ХVІІІ ғасырдағы қазақ-орыс қарым-қатынастары

Мазмұны

Кіріспе

І Тарау. ХVІІІ ғасырдағы қазақ.орыс қарым.қатынастары ... ... ... ... .5.17
1.1. ХVІІІ ғасырдың 30.шы жылдарына дейінгі қазақ.орыс қатынастары
1.2. ХVІІІ ғасырдың 30.50 жылдардағы қазақ.орыс қатынастары

ІІ Тарау. Патша үкіметінің ХVІІІ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандығы отарлық шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.27
2.1. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ.орыс қатынастары
2.2. ХVІІІ ғасырдың аяғы мен ХІХ ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ.орыс қатынастары

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Қазақстан мен Ресей арасындағы ғасырлар бойы созылып келе жатқан тарихи байланыстарды зерттеу, олардың экономикалық және саси себептерін ашу – тарих ғылымының қазіргі таңдағы маңызды міндеті. Қазақ-орыс қарым-қатынастары туралы революцияға дейінгі дәуірде архив материалдарының жинағы шыға бастады. Мұнда Қазақстан мен Ресей арасындағы саси-экономикалық және шаруашылық қатынастарының қалыптасу тарихы, олардың өсу кезеңдерін баяндайтын көптеген құнды мәліметтер топталған. Алайда осы аталған зерттеулер мен архив материалдарының жинағы қазақ-орыс қатынастарының зертелуіне белгілі әсерін тигізді демесек, бұл мәселені жан-жақты шешуге ғылыми негіз бола алмады.
ХVІІІ ғасырдағы қазақ-орыс қатынастары Ресейдік Шығыс елдеріндегі саясатымен тығыз байланысты болатын. Сондықтан бұл мәселе жөнінде Ұлы Октябрь революциясынан бұрынғы А.И.Левшиннің, П.И.Рычковтың, В.В.Вельминов-Зерновтың, А.И.Добросмысловтың, В.И.Витевскийдің және басқалардың еңбектерінде біраз сөз болған. Бұл аталған еңбектерде Қазақстан мен Ресей арасындағы саяси қатынастарды зерттеуге қажетті фактілі материалдар жиналған. Алайда, бұл құнды тарихи деректерді түсіндіру, оларға баға беру, қазақ-орыс қатынастарын мазмұндау жоғарыда көрсетілген авторлардың еңбектерінде сыңаржақтық позиция тұрғысынан баяндалған және патша өкіметінің саясаты мен оның мүддесіне ыңғайлас зерттелінген.
Шын мәнісінде, қазақ халқының ғасырлар бойғы тарихын ғылыми негізде зерттеу тек Ұлы Октябрь социалистік революциясынан кейін ғана жүзеге асырыла бастады. Қазақ халқы тарихының басқа көптеген мәселелері сияқты қазақ-орыс қарым-қатынастары проблемасы қазақ тарихышыларының назарынан тыс қалмады. Осы тұста Ұлы Отан соғысынан кейін жарыққа шыққан бірнеше еңбектерге тоқтала кетейік.
Қазақстан мен Ресейдің саяси байланыстарының кейбір күрделі мәселелерін шешуде профессор М.П.Вяткиннің «Сырым батыр» атты монографиясы елеулі орын алды. Автор еңбегінде патша үкіметінің Қазақстанда жүргізген саясатын, бұл саясатқа қазақ қоғамының түрлі таптарының қатынасын және ХVІІІ ғасырдың соңғы ширегінде Кіші жүзде Сырым Датов қолбасшылығымен болған ұлт-азаттық қозғалысын жан-жақты, әрі терең көрсеткен.
Сондай-ақ ХVІІІ ғасырдағы қазақ-орыс қарым-қатынастарын зертеуге айтарлықтай үлес қосқан Н.Г.Аполлованың монографиялық туындыларын айтпай кетуге болмайды. Бұл еңбектерінде автор Қазақстанның Ресейге өз еркімен қосылуының ішкі және сыртқы себептерін, бұл процестің Қазақстанның экономикалық, қоғамдық құрылысына тигізген әсерін және нәтижелерін осы күнге дейін пайдаланылмай келген тың архив материалдарының негізінде тиянақты етіп көрсеткен. Сонымен қатар, Н.Г.Аполлова Қазақстан мен Ресей арасындағы эконмикалық-саяси байланыстардың өсуі патша өкіметінің Кіші жүз бен Орта жүзде жүргізілген саясатының жандануына және оның ықпалының артуына тікелей әсерін тигізгенін дәлелді фактілермен келтірген.
С.З.Зимановтың монографиясы да ХVІІІ ғасырдың аяғы және ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан мен Ресейдің саяси қарым-қатынастарына арналған. Автор хандық өкімет институтының құру себептерін аша келіп, бұл ретте патша өкіметі саясатының елеулі әсер тигізгенін баса айтты. С.З.Зимановтың бұл еңбегінде сансыз құнды пікірлер мен тұжырымды ойлар, тиянақты қорытындылар бар.
Неше ғасырлардан бері келе жатқан тарихи байланыстарды ашпай, олардың даму жолдарын көрсетпей, ХVІІІ ғасырдағы Қазақстан мен Ресей арасындағы саяси қатынастарды түсіну де қиын. Шынында да Қазақстан мен Ресейдің ХVІІІ ғасырдағы экономикалық және саяси қарым-қатынастары ертеден келе жатқан тарихи байланыстардың табиғи жалғасы болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ-орыс қатынастарын зерттеу.
Зерттеу жұмысының көлемі кіріспеден, екі тараудан, 4 параграфтан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Падаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан тарихы. Очерктер, Аспендияров С., А: Дәуір – 1994
2. Қазақстан тарихы. 5 томдық. Т-3 Алматы – 2000 жыл.
3.Қазақстан тарихы. Мусин Чапай, А: Қазақ университеті – 2004
4. Қазақстан тарихы. 8 – сынып, А: Атамұра – 2004
5. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. А: Қазақ университеті – 1997
6. Басин В.Я. Русско-казахские отношения в ХVІ-ХVІІ веках. Аама – Ата -1974.
7. Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 жылдары ХІХ в. А: Санат 1994
8. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. А: Жалын – 1995
9. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХVІІІ и первой половины ХІХ века. Алма – Ата: 1960
10. История Казахстана. Сдревнейших времен до наших дней. В пяти томах. А. Жалын – 1996-1997
11. Кайназаров Е.К., Кайназарова А.Е. История Казахстана. Учебное пособие. А: 1992
12. Қасымбаев Ж.Қ Қазақстан тарихы (ХVІІІ-ғ – 1914 ж) А: Рауан – 1993
13. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И., Казахстан. Летопись трех тысячилетий.
14. Қозыбаев М.Қ., Бекмаханова Н.Е. История Казахстана. А: 1991
15. Қозыбаев М.Қ., Қозыбаев И.М. Қазақстан тарихы. А: 1993
16. Н.Мұхаметханұлы. Тарихи зерттеулер. А: Жалын – 1994
17. Салғарин Қ. Хандар кестесі. А: Жалын – 1992
18. Сулейменов Р.Б. , Моисеев Б.А. Из истории Казахстана ХVІІІ века. А: Жалын – 1988 жыл.
19. Толыбеков С. Кочевое общество казахов в ХVІІ-начале ХХ в. А: 1971.
20. Тынышпаев М. История казахского народа. А: 1993
21. Учебное пособие по Истории Казахстана с древнейших времен до наших дней. А: Ғылым – 1992 жыл.
22. Мамырұлы Кәмен. Қазақ тарихы: Оқу құралы, А – 1995
23. Тарақты А. Көшпенділер тарихы. Алматы – 1995
24. А.Сабырханов. Қазақстан мен Россияның ХVІІІ ғасырдағы қарым-қатынастары. Алматы, Рауан – 1970.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І Тарау. ХVІІІ ғасырдағы ... ... ... ... 30-шы жылдарына дейінгі қазақ-орыс қатынастары
1.2. ХVІІІ ғасырдың 30-50 ... ... ... ... ... ... ХVІІІ ғасырдың екінші ... ... ... ғасырдың екінші жартысындағы қазақ-орыс қатынастары
2.2. ХVІІІ ғасырдың аяғы мен ХІХ ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ-
орыс қатынастары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер ... мен ... ... ... бойы ... келе жатқан
тарихи байланыстарды зерттеу, олардың ... және саси ... ... ... ... ... ... маңызды міндеті. Қазақ-орыс қарым-
қатынастары туралы революцияға дейінгі дәуірде архив материалдарының жинағы
шыға бастады. ... ... мен ... ... ... және
шаруашылық қатынастарының қалыптасу тарихы, олардың өсу ... ... ... ... ... ... осы аталған
зерттеулер мен архив ... ... ... ... белгілі әсерін тигізді демесек, бұл мәселені жан-жақты шешуге
ғылыми ... бола ... ... ... ... ... ... елдеріндегі
саясатымен тығыз байланысты болатын. Сондықтан бұл мәселе жөнінде ... ... ... ... ... В.В.Вельминов-
Зерновтың, А.И.Добросмысловтың, В.И.Витевскийдің және ... ... сөз ... Бұл ... ... Қазақстан мен Ресей
арасындағы саяси ... ... ... ... ... Алайда, бұл құнды тарихи деректерді түсіндіру, оларға баға беру,
қазақ-орыс қатынастарын ... ... ... ... ... ... тұрғысынан баяндалған және патша
өкіметінің саясаты мен оның ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойғы тарихын ғылыми негізде
зерттеу тек Ұлы Октябрь социалистік революциясынан ... ғана ... ... ... ... тарихының басқа көптеген мәселелері сияқты
қазақ-орыс қарым-қатынастары проблемасы қазақ тарихышыларының назарынан тыс
қалмады. Осы ... Ұлы Отан ... ... ... шыққан бірнеше
еңбектерге тоқтала кетейік.
Қазақстан мен Ресейдің саяси ... ... ... шешуде профессор М.П.Вяткиннің «Сырым батыр» атты монографиясы
елеулі орын алды. Автор еңбегінде патша үкіметінің ... ... бұл ... ... қоғамының түрлі таптарының қатынасын және
ХVІІІ ғасырдың соңғы ... Кіші ... ... ... ... ... қозғалысын жан-жақты, әрі терең көрсеткен.
Сондай-ақ ХVІІІ ... ... ... ... үлес ... Н.Г.Аполлованың монографиялық туындыларын айтпай
кетуге болмайды. Бұл еңбектерінде ... ... ... өз ... ішкі және сыртқы себептерін, бұл ... ... ... құрылысына тигізген әсерін және нәтижелерін осы
күнге дейін пайдаланылмай ... тың ... ... ... етіп ... ... ... Н.Г.Аполлова Қазақстан мен Ресей
арасындағы эконмикалық-саяси байланыстардың өсуі патша өкіметінің Кіші жүз
бен Орта ... ... ... жандануына және оның ықпалының
артуына тікелей әсерін тигізгенін дәлелді фактілермен келтірген.
С.З.Зимановтың монографиясы да ... ... аяғы және ХІХ ... ... ... мен Ресейдің саяси қарым-қатынастарына
арналған. Автор хандық өкімет институтының құру себептерін аша ... ... ... ... саясатының елеулі әсер ... баса ... бұл ... ... ... ... мен тұжырымды ойлар,
тиянақты қорытындылар бар.
Неше ғасырлардан бері келе жатқан тарихи байланыстарды ашпай, ... ... ... ... ... Қазақстан мен Ресей арасындағы
саяси қатынастарды түсіну де қиын. Шынында да ... мен ... ... ... және ... қарым-қатынастары ертеден келе жатқан
тарихи байланыстардың табиғи жалғасы болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ... бас ... ... зерттеу.
Зерттеу жұмысының көлемі кіріспеден, екі ... 4 ... ... ... тізімінен тұрады.
І Тарау. ХVІІІ ғасырдағы қазақ-орыс қарым-қатынастары
1.1. ХVІІІ ғасырдың 30-шы жылдарына дейінгі қазақ-орыс қатынастары
I Петрдің шығыстық ... ... ... қалыптасуы
уақыты жағынан орыс қоғамында Ресейдің халықаралық аренадағы ... ... ой ... ... және империялық доктринаның ресімделуімен
тұстас келді. Оның дүние танымдық негізі еуропалық ... ... ... ... (Г. ... Т. ... Б. ... С. Пуффендорф
және т.б.) және Мәскеу патшалығының дәстүріне сүйенген Ресей ... ... ... ... құрастырмасы болды.
Империялық санаға Византия мен Рим империясының ... ... ... ... ... негізде де, «табиғи құқықпен» де
билік ету құқығына сенімділік негіз болды. Ортағасырлық ресми ... ... ... ... ... және билік етуші монархтың
даңқы оған бағынышты аумақтың мөлшерімен және ... ... ал ... алу ұрыс ... ... не дипломатиялық
күрестің күрделі айла-шарғылардың табиғи ... ... ... ... ... I Петр ... бірсыпыра уақыт болып, «бағы ... ... және сол ... ... ... ... ... Ресей бодандылығына келтіру туралы тілек білдіріп, осы ... ... ... А.И. Тевкелевке «миллионға дейін жұмсалса да, аса
көп шығындарға қарамастан... жан-тәнін ... ... ... бір ... ... ... қарамағында болуға міндеттенетін болсын» деп
ұсынған еді.
Сонымен бірге орыс-қазақ қатынастарының даму серпінділігінің ... ... ... ... ол ... Ресейдің стратегиялық
мүдделерімен және сыртқы саясатының мақсаттарымен ғана ... ... ... ... ... ... жүйеснің даму серпінділігімен,
аймақаралық географиялық шекаралардың айқындығымен және тұтастығымен ... ... ... және ... ... бөлігінде оны бөліп жататын
биік тау жоталарының болмауы), Ресей державасының халқаралық беделі мен
еуразиялық ... ... ... бір ... ... оның ... құдіреттілігімен, демек, ... ... ... сауда-экономикалық, әскери-стратегиялық және ... ... ... қазақ қоғамы саяси көшбасшыларының
Ресеймен жақындасуының артуымен анықталды.
Қазақстанның көшпелі ... мен орыс ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... маңызды орын алды. Қазан және
Астрахан хандықтарына Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... бірден-ақ маңызды екі сауда жолы: орта Еділ бойынан
Сібірге және одан әрі Орта ... ... Кама және ... ... ... пен ... бағытында. Маңғыстау түбегі мен Орта Азия
хандықтарына бағытталған ... ... ... ... ... ... ... ведомстволарының деректеріне
қарағанда, 1655-1670 жылдарда Тобылға қазақ ... ... Орта ... жыл ... 4 керуен., 1670-72 жылдарда – екі, ал одан кейінгі
жылдарда бір-бірден ... ... ... ... XVII ... ... орта
есеппен алғанда көп дегенде – бір, кейбір жылдарда екі ... ал ... үш ... ... ... тұтас алғанда, қазақ даласы арқылы өтетін
орыс-ортаазиялық транзиттік саудаXVI- XVIII ғасырдың басында әсте ... ... жоқ, ... өзі ... ішкі және ... саяси жағдайларға
байланысты еді.
XVII ғасырдың соңғы ширегі – XVIII ғасырдың алғашқа ... ... ... ... еділ ... және ... өзара
қатынастарының шиеленісуі, сондай-ақ жоңғарлардың Орта жүз бен Ұлы ... ... ... ... күрт ... кетуі тікелей орыс-қазақ және
қазақ даласы арқылы ... ... ... – Орта Азия саудасының дамуына
елеулі кедергіге айналды. ... ... және ... ... ... ... көршілерімен үздіксіз дерлік қақтығыстары
аренасына айналуы ... ... ... мен ... ... ... сол кезенде іс жүзінде мүлде тоқтап ... ал ... үш жүз ... ... ... Еділ бойы мен Сібір
Орталық Азияның түрлі елдеріне (Жоңғария, Орта Азия ... ... кері ... ... ... ... иеліктері мен Таулы ... ... өтіп ... ... ... халықтарымен және Ресей
аймақтарымен сыртқы сауда ... ... ... XVIII ... үштен бірінде өткен ғасырларда ашылған географиялық ... ... ... салдары да қиындата түсті, ол
жаңалықтар ... ... ... ... ... ... ... саудадан құрлықаралық теңіз саудасына басымдық
берілуін туғызған еді. Осы ... ... ... ... ... бөлігінен Орта Шығыс елдеріне тауар
ағындарының Ұлы Жібек жолының құрғақтағы дәстүрлі ... мен ... ... ірі емес ... ... ... жүру ... күрт нашарлады, ал
құрлықтың орталық көшпелі аймақтарына жаңа өнеркәсіп-қолөнер ... ... ... мүлде қысқарып кетті.
Қазақстан аумағындағы дәстүрлі сауда ... мен ... ... ... төмендеуі және Сыр өңірі аймағына жоңғарлардың
талай рет басып кіруінің ... атап ... XVIII ... ... Қазақстан даласының оңтүстігінде халқаралық сауданың іс жүзінде
тоқтап қалуына алқынын тигізді, өлкенің бір ... ... ... (Түркістан, Сайрам, Сауран және ... ... ғана ... маңызы бар, халқы аз қалалық орталықтарға айналды; олардың
көпшілігі уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... көршілес елдерінен Сыр өңірі мен ортаазиялық рыноктарға ... ... ... мен ... бұйымдары біршама аз және олардың түр-
түрінің аз ... ... ... ... ... тұтыну тілектерін
қамтамасыз ете алмады, ал ... Орал ... ... Еділ бойы мен
Батыс Сбірдің неғұрлым ірі және таулары көп рыноктарына баруы, олар ... ... ... ... ... Еділ – ... және ... оңтүстігіндегі әскери-саяси жағдайдың шиеленісуі
қиындата түсті.
Көшпелілерінің сауда-экономикалық саладағы аталған ... ... ... ... ... ... халықтан қажетті өнімдер
мен бұйымдардың бір бөлігін күш қолданып тартып алу ... ... ... ... ... ... өршуіне әкеп соқты. Тегінде,
Қазақстанның геосаяси кеңістігінің әс түрлі ... ... ... ... орал мен ... ... ... жиілей түскені туралы көз көргендердің көптеген хабарларын
осы жағдаймен байланыстыра қараған жөн.
XVII ғасырдың аяғы – XVIII ... ... ... мен ... ... дипломатиялық қатынас жандандырыла түсті. Екі тараптың өкілетті
өкілдері дүркін-дүркін келіссөздерінің аясындағы талқылау ... ... ... қазақтар мен Ресей бодандары – қалмақтар, орал
және сібір ... және ... ... ... жанжалдарды реттеу,
сондай-ақ орыс көпестерінің Кіші жүз бен Орта ... ... ... сауда
байланыстарын дамыту үшін қолайлы жағдайлар болды.
Әбілқайыр ханның 1715 жылғы башқұрттар жеріне жасаған әскери ... ... ... ... ... мен ... Сібірдегі орыс
шекаралық өкімет орындарымен саяси қарым-қатынастарының жаңғыртылуына
тікелей себеп болды. Осыған ... 1715 ... ... ... және
қырғыз-қазақ дауларын тыю және олардың тұтқындар алмасуы туралы» мәселені
шешу мүдделерін көздеп, Әбілқайырдың жеке ... ... ... ... ... онда ... ... П.С. Салтыковпен келіссөз
жүргізді. Келіссөз аяқталмай қалып, үш жыл ... ... ... ... ... ... жылдың қыркүйегінде Тобылға құрамында Бекболат Екешев пен
Байдәулет Бөриев ... бар ... ... ... ... ... солтүстіктегі көшпелі көршілерімен шекаралық жанжалдарын
реттеп, Сібір губернаторы М.П. ... ... ... ... ... қарсы әскери одақ туралы келісімге қол жеткізу және «оларға
сауда-саттық жолымен Тобылға баруға ... беру ... ... жақын
жердегі рыноктарына қазақ малшыларының кедергісіз баруына кепілдік ... ... ... жаңа ... ... ... фактісінің өзі мен Тәуке
мирасқорының Ресей губернаторына жоңғар қонтайшысы Цеван-Рабтанға қарсы
бірлескен соғыс қимылдары туралы ұсыныс ... көп ... И.Д. ... ... ... ... ... нақты мән-жайларымен және оның
Ямышев көлі ауданында ойрат ... ... ... ... ханның айтуына қарағанда, «қонтайшының Ұ.М.И.-ға қарсыласатынын» орыс
офицері Маркел Трубниковтан біліпті, ал оны ... И.Д. ... ... 1 ... ... өңірінен жоңғар ханының ... ... ... ... ... шыға ... ойраттар тұтқынға алған да, олардан
шекаралық жоңғар қарауылдарынан жақын жердегі Іле өзенінің ... ... тобы ... ... Орта ... алабындағы Ресей-Жоңғар әскери
жанжалдары туралы өздерінің ... ... ... растау үшін Бекболат
Екешев пен Байдәулет ... М. ... ... ... ... Тобылға
апарған. М. Трубников та өз кезегінде, губернатор М.П. Гагаринге «өзін
бүкіл ... ... ... ... ал оған ... тату ... қалмақтармен бірлесіп соғысу керек ... ... ... Тобылға келуі және оның жоңғарларға қарсы Ресеймен
әскери одақ жасасу туралы ... ... ... 1716 ... 16 қазанда
Қайып ханға Никита Белоусов бастаған арнаулы жауап елшілігін ... ... ... ... орындарының Орта және Кіші жүз ... ... әзір ... ... және «бір ... ... ұлы ... қонтайшыға әскер жіберуге құзыры түссе, ол осы келісімді
ескеретінін және ... ... ... ... ... тапсырды.
Ресей елшілері Түркістанға аман-есен жетіп, бір жылдай уақыт бойы Қайып
ханның жанында болды. ... ... ... ... 1717 ... 26
қыркүйекте Н. Белоусов губернатор М.П. Гагаринге қазақ билеушісінің ... онда хан ... ... ... ... ... ниетін
қуаттап, сол жылдың жазғы айларында башқұрттар айдап әкеткен көптеген жылқы
табындарын қазақтарға жауабында М.П. Гагарин ханға айдап әкетілген ... және ... ... ... ... саудасын дамытуға қамқорлық
жасауға тырысатынын хабарлады.
Алайда 1717 жылдың күзінде Әбілқайыр Қазан ... ішкі ... да бір ірі ... ... ... кейін башқұрттар мен сібір қазақтары
шекаралас қазақтар ауылдарына ... ... ... кірді. Осы негізде
тұтқындар алмасу мен мал жағдайы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... мәселесі қайтадан маңыз
алды.
Аталған мәселелерді шешу үшін 1717 жылдың аяғында ... және ... ... уфа ... Федор Жилин жіберілді, ал 1718 жылдың
қаңтарында Тобылдан Түркістанға Борис Брянцев пен Яков ... және ... ... ... ресей елшілері аттанып, олар қырда 1718 жылдың
жазына дейін болды. Ресей елшілерімен кездесулер ... ... ... және ... (25 маусым – 12 шілде) хандар «ұлы ... ... ... және ... ... оның ... өкілдерімен
«мәңгі татулықта және одақтасып» тұруға, орыс көпестерімен ... ... және өз ... ... ... ... ... бірлесіп
жол бермеуге мүдделі екендіктерін білдірді.
Патшалық шекералық әкімшілікпен бейбіт ... ... және ... ... I ... жоңғарларға қарсы әскери-саяси одақ
жасасу үшін пайдалануға тағы да әрекет жасады және сол ... ... ... ... ... ... Қазан мен Тобылға аталған мәселелерді
талқылау үшін өздерінің жеке өкіледерін қосып, оларға губернаторлар ... пен М.П. ... ... ... хат ... ... Атап айтқанда,
Сібір губернаторымен 1718 жылы келіссөз жүргізген батырлар: Елмет Баулыков
(мамыр); Шаба, Баһадүр, Сапа, Итмәмбет және ... (7 ... ... пен ... (28 қазан). Нақ сол жылдың 10 желтоқсанында қырдан орыс
елшісі Федор ... ... ... ... Арыстанов және Тоғынұр
Құлтабаев батырлардың қазақ елшілігі Қазан губернаторымен жоңғар ханына
қарсы ұрыс ... ... ... ... проблемасын талқылады.
Алайда Қайып пен Әбілқайырдың хаттарында айтылған бірлесіп жоңғарларға
қарсы соғыс жорығын жасау ... ... ... ... ... ол ... ... өңірі ауданындағы орыс-ойрат ... тез ... ... және күмәнді «Еркеті» қаласының орналасқан
жерін табудың сәтті болуына мүдделі ... І ... ... өкімін негізге
ала отырып, Қазан губернаторы П.С.Салтыков ... ... 1719 ... ... ... жауап хатында оның жоңғар ханымен соғысу ниетін
жалпылама мақұлдаған емеурінмен шектелді және ... ... ... қандай да
болсын нақты уәде беруден тартынып, оған оның, ... ... ... өз ... ... ... мәлімдеді. Кейінгі жылдардағы
сияқты, бұл жағдайда да ... ... ... ... ... оның Цин империясының тез өсіп келе жатқан әскери күш-қуаты мен
экспансиялық дәмелеріне іс жүзіндегі қарама-қарсы маңызды ... ... ... ... ескере отырып, патша өкіметі Жоңғарияның
едәуір әлсіреуін қаламады, барлық дауыл мәселелерді ... ... ... ... және бұл орайда ойраттардың ресей бодандығын қабылдауынан үміт
үзбеді.
Жоңғар әскерлерінің Орта жүз бен Ұлы жүз ... ... ... кіруі
жағдайында қазақтар өздеріне тиесілі көшіп-қонып жүрген орындарын аймақтың
солтүстігіне – Жайық, Елек және Тобыл ауданына ығысуға ... ... ... ... да ... ... – Сібірдің оңтүстігінде және Еділ-Жайық
аумағында мекендеген Ресей бодандарымен жайылым үшін күресуге тура ... ... ... ... ... ... ... және орта ағысы
бойындағы шөбі шүйгін қоныстарды өздеріне қаратып алу ... ... ... оң ... көз қызықтыратын жайылымдарға жол ашылатын еді
және орыс рыноктарымен байланыстарды кеңейтуге мол мүмкіндіктер болатын».
Аймақтың солтүстігі мен солтүстік-батысындағы ... ... ... ... ... ... ... билеушілері өздерінің көшпелі
көршілерімен қарым-қатынастарында қатты шиеленіскен жер ... ... ... ... ... өкімет орындарымен бейбіт дипломатиялық
келіссөздер арқылы ... ... Кіш жүз ... Арал ... даласынан
1725 жылдың жазында жіберген қазақ елшісі Қойбағар Көбековтың Петербургке
барған дипломатиялық миссиясы сол ... ... ... ... болды.
Бұл елшіліктің ұйымдастырылуына Ресейдің Бұхарадағы елшісі Флорио
Беневенидің ... ... ... және ... ... қарақалпақтар
1724 жылы Аралдың солтүстік-шығыс өңірінде тұтқынға түсірген, «Әміремзей»
деген лақап аты бар ... ... ... ... Кіші жүз ... ... ... жүруі нақты себеп болды. Қазақ ақсақалдары
бұл тұтқынды жарты жылдай ... ... ... ... ... ... ... бітім туралы өтінішіне мақұлдаған және жақсы жауап
алған» кезге дейін оны ауылдарынан жібермейтінін мәлім еткен ... ... ... Кіші жүздің алшын руларымен және жергілікті
қарақалпақтардың билеуші бетке ұстарларымен белсенді түрде әңгіме ... ... ... «ақ патша» Ресей бодандығын ... ... ... ... және ... ... мен қарақалпақтарға, бейнебір жоғары
мәртебелі тақ иесінің мақұлдағаны іспетті, Жоңғар хандығына қарсы ... ... уәде ... жүз ... ... Соғыр, Едікбай, Қажыбай және
басқаларының атынан молда Мақсұт Юнусовтың арқылы бойынша 1725 ... ... ... ... жіберілген Қойбағар Көбековтің дипломатиялық
миссиясына осы өте көкейкесті ... шешу ... ... ... ... 1726 ... 18 қаңтарда Ресей астанасына
барып, онда Сыртқы істер алқасының шенеуніктеріне қазақ және ... ... екі ... табыс етті. Олардың біріншісінде және елшінің
өзі ауызша айтқан сөздерде «Аюке хан ... Ұ.И.И ... ... ... және ... ... мен ... арасында, Кіші Жар
тауы маңында» көшіп жүруіне рұқсат ету, олардың елге ... ... ірі ... ... және ... ... ... ету, жайық
қазақтары мен башқұрттардың шабуылдарынан қауіпсіздікке кепілдік, сондай-ақ
тікелей Уфада ... ... ... ... беру ... ... ... сағасы жағындағы қазақ ақсақалдарына Мақсұт
Юнусовтың ... ала ... сөз ... ... Қ.Қөбековтің «ақ
патшадан» «қамқорлық» сұраған өтініші ол ... ... ... ... ... ... сол кездегі жағдайда қазақтарды Ресей бодандығына
қабылдау ... үшін ... деп ... ... бұл Сібірдің оңтүстік шекара
маңы аудандарында патшалық өкімет орындарының әскери-саяси шептері ... ... ... ... оның ... хандығымен өзара қатынастарын
едәуір қиындатып жіберуі мүмкін еді. Осы екі ... ... ... ... ... ала ... ... Бұл сапар жөнінде Сыртқы істер
алқасының ресми бұрыштамасында былай делінген: «Ұлы мәртебелі императордың
қамқорлығында болатындай, пайдасы көрінбейді».
Қ.Қөбеков миссиясының ... ... ... 1729 ... ... ... өкіметі орындарына «жолдастарымен» Бекболат өкіл
болған 4 адамнан кезекті елші ... ... ... ... ... ... жоғалтып жіберілгендіктен, Ресейге бұл ... ... ... ... мен себептері қазіргі зерттеушілерге көп жағынан
беймәлім болып қалуда. Алайда аймақтың солтүстік ... сол ... ... ... сипаты болғанын ескере келгенде, Бекболат пен
оның серіктерінің міндеттері Ресей бодандығындағы көршілес халықтар мен
қазақтардың ... ... ... шиеленісті бәсеңдетуге және
патша өкіметі орындары бұрын қолға түсірген қазақтарды ... ... деп зор ... айтуға болады.
Орыс-қазақ, қазақ-қалмақ және қазақ-башқұрт қатынастарын реттеу мен
аймақтың солтүстік-батысында және ... Кіші жүз бен Орта ... ... ... ... ... ... кепілдігін алу
проблемасы қазақтың көшпелі бірлестіктері үшін, әсіресе олардың ... ... ... жер ... шекарасына жапсарлас жатқан
бөлімшелері үшін жыл өткен сайын барынша ... ... ала ... 1730 ... ... Ресеймен бітім туралы шарт жасасу
мақсатымен Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... ... елші ... ... ... қабылданды. Бұл дипломатиялық міндетті
іс жүзіне асыру тікелей Әбілқайырға жүктелді.
1.2. ХVІІІ ғасырдың 30-50 жылдардағы қазақ-орыс қатынастары
А.И. Тевкелев елшілігі. ... ... қызу ... ... бірі ... ... әскери одақ сипаты еді. Әбілқайыр хан
бастаған топ Ресей ... жаңа ... ... жасауға көшу
бағытын ұстайды. Құрылтайдан оралған бетте Әбілқайыр хан ... ... одақ құру ... Кіші жүз ... ... ... ... өкілдігі арқылы Петербургке Құтлымбет Қоштайұлы бастаған, құрамында
жеті адам бар елшілік жібереді. Ал ханның өзі құпия түрде ... ... тек ... одақ құру ... ... ... ... емес,
қазақ елін тұтас империя құрамына алу туралы өтінішті жеткізуді тапсырады.
Патша сарайы Әбілқайыр хан ... ... ... ... түрлі сый-
сияпат көрсетіп, соңында оған Сыртқы ... ... ... А.И.
Тевкелев бастаған Ресей өкілдігін күзетуші ... ... ... ... ... Ресей ықпалына” алу жөнінде акт қабылдау
тапсырылады. Жазба түрінде берілген  нұсқауда  “егер хан мен ... ниет ... ... онда Тевкелевке оларды көндіру жүктеледі”.
Татар мырзасы А.И. Тевкелев Ресейдің Қазақстанмен қатынасы ісінде жаңа
адам емес-тін. Ол кезінде император І ... ... бұл ... құзырымызға
шын кірмек ниеті болмаса... жоқ дегенде бір парақ қағазға түскен уәдесін
алсақ та жеткілікті” деген ... ... адам ... ... 1731 ж. 5 ... Ырғыз өзенінің бойындағы Майтөбе
атты жерде отырған хан ауылына жетеді. Алғашқы келіссөздерде-ақ Әбілқайыр
ханның өтірігі шыға бастайды. Ол ... П.И. ... ... ... халық ханға “мұндай мәселені бізбен ... ... ... ... ... ауыр айыптаулар тағып, соған байланысты аса зор
кедергілерге жолықты”, —  деп жазды. ... ... ... ... жеке
өзі емес, жалпы қазақ жұртының атынан неге жасағандығын ... Хан ... ... ... тек жеке өз ... ғана ... ... тастауы мүмкін-ау деген қауіптен туған шара
екендігін айтады.
Әбілқайыр хан ... ... ... ... себептерін де атайды. Олар,
біріншіден, ел ішінде беделден айырылған ... ... орыс ... ... ... ... ... ниетінің бар екендігі және
екіншіден, орыс әкімшілігінен казак әскерлерінің, башқұрт пен ... ... ... ... ... ... сол ... қазақтарға
негізгі қарсыласы жоңғар қалмақтарымен күресуге мүмкіндік әперу еді.
1731 ж. 7 және 10 ... ... хан ... ... би ... кездесулері өтеді. Алғашқы жүздесуде Тевкелевтің орыс патшасы
“қырғыз-қайсақ ... ... ... ... өз ... ... қол астына алуға бұйырды” деген сөзіне жиналғандар жауап
берместен, елшіні ... ... ... соңынан өлтірмек болады. Соның
арасында елші аса ықпалды Бөгенбай батырмен жасырын жолығып, оны өз ... ... ... ... жиналғандардың басым бөлігі ... ... де ... ... болуға мұқтаж емес екендіктерін”, ханға
орыс патшасымен тек әскери одақ құру құқын ... ... ... ... Бөгенбай батырдың ықпалымен ханнан басқа 29 ел
билеуші билер тобы патша әкімшілігі даярлаған грамотаға ... ... ... кейінірек, яғни 1731 ж. желтоқсанында Тевкелев Кіші жүздің тағы
біраз сұлтандарының, сондай-ақ Орта жүздің бір бөлігін ... ... Орта ... ... ... ... ант беруден бас
тартады. Ал Ұлы жүзбен бұл жолы ешқандай ... ... ... елшілігі қазақ елінің Ресей империясының құрамына
ену үрдісін бастап берген еді. А.И.Тевкелев кейінірек бұл ... ... ... құлыңыз, ешқандай тән азабынан қашпай, тек өз отаныма қызмет
көрсету ниетіммен, екі жылға жуық мерзім ... ... ... ... ... барлық айла-әрекетті қолданып, бұл істі жақсы ... яғни ... ... ... алып ... деп ... ж., яғни ... әкімшілігі даярлаған грамотаға ант беріп, қол қояр
қарсаңда қазақ билеуші тобының арасында бұл мәселеге байланысты ортақ шешім
болған жоқ. ... ... да ... ғылыми жұмыстарда қалыптасқан қазақ
елінің өз еркімен Ресей империясы ... ... ... ... ... негізі әлсіз болатын.
Грамота бойынша оған қолын қойған қазақ ... ... ... Ресей империясының шығыс шекарасын қазақ елі мен ... ... ... ... ... ... Орта Азия хандықтарына
өтетін ресейлік көпестердің сауда керуендерін қорғау; тері және ... ... алым ... ... болған жағдайда патша әскеріне ... ... ... екі жақтың ара қатынасына байланысты басқа да (әкімшілік-
басқару, шекара, т.б.) өзекті ... ... ... ... ... орыс ... қазақ хандығын өзіне тең санаған жоқ, сондықтан да
патшалық әкімшілік грамотада ... ... ... ... ... сенімді болды. Сөйтіп, қазақ ... бір ... ... ... ... ... өту ... қалмақтарының шабуылын тоқтата алған
жоқ. 1742 ж. жоңғар қолдары Орта ... ... ... ... ... біразы аманат беріп, тәуелділігін мойындайды. Бұған шейін
жоңғар қонтайшысы аманатқа Ұлы жүздің билеушісі Төле бидің ... ... ... ... ... ... Түркістандағы бас хандық таққа
отырудан үміттенген Әбілқайыр хан өз ... ... да ... жоқ, ... орыс әкімшілігіне аманатқа алдымен Ералы, сонан соң Қожахмет атты
ұлдарын беріп, ... ... ... ... ... ... деген принципті ұстанған патша үкіметі ендігі уақытта Әбілқайыр
ханның билігін нығайту емес, қайта ... түсу ... тұр ... ... ... ... ... нәтижелеріне
қанағаттанған патша үкіметі жедел түрде Қазақстанды игеру шараларына
кірісіп ... ж. ... ... хатшысы И.К.Кириллов бастаған экспедиция
жіберілді. Оған көмек беруге Тевкелев бекітілді. ... ... ... ... әсіресе алтын мен күміс кен орнын анықтау, ... Орта Азия ... жол ашу, осы ... ... ... ... қарастыру жүктелді. Қазақ елі мен Ресей империясының
шекарасы ретінде Жайық ... бойы ... ж. Ор ... ... ... ... ... Бекіністің салынуын
әскери оккупация есебінде қабылдаған башқұрт халқы тынымсыз азаттық
көтеріліске шықты (1735, 1737, 1740). 1738 ж. ... ... ... ... өтініші бойынша Әбілқайыр хан башқұрт жеріне кіріп, орыс
билігін қолдайтын башқұрттарды тұтқынға алып, қалған біразынан ... Осы ... соң ... мен қазақтардың орыс билігіне қарсы
күш біріктіруінен ... ... ... ... ... ... түрлі айла-шарғыға көшеді. Сонымен бірге, бірінші
Орынбор генерал-губернаторы И.И.Неплюев (1744—1758) өзін-өзі ақтаған ... ... ... ... Оның ... Қазақстандағы бір емес,
бірнеше аса ... ... ... ... бірақ олардың ешқайсысын
да әкімшіліктің ырқынан ... ... ... жібермеу. Белгілі
тарихшы М.П.Вяткин бұл саясаттың астарын ашып: “Ішкі феодалдық күрестің
асқынған сәтінде жүргізілген бұл ... ... ... ... ... ... алдымен Кіші жүзді әлсірету саясаты болды. Қазақ
қоғамының саяси әлсіздігі ғана патша үкіметіне ... ... ... ... ... ... ... еді”  деп жазды.
“Тепе-теңдік” саясатының ықпалын ең алдымен ... ... ... Ол өмірінің соңына қарай императрица Елизавета Петровнаға жолдаған
хатында: “...Мына қайсақ ордасын мен ... ... ... ... ... оған ... жол салған мен, құлыңыз, менен соң балаларым да ... ... ... ... алды. Ал бірақ жыл өткен сайын, аса жоғары
император мәртебелім, өзіңіздің маған ... ... бен ... кеміп, оның есесіне менен төменгілер өсіп барады, неге олай
екендігін түсінбедім” деп жазды.
1746 ж. ... хан ... ... ... сауда үйінде
әрбір қазақ жүздерінен 10-нан, барлығы 30 би ұстау жөнінде ұсыныс ... ... ... ... өзі ... керек еді. Бұдан ертерек ол ... ... хан мен ... ... ... ... ұстауды өтінеді. Ханның бұл ... ... ... бір ... ... ... Башқұртстан мен Қазақстан
арасына әскери бекіністер жүйесін ... екі ... ... ... ... ... Ал ... өзенінің төменгі сағасына ... ... ... пен ... ... ... жол бермеу тапсырылды. Патшалық әкімшілік үшін қазақтардың
ортаазиялық хандықтармен байланысына шек қою қиынырақ еді, ... ... да ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан
1740—1741 жж. Иран шахымен Хиуа тағы үшін таласқа түсіп, бірақ мұнда ... ... ... қоғамына тереңдеп ене бастауы, орталық билік пен жаңа
өлкенің ара ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамының ішкі өміріне жиі араласа бастауы Қазақстанда
мүлдем жаңа ... ... ... алып келді. Оның жинақы көрінісі
қазақ билеуші тобының Ресейге қатынас мәселесінде өзара қарсы тұрған ... ... ... еді. ... ... ... ... шаралары
халықтың үлкен бөлігінің, оның Төле би, ... хан, ... және ... ... ... ... жаңа ... сескене қарауына түрткі
болды. Бұл бағыттағылар Әбілқайыр ханның ... ... ... ... ... ... ... саяси тәуелділікке
ұрындырады деп түсінді. Келесі, екінші бағытты ұстанушылар, яғни ... ... ... және Есет ... ... ... байланыс орнату
арқылы сыртқы қауіптен құтылуға және ішкі ... ... ... ... ... бұл топ ... ... жеке беделіне үлкен үміт
артты. Қазақ қоғамында пайда болған бұл рухани ала ... тез ... ... өз ... бере бастады. Оны мынадай оқиғадан байқауға
болады.
Ресейдің отарлау шаралары және Әбілқайырдың ұлдарын ... ... ... өз қарсыластарын шектеуге бағытталған өтініштерінің аяқ
асты болуы оның халық пен қарсыластары ... ... ... ... еді. ... ... бір хатында хан: “Мен жіберген хаттардағы
өтініштерге байланысты бірде-бір іс атқарылған жоқ, ал ... ... ... мені ... өз жұртыммен ұрыстырып, оның алдында ұятқа қалдырдыңыздар”,
— деген ... ... ж. ... ... ... ... ... түсіп, оларды 
көшіріп алып қайтуға барған хан ... ... ... ... жасағына
кезігіп, екі арада болған қақтығыста Барақ ... ... қаза ... бүкіл қазақ даласына лезде тарап, жайсыздық туғызған оқиға еді. Алдымен
Қазыбек би мен жоңғар қонтайшысынан ... ... ... ... ала ... ... Төле бидің жанына келіп паналап, биден әділ үкім күтеді.
Билер соты ... ... ... ... ол көп ... (1751 ж.) жаулары
берген удан қаза табады.
ІІ Тарау. ... ... ... ... екінші жартысындағы
Қазақстандығы отарлық шаралары
2.1. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ-орыс қатынастары
Нұралы хан билігі. Әбілқайыр хан өлген соң 1748 ж. Кіші ... ... оның ұлы ... ... Бұл шешімді Ресей патшасы Елизавета Петровна
бекітті. Нұралы патшалық билік тарапынан бекітілген бірінші ... ханы ... ... бұл  ... ... ендігі уақытта қазақ жұрты хан ... ... ... дәрежеге бекіту немесе бекітпеу өз еркінде
екендігін білдіруі еді. Бұл ... ... ... мемлекеттігін жоюға
бағытталған алғашқы қадам, сондай-ақ “патшалық ішінде патшалықтың болуы
мүмкін емес!” деген стратегиялық ... ... ... хан да ... Әбілқайыр сияқты ел арасындағы ықпалды топтардың
қолдауына сүйене алған жоқ, сондықтан да оған ... ... ... ... еді. ... ... ол да ... жылдары жалпықазақтық
тақтан үміткер екендігін білдірді де, бірақ сыртқы істер коллегиясы ... ... ... ... ... өтінішін қолдамады, сөйтіп бекіту
грамотасында оның билік ауқымын белгілемей, жай ғана “қазақ ... ... ... қоғамын жеке хан билігі арқылы басқарудан бас тарту еді. ... дара ... ... өз ... Абылай, Барақ және басқа ел арасындағы
аса беделді билеушілерді Ресейге қарсы қоюмен тең еді. Осы жағдайды ескере
отырып, ... ... ... ... ... қоғамындағы ықпалды
топтардың бірде-бірінің басқалардан ерекше күшейіп кетуіне жол ... ... ... ... сақтау саясатын ұстануға көшті.
Сөйтіп, кейінгі ХІХ—ХХ ғасырларда жаңа ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген ресейлік қазақ
саяси элитасын басқару әдісі осылайша орныға бастаған еді.
Ресей ... бұл ... ... қазақ қоғамының ішіндегі
билеуші топ арасындағы ала ауыздықтың етек алуы, сондай-ақ Нұралы ханның ел
арасында беделінің жоқтығы қолайлы ... ... ... ... ... ... сұлтан Нұралыны хан ретінде мойындаудан бас тартып, ... ... ... ... старшындары оны өздеріне хан сайлайды.
Сөйтіп, Кіші жүз екі хандыққа бөлініп, солтүстік-батыс бөлігі ... ... ... ... ... ... ... Егер Нұралы ханның Ресейге
тәуелділігі жыл өткен сайын арта ... ... ... ... өзін ... ұстап, Хиуа хандығының қолдауына сүйенуге бейімділік танытады.
Нұралы хан билігінің әлсіреуіне оның ... ... екі ... ... ... орнықтыра алмауы да үлкен әсерін ... ... ... ... түрікмендермен арада бейбіт қатынастың орныға
қоймауы ... ... ... ... ... ... ... мыңнан аса қазақ жігіттері опат болды. Ханның Еділ мен ... ... ... ... да ... ... сипатта болды.
1771 ж. қысында патшалықтың езгісі мен зорлығынан Жоңғар жеріне ... ... хан ... және Айшуақ деген інілерімен бірге ... ... ... ... Кіші жүз ... ... халқымен ара
қатынасының шиеленісуіне алып келді. 1755 ж. Башқұртстанда Ресей езгісіне
қарсы жаңа ... бұрқ ете ... ... ... ... ығысқан елу
мыңға жуық башқұрттар қазақ ... ... ... ... ... ... үміттенді. Орынбор губернаторы И.И. Неплюев
башқұрттар мен қазақтарды өзара ... ... ... ... және
басқа қазақ билеушілеріне арнайы грамота жолдап, онда башқұрттардың малы
мен мүлкін тонап, ал өздерін ... ... ... Бұл үндеу қазақ
ауылдары арасында кең қолдау ... жоқ. ... орыс ... ... ... жетіру тайпасы жерінде қазақ-башқұрт аралас қолдары
құрылып, шекара бекіністеріне шабуылдар да жасалынды. ... ... ... ... кірісіп кеткен Нұралы мен оның ... ... ... ... ... ... орыстарға ұстап беруге
күш салады. Бұл  сатқындық әрекеттен қазақ пен ... ... ... қатынас бұзылып, өзара жаулыққа ұласуына жол ашады.
Көршілерімен араздасқан ... ... ... де ... таба ... ... ғана ... болу жолына түскен ханның рубасылармен ара
қатынасы ... ... еді. ... ... ... ... тұратын билер кеңесі де сиреп, билердің ел басқару ісіне араласу
мүмкіндігі тарыла түскен-ді. Ал Нұралы ... ... оң жақ ... ... ... әкімшіліктің келісімін ала алмауы, соның
салдарынан мал шаруашылығының дағдарысқа ұшырауы ханның ... ... 1785 ж. ... О.А.Игельстром ІІ Екатерина  патшаға
“рубасылары мен халықтың ханға наразылығы соншалықты зор, тіптен ... мен ... ... ... қарайды” — деп жазды.
1772 жылдан бастап Кіші жүз қазақтарының отарлық билік пен ... ... ... ... ... ... тұрған Сырым
батыр  өзін қолдаған рубасыларымен біріге отырып, ... ... ... ... ... ... басшыларының бұл
талабын орындап, 1785 ж. Нұралы ханды ... ... ... оған 
қызметкерімен бірге тұруға Уфадан жарамды үй бөлдіріп, күнкөріс үшін жылына
5 мың сом қаржы тағайындайды.
Жаңа басқару ... Тура осы жылы ... ... ... ... Кіші жүз ... ... жаңа жобасын
ұсынды. Ол жоба бойынша хандық билік ... ... ... ... мен ... ... өкілдерінен тұратын Шекаралық сотқа
берілетін болды. ... сот ... ... ... ... Ал ... арасында, яғни жеке рулар үшін ерекше
әкімшілік орындары – ... құру ... ... ... өз ... Шекаралық сотқа бағынуға тиіс еді. Жаңа ... ... ... ... ... ... билік  ықпалының арта
түсуіне жол ашуға тиіс болды.
Ресей үкіметі Игельстром ұсынысын қабыл ... 1786 ж. ... сот ... ал 1787 ж. Кіші ... ... руларын қамтыған
төменгі сот орындары — расправалар ұйымдастырылатын болды.
Шын мәнінде жаңа ... ... өзін ... жоқ. ... ... жойылды,
ал расправалар құрылмай  қалды. Шынайы билік ... ... ... ... ... ... ... жергілікті әкімшілік орындарына
толық тәуелді билік жүйесін құра алмады. Қоғамның ішкі өміріне ықпал ... ... ... дәстүрлі хандық басқару жүйесіне оралуға
мәжбүр ... 1791 ж. ... ... Нұралы ханның орнына оның інісі Ералы
хан  ... ел ... ... ... ... ... ... биліктің
беделін көтере алған жоқ. 1794 ж. Ералы хан өмірден өтті. Араға жыл ... ... 1795 ж. ... ұлы ... хан ... ... Есім ... хандық билік пен рубасылары арасындағы егес тереңдей түсті. ... 1797 ж. ... Есім хан ... ... ... ... ... қолынан қаза табады.
Бұл жағдай да үкіметтің хандық билікке көзқарасына өзгеріс енгізе
алған жоқ, ... ... ... ... ел ... ... өз ... сұлтандардың отырғанын жөн көрді. 1797 ж. күзде жаңа хан тағайындалды.
Ол әлжуаз, патшалық биліктің айтқанынан шыға алмайтын қарт ... ... ... ... ... сүйеніп, қазақ қоғамының орыс
билігіне тәуелділігін ... ... ... ... ... ... азаттық қозғалыс жолында тұрғандар жеңе алған жоқ. Батыр Хиуа
хандығы тарапына ығысуға мәжбүр ... ... 1802 ж. опат ... ... ... ... жеңе алған жоқ.
Абылай (Әбілмансұр) — аса ірі мемлекет қайраткері, ... ... ... ... бірі ... ... ... Есім хан, одан
Салқам Жәңгір, осы Жәңгір ханның төртінші ... ... ... оның ... Ол ... ... ... жетім қалып, Төле бидің қолында
болып, тәрбие алады. Қалмақтармен шайқас алдында өткен бір ... ... ... ... шабуылға шыққанда атасының аруағын шақырып
“Абылайлап” шауып, содан өзі де Абылай ... ... ... ... ... ... ... 30—50-жылдардағы қызметі қалмақ шапқыншылығына
қарсы қажырлы күресте өтті, ... бұл істе ... және ... ... ... ... және ... саяси қайраткер есебінде көрінді. Абылай
Жәңгір ханнан соң қалмақ тұтқынында болып қайтқан екінші қазақ ханы. ... ... ... ... ... ... белсенді түрде
араласа отырып, Абылай төніп келе жатқан қытай басқыншылығына ... ... ... ... ... ... тұру ... ұстанды.
Абылай бастаған қазақ жасақтары 1756 ж. жазда қытай басқыншыларына ... Орта ... ... ... Әбілмәмбет ханмен бірге 1740 ж.
Орынборда Ресей билігін мойындап, ант береді. Бұл антын 1762 ж. ... XVІІІ ғ. ... ... ... ... жаңа геосаяси жағдайда қазақ
қоғамының Ресей және Қытай империяларымен қатынаста ... ... ... ... ... ... қайраткер. Тәуке ханнан кейінгі
кезеңде құлдырау жолына түсіп, біржола жоқ ... ... ... ... әрекеті де Абылайдың есімімен байланыстырылуы әбден
негізді. Ол батыс пен шығыстан төнген қауіп жағдайында қазақ еліне ... ... аса ... ... өз ... тура ... қана
қойған жоқ, осы мақсатта нақты әрекеттерге де барды. 1771 ж. Түркістанда
жалпы қазақ ханы болып ... ... ... ... елші ... үш жүздің ханы ретінде мойындауды талап етті, бірақ орыс патшасы
грамотасында оны тек Орта ... ханы ... ... ... бұл
грамотаны Орынборда немесе Троицкіде алуға тиіс болды, бірақ оны алуға
бармады. Ресей ... ... ... ... ... мазмұнын жақсы ұғынған Абылай отаршыл ... ... хан ... ... Төле би және ... ... ... қазақ елінің белгілі бір бөлігінің тұрақты егіншілікпен айналысып,
отырықшы тұрмысқа өтуін қалады.
2.2. ХVІІІ ғасырдың аяғы мен ХІХ ғасырдың ... ... ... қатынастары
XVІІІ ғасырдың соңындағы саяси жағдай.  ХVІІІ ғасырдың соңына қарай
Қазақстанның үлкен ... әлі де ... ... ... ... Ресей
империясымен арадағы шекара ХVІІІ ғасырдың орта тұсындағыдай Жайық, ... ... ... ... өтті. Шекарадан алыс аймақтарға ... ... жете ... жоқ еді. ... қазақ жері Хиуамен және
Түрікменстанмен шектесті. Оңтүстік-шығыста қазақ иеліктері Іле Алатауына
жетті. Қытай ... Ұлы жүз ... ... ... ғана ... ... ... бөлігі, яғни батыс аудандары тәуелсіздігін сақтады.
ХVІІІ ғ. соңынан бастап ... ... бұл ... күрт ... ... Орталық Азия хандықтары, Ресей және Қытай ... ... ... ... ... қорғай алатын мемлекеттік қуаты жоқтығын,
сондай-ақ ішкі ала ауыздығын пайдаланып, қазақ жерін бөліске салу ... ... көше ... ... ... ... тұстан төніп тұрды. Негізгі әрі аса қауіпті
қарсылас ... ... еді. ... бойлай ену мақсатында ... ... ... ... ... одан ары ... ХІХ ғ.
басында бұрынғы бекіністер тізбегіне 19 ... ... Жаңа ... ... Бұл ... ... ... билік Қазақстаннан су мен
шұрайлы жайылымға бай көлемі 750 мың гектарлық ... ... ... ... ... мемлекеті 1758 ж. Жоңғар хандығын біржола
“тыныштандырып”, жойып жібергеннен ... ... ... ... ... Тарбағатай және Алтайда орналасқан қазақ елінің дәстүрлі мекендерін де
иемденуге күш салды, мұндағы қазақ ауылдарына алым-салық төлетті. ХІХ ... ... ... ... арта ... Ұлы жүз ... Қытай
ықпалының енуіне жол бермейтін нақты шараларды іске ... ... ғ. ... ... Ұлы ... жері ... иеліктерге бөлінді. Оның
батыс бөлігі Ташкент билігі құрамына енді. Бұл ... ... ... ... ... Фарман  билік құратын. Ол қаза болған соң
орнын жергілікті қожалардың өкілі Жүніс қожа ... ... қожа ... және
Түркістан аймақтарын өзіне қаратып, жергілікті билікті билерге беріп, хан
деген атақты жойып, қазақтардан міндетті ... ... ... ... ж. ... ... ханы Әлім хан ... алады. Әлім хан қазақ елін
Жүніс қожа тұсында орныққан тәртіп арқылы басқаруды жөн көрді. Ол ... ... ... ... олардың арасынан билер ... ... ... елдеріне қайтарды. Сөйтіп, ендігі уақытта
Ұлы жүз қазақтары Қоқан хандығына бағынышты болды.
Қоқан билігі қазақтарға Жүніс қожа ... ... ауыр ... пен ... (егіншіліктен жиналатын салық) салықтарын жинау барысында
хан әкімшілігінің адамдары түрлі сорақылықтарға, зорлыққа жол берді. ... ... ... төлеуден бас тартып,  1809  ж. қысында Әлім хан ... ... үшін ... пен ... ... әскер шығарады. Қыстың
қатты болуына байланысты әскерге өз ... ... ... ... оның ... Әлім ханға ашық наразылық білдіру орын ала ... ж. ... Әлім ... ... ... ... ... оның әскерлері бұған дейін біраз қазақ ... ... ... ... ... тұтқынға алып, біразын өлтіріп ... ... ... ... және ... аралығындағы халық ойранға
ұшырады.
Қоқан хандарының билігі солтүстік-батыста Қармақшы елді ... ... Іле ... ... ... Осы екі ... Қоқан хандығы
Ақмешіт, Мерке, Пішпек, Таушыбек сияқты және басқа бекіністер салды.
Қазақ жеріне қауіп Хиуа хандығы ... да ... Хиуа ... жері мол Сырдарияның төменгі ағысы бойын өздеріне бағындыруды
көздеді. 1806 ж. Хиуа ... ... ... хан Сыр ... ... ... Жақсы қаруланған және даярлығы бар Хиуа әскеріне
қазақ қолдары тойтарыс бере алған жоқ. ... ... ... ... зеңбірек сияқты қару, тұрақты әскер болған ... ... ... ... Ресей үкіметі мен Бұхар ханынан көмек сұраған
өтініштері қолдау таппады. Сөйтіп, қазақтар тәуелсіздігін  өздері ... ... ж. Ұлы жүз ... Қоқан билігіне қарсы көтеріліске шықты. Оны
Тентек төре атты кісі басқарды. Көтеріліс Түркістан, Шымкент, Сайрам ... ... ... ... ... ... Саны он екі мыңға шейін
жеткен көтерілісшілер  Шымкент және ... ... ... алды.
Көтерілісті басуға жіберілген Қоқан ... ұзақ ... ... ... пен Сайрамды қайтарып алды, бірақ қазақтар берілмеді. Ұзақ
қорғаныстан соң ... төре ... ... ... ... ... мойындауға мәжбүр болды. Өз ұлын Қоқан әмірі Омарға аманатқа
жіберді. Сөйтіп, көтеріліс ... ж. ... ... ... Жарғы” негізіндегі әкімшілік жүйе
Осы уақытқа шейін қазақ елінің хандық билік түрінде көрінген мемлекеттік
дербестігін жоюға даярлық ... ... ... ... ХІХ ғ. 20-жылдары
мұндай мақсатты іске асыруға қолайлы жағдай туды деп шешіп, іске ... ... бұл істі ... Орта ... бастады. Бөкей және Уәли
хандар өлген соң, енді қайтып мұнда хан ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... ... губернаторлығын
басқарған белгілі мемлекет қайраткері М.М. Сперанскийдің басшылығымен
“Сібір   қазақтары   ... ... ... ... Бұл ... құжат
бойынша Орта жүзде хандық билік жойылды. Оның ... ... ... Орта жүздің жері жеке әкімшіліктерге бөлініп,
“сыртқы округтер” аталып, Омбы ... ... ... ... ... ... ... Аягөз, Ақмола, Баянауыл, Құсмұрын, Көкпекті,
Көкшетау ... ... ... ... ... ... ... жүктелді. Оларға сондай-ақ полицейлік және ... ... ... ... ... үш жыл ... тек сұлтандар ғана сайлай алатын
аға сұлтандар тұрды. Приказдың басқарушы аппараты төрт ... яғни ... ... ұстаған екі орыс шенеунік заседателі және беделді би ... ... екі ... заседателінен тұрды. Округтер болыстарға,
болыстар ауылдарға бөлінді. Болыстық бөлу аумақтық ... ... ... ... ... ... белгілі бір рудың атымен аталатын болды.
Мәселен, Қанжығалы болысы, Қаржас болысы және ... ... ... ... жер ... ... ... қожалықтарына басқа болысқа
өз беттерінше өтуге шектеу қойылды. Бұл сол ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасынан сайланатын старшындар басқарды. Болыстарды
басқаруға сұлтандар ... ... ... ... ... ... сайлау арқылы анықталатындығын сырттай болса да
сақталғандығын көрсетуге тырысты. Ал шын ... ... ... ... қызметтерге өзіне тиімді адамдарды ғана жіберіп, тиімсіздерін
кейін ысыруды, сол сияқты округтік приказдың жұмысын оның ... ... ... ... ... ... аппаратына бекітілген шептік
казак әскерін сес көрсететін күш ретінде пайдаланды.
Хандық билікті жойған отаршыл әкімшілік қазақ ақсүйектері мен ... ... ... қарсы қойып алмау үшін алғашында олармен құйтырқы ойын
жүргізді. Округтер мен ... ... ... ... ... бірақ бұл қызметтік орындарды иемдену құқын төре тұқымдарымен қатар
өзіне ұнаған “қара” қазақтан ... ... де ... Яғни сұлтандық
мансапты иемденетін кісіні анықтауды патшалық әкімшілік өз ... ... ... ... ... ... орындарының ісіне араласуға тыйым
салынды. Заң аға сұлтан, ... ... және ауыл ... ... ... ... де ... ұшырады. Қазақ ішіндегі аса қауіпті деп
саналған мемлекеттік сатқындық, кісі өлтіру, тонаушылық, барымта, сондай-ақ
“билік ... ... бас ... сияқты қылмыстық істер билер соты
қарамағынан алынып, олар ... заңы ... ... ... ... Ал ... және басқаларды билер соты халықтың ... ... ... тиіс ... Сонымен бірге, билер сотының ... ... ол ... ... ... ... Ал бұл мәселені қарауда облыстық басшылық та қазақтың әдеттегі құқын
негізге алуға тиіс-тін.
1824 жылғы “Орынбор қазақтары жөніндегі ... ... ... ... жөніндегі Жарғы”. 1822 ж. Кіші жүзге
байланысты Орынбор генерал-губернаторы П.Эссен даярлатқан ... ... ... 1824 ж. қабылдады. Бұл құжат ... да ... ... Кіші ... ... ханы Серғазы Орынборға шақыртылып, 150 ... ... ... ... ... ... жүз үшке ... батыс бөлік – Байұлы рулары, орта ... ... және ... бұтағының аз бөлігі; шығыс бөлік – ... ... ... ... және ... тайпалары араласқан бөлік. Әр бөліктің
басында патша үкіметі тағайындаған басқарушы сұлтан ... Оның ... ... ... ... ... ... кеңесші және
заседательдерден құралды. Атқарған міндеті тұрғысынан ... ... ... ... ... ... шенеуніктеріне теңгерілді. Әрбір басқарушы-
сұлтан кеңсесінің жанында офицер басқарған казак әскери ... ... ... ауыл ... ... басқарушы-сұлтанға дейінгі барлық
қызметтегілерді шекаралық комиссияның ұсынысы бойынша ... ... ... ... жүйесі болған емес.
Патша үкіметі 1822 және 1824 жылдардағы реформалық шараларды өмірге бірден
енгізе алған жоқ. Орта ... ... ... құру 1838 ж. ... ... басқарушы-сұлтан билігі алғашында тек шекаралық ауылдарға ғана
таралды, ал одан ... ... елге ... орыс ... ... жетті. Қазақ халқы сырттан таңылған жаңа билік жүйесіне қарсылық
көрсетіп ... ... ... көп ... ... ... ... дипломатиялық және басқа да байланыстар түрінде болып
тұрған. Қазақ хандығы мен Ресей арасындағы ... ... ... тұрғанын зерттеу нысанымызға алған елшіліктер тарихы толығымен
растайды. Өздерінің дипломатиялық қарым-қатынастарында Қазақ ... ... ... ... ... тұруға, сауда-саттық және ... ... түрі ... кеңейтуге дайын екендіктерін білдірген.
Екі елдің арасында ... ... ... ... ... құруға бағытталған
ортақ әрекеттері де істелінген. Бұл одақ аса қажетті саяси құрал болды.
Қазақ хандығының мемлекет қайраткерлері өз еліне ... ... ... ... ... ғасырдың бас кезі) солтүстік-батыстағы күшті
көршісі – Ресейге назар аударған. ... ... ... ... ... ... шабуылдары жиілеп, қазақ халқының саяси тәуелсіздігінен
айырылып қалу қаупі бұрынғыдан да ұлғайды. ХVІІІ ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... екі ... жақындасуына
бағытталған шаралар анықталды. Екі елдің елшілері де Қазақ хандығы мен
Ресей ... ... ... ... тату ... ... ... тілектің екі ел тарапынан болуы – олардың сауда-
саттықты кеңейтуге, саяси байланыстарды ... ... ... ... ... ... бірінші ширегіндегі Ресейдегі
экономикалық ... орыс ... ... ... жаңа ... және өсіп келе ... өнеркәсіп үшін шикізаттар табуды күн
тәртібіне қойған болатын. Осыларды жүзеге ... үшін ... ... ... ұлғайтудың маңызын патша үкіметі жақсы түсінді. Бұл ... ... орны ... ... Орта Азия мен Шығыс елдерімен ... ... ... көпшілігі қазақ даласы арқылы өтетін. Патша
үкіметінің есептеуінше, қазақ хандығы ... ... ... сол ... жол ... қақпа ретінде болатын. сондықтан да ол
Қазақстанмен байланыстарды ... қана ... ... ... оны ... ... амалын да іздей бастады. ... ... ... бұл ... ХVІІІ ғасырдың бірінші ширегінде белгілі ... ... тек сол ... 30-шы ... ... жүзеге аса бастады.
ХVІІІ ғасырдың 30 жылдарындағы Қазақстан мен ... ... ... сол ... басты мәселе – Қазақстанның Ресейге өз
еркімен ... ... ... еді. Бұл мәселеге әсіресе ынталы болған
қазақ ханы ... ... ... ... ... ... ... міндет болатын. Оның бірі – Қазақ хандығының саяси тәуелсіздігін сақтап
қалу болса, екіншісі – патша үкіметінің жәрдемімен хандық ... ... ... ... ... қарау қазақ шаруалары үшін тыныштық
өмірді қамтамасыз ететін саяси одақ ... ... Ал ... болса,
қазақтарды өз қоластына қарата отырып, алдында ... ... ... ... ... тырысты. Патша үкіметінің Қазақстандағы алғашқы
шаралары осы міндеттерді жүзеге асыруға ... 30-40 ... ... дипломатиялық қатынастарының мақсаты, бір жағынан, қазақ шонжарларының
сыртқы және ішкі саяси жағдайын ... үшін ... ... ... ... ... Қазақстандағы өз ... ... ... іске ... ... ... 50-60 ... елшілік қатынастарда Кіші жүздегі
жер мәселесі, қазақ даласынан қашып шыққан тұтқындарды қайтару, ... тағы ... да ... ... ... орын ала бастады.
Е.П.Пугачев бастаған Ресейдегі шаруалар қозғалысы ... ... ... байланыстарының жиілеуі патша өкімет орындарының қазақ
бұқарасын бұл көтеріліске ... ... ... ... ... ... 80-90 ... қазақ-орыс қатынастары Кіші жүзде
болған ірі уақиға – Сырым Датов бастаған қозғалысқа байланысты мәселелерді
шешуге бағытталған ... ... ... ... ... жою туралы
талаптар қойылды. Алғашқы кезде патша ... ... ... ... ... ... ... басшыларының бұл талабына қызу
араласа бастады. Сырым қозғалысына қатысқан старшиналардың патша үкіметімен
тікелей елшілік ... ... ... жүз ішіндегі ықпалының едәуір
болғандығымен қатар, қазақ қоғамының ... ... сол ... ... ... бірден-бір беделді күш болғанын аңғартады.
Сонау көне заманнан ... ... ... екі ... ... ... байланыстардың орнауына, тығыз қалыптасуына
және кеңейе беруіне әкеліп соқты. Бұл ... ... ... қосыла бастағаннан кейін жаңа сатыға көтеріліп, екі ... ... ... да гөрі ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан тарихы. Очерктер, Аспендияров С., А: ...... ... ... 5 ... Т-3 ... – 2000 жыл.
3.Қазақстан тарихы. Мусин Чапай, А: Қазақ университеті – 2004
4. Қазақстан тарихы. 8 – сынып, А: ...... ... Ә. ... ... А: ... ... – 1997
6. Басин В.Я. Русско-казахские отношения в ХVІ-ХVІІ веках. Аама – ... ... Е. ... в 20-40 ... ХІХ в. А: ... 1994
8. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. А: Жалын – ... ... С.З. ... ... Казахстана конца ХVІІІ и первой половины
ХІХ века. Алма – Ата: 1960
10. История Казахстана. ... ... до ... ... В пяти томах. А.
Жалын – 1996-1997
11. Кайназаров Е.К., ... А.Е. ... ... ... ... ... Қасымбаев Ж.Қ Қазақстан тарихы (ХVІІІ-ғ – 1914 ж) А: Рауан – 1993
13. Кляшторный С.Г., ... Т.И., ... ... трех ... Қозыбаев М.Қ., Бекмаханова Н.Е. История Казахстана. А: 1991
15. Қозыбаев М.Қ., Қозыбаев И.М. Қазақстан тарихы. А: 1993
16. Н.Мұхаметханұлы. Тарихи зерттеулер. А: ...... ... Қ. ... ... А: Жалын – 1992
18. Сулейменов Р.Б. , Моисеев Б.А. Из ... ... ... ... ... – 1988 ... Толыбеков С. Кочевое общество казахов в ХVІІ-начале ХХ в. А: 1971.
20. Тынышпаев М. История казахского народа. А: ... ... ... по ... ... с древнейших времен до наших
дней. А: Ғылым – 1992 жыл.
22. Мамырұлы Кәмен. Қазақ тарихы: Оқу ... А – ... ... А. ... ... ... – 1995
24. А.Сабырханов. Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... – 1970.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХVІІІ ғасырдағы Цин патшалығы мен қазақтардың қарым-қатынасы18 бет
Оңтүстік Қазақстанға өзге ұлттардың қоныстануы5 бет
XIX-XX ғасырдағы Германия5 бет
Ордабасы кездесу және оның маңызы17 бет
Түркістан қаласының әлеуметтік-саяси тарихының мәселелері20 бет
ХVІІІ гасырдағы орыс өнері8 бет
ХVІІІ ғасырлардағы қазақ далаларында қолданған ресми іс қағаздар тілі9 бет
Хіх ғасырдағы қазақ ағартушылары және рухани мәдениет5 бет
Қазақ мемлекетінің құрылымы11 бет
Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылым тарихының зерттеудегі теориялық методологиялық мәселелері74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь