақ-жауаптан соң мұғалім бейнелеу өнері сабақтарында қандай суреттер салатындығы туралы пікір алысады. Балалар бейнелеу өнері сабақтарында сендер түрлі-түсті гүлдерді, әр түрлі ойыншықтар мен заттардың суреттерін саласыңдар. Жан-жануарлар, гүлдер формаларына қарап, әдемі ою-өрнектер салып үйренесіңдер. Наурыз мейрамы, ертектер, жануарлар, цирк ойындары, жайлау, бәйге тақырыптарына ойдан, еске түсіру арқылы тақырыптық суреттер бейнелеуге жаттығасыңдар. Түрлі-түсті қағаздарды қиып, құрақ құрауға үйренесіңдер. Суретшілер мен халық шеберлерінің туындыларымен танысасыңдар. Пластилиннен, саздан түплі жануарлар мен өздеріне ұнаған заттардың формасын жасайсыңдар.[9]
Бейнелеу мен мүсін жасау үшін оның құралдарын қолдану әдістерін үйреніп аласыңдар.
Әңгіме оқу құралдары мен материалдарына ауысқанда, мұғалім балалар назарын соларға аударады. Суретшілер бейнелеу барысында орташа жұмсақтағы қаламдары пайдаланады. Ұшы қатты қаламдар дәптердің түтіп жібереді және өшіргішпен өшіргенде із қалдырады, ал өте жұмсақ қалам дәптердің кір қылады. Олар қаламның ұшталған ұшынан ұстап сурет салатын болса, ол уақытта қаламды еркін жүргізе алмайды. Сурет қаламмен салынғанда, қате сызылған сызықтар жұмсақ өшіргішпен өшіріледі. Сурет салу барысында қатты қызыл өшіргіштер пайдаланылмайды.Себебі мұндай өшіргіштер құрамында құм көп болу себепті, қатты болады да, дәптерді түтіп жіберуі мүмкін.
Бейнелеу өнері сабақтарында көбіне акварель (суға езілетін) бояулар қолданылады. Акварель бояулармен жұмыс істеу барысында қылқалам пайдаланылады. Боялатын бейнеге байланысты қылқаламның үлкені немесе кішісі алынады.
Қылқаламдар – формасына байланысты жалпақ және жұмсақ қылды болып бөлінеді. Акварель мен гуашь бояуларымен сурет салу барысында жұмсақ қылқаламдар, ал майлы бояулармен жұмыс барысында қатты қылқаламдар пайдаланалады.
Қылқаламдарды жұмыстан соң суға салып қоюға болмайды. Егер, ол суда қалса қылдары әр жаққа шашырап жұмысқа жарамсыз болып қалуы мүмкін. Сондықтан бейнелеу құралдарын жұмыстан соң күтіп баптау, оларды ұзақ уақытқа пайдалануға мүмкіндік туғызады.
Балалардың үй жұмысы мен сабақтағы бейнелеу істерінде акварельмен қатар қолданылатын бояу–гуашь бояуы. Гуашь бояулары мектепте ою-өрнектер, тақырып бойынша сурет салу жұмыстарында қолданылады. Ол суменен жақсы араласады. Гуашь кішкене пластмасса банкаларында болады. Бұл бояу да, акварель сияқты ұқыптылықты қажет етеді. Сондықтан кішкене банкадан керегін алып болған соң қақпағын жауып қою қажет. Алынған бояуларға су қосып сұйылтады да, бейненің қажетті жері боялады.
Бейнелеу өнерінің сабақтарында әрбір мұғалімнің өз қаламы, өшіргіші, дәптері, акварель, гуашь бояулары болуы керек. Акварель бояуын қолдану барысында бояуды араластыруға қажетті палитра болуы қажет.
Саз бен пластилиннен мүсін жасау үшін ағаш немесе пластмассадан істелген стектар болады. Стектер шағын мүсіннің ұсақ бөлшектерін істеу үшін қажет. Мысалы, саз бөлшегінің бетін сызу, үйіп алу, артық жерлерін кесу істері стетктердің жәрдемімен атқарылады. Пластилиндер қағаз қорапта болғандықтан сақтауға қолайлы болады. Олардың түстері әр түрлі болып келеді. Кейбір пластилиндер стектермен қосылған набор түрінде дүкендерде сатылады. Стектерді мұғалім барлық оқушыларға жететіндей етіп ағаштан даярлап қоюына болады. Мүсін жасауға қажетті тақтайшалар оқушылардың жұмыс орнын таза сақтауға жәрдемдеседі.
Сәндік аппликациялар жасау барысында түрлі-түсті қағаздар кең қолданылады. Мұғалім үлкен өлшемдегі қағаздарды фон ретінде, ал кіші өлшемдегі қиындыларды, ұсақ бөлшектерге қолдану қажеттігін оқушыларға түсіндіреді.
Сурет салу жолдарын балаларға көрсету үшін әрбір мұғалімде төрт бұрышты планшет болғаны жөн. Планшет 30*42 см етіп қиылып, фанерден жасалады. Мұғалім осы планшетке қағаз жапсыру және сурет салу жолдарын көрсетуі мүмкін. Егер суретті планшетсіз пайдалану қажет болса, кнопкамен немесе рейкамен бекітіледі.
Мұғалім бейнелеу өнерінің алғашқы сабағынан бастап, оқушылардың бейнелеу жұмыстары кезінде оқу құралдарын дұрыс пайдалануға, тазалық сақтауға үйреткен жөн. Балалардың қағаз парақтарына, кіші блокноттарға, әр түрлі дәптерлерге сурет салуына жол бермеу тәрбие жұмысының бірі. Сонымен қатар мұғалім суретті дәптер парағының тек бір бетіне ғана салу керектігін көрсетеді.

1.2 Мектептегі бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларды бояу түстерімен таныстырудың маңызы

Адам жүрген жердің барлық жерінде түстің бірге жүретіні белгілі . Түс адамға психологиялық жағынан әсер етеді. Түстердің дұрыс қабылдауға қабілеті бар адам он мың түстердің реңктерін байқап ажырата алады екен.
Ағылшынның физик ғалымы Исаак Ньютон жаратылыстану ғылымына түстердің жіктелу негізін –спектірді еңгізді. Ньютон жеті түр спектірін былай айқындайды: қызыл, қызғылсары, сары, жасыл, көгілдір, көк және күлгін. Сонымен қатар қызыл мен көк түс қосындысы сия көк түсте айқындалады.
Айналадағы түскен жарық арқалы көре алуды бейнелеу іс- әрекетінде жарық пен көлеңке деп айтады. Жылт деп сыртқы беттің үлескісін айтамыз. Қазақ халқының түр-түсті танып білуде өзіндік таным-түсіктері болған. Мысалы: Қызыл түс-оттың, күннің рәміздік белгісі.
Көне түркі тілінде қызыл-оңтүстік, қара –солтүстікті, ақ-батыстың, көк-шығысты білдірген.
Қазақта от та, күн де киелі деп саналған. Отқа түкірмеген, одан аттамаған, оны су іші отпен тазартылып отырылған. Жеке отау қурған жас жігіт әкесінің үйінен от алып, өз ошағын тутатқан. Жас нәресте мен жаңа түскен келінді пәле-жала, қауп-қатерден аулақ болсын деп отпен аластаған. От ана, май-ана жарылқа деп отқа май құйып жалбарынған. Май-ана дегеніміз-Ұмай ана.
Қара –жердің түсі, берекенің белгісі. Адам өзімсініп айтатын табиғи төл түс. Кара түстің мағынасы байырғы, ескі, мәңгі түсі –ніктермен сәйкес келкді. Ол философиялық ұғым: тұрақтылық статиканы білдіреді.
Ақ түс- қуанышты хабардың, бақыттың, тазалықтың белгісі. Ақ деп сүттен жасалған тағамды да айтады. Ақ түс шындықтың, ақиқаттың, әрі тазалықтың, адалдықтың, шыншылдықтың белгісі. Сары түс –ақыл-парасаттың белгісі.
Сонымен бірге ол бір жағынан қайғы-мұңмен де байланастырылады. Мысалы: Сары уайымға салыну, екінші жағынан, ол жұбаныш пен үміттің де кепілі Сағыныш түбі-сара алтын, сарғайып жетер мұратқа.
Жасыл түс-жастық пен көктемнің нышаны. Себебі ол өсімдік үлгілес ою –өрнекте жиі пайдаланылған, кейіннен мұсылмандықтың сипаты ретінде енді.
Көк түстің заттық мағынасы ертеде Көк Тәнірі, Құдай ретіндегі мәнге ие болган. Сәулеттік құрылыстарында көк түсті күмбез, фасадтағы өрнектер осының айғағы. Қазіргі кездің өзінде қазақ көкке қара деп аспанды айтады. Көк түстің рәміздік мазмұны ерекше сапаға ие, оны аналарымыз төсенішке пайдаланбаған.
Ақ, қара, қызыл, көк, жасыл, сары түстер қазақ өнерінде пайдалану ретіне қарай рәміздік мағынасы бар. Олар дәстүрлі өнерде өзінің тұрақты мағнасымен қуатты күшке ие. Қазақ ою- өрнегінің көркемдік мәні өте –зор.
Бейнелеу өнері сабағында оқушыларға Үнсіз бояу тілі атты мінез құлқының бояу арқылы анықтайтын психологиялық ойын өткізуге болады. Қағаз бетіне өздеріне ұнайтын түспен бояйды.
Ақ бояумен бояғандар тазалықты ұнатады, ақкөңіл өздерімен өздері жүреді.
Қызылмен бояғандардың бойында құлшыныс, талпыныс бар.
Жасыл түсті бояғандар дем алғанды, тыныштықты жақсы көреді.
Ашық қызыл,ашық көк түстер таңдағандар нәзіктікті білдіреді.
Сары түспен бояғандар –ойнақы, көнілді жандар.
Көк түспен бояғандардың бойында үрейлік, қорқыныш бар.
Қара түс болса қаталдықтың белгісі.
Қоңыр түспен бояғандар талап қойғыш болады.
Осылайша оқушылардың мінездері туралы бояулар арқылы азғандай болсада мағлұмат алынады.
Бейнелеу өнері сабағында оқушының пәнге қызығушылығын арттыру үшін сөзжұмбақ шештіру Бояулар Пішіні қиярға ұқсайтап сары түсті тропиқалық аймақтың жемісі
Қызыл немесе ашық қоңыр түсті жердің астында өніп шығатын өнім.
Түсі жасыл, салатқа көп пайдаланылатын жеміс.
Қара немесе қызыл түсті болып келетін балықтың ұрығы.
Бұлтсыз, ашық аспанның түсі.
Қысы –жазы жасыл болып тұратын ағаш.
Жаңбырдан кейін аспанда пайда болатын жеті түсті доға.
Ойын. Оқушыларға түстерге байланысты жұмбақтар шешкізу.
Оны ағаштың басынан ізде. Түрлі түске боянады күзде. Ол не? (жапырақ)
Қызылы бар, сарысы бар. Құйрығы бұлғандаған.
Түздің сондай тағысы бар. Ол не ? (түлкі)
Жеміс деймін шіркін асыл. Іш қызыл. Сырты жасыл. Ол не ?(қарбыз)
Ғажайып политра ойыны
Палитрада 7 дөңгелек бояулар, әр бояу карточкасында сурақтар. Сұрақтарға жауап беру. Сұрақтарды түске қарап өздері таңдайды.
Түстерді тап ойыны
Көк +сары -?
Ақ + қызыл -?
Қызыл + көк -?
Сары +қызыл -
Оқушылардың ойын, қиялын кеңейтуге бейнелеу өнері, музыка, көркем қозғалыс, әдебиет, жалпы көркемөнерге деген ынта-жігерін арттыруға күш салу керек.
Әрбір сабақ қызықты және жерлі өту үшін, әр түрлі өнердің әдіс –тәсілдерін игерту, үйрету, дағдыландыру талап етіледі. Әр сабақ қуаныш пен шаттықа, эстетиқалық ләззатқа толы, қызықты да әсерлі болуға тиіс.
Кескіндеме – бұл бейнелеу өнерінің түрі. Кескіндеме туындылары бояулармен салынды. Мұндағы басты әсерлегіш құрал түс болып табылады. Кескіндеменің тағы бір атауы – сұңғат.
Суретші-сұңғатшы жұмысында қолданылатын бояулар. Сұңғат шығармалары әр алуан бояулармен орындалады. Сұңғатшы көбінесе акварель, майлы бояу, гуашь және акрил бояуларымен жұмыс істейді.
Суретші акварельмен суре салған кезде оның шығармалары мөлдір, кең тынысты болып шығады.
Гуашь та акварель тәрізді сумен ерітіледі. Гуашьтың акварельден айырмашылығы, ол қою түсті бояу. Гуашьпен орындалған жұмыстардың бояуы қалың әрі масатыдай құлпырған әсер береді. Гуашь және акварель бояуымен жұмыс істегенді өздерің сияқты кішкентай суретшілер жақсы көреді.
Суретшілер картиналарды көбінесе майлы бояумен салады. Майлы бояудың гуашь пен акварельден бір айырмашылығы сумен емес арнайы еріткіштермен ерітіледі. Майлы бояуды кенепке жаққан кезде тығыз әрі қалың дақ қалдырады.
Суретшілердің туындыларынан бұл дақтардың ізін байқап, адамдарды, табиғатты бейнелеген кезде дақтарды қалай түсіргенін көре аласың.
Майлы бояулар XV ғасырда нидерландық ағайынды суретшілер Ван Эйктер жетілдіре бастаған кезден кеңінен тарай бастады. Олар құрғақ түрлі түсті ұнтақтарды әр түрлі өсімдік майларымен араластыра отырып, ең дұрысы ұнтақтарды жаңғақ немесе зығыр майымен араластыру деп тапты. Сонда бояулар берік болады және кепкен соң үгітіліп, түсіп қалмайды.
Ал пастель, құрғақ түрлі түсті борлар сол осал құрал түрінде қалды. Олармен салынған жұмыстардың түстері әдемі болады. Пастелььді көбелектің қанатымен салыстырады. Онымен орындалған жұмыстар өте нәзік келеді, сондықтан да оларға аса ұқыпты болу қажет.[10]
Сонымен қатар майлы пастель пайда болды. Оның түсі айшықты және онымен жұмыс істеу жеңіл. Ол құрғақ пастель тәрізді үгітілмейді. Сондықтан да балалар өз суреттерін осы пастельмен салғанды ұнатады.
Ал ең алғашқы берік бояу – ол жұмыртқа темперасы. Мұнда бояу ұнтағы жұмыртқаның сары уызымен араластыр ыл ады.

Темпера бояулары сумен ерітіледі. Кепкеннен кейін олар өте берік болады. Ол акварель мен гуашь бояулары сияқты сумен шайылмайды. Темпера майлы бояудан да берік. Бұл бояу қанша уақыт өтсе де өңін бермейді, не жиырылып, жарылмайды.

Д. Әлжанов. Жаңа Арқа тынысы

А. Ғалымбаева. Егіздер

Бейнелеу өнерін оқытудағы негізгі мақсаттың бірі – оқушыларға көркемдік білім беру болып табылады. Оқушыларға көркемдік білім берудің
құрылымы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бастауыш сыныпта бейнелеу өнері сабағында акварель техникасын қолдану ерекшелігі мен тиімділігі
Бейнелеу өнері пәні барысында бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыру
БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ САБАҒЫНДА ГОБИЛЕН ТОҚУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ
Оқушыларды табиғатты ойша және елестете отырып бейнелеуге үйрету
Графика және жобалау пәнінің маңызы
Бейнелеу өнері сабақтарында көрнекілікті қолдану жолдары
Абстракция туралы ұғым
Бастауыш сынып оқушыларына графикалық суреттерді салдыру жолдары
Бастауыш мектеп оқушыларының бейнелеу өнері сабағында танымдық қызығушылығын дамыту
Бейнелеу өнерінің 5-6 сынып оқушылар арасындағы сәндік қолданбалы өнер үйірмесін ұйымдастыру әдістемесі
Пәндер