Шәкір Әбеновтың ақындық мұрасы

МАЗМүнЫ

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

Шәкiр Әбенов м½расының танымдық белестерi ... ... ... ... ... .. 8

Шәкiр Әбеновтың шығармашылық
ғ½мырбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13

Замана шындығының өрнектерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34

Тарих тағылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60

Аңыздар iзiмен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 117

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..140

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 145
К I Р I С П Е

Елiмiздiң тәуелсiздiк алуы қоғамдық өмiрде үлкен өзгерiстерге жол ашты. Ең бастысы, туған Отанымыздың аңсаған тәуелсiздiкке жетуi қазақ жұртшылығының ұлттық санасының күрт оянуына айрықша әсер еттi. Соңғы жылдарда қазақтың із тарихын, мәдениетiн, әдебиетiн, өнерiн бiлуге деген талап-тiлегi, талпынысы арта түстi.
Қазақ халқына ұлттық рухани қазынасын империялық көзқарастан аршып бұрмасыз, бүкпесiз, еш бояусыз көрсетуде әдебиеттанушы ғалымдар қыруар еңбек етуде. Халықтың рухани дүниесiне, ғасырлар бойы жинақталған мәдени қазынасына Кеңестiк заман кезiнде ел-жұрттан жасырын ұсталып, үнемi қараланып келген Шәкәрiм Құдайбердиев, Ахмет Байтұрсынов, Мiржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов iспеттес әрқайсысы қазақ мәдени дамуындағы бiрегей құбылыс болып табылатын алыптардың шығармашылық мұрасы бұл күндерi халық игiлiгiне айналды. ұзақ ғасырлар бойы жасалған фольклордан бастап, қазақ әдебиетiнiң барлық тарихи кезеңдерi жөнiнде кешегi Кеңестiк идеология ықпалымен айтылған ойлар, пiкiрлер қайта қаралып тарихи ақиқат аясында ғылыми дәйектiлiкпен сарапталуда.
Алайда қазақ әдебиетiнiң тарихында өзiнiң шешiмiн таппаған, өзiмiз жете танып болмаған, басқаға да танытуымыз қажет мәселелер баршылық. Кеңес империясының жетпiс жылдан астам уақытқа созылған отаршылдық үстемдiгiнiң нәтижесiнде қазақ халқы бiрнеше ауыр қиын кезеңдi басынан кешiрдi. Кеңестiк қатал билiктiң қыспағынан тайсалмай халықтың ауыр тағдырын, елдiң мүңын тура айтқан қазақ әдебиетiнiң өкiлдерi үнемi қуғындалып, түрмеге жабылды.
1950 жылдары қазақ әдебиетiне, қазақ ғылымына қарсы келген iндет отызыншы жылдардағы содырлы, сойқанды кезеңнiң заңды жалғасы едi. Е.Бекмаханов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайлов, Қ.Мұхаметхановтар түрмеге қамалса, Б.Кенжебаев, Т.Нұртазин, Ә.Мәметова, Ә.Қоңыратбаевтар жазықсыз қуғын-сүргiнге түсті, көптеген қалам иелерi заңсыз жазаланды.
Мiне, осындай саяси қысымды кеңес үкiметiнiң алғашқы жылдарынан бастап-ақ басынан өткерген ақындарымыздың бiрi - Шәкiр Әбенов.
Ақындар өмiрбаяны - әдебиет зерттеушiлер үнемi көңiл бөлiп келе жатқан мәндi проблема екенiн ескере отырып, өмiрi мен творчествосы күрделi, Шәкiр Әбеновтың өмiр тарихын объективтi түрде саралау маңызды болмақ. Ақынның жеке басындағы жайлардан оның өмiр сүрген дәуiрi, сол кезеңнiң саяси әлеуметтiк қайшылықтары, қоғамдық өмiр өзгешелiктерi көрiнедi. Оның творчествосы өмiр жолындағы мақсат, армандарымен толығып байығандығының куәсi боламыз.
Шығармашылық тағдыры да шытырман ақын, сталиндiк қуғындаудың қаһарына iлiгiп абақты азабын тартса да, ұстанған жолынан, өмiрлiк принциптерiнен ауытқымаған. Оның ақындық мұратына, көркемдiк-эстетикалық нысанасының мәнiн танытатын ерекшелiктердiң үлкенi - шыншылдығы.
Оның өлеңдерi заман шындығын көрсететiн өмiрдiң өзiнен туған қоспасыз таза шумақтар. Ол алғашқы колхоздастыру кезiндегi солақайлықтан бастап, кейiнгi науқаншылдыққа дейiнгi қоғамның көлеңкелi көрiнiстерiн сынады. Өлеңдерiнiң өзегiнен халық тағдыры, өз бейнесi көрiнедi. Ал, қаламынан туған қазақ елiнiң көмескi сұрлеуiнен нақты тарихынан сыр шертетiн "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", "Кейпiн батыр", "Таңшебер-Жапал", "Тоқтамыс" пен халықтың басынан өткен толып жатқан әлеуметтiк теңсiздiктi, қоғамдық қайшылықтарды көрсететiн "Ортақ арал", "Ана махаббаты", "Патша мен байғыз", "Қорқыт қобызы" атты әртүрлi аңызға құрылған поэмалары - қазақ халқының рухани мәдениетiнiң бiр саласы, өткен өмiр шежiресi, көне замандағы қилы күндер хикаясының деректi белгiсi дәрежесiнде қарастырылуы қажет. Сондай-ақ, қаламгер қазынасы бүгiнгi ұрпағын тәуелсiздiкке, бостандыққа, бiрлiкке, адамгершiлiкке, имандылыққа бағыттайтын iшкi қуаттың зор күшiн аңғартады. Осындай аса бай мұра қалдырған Шәкiр Әбенов сынды қаламгердiң шығармашылығын зерттеу ғылыми актуальды арна екенiне ешкiм де шек келтiре алмайды.
Ұлттық мұраға толық бұрылып, оны ұрпақ тәрбиесiне пайдалануға баса назар аударған шақта өткен өмiрден мол сыр шертетiн Шәкiр Әбеновтей ақынның ұлттық қорға қосқан үлесiн көрсетiп, әдiл бағасын беру бүгiнгi таңның мәселесi.
Бiздiң еңбегiмiздiң басты нысанасы - ақын шығармаларындағы заман көрiнiсi тарихи оқиғалар мен әр алуан аңыздар туралы көлемдi туындыларының тақырыбын, тарихын және көркемдiк сипатын ашу.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ибраев М. Екi дастан // Ертiс.1963. 15 мамыр.
2. Қазақ Совет энциклопедиясы. - Алматы: 1973. 2 т.7- б.
3. Марғұлан Ә. Ежелгi жыр, аңыздар.- Алматы: Жазушы, 1985.323- б
4. Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы.- Алматы: ғылым, 1973.23-б.
5. Жұмалиев Қ. ХҮШ-ХIХ ғасырдағы қазақ әдебиет.- Алматы: Мектеп,1967. 53- б.
6. Қазақ әдебиетiнiң тарихи. 1 том.. екiншi кiтап. - Алматы: Қаз ССР ғылым академ.баспасы, 1964.- 696 б.
7. Нұрғалиев Р. Арқау.- Алматы: Жазушы, 1991. 238- б.
8. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы.- Алматы: Ана тiлi,1991. 199- б.
9. Мәкенов Ә. Тарлан талант // Совхоз туы. 1976. 24 қаңтар.
10. Нұрғалиев Р. Кең тынысты ақын // Қазақ әдебиетi.1980 4 шiлде.
11. Сәрсекеев М. Шабыттың шалқар шуағы// Семей таңы.
12. Алтынбаев Қ. Тума талант// Семей таңы. 1980.28. маусым.
13. Жанғалиев Т. Қазыналы қарт// Семей таңы. 1980.28 маусым.
14. Шәрiпжанов Т. Аңыздар арнасымен //
15. Семей таңы. 1985. 21 желтоқсан.
16. Нұршайықов Ә. Қымбатты Шәке!// Совхоз туы. 1989. 8 сәуiр.
17. Тұрғанбаев Қ. Шыңғыстың шынары// Семей таңы. 1990..21 маусым.
18. Шәрiпжанов Т. Елдiң мұңын еншiлеп // Лениншiл жас.1990.23 маусым.
19. Ысқақұлы Қ. Тоқсан толғау// Социалистiк Қазақстан.1990. 20 маусым.
20. Айтов Н. Ғасырдың көзi тiрi куәгерi.// Семей таңы.1990. 21 маусым.
21. Жұртбаев Т. Тағдыр// Қазақ әдебиетi. 1990.20 маусым.
22. Ерзакович Б. Қос саңылақ // Жұлдыз.1992.2.169-б.
23. Жанбаев Қ. Наградаң құтты болсын қазыналы қарт//Семей таңы.1991.4 қаңтар.
24. Матаев Х. Көнеден қалған көз.// Семей таңы. 1994. 6 желтоқсан.
25. Ибрагимов Т. Тағдыры тарих тарланым// Семей таңы. 1994. 6 желтоқсан.
26. Ерсәлiмов Б. өмiрдiң өзi табыстырды// Семей таңы. 1994. 6 желтоқсан. өлмесеков К. Еркелеткенi де ерекше едi// Семей таңы. 1994. 6 желтоқсан.
27. Тiлеубекова М. Ақынның артында қалған бiр тҰяқ// Семей таңы.1995. 24 қазан.
28. Нұрғалиев Р. Кең тынысты ақын// Қазақ әдебиетi.1980 4 шiлде.
29. Марғұлан Ә. Ежелгi жыр,аңыздар. -Алматы: Жазушы, 1985. 366 б
30. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы.- Алматы: Ана тiлi.1991. 287б.
31. Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы. -Алматы: Ғылым,1973. 150б.
32. Жамбыл және қазiргi халық поэзиясы.- Алматы: Ғылым, 1975. - 270 б.
33. Халық ақындары творчествосының көркемдiк сипаты. - Алматы: ғылым, 1982. 115-125 б
34. Жұртбаев Т. Тағдыр // Қазақ әдебиетi. 1990. 22 маусым.
35. Қазақ әдебиетiнiң тарихы.- Алматы. I том. екiншi кiтап. 1964.372б.
36. Ерзакович Б. Қос саңылақ// ЖҰлдыз.1992. 2.169-173 б.
37. Туғанбаев К. Асыл сөздiң зергерi // Семей таңы. 1976. қаңтар.
38. Сәрсекеев М. Шабыттың шалқар бұлағы// Семей таңы.1980. 27 шiлде
39. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң Семей бөлiмшесiнiң архивi. Фонд 1А IС- 2609 .
40. Әбенов Ш. Қозы Көрпеш - Баян сұлу// Әдебиет майданы.1937.6. 34-39 б.
41. Әбенов Ш. Ұлы құрылыс// Әдебиет және искусство. 1938.12.43- б.
42. Әбенов Ш. Кейпiн батыр // Әдебиет және искусство. 1939.1.53- 62 б, 2.79-89 б.
43. Ақындар айтысы. Семей облыстық баспаханасы. 1958.
44. Әбенов Ш. Кейпiн батыр. - Алматы: Қазақтың мемлекеттiк көркем әдебиет баспасы, 1962. 116-б.
45. Әбенов.Ш Қозы Көрпеш - Баян сұлу. - Алматы: Жазушы, 1965.115- б
46. Айтыс. - Алматы: Жазушы,III том. 1966 .-664 б.
47. Әбенов.Ш Ортақ арал. - Алматы: Жазушы,1968.- 88 б
48. Әбенов Ш. Шыңғыстау. - Алматы: Жазушы.1980.-287 б.
49. Әбенов Ш. Шыңғыстау сазы. - Алматы: Жазушы, 1985.-110 б.
50. Әбенов Ш. Дастандар. - Алматы: Жазушы,1991.-335 б.
51. Әбенов Ш. Жайлауда //Ертiс.1965. 7 тамыз
52. Әбенов Ш. Шыңғыстау ақындары// Семей таңы.1979. 27, 28 сәуiр
53. Мұхтар туралы толғау. Сонда. 1967.24 желтоқсан.
54. Әдiлдiк. Сонда. 1977. 14 наурыз.
55. Абайдың ақындығы. Сонда. 1970. 29 шiлде. Менiң сырым. Жайлау түнi.
56. Мектеп оқушыларына. Ақындық туралы. Сонда.1980.27 шiлде.
57. Алдағы партия сьезiне. Iнiге наз. Серiгiм менiң - сексен бес. Сонда. 1985. 21 желтоқсан.
58. Бiлгiш. өлең жазу оңай ма? Ақындар туралы. Сонда. 1988.23 шiлде.
59. Есiмдегi. Ақын. Сырым. Кездесу. Сонда. 1982. 7 тамыз.
60. Сүйемiн туған елдi, елiм қазақ. Сонда. 1994. 6 желтоқсан.
61. Әбенов Ш. Мұхтарға.// Совхоз туы. 1967.12 желтоқсан. Халық мұддесiн бәйгеге тiкпейiк. Сонда.1971. 19 тамыз. Тәжiрбием. Жағдайым. Әңгiмешi. Сонда. 1986.11 наурыз. Маскүнем шебер. /Әңгiме/ Сонда. 1980. 17 май.
62. Әбенов Ш. Толғау // Абай ауылы. 1990. 7 шiлде. Халықтың бiрiкпесе ынтымағы. Сонда. 1990. 27 желтоқсан. Ақын. Сонда. 1990. 19 маусым.
63. Әбенов Ш. Тарбағатай//Мәдениет және тұрмыс. 1961.5.17-б.
64. Әбенов Ш. Жайлау түнi. Ақын// Қазақ әдебиетi.1976.9 қаңтар.
65. Әбенов Ш. Елiме хат.Қызым Дауаға хат. Әуелi бұл колхозды бастық жедi. Колхозшы үлесем деп жылдық табыс. Бiреудi надан деймiз оқымаса. Осы елдi табанға сап жүн ғып жедi.// ЖҰлдыз.1989.6. 48-49 бет.
66. Әбенов Ш. Батаменен ер көгерер// Абай. 1992.1.77-б.
67. Әуезов М.Әдебиет тарихы.- Алматы: Ана тiлi 1991.-240б.
68. Ысмайылов Е.Ақындар. - Алматы: 1956. -340 б
69. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелерi. -Алматы: Қаз. мемлек.көркем әдебиет баспасы, 1958-402 б
70. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. - Алматы: Жазушы,1966 348 б
71. Бердiбаев Р. Эпос-ел қазынасы - Алматы: Рауан, 1995.-350 б
72. Ыбыраев Ш. Эпос әлемi -Алматы: ғылым, 1993-229 б.
73. Ахметов З. өлең сөздiң теориясы - Алматы: Мектеп, 1973. 212 б.
74. Қабдолов З. Сөз өнерi. - Алматы: Қазақ университетi, 1992,-352 б.
75. Қирабаев С. Әдебиетiмiздiң ақтаңдақ беттерi. - Алматы: Бiлiм1995.- 286 б.
76. Нұрғалиев Р. Арқау . - Алматы: Жазушы, 1991-570 б.
77. Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы көркемдiк кепiлi. - Алматы: Жазушы, 1989.-183 б.
78. Еспенбетов А. СҰлтанмахмҰт Торайғыров. - Алматы: Ғылым, 1992- 200 б.
79. Тiлепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. - Алматы: 1994.
80. Мағауин М. Ғасырлар бедерi.- Алматы: Жазушы, 1991. –430 б.
81. Ергөбеков Қ. Жақсыдан қалған сөз. - Алматы: Жалын, 1991, 310 б
82. Сыдиықұлы Қ. Халқымен қайта табысқандар. - Алматы: Ана тiлi, 1997.-175 б.
83. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының көркемдiк бейнелiгi. - Алматы: 1991.
84. Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және бейнелеу проблемалары. - Алматы: ғылым, 1982. 16-б.
85. Әлiмқұлов Т. Жұмбақ жан. - Алматы: Жазушы. 1993. - 221 б.
86. . Әуезов М. Абай Құнанбаев. - Алматы: ғылым 1967. –390 б.
87. Мұқанов С. Жарқын жұлдыздар. - Алматы: Мектеп 1964. 352 б.
88. Тiлеубекова М. Ақынның артында қалған бiр тҰяқ.//Семей таңы. 1995. 24 қазан.
89. Қазақ ССР тарихы.- Алматы: ғылым. 1983. 5 томдық.3том. - 460 б.
90. Назарбаев Н.Ә. Құшағымыз бауырларға айқара ашық.//Егемендi Қазақстан. 1992. 2 қазан.
91. Халық әндерi мен халық композиторларының әндерi.
92. Берiкбол КөпенҰлы. - Алматы: өнер. 1992. -322 б.
93. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын шәкiрттерi.- Алматы: Дәуiр,1993- 224 б
94. Сәдуақасұлы Ә. Тарихыңды танып бiл.- Алматы:
95. Шартарап, 1996- 205 б.
96. Өлмесеков К. Еркелеткенi де ерекше едi// Семей таңы. 1994.6.желтоқсан.
97. Сәрсекеев М. Шабыттың шалқар бұлағы// Семей таңы. 1980.27 маусым.
98. 53. Жанбаев Қ. Наградаң құтты болсын, қазыналы қарт.// Семей таңы.1991.4 қаңтар.
99. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. - Алматы: Қазақстан мемлекеттiк көркем әдебиет баспасы.1959. - 398 б.
100. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиетi. 1 бөлiм- Алматы: 1950. 123- б.
101. Қайырбеков Ғ. Үш қайтарма. Естелiк // Жұлдыз. 1975.12.113 б.
102. Ақындар шықты айтысқа. - Алматы: Қазақтың
103. мемлекеттiк көркем әдебиет баспасы, 1960. Айтыс. III
104. том. Жазушы. 1966.
105. 58. Елеукенов Ш. - Мың дос аз, бiр жау көп // Заман –
106. Қазақстан. 1999, 9 көкек.
107. 59. Алтынбаев К. Шыңғыстың қойнауындай қатпар-қатпар //
108. Семей таңы. 1990.21 маусым.
109. 60. Ақынның жеке архивiнен.
110. 61. Әбенов Ш. Әдiлдiк// Семей таңы. 1971.10 март.
111. 62. Аитов Н. ғасырдың көзi тiрi куәгерi // Қазақ әдебиетi.
112. 1990.22 маусым.
113. 63. Ибрагимов Т. Тағдыры тарих тарланым // Семей таңы.
114. 1994. 6 желтоқсан.
115. 64. өлмесеков К. Еркелеткенi де ерекше едi // Семей таңы.
116. 1994. 6 желтоқсан.
117. 65. Құрманбеков М. Дана қария// Абай ауылы. 1994.31 қазан.
118. 66. Туғанбаев К. өлең үшін жаралған // Семей таңы. 1980.27
119. маусым.
120. 67. Жанғалиев Т. Шыңғыстаудың бiр шыңы опырылды.//
121. Абай ауылы. 1994.30 қазан
122. 68. Әбенов Ш. Батамен ер көгерер// Абай 1992 1.77-б.
123. 69. Матаев Х. Топырағың торқа болсын, Шәкiр баба// Абай
124. ауылы.1994. 31 қазан.
70. Алтынбаев Қ. Азагүл// Семей таңы. 1
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БIЛIМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛIГI
СЕМЕЙ УНИВЕРСИТЕТI
Айбар Қадыров
АҚЫНДЫҚ ӘЛЕМ
Семей
2006
ББК 83.3 Каз.
Қ ... ... ... филология ғылымдарының докторы, профессор
А.С.Еспенбетов
Пiкiр жазғандар:
филология ғылымдарының докторы, профессор
Т.Жұртбай;
филология ғылымдарының докторы, профессор
Қ.П.Жүсiпов
Қ 12 А.Қ. ... ... ...... - ... ... ... университетi. - 2006 ж. - 154 бет.
ISBN 9965-533-28-8
Бұл зерттеуде жыр ... ... ... ... ... мұрасы
тұңғыш рет сараланып, сөз болады. Ақынның көпшiлiкке беймәлiм өмiрi ... ... ... ... ... деректермен айқындалады.
Ақынның тарихи тақырыпқа және аңыз әңгiмелер негiзiнде жазылған
поэмалары кеңiнен талданады.
Еңбек ... оқу ... ... ... ... студенттерге және әдебиеттi сүйетiн көпшiлiк оқырманға
арналады.
ББК 83.3Каз.
Қ
ISBN 9965-533-28-8 ( ... А.Қ, ... I Р I С П ... тәуелсiздiк алуы қоғамдық өмiрде үлкен өзгерiстерге жол
ашты. Ең бастысы, ... ... ... тәуелсiздiкке жетуi қазақ
жұртшылығының ұлттық санасының күрт оянуына айрықша әсер еттi. ... ... із ... ... әдебиетiн, өнерiн бiлуге ... ... арта ... ... ... ... ... империялық көзқарастан аршып
бұрмасыз, бүкпесiз, еш бояусыз көрсетуде әдебиеттанушы ... ... ... ... ... дүниесiне, ғасырлар бойы жинақталған мәдени
қазынасына Кеңестiк заман кезiнде ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов, Мiржақып Дулатов,
Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек ... ... ... ... мәдени
дамуындағы бiрегей құбылыс болып табылатын ... ... ... ... ... игiлiгiне айналды. ұзақ ғасырлар бойы жасалған
фольклордан бастап, қазақ ... ... ... ... жөнiнде
кешегi Кеңестiк идеология ықпалымен айтылған ойлар, пiкiрлер қайта қаралып
тарихи ... ... ... ... ... ... әдебиетiнiң тарихында өзiнiң шешiмiн таппаған, өзiмiз
жете танып болмаған, басқаға да танытуымыз ... ... ... ... ... ... ... уақытқа созылған отаршылдық үстемдiгiнiң
нәтижесiнде қазақ халқы бiрнеше ауыр қиын ... ... ... Кеңестiк
қатал билiктiң қыспағынан тайсалмай халықтың ауыр тағдырын, ... ... ... ... ... ... үнемi қуғындалып, түрмеге жабылды.
1950 жылдары қазақ әдебиетiне, қазақ ғылымына қарсы келген iндет
отызыншы ... ... ... ... заңды жалғасы едi.
Е.Бекмаханов, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... Т.Нұртазин, Ә.Мәметова, Ә.Қоңыратбаевтар жазықсыз қуғын-
сүргiнге түсті, көптеген ... ... ... ... ... саяси қысымды кеңес үкiметiнiң алғашқы жылдарынан бастап-
ақ басынан өткерген ақындарымыздың бiрi - Шәкiр ... ... - ... ... ... ... бөлiп келе жатқан
мәндi проблема екенiн ескере отырып, өмiрi мен творчествосы ... ... өмiр ... ... ... саралау маңызды болмақ. Ақынның
жеке ... ... оның өмiр ... ... сол кезеңнiң саяси
әлеуметтiк қайшылықтары, қоғамдық өмiр өзгешелiктерi ... ... өмiр ... ... ... толығып байығандығының
куәсi боламыз.
Шығармашылық тағдыры да шытырман ақын, сталиндiк қуғындаудың қаһарына
iлiгiп абақты азабын тартса да, ... ... ... ... Оның ... ... көркемдiк-эстетикалық нысанасының мәнiн
танытатын ерекшелiктердiң үлкенi - шыншылдығы.
Оның өлеңдерi заман шындығын көрсететiн өмiрдiң өзiнен туған ... ... Ол ... ... кезiндегi солақайлықтан бастап,
кейiнгi науқаншылдыққа дейiнгi қоғамның көлеңкелi көрiнiстерiн сынады.
Өлеңдерiнiң өзегiнен халық ... өз ... ... Ал, ... ... ... көмескi сұрлеуiнен нақты тарихынан сыр шертетiн (Қозы
Көрпеш - Баян ... ... ... ... ... ... ... өткен толып жатқан әлеуметтiк теңсiздiктi, қоғамдық
қайшылықтарды көрсететiн ... ... (Ана ... (Патша мен байғыз(,
(Қорқыт қобызы( атты әртүрлi аңызға ... ... - ... ... ... бiр ... ... өмiр шежiресi, көне замандағы қилы
күндер хикаясының ... ... ... қарастырылуы қажет. Сондай-
ақ, қаламгер қазынасы ... ... ... ... ... имандылыққа бағыттайтын iшкi қуаттың зор күшiн аңғартады.
Осындай аса бай мұра ... ... ... сынды қаламгердiң
шығармашылығын зерттеу ғылыми актуальды арна екенiне ешкiм де шек ... ... ... ... оны ... ... ... баса
назар аударған шақта өткен өмiрден мол сыр шертетiн Шәкiр Әбеновтей ақынның
ұлттық қорға қосқан ... ... әдiл ... беру ... ... ... ... нысанасы - ақын шығармаларындағы заман
көрiнiсi тарихи оқиғалар мен әр алуан аңыздар туралы ... ... ... және ... сипатын ашу.
Ш. ӘБЕНОВ МҰРАСЫНЫҢ ТАНЫМДЫҚ
БЕЛЕСТЕРI
Ш.Әбеновтың өмiрбаяны және оның шығармалары бұған дейiн жан-жақты
зерттелiп, ... ... ... жоқ. Оған ... ... ... келеңсiз көрiнiстерiн жырлап iстi болғаны үлкен ... ... ССР ... ... 1961 ... 2 наурыздағы шешiмiмен толық
ақталғаннан кейiн ақын және оның жеке ... ... ... /1/ ... ... еңбектерде, ғылыми мақалаларда аталып өтiп
/2/ 80,90 жасқа толған уақыттарында баспасөздерде ой-пiкiр айтқан мақалалар
/3/ ақындардың айтқан ... ... ... ... Бiрақ ол туралы көлемдi
ғылыми ... ... ... осы ... ... да ... бағалы мұрасын таныстыруда, талдауда үлкен-үлкен ғылыми еңбектер
тудыруда ... ... ... ... ... ... ақындық қуатын танытатын биiк ұрдiстi тамаша поэмалары
туралы алғашқы сұбелi, ғылыми пiкiр айтып, лайықты ... ... ... ... докторы, профессор, Қазақстан республикасы ғылым
академиясының корреспондент мүшесi Рымғали Нұрғалиев (Кең ... ... осы ... ... де көлемдi, қызықты да тартымды (Қозы Көрпеш
- Баян сұлу(, (Кейпiн батыр(, (Таңшебер - Жапал( ... ... ... ... ... ... зерттеушiлерге бағыт ... ... де ... ... ... ... ... фольклор мен
жазба әдебиет дәстүрінiң жақсы ... ... ... ... ... ... фольклор қазынасынан алған дүниелер
көп, ал пейзажда, диалогта, монологта, сюжет ... ... ... ... әдебиет дәстүрі барлығын айту дұрыс( /4/,- деп
ауыз ... ... жете ... ... ... ... мен еркiн
байланыстырғанына да баса назар аударған.
Шәкiр Әбеновты ... ... ... ... ... ... - (Қозы Көрпеш - Баян сұлу( поэмасы.
Осы жырдың көне нұсқаларын зерттеушi белгiлi ғалымдар Әлкей Марғұлан,
Әуелбек Қоңыратбаевтар өздерiнiң ... /5/ ... ... - Баян ... тағы бiр ... көп жаңалық қосып, ... ... ... ақын ... Әбенов(- деп атап өткен. Профессор Ысқақ Тәкiмүлы
Дүйсенбаев қазақ фольклорының ең бiр мол ... ... ... ... лиро-эпосы( атты еңбегiнiң /6/ соңғы тарауында Шәкiр
Әбеновтың ... ... - Баян ... ... ... ... ... ауысып, кемелдене, көркейе түскенi сөз болады.
Халық ақындары творчествосының көркемдiк ерекшелiктерiн ... ... ... ... ... ғылымының докторы С.Негимов
(Халық өлеңiнiң ұйқасы мен ырғағы(, ... ... ... ... ... /7/ атты ... еңбектерiнде Шәкiр Әбенов шығармаларына да
жиi назар аударған.
Ш.Әбенов өмiрi және ... ... ... нысанасы туралы
Б.Ерзакович сынды музыка зерттеушiсi, Ә.Нұршайықов, ... ... ... ... ... Х.Матаев, Т.Ибрагимов,
Т.Жанғалиев, К.Өлмесеков, М.Тiлеубекова сияқты ақын, жазушы, журналистердiң
түрлi проблемалар арнасында қарастырған мақалаларын атап айту ... ... ... Т. Жұртбаев кеше ғана қасымызда жүрген Шәкiрдiң
өмiрiнiң жұмбақ болып келген ... (Аты ... ... ... ... ... оның өмiрi көзi ... айтылуы керек. Әйтпесе кейiн
ақиқат пен аңыздың арасын ажырата алмай ... /8/, - деп ... ... өмiрi ... ... көлемдi еңбектерге нағыз түнба болары анық.
Шәкiр Әбеновты тағы бiр ... ... ... ... ... ... тарихы( атты көлемдi еңбекте Кеңес дәуiрiнiң
алғашқы кезеңiндегi қазақ ақындарының ... әнге ... ... ... ... ... ... Әбенов (Қозы Көрпеш - Баян
сұлудың( өзi айтатын ... ... ... ... оннан артық әуенге
қосып орындайды. Онда Арқаның әсем сазды музыка ырғағы айтылатын оқиғаға,
сөйлейтiн сөзге орай ... ... /9/,- деп ... ... қабiлетiн
атап өтсе, музыка зерттеушi Б.Ерзаковичтiң (Шәкiр ақын( атты ... ... ... рет ... ... магнитофоным болды, ол
бiрнеше сағат ұдайы, арасында ... алып осы ... ... вокальдық
номерлерiн айтып шықты. Шәкiр бұл номерлердi бұдан бұрынғы текстерден өзге
сарынмен орындады. Осының ... ... ... ауыз екi ... ... ... ... негiзгi нақты бөлiгiн құрайтын,
сонымен қатар Шәкiрдiң ... ... ... орындаушылық
тәжiрбиесi жоғары екенiн айғақтайды ( /10/,- ... ... ... ... ... екендiгiмен қоса, ән айту қабiлетiн жоғары
бағалағандығын көремiз.
Шәкiр Әбенов ... ерте бала жiгiт ... ... танылып
қалыптасқанымен, тағдыр тәлкегiне байланысты ... ... ... ғана ... - ... ... ... журналдарда басыла бастады.
Ақын туралы кейiннен басылып жүрген ... ... атты ... ... (Айқап( журналында жарыққа шыққандығы туралы жиi айтылуда ... ... ... бұл ... ... ... ... 1911-
1915 жылдардың тамыз айына дейiн ғана шығып тұрған.
Ақынның 1919 ... ... ... уақыт саясатына үйлеспеген
өлеңдерi Семей қалалық ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң ... ... ... ... өлеңдерiнiң кейбiрi осы жазылған ... ... 1936 ... ... ... ... мен поэмалары республикалық,
облыстық газет- журналдарда жариялана бастады.
Қазақ халқының әдебиет, өнер, мәдениет тарихында ерекше маңызы ... және ... ... ... ... ... ... ықпалы
ерекше. Оның алғашқы поэмалары, өлеңдерiнiң алғаш баспа бетiнде көрiнуi ... ... ... 1937 жылы осы ... ... Көрпеш - Баян
сұлу( поэмасы /13/ ... 1938 жылы ... (Ұлы ... /14/ ... 12 ... жарыққа шықты. 1939 жылы (Кейпiн батыр( /15/
поэмасының толық нұсқасы осы ... ... ... өмiрiнiң тар жолда тайғақ кешкен тағдырына байланысты
1940 ... ... 1960 ... ... шығармалары баспа бетiнде ... Тек, 1957 ... ... ... ... Тәңiрберген Әмiреновпен
айтысқан айтысы (Ақындар айтысы( деген атпен шағын кiтапша болып, 1958 ... ... ... ... шықты /16/.
Ақын өлеңдерiнiң аудандық, облыстық, республикалық газет, ... ... ... ... ... ... 60-шы жылдардан берi
қарай, 1962 жылы ... ... ... ... ... және ... - Жапал( поэмалары (Кейпiн батыр (деген атпен /17/
жеке кiтап болып басылса, 1965 жылы ... ... - Баян ... ... баспасынан жеке кiтап болып /18/ шықты. 1966 жылы Қазақ ССР ... ... ... ... және ... ... Ұйымдастырған
(Айтыс( жинағының III томынан /19/ Тәңiрберген ... ... да ... орын ... 1968 жылы осы (Жазушы( баспасынан ... атты ... /20/ жеке ... ... ... ... ... толған торқалы тойына орай, әр жылдары жарық көрген
(Кейпiн батыр(, (Қозы Көрпеш - Баян сұлу(, (Таңшебер - ... ... ... ... ... /21/ 1980 жылы ... ... болып
басылып шықты.
Ғасырға жуық өмiр сүрген ақын 84 жасында тың, көлемдi (Ана махаббаты(,
(Патша мен ... ... ... ... ... ... ... /22/ 1985 жылы (Жазушы( баспасынан жарыққа шығарды. ... ... 1991 жылы ... ... ... /23/ шыққан кiтабына ... ... ... ... ... ... Көрпеш -
Баян сұлу( поэмасы, қайталанып басылған (Таңшебер - Жапал(, (Кейпiн батыр(
поэмалары ... ... көзi ... ... жарыққа шыққаны поэмалары ғана
болды. өлеңдерi алпысыншы жылдардың басынан аракiдiк болса да ... ... ... - ... ... қатаң тексерiсiнен
өтiп барып жарияланып тұрды.
Ақынның өлеңдерi тоқырау жылдарындағы тоңның жiбiмеуiнен, егемендiк
алып ел ... ... ... ... өз ... жеке кiтап болып әлi де
жарық көрген жоқ.
Көрiп ... ... жуық өмiр ... ... ... қосылатын көлемдi онға тарта поэмалар жазған, заман ... ... ... ... ... ... шығармаларының толық
жарыққа шықпай, зерттелу ауқымының өте жұтаңдығына назар аударып, талдау
жүргiзiп, зерттеу кезегiн ... ... ... ... ... негiзгi нысанасы бүкiл саналы ғұмыры тағдыр тәлкегiнде
өтсе де жасқанбай айтарын айтып, он ... ... де ... ... Шәкiр Әбеновтың өмiрi мен шығармашылығын халыққа насихаттау 110
жылдық торқалы тойында ұрпаққа үлкен сый ... ... ... ... ... жұмыстың өзегiне айналмағандықтан осы еңбегiмiзде
ақын өмiрiн саралау, оның бай әрi сан-салалы ... тән ... ... шындығын, көркемдiк ерекшелiктерiн, идеялық-тақырыптық
арналарын ашып көрсету көзделедi.
Еңбектiң алға ... ... мен ... орындау барысында қазақ
әдебиетiнiң тарихы, сыны, теориясы және фольклористика саласындағы М.Әуезов
(25), Е.Ысмайылов (25), Қ. Жұмалиев (27), А. ... (28), ... ... (30), ... (31), З. ... (32), С.Қирабаев (33),
Р.Нұрғалиев (34), Ә. Нарымбетов (35), А. Еспенбетов (36), Ж. ... ... (38), Қ. ... (39), Қ. ... (40),
С.Негимов (41) еңбектерiн назарда Ұстадық.
Еңбектiң әдiстемелiк сипатын анықтауда ... ... ... ... ... тұтас бiр әлем ретiнде жүйелi ... ... ... ... ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ
ҒҰМЫРБАЯНЫ
Әдебиеттану ғылымында жекеленген тұлғаларды зерттеу, олардың өмiрi мен
әдеби ... ... ... әдiл ... беру - ... ... көңiл бөлiп келе жатқан мәндi проблема. Ұлы Мұхтар Әуезов: (Бiзде бұл
уақытқа дейiн Абайдан арғы ақынның өмiрi ... ... ... ... ... ескiлiгiне көз салып, жинастырып жүрген азаматтардың ... бiр ... осы болу ... /42/, - деп баса мән бергенi тегiн
емес. Абай өнернамасы хақында жемiстi iзденiстер жасай келе Тәкен ... ... ... ... қыры мен сыры дәуiрлердiң
барысында ашыла түседi( /43/, - десе, профессор Арап Еспенбетов: ... оның ... ... ... мен ... - ... көзқарасындағы эволюцияны айқындауда жетекшi қызмет атқаратындығын
ешкiм де жоққа шығара алмаса керек(/36/, - деп ... ... ... ... ... пiкiрлерi жеке тұлғаларды зерттеушi ... ... ой ... ... Әбеновтың ешкiмге ұқсамайтын бай әдеби мұрасын былай қойып,
дүниеден өткенiне он ... жыл ... да ... ақиқат пен аңызды
ажыратар тұстары жетерлiк. Оның ... ... ... түрлi өнер
иелерiмен аралас-құраласы ел аузында әлi де өз ... ... ... ... Шәкiрдiң өмiр тарихына, заманына, өскен ортасына, тарихи
деректер мен архив материалдарына жете ... ... ... ... арғы аталары айналасына белгiлi дәулеттi, басшы, белдi,
адамдар болған екен. Шәкiрдiң аталары туралы ел ... ... да ... ... бiрi - Кiбiт әженiң хикаясы.
Шәкiрдiң төртiншi атасы Ертiсбай мыңды айдаған бай болыпты. Оның ... ... келе ... ... қару-жарақ асынған, өзi шаршап-шалдыққан
қыз жолығыпты.
- Менiң атым - Кiбiт. Қалмақ ханының қызымын, ... ... ... ... ... кiм де ... ... тиемiн деп шығып едiм. Сен кезiктiң, ... ба? - ... қой ... шөп ... адам екен, кесiмдi сөзiн айта алмай:
- Әкем бiледi... деп күмiлжидi.
- Әкесi:- Құдай кезiктiрген шығар, үйлен, - деп ... ... ... ... ... ... зергер, өнерлi жұрт болыпты. Бiтiмбай
ержүрек, қатты, қатыгез адам екен. ... ... ... ... ... ... бiрi. Сол ... балаларының
iшiндегi ең мықтысы Әбен - Меккеге
барып қажы атанған, мұсылманша ... өз ... ... ... ... өмiрiне үлкен бiр келеңсiз әсер қалдырған айтулы оқиғада, ... ... ... жағының белдi адамы /44/. Алдағыны болжайтын
көрiпкелдiгi де болған.
Шәкiрдiң азан шақырып қойған аты - ... ... ... қойған
аты. Ақынның қызы Сананың айтуы бойынша ... кiшi ... аяғы ... түс ... ... ... ақ боз ат ... Ақ боз аттың ерiнiң қасы
қисық екен. Осы бала дана болады, түсімдi кешке жақын көрдiм. Тегi артында
ұрпақ қалмайтын ... ... деп, (А, ... артында ұрпағы қалмаса да,
бергенiне шүкiр( - деп, атын ... ... ... ... ... Әбен ... ... болған, әкесiнiң
ықпалымен ерте ауыл молдасынан мұсылманша хат таныған. Семейдегi приходская
школада үш жыл оқыған. Мұсылманша және ... ... ашып ... ... зерек, зейiндi, сергек Шәкiр өнер-бiлiмге құштарлығы ... ... ... ер балалар гимназиясына оқуға түседi. 1916 жылғы көтерiлiске
байланысты ... ... ... ... ... туралы, ақынның қызы
Сана қынжыла еске алады.
1914 жылы 13 жастағы Шәкiрдi әкесi Әбен Көсембай ... ... ... /12/. Шәрәпиден Алматы облысына қарасты Матай темiр
жол ... қызы ... ... ... ... ... ... сауат алып, азамат қатарына қосылып, ат ... ... ... ... кезеңмен дәл келдi. Ақ патшаны 1916 жылғы маусым
жарлығы, алым салықтың көбеюi, жергiлiктi халықтың ... ... ... жылғы Ұлт-азаттық қозғалыстың басталуына әкеп соқтырды. Қазақстандағы
көтерiлiс Орта Азиядағы сияқты, патшаның 1916 ... 25 ... ... кейiн көп кешiкпей басталды, бұл указ халықтың шыдамын
тауысып, ұлт-отарлық езгi мен орта ... ... ... бас ... болды. /46.460/.
Ақынның өмiрiне үлкен әсерiн тигiзген 1917 жылғы ұлы ... ... ... ... ... дүние жүзi ... ... (Бiз 1917 жылы да ... ... ала ... ... ... толық түрмады. Отаршыл Ресейдiң кесiр
саясатын мирас еттi( /47/,- деуi бұлтартпас ... ... ... ... ... ... оның ... түсінiп болмаған халықтың сергелдеңi басталды. ... ... ... ортасында қалың халықпен бiрге болды, оның қасiретiн
көзiмен көрдi.
Ресей қоғамы екiге ... ... ... екi ұдай ... ... ... мен көзi ашық қазақ зиялыларының мақсаты-
отаршылдықтан құтылып, елiн, жерiн бөлiп алып жеке ел болу ... Олар ... ... ... жалпы қазақ халқының қамын жедi. ұрандары (Оян,
қазақ( болып, отаршылдықтан құтылып, теңдiкке, ... ... ... ... ... ... ... жүзi қазақтары
Құрылтайындағы сөзiнде: (Бiз 1917 жылы да ... ... ала ... ... ... ... ... Отаршыл Ресейдiң кесiр
саясатын мирас еттi( /47/,- деуi ... ... ... ... ... келген өзгерiс, оның жақсылық,
жамандығын түсінiп болмаған халықтың сергелдеңi ... ... ... ... ... ... ... бiрге болды, оның қасiретiн
көзiмен көрдi.
Ресей қоғамы екiге бөлiнiп, қарама-қарсы тұрып, екi ұдай ... ... ... мен көзi ашық қазақ зиялыларының мақсаты-
отаршылдықтан құтылып, елiн, ... ... алып жеке ел болу ... Олар ... мұддеге бөлiнбей, жалпы қазақ халқының қамын жедi. ұрандары (Оян,
қазақ( ... ... ... теңдiкке, бостандыққа ұмтылу болды.
Тума дарынды Шәкiр жастайынан айналасындағы ақындардың өлеңiн жаттап,
ақындық ортаның ... ... ... жас ... өнерге деген қызығушылығын оятқан бiрден-бiр адам
- ... ... - ... ... ... қазiргi Шығыс Қазақстан
облысы, Абай ауданы, ... ... ... ... әншi, ... ... Сондай-ақ цирк өнерiнiң асқан шеберi. ұзын екi ... ... ... атқа ... ... Екi ... ... арқан
оратып кергiзедi де, арқанның бойымен жалаң аяқ ... ... ... ... Абайдың өнерпаз шәкiрттерi Шәкәрiм, ... ... ... дос ... ... ... ... өнерiн зерттеушi, терең бiлгiр ғалым Борис
Ерзакович (Шәкiр ақын( атты мақаласында (Шәкiр өзiн ... ... ... ... ... деп ... Оның айтуынша, Ағашаяқтың
тағдыры қиындау болған көрiнедi. өзi ... ... ... ... ән салып, көп уақыт Шәкiрдiң үйінде тұрып, олардың шаруасына
қолғабыс тигiзген, өзi ... ... ... ... әрi өте ... Жұртбаев ақынның өмiрi туралы өз аузынан алып, жарыққа шығарған
мақаласында (Есiмдi бiлгелi ерке ... ... үш ... ... ... ән ... ел ... Сөйтiп жүріп сонау күншығыс Алтайды аралап, Би
қаласының Қосағаш, Саяаша, Күреашаның да дәмiн таттым( /8/,- деген ... ... ... ... ... бастау болары анық. Жас жiгiт
кезiнде серiлiк құрып, серуендеп, ел аралап, жыр ... ән ... ... ... және өзi де ән ... ... ... өнерпаз болып
қалыптаса бастады. Бүгiнгi таңда көпке танымал, әнiмен айтылып жүрген
(Алтай аруы(, ... ... ... ... осы ... ... ... ақындық өнерiнде пiр тұтқан Абайдың өлеңдерiн жаттап,
Шәкәрiмнiң ... ... ... ... ... танысып,
Әсетпен сөз қағыстырғаны да осы уақыт.
(Ел ... ... ... Уәсiлбай деген адамның үйінде атақты
Әсет әндi аңыратып отыр екен. ... ... ... ащы, ... ... Мен де (Тарбағатай( деген өз әнiмдi салдым. ... ... ... ... ... ғана аға ... ... iлiнген сағағынан.
Кей кезде кезексiз бiр iлiккенде,
Қар қабындап жауады ... ... ... ... ... ... ... қайта алмайды табағынан!-
деп жiбергенiм. Оның ... Әсет әншi ... ... ... ... әлгi сөзге елең ете қалған Әсет:
Ей, бала! Сен ... ... қой,- деп iстi ... ... жөнге
салды( /8/.
1921 жылы Кеңес үкiметiнiң ... ... ... ... ... сауатты Шәкiрдi бұрынғы Қызыл-Адыр болыстық
басқармасына көмекшi етiп сайлайды. 1922 жылға дейiн бар жоғы бiр жыл ... Ол ... ... ... ... тiзгiнi өз уақытының
белгiлi байы Арыстанбаев Меңдебайда болатын. Бұл жұмыстан кету себебi -
басқарманың ... ... ... қол шоқпары болудан бойын аулақ
ұстағысы ... /12.14/. 1922 ... ... ... ... ... ... алып, ел аралап ән айтып, ақындық жолының ... кезi. ... ... ... Көкбай, Шәкәрiм, Уәйiс, Әрiп, Тайыр
сынды Абай ... ... ... ... ... ... тыңдап, жаттауға арнады.
1925 жылғы Голошекиндiк кiшi Октябрь және ауылды ... - ... ... ең бiр қиын кезең. Кезiнде патша
үкiметiнiң отарлау ... ... ... ендi жаңа ... ... сұрқия саясатына түсіне ... ... ... ... деп ... ... ... айнала бастаған кез. Төңкерiске
дейiнгi бай, ... ... не ... ... ... ... ... уымен уланғандар болып табылады. Бұлар ендi пролетариат туы
астында жинала алмайды, жаңа өмiрге зиянды деп ... ... ... Бай, ... ... ... бала-шағасын түрмеге жауып, жер
аударып, әртүрлi қудалауға ұшыратты. Байларды ... тап ... ... ... Шыңғыстау елiнiң бай, би, болыстары, олардың балалары
тұтқынға ... ... жер ... ... 1931 жылы атып
өлтiрiлген( /49.176/. Кешегi бай, болыс, қажының баласы, өтiрiк көлгiрсудi
бiлмейтiн, шындықты ... тұра ... ... пен арсыздыққа жаны қас
орақ тiлдi, ақындығы тағы бар Шәкiрдi көрiнген белсендi ... ... күн ... ... ... (Осы адам ... болды құстан неден (,
(Кiм қалды мыңнан бiрi қалды(, (Аман бол, ата қоныс, ақ ... - ... бiр ... елдi ... тоздырған заманда дүниеге келген.
Құдай-ау, күн көремiн қайда ... жұм, ... ... ... жарық.
Жер басып, дүниеде жүрме дейдi,
Барар жер, басар тау жоқ болдым ғарып.
Байдан тудым ... - ... ... қысып, қолқама салды ғой қол.
Халық шат, шәлекейi бұлдiрдi ғой,
Адастырып өтiрiк деп, тура жол
өтiрiк жетiлдiрем деп кедейдi алдап
Халыққа салды әкелiп ауыр ... ... бай ... ... қалмас,
Тауысар-ақ қырып, жойып жердi, малды-ақ /12.132/.
Шәкiр 1928 жылы бас сауғалап Мақаншы жаққа барады. Мақаншыдағы ... ... ... өнерпаздығымен аты ... ... үйін ... ... 1882 жылы Мақаншыда туып, 1937 жылы (Халық жауы(
атанып, ... ... ... ... қалған ұрпақтары бар.
Қолжазбалары 1937 жылы ... ... ... ... де ... тар
жолының құмына сiңбей уақыт, заман, адам туралы содыр ... ... ... айтып, халықтың мұңын мұңдағаны бүгiнгi ұрпаққа жеткен. Бiраз
өлеңдерiнен ұзiндi Әзiмхан ... ... ... бiл( ... еңбегiнде келтiрiлген. Автор осы еңбегiнде (Таймас ақын ... ... ... ... өз үйіне паналатқан. Оны Шәкең
ақсақал 1991 жылы Мақаншыға ... 300 ... ... ... ... ... Таймас ұрпақтары туралы сұрастырған едi( /50.205/, - дейдi.
Сол жылы Мақаншы аудандық терi-терсек мекемесiнде қабылдаушы болып
жұмыс ... 1930 жылы осы ... ... ... ... ... мекемесiне қоймашы болып орналасып 1932 жылға дейiн жұмыс
iстеген /12.16/. 1931 жылы ... ... ... ... ... жер ... ... өкiлдер шықты. Абай ауданына - Сәрсен Аманжолов,
Мақаншыға - Бейiмбет, Үржарға - Сәкен бөлiндi. Мен ... ... ... атқосшы болдым. Қайда барса да тастамайды. Елдi сергiту үшін
ән ... ... ... ... қайтарында Алматыға шақырды. Бiрiншi рет
Алматыға жолым 1933 жылы түсті. Онда ... Карл ... ... 31 ... ... сол үйге ... ... қаражат жағынан көмектестi. Сол
сапардан оралысымен 1933 жылы Үржарда (халық ... ... ... ... сол үшін Ұсталдым. Сенен кiнәлiсiң бе, жоқ па, сұрап
жатқан ешкiм жоқ. Әйтеуiр Ақтөбедегi лагерден бiрақ шықтым. 1935 жылы ... ... азап ... өзiм ... тастап Алматыға тарттым /8/.
Сол 1935 жылдың май айынан бастап Абай аудандық жер бөлiмiнде статист
болып қызметке орналасады. Бай ... көз ... әлi ... ... ... қауiптi ерте сезiп, 1936 жылдың май айында өз еркiмен
жұмыстан босап, Талдықорған облысына қарасты ... ... ... ... Бағажанова /Әбенова/ Сағилаға барған, ондағы екiншi мақсаты ары
қарай Алматыға барып, бiрнеше ... ... ... ... - Баян ... ... ... 1937 жылы (Әдебиет майданы( журналында (Қозы
Көрпеш - Баян сұлу ... ... ... еңбегiмнiң қызығын көру маңдайыма жазылмады. 37 жылдың сойқаны
тұсында бас сауғалап Аягөздiң (Мыңбұлақ( станциясына қашып ... ... ... 1938 жылдағы январь қаулысы шығып, ... тағы ... Сол ... ... ... ... ... басылды. Қалам ақымды алуға
Өтеевке жолығып едiм: (Сен халық жауысың. Қайдағы саған ақша?( - деп ... ... ... ... ... ... кезiгiп, менi Қазақ ССР ғылым
академиясының филиалына ... ауыз ... ... жинайтын
корреспондент етiп жұмысқа алды /8/. Осы жылдары Шәкiр өзi бiлетiн ақындар
жырларын есiнде ... еске ... ... ... қосып,
жандандырып, түрлендiрiп (Дулат өлеңдерi( атты бiр қалың дәптер, (Тойшақ
торы(, ... ... атты ... ... ... ... ... қызымен айтысқаны(, (Сабырбай мен Байбаланың айтысқаны(, Шөженiң,
Кемпiрбайдың тағы ... ... ... ... жылы ... және ... ... ақынның (Кейпiн батыр(
поэмасы басылып шығады /15/.
1940 жылдың аяғында туған жерi Семей облысына келiп, ел ... ... өлең ... ... ... ... ... зерттеушi Қайым
Мұхаметхановпен, мәдениет қызметкерлерi ... ... ... аралас болады. Уақытша 1941 жылдың сәуiр айынан қараша
айына дейiн Абай мұражайында экскурсовод болып қызмет ... ... ... ... ... ... ... 40-ыншы Қызыл
жалаулы гвардиялық полктың құрамында немiс-фашист басқыншыларына қарсы
алдыңғы шепте 1943 ... ... ... дейiн соғысқа қатысқан. 1943 жылдың
ақпан ... ... ... ... ... ... аяғына оқ тиген снаряд
жарықшағынан ауыр жараланып, Чкалов облысы, Бугуруслан ... 6 ... ... ... ... ... ... соғысты
жалғастыруға жарамсыз деп табылып, елiне ... ... май ... ... атты ... ... ... 1943 жылдың шiлде
айында Талдықорған облысының Матай станциясындағы апайы Сағилаға келiп дем
алып, өмiрлiк жары болған, Серiкбүбiмен ... ... 1944 жылы ... ... маманы Борис Ерзаковичтi iздеп барып, өзi ... ... ән, ... ... алуды өтiнген. Б. Ерзакович әуелi халық
композиторы, әншi, ақын ... ... ... (Шырқасын(,
(Ағашаяқтың сарыны(, (Гәккугөй( әндерiн жазып, Байкөкше, Байбала, Жанақ,
Кәмеш, Кемпiрбай, Қуандық, Сабырбай, Түбек, ... ... ... қоса
(Қозы Көрпеш - Баян сұлудан( үш вокальдiк фрагменттi - (Қозы Көрпештiң
зарын(, (Таңсықтың әнiн( және (Қыз ... (Қыз ... ... ... Қыз ... ... өлеңiн жазып алған /10.169/.
Семей өңiрiнiң белгiлi ... ... ... ақын туралы
естелiгiнде: (Әндерi өте көп едi. Мен он ... ғана ... Үш ... ... ... өте көп едi. ... /Аманкелдi Жiкенов -
Семей өңiрiне белгiлi әншi. А.Қ./ барлық дерлiк ... ... ... ... ... т.б. ... ақындардың сарындарын, Ағашаяқ,
Шәкәрiм әндерiн жақсы бiлетiн едi. Мен көбiнесе, ... ... ... де, ... ... жете бермедi. Әйтсе де Мағжанның
(Сен сұлу(, Ағашаяқтың (Кiдiк-ай(, Иман ... ... ... /51/,- ... Шәкiрдiң ән айтқыштық қабiлетiн музыка маманы ... ... ... (Бұл ... ... де әншi ... қатысып, мен
сол жолы алғаш оның жұрт алдында өнер көрсеткенiнiң куәсi ... ... ... айқын, ашық дауысы бар-тын. Дегдарлы, бiрқалыпты, байсалды,
жұмсақ ... ... ... ... ... Шәкiр Жүсіпбек
Елебеков, Темiрболат Арынбаев, Қуан ... ... ... әуен ... ... ... ... күзiнде туған ауылы (Жүрек адырға( көшiп келедi. Шәкiр
соғыстан алған жан жарасын арқаланып тыныш жатқан жоқ, жұмыс ... ... ... ... ... тыл ... араласты. Бiр жылы салынған
мал қораларына жабатын ағаш таба алмай, қаладан ... күш ... ... - деп ... ... ... Имаханов, шаруадан есiм шығып кеңседе отыр
едiм, Шәкең келдi.- (Сен, басеке, ... ... ... екi өгiз және ... бер. Бiр айдан соң ағаштың астында қаласың (,- дедi Шәкең. Шынында
да солай болды /52/. Осы ... 1945 жылы ... қызы ... ... Дана ... ... кейiннен Сана тағы басқа балалары болды. Бiрақ
олардың Санадан басқасы жастай қайтыс болып ... ... Сана ... ... ... атындағы орта мектебiнде мұғалiм.
Ақын осы жылы тағы бiр шоқтықты ... ... ... ... ... ... жейдi(, (Колхозшы үлесем деп ... ... атты ... ... Осы жылдары Шәкiр ел аралап халық
арасында, ... ... ... ... қауымының ортасында жиi
болатын. Бұл жөнiнде облыстық кәсiподақ Ұйымының қызметкерi Қайырлы Жанбаев
соғыстан кейiнгi жылдардағы Шәкiр ... ... ... ... ... ... ... шопан бақташыларды Шұбартау ауданы жақ шетiнен
бастап аралап келедi ... ... ... ... ... жүр ... Шәкiрдiң
Жиекең /Социалистiк Еңбек Ерi Екiбаев Жиенбай/ үйіне келiп түскенi туралы
хабар сол кездегi Саржалдың төрт ... мен ... ... ... жайлаудағы малшылар арасына тез тарап үлгерген екен. ... ... үйге ... ... ... ... келе бастады. Күнi бойы, демалып,
тыңайған ақын ... ... үш ... Ұзын домбырасын сол қолымен шертiп,
әртүрлi сарындарды бiрiнен кейiн бiрiн тартты. Әзiл-қалжыңын ... ... ... әндерiн орындады. Әр әннiң, жеке күйдiң шығу тарихын
айтысып, оның авторлары туралы толық мағлұмат бердi. Халық ... ... ... ... ... Шолақ, Мәди, күйшiлер Дәулеткерей,
Құрманғазы, Тәттiмбет, Тоқа, ақындар Шернияз, ... ... ... ... өзi ... әндерi мен күйлерiн тартады,
айтыстарын қайталайды( /53/.
Сол кездегi ақындардың халық арасындағы ... ... ... да ұшан-теңiз едi.
Шәкiр Әбенов халық ... ... ... ... ... ... - айтыс өнерiмен де танымал ақын.
Айтыс ақындық шеберлiктi шыңдайтын ең қатаң да, ... сын ... ... ... ... ... ... М.Әуезов көп жылғы
зерттеулерi нәтижесiнде: (Айтысқа шеберлiк жалпы ақындық өнердiң өзгеше бiр
биiк белгiсi. ... ... ақпа ақын ... ат, ... ... тартқанда алғыр қыран бар өңiрдi сәтте көрiп, ... өтiп, ... шөп ... қылт етiп ... ... ... шолып қалғандай, айтыс
ағымындағы ақпа ақында ... ... ... бҰлдырды бiлгiш болмақ
шарт. Бұл қасиет ақынға оңай ... Ол шын ақпа ақын ... ... күнде де ұзақ сапар сын кешiп сан айтыста сiлкiсе ... сан ... ... тон ... ... жетедi( /54.336/,- десе белгiлi ғалым Қажым
Жұмалиев былай дейдi: (Ең алдымен, айтыс ақындары өмiрдiң әр саласынан, ел
елдiң шежiрелерiнен ... дiн, ... ... ... ... өздерiнше хабарлар болуы керек. Бұл мәселеге күнi бұрын әзiрленбей,
даярлықсыз, ауыл арасындағы жай ... ... ... ... ... алмайды(/55.123/. Шәкiрде бұл қасиеттiң барлығы бар. Ол айтысудан бас
тартпайтын ақын, өзiнiң ... ... ... ... ... ... көрермен болған Ғафу Қайырбеков (Бiрнеше ақын кезек-
кезек шығып айтысып жатқанын көрiп жатырмын. ... ... шала ... ... мен ... қарт ... ... белгiлi Шәкiр Әбенов бар.
Ол шынында тұла бойы сорғалаған өлең, арқалы, айтқыш ақын болатын. ... түсе ... ... ... ... небiр қазақ иiсi бұрқыраған
көне сөздердi алмастай жарқыратып, алдыңа тосатын ақын едi ол. өзiнiң қисық-
қыңыр ... ... ... ... ... ... шығар
кiтаптарына талай қолымды да қойғанмын. Мен оны содан бiлемiн. ... ол ... ... ... ... ... ... сары жүзi шабыттан және ыстықтан күп-
күрең болып, мұрнынан тамшылаған ... ... ... ... ... ... отыр. Сөзi көбiне маған естiлмейдi жұрт ... ду ... оның ... аспанға бiр елi көтерiлгендей болады. Естiмесем де
оның айтқыштығына ... мәз ... ... ... ... ... ... осы жолда бiрнеше сыннан өткен тәжiрибиелi ақын. Оның көптеген
айтыстары сақталмаған. Көп ... ... ... қысымынан,
ұйымдастырушылардың: (Шәкiр бiрдеме ... ... ... ... келген. Халыққа жеткенi танымал от ауызды, орақ ... ... ... ... ... ... мен айтысқа түсіп,
сөз жарыстырғаны /57/.
Тәңiрбергенмен аудан аралық айтыста кездеседi. Ауданның қол ... ... ... ... ... шаруашылық, мекемелер сөз болып
жағымсыз қылықтар айтылады. Кеңес уақытының ... ... ... тырнақ
астынан кiр iздеп отыратын әпербақан ... ... ... ... ... көп кедергi келтiргенiн ескере кеткен жөн. Белгiлi ... ... (өз ... ... ... ... жерде жалға,
арендаға алған идея шығарманы ... /58/, ... ... ... ... ... өнерiне ақындық шабыт, сөз тауып қолдана бiлудегi
шеберлiкпен ... ... ... әнге ... ... қабiлет, ақынның
бойында ерте қалыптасқан ерекшелiк.
1941-1945 жылдардағы соғысқа қатысып, жаралы оралып, еркiн ... ... ... деп ... ... 1937-1938 жылдардың қанды қуғын-
сүргiнi 1947 жылдары қайта басталды. Кеңес ... ... ... айтады деген алып-қашпа, өсек-аяң сөздерге сенген органның
адамдары ... ... ... ... алып түсе ... ... ... үгiт жүргiзiп жүр( деген күдiкпен 1949 жылы 1 ... ... ... ... аттап, темiр тордың әр жағына бiр түскен ... ... ... не түрлi айыптар тағылды. Белгiлi ақын Қалихан
Алтынбаев (Шыңғыстың қойнауындай ... атты ... ... (Ол соғыс жылдары колхоздың озбыр басшысын, қоғамдағы басқадай
көлеңкелi көрiнiстердi ... ... ... ... ... ... ел арасына кеңiнен тарап кеткен. 1950 жылдың бас ... ... ... ... ... ... сол ... керек. Сол кездегi
тергеу органдарының әпербақан қызметшiлерi бұған да қанағаттанбай, (Сенiң
үкiметтi ... тағы бiр ... бар ... Соны ... бер( деп, ... ... берiптi.
- Құдай ақына ондай өлеңiм жоқ болатын,- дейдi, ... ... ... - ... өлуге айналған соң амалсыздан өтiрiк мойындадым.
- Қағаз бен ... ... ... ... ... ... табан астында
ойдан қиыстырып он ... ... ... да ... ... ... ... тергеу орындарына Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесi,
аудармашы Әбдiрахман Бегiшев ... ... ... ... ... перелом в жизни ... ... ... ... его ... наследия, но эта важнейшая задача пока остается
не решенной. Если известные сдвиги в этом ... ... в ... литературе, этого мы почти не видим в ... ... ... ... ... ... Большинство акынов все еще
воспевают ( героические подвиги( Едиге, ... и ... ... ... старого эпоса или же свои ... не ... ... ... ... ... ... контролируется. Темы советского патриотизма, верность делу партии Ленина
- Сталина, ... ... ... ... ... дружбы
народов, актуальнейшие проблемы современности, картины социалистического
преобразования ... ... ... ... ... ... ... Нуржана и др. Или не отвечающими духу
современности, реакционными ... ... ... ... акынов и по сей день составляют песни и поэмы, восхваляющие
старый быт баев и ... из ... ... типа ... и ... ... /из Абаевского
района, Семипалатинской области/( /12/,- деп ақынның шығармашылығына терең
бойламаса да ... ... ... ... ... ... көпе
көрнеу пәле жапқан (Үкiметке қарсы үгiт( деп аталатын РСФСР ... ... 58-10 ... ... ... 10 ... ... айырып соттаған. Сөйтiп, (Дүниенiң рахатын надан көрдi, азабы
ердiң сыбағасы( демекшi елуге келгенше дүниенiң ... ... он ... кете ... Осы жас, ... беретiнiн берiп, еңбегiнiң жемiсiн
көретiн уақыт едi ғой.
Сталиндiк ызғар, тас қабырға, ... ... ... ... ... ... Шәкiрдiң көкiрегiнде қоздаған жыр жолдарында
тосқауыл бола алмады. Тас қапаста өмiрден өгейлiк, ... ... ... ... ... хат(, ... ... жейдi( өлеңiнiң жалғасы тәрiздi
(Осы елдi табанға сап жүн ғып жедi( деп ... ... ... ... ... ... ... сай, ақынды биiк деңгейден
танытатын шумақтар. Бақылауы күштi, үстел түгiл қағаз бен ... да ... ... жыр ... ... халқына жеткiзуi ақынның үлкен әдеби
және азаматтық ерлiгi.
Елiмiздiң өмiрiне елеулi өзгерiс ... ... ХХ ... бостандыққа шыққан саяси тұтқындардың бiрi ... 1955 ... ... үші күнi Шәкiр де түрмеден босатылды.
Бiрақ заңды түрде ақталмай, ... ... ... ... ... ... ... арыла алмай, өз елiнiң өгей Ұлы сезiнiп
тағы бiр бес ... ... ... ... ... ... Шәкiр Әбеновтың
аты аталып, оның қаламынан шыққан әрбiр жолына цензура мекемесi терең
үңiлiп, ... ... өте ... ... Көп шығармалары жарыққа
шықпады. Уақыттың ... ... ... ... жете түсінсе де, аузы күйiп,
тағдыр тәлкегiн тартса да Лениндi, Партияны аузына алмай, ... ... ... Шәкiрдiң өз сөзiмен айтсақ:
(О, тiршiлiк, тiршiлiк,
Түңiлдiм сенен түршiгiп.
Жүрегiм қайтып ... ... кiр сiңiп ... 60 жасқа толған уақытында, ақынның жазықсыз сотталғаны туралы
мәселе қаралып, Қазақ ССР жоғарғы соты Шәкiрдiң қылмысы жоқ деп ... жылы 27 ... ... ... ... қабылданды. Ақынның төл
архивiнен алынған ақталу құжаты.
Верховный Суд Казахской ССР.
г. Алма-Ата улица 8 ... ... н. 2 ... ... по обвинению Абенова Шакира 1901 года рождения, пересмотрено
Судебной коллегей по уголовным делам ... суда ... ССР ... 1961 ... ... ... совещания при МГБ СССР от 18 марта ... в ... ... ... ... и ... производство прекращено за
отсутствием состава преступления.
Председатель
Верховного Суда Каз.ССР:
Н.Королькова
Толық бостандықты қолына алған ... тiлдi ... ақын ... түлеп,
шабыттанып, рухы көтерiлiп, мерзiмдi баспа беттерiне ... ... ... ... ... ... кiтап болып, өлеңдерi аудандық, облыстық,
республикалық газет- журналдарға жарияланып тұрды.
Шәкiр жастайынан құлағына сiңiстi ... ... ... ... ... ... туралы сан алуан әңгiмелердi ой-
түпкiрiне сақтап көп ... (Осы ... ... қомақты бiр
дастан жазсам деген ойда болдым.
Адамгершiлiк қасиетi, ғылым-бiлiмi, ой-парасаты өзiңнен артық адамның
бейнесiн жасаймын деу ... ... мен ... ... ... мен Абай ... ... жаздым да, бiрақ нағыз Абай бейнесi шықпады.
Сондықтан жазғандарыма пештiң төрiнен орын ... Абай ... ... бұдан әрi iшке бүгудiң ретi жоқ деп ... /61/,- ... ... ... Абай ... ... ... тиюы(, (Халық мұддесiн
бәйгеге тiкпейiк( деген тағы басқа ... ... ... ... Әбенов проза жанрында да өзiндiк ... ... Оған ... ... ... туы( газетiне шыққан (Маскүнем
шебер(, (Әуесқой жiгiт(, (Кезбе шал( атты әңгiмелерi куә. Осы әңгiмелерiнде
адам бойындағы ... ... ... негiзгi түйінi - Абай
аңсаған ақ жол.
Ендi тыныштық алып, жай жүріп, ақындықты ермек қып, ... ... ... сүйіктi, дарынды қызы Дауасының қайғылы қазасы соққы болды. Қартайған
шағында кемпiрiнен айырылып, жалғыздықтың ащы ... тағы да ... ... ... сан қатпарлы иiрiмiне түсіп, азапты жылдарды басынан
өткiзсе де, құдайдың берген қайсарлығымен қайыспай ... ... ... ... ... ... ... данышпан Абай, ғұлама Шәкәрiмнен кейiнгi
уақытта ұлылық ұясының ұлағатын ұстаған Шәкiр деп ... Ол ... мен ... ... түгел көрiнiп, түптеп таныла бастады.
Шәкiр адамзаттың ақыл-ойы мен қиялы дамудың шырқау шегiне ... ... ... ... ... қыл үстінде қалтыраған ғасырда адамдықтың
ақ туын қолдан түсірмеген, атадан ... сара ... ... ... саңлықтардың бiрi /62/ болып айналасына даналық ... ескi ... ... ... қатпар-қатпар.
Құпиясы айналған көмескiге
Тарихтан қалған мен бiр ескi дәптер,-
деген ақынның кеудесi толы келешек қазып алып, ... ... ... екенiне көзiмiз жеттi.
Шәкiр шығармашылығымен ғана танылмай ... ... ... ақылымен, тарихтан көп сыр бiлетiн шежiрелiгiмен әзiл, оспақ,
сынымен (Шыңғыстың шынары( ... ... ... ... ... ... директоры, Төкен Ибрагимовтың (қияс қылық, қыңыр қалжың, қырыс
қияпат, тұзулiкке бергiсiз ... ... ... өзге қырларынан көп қызықтап
жүріп, көп тыңдап көп ұғып, ... көп ... ... ... ... ... аз екен. Көл-көсiр кенiш, дария даналық жағасында
отырып-ақ, көбiк сүзіп, тереңiне бойламай, түбiне ... бет ... мәз ... ... /63/ - деп қапы ... ... де көп сыр ... әзiл-оспақ, қалжыңы да халық арасына көп тараған. Оның өзi
қисығыңды ... ... ащы сын. Әншi ... өлмесековтың
естелiгiнде (Шәкiр сырт қарағанда ерсiлi-қарсылы сөйлей беретiн адам ... ... әр сөзi ... ... ... тапқырлықпен айтылған.
Мiрдiң оғындай дөп тиетiн( /64/, - деп өзi куә болған бiраз ... ... ... ... (Абай ауылы( газетiнiң ... ... ... ... ... қарап, сәл-пәл жылы жымыйыс
келбетiне үйірiлiп, аңқаусып отырып аңдаусыз ... ... ... ... ... айтқыштығы, алғырлығы бар. Шындық деген улы жылан, ең
алдымен өзiңдi шағады деп өз мiнiн ... ... ... өзек ... ... ... ... тесiк қалдырмаушы едi. Әсiресе,
басшы орынға кездейсоқ барып ... ... қуыс ... ... ... ... жүретiндердi бiрер ауыз ұшқыр сөзбен-ақ жазасын беретiн.
Соны тыңдай отырып, тәубемiзге келушi ек( /65/,- деген ... ... ... тағы бiр ... танылса керек.
Шәкiрдiң ақындығына, даналығына тәнтi болған ақындар көзi тiрiсiнде-ақ
жырға ... өлең ... ... ... аға ақын ... ... аз
сөзбен баға бере отырып:
Семейде менен басқа тоғыз ақын,
Бәрi де тiлiнен май тамызатын.
Iнжудей сөз асылын ... ... ... ... Әбен ұлы Шәкiр отыр,
Бәрiнен адымы алыс, бөлек ақын, - деген едi.
Шыныда да, ... ... оның зор ... ... көрсетiп, қазақ
өмiрiнiң ескi тарихының, оның әдет-ғұрып, салт-санасының бiлгiрi ... ... ... үшін ... /66/ деген өлеңiнде:
Сөзiң алтын-қоспасы, күмiсi жоқ
Қыл етпес құйма құрыш қуысы жоқ.
Өлең үшін өртенген сен бiр ... ... ... ... жоқ ... ... ақынның өмiрдегi, өлеңдегi портретiн дөп басып бейнелей бiлген.
Әсiресе, Шәкiрдiң сексен, ... ... ... ... ... бiр ... Ақын көз ... соң да мұндай ... ... ... толы өлең-толғаулар толастамаған, ... ... ... Оған ... ... Несiпбек Айтов, Мерғали Ибраев, Төлеген
Жанғалиев, Тыныштықбек Әбдiкәкiмов, Манар Құрманбеков, ... ... тағы ... жыр ... ... адамгершiлiк пен
әдiлеттiк, адалдық пен мейiрiмдiлiк, ерiктiлiк, ... ... ... ... ... Шәкiрдi көрсек, ақынның қазасына байланысты
мына жолдардан:
Шыңғыстың бiр шыңы опырылды,
Қорқынышпен тосып ем осы ... ... тар ... ... ... ... ... он барып, он оралған,
Соғыста да кезi көп жараланған
Тас түрмеде тiзерлеп отырып-ақ
Жыр жазған сия жасап қара қаннан.
Алатаудан ары асып үнi ... ... ... ... ... ... бiр төбесi
Теңесе тең келетiн құдiретпен /67/,-
деп Шәкiрдiң шәкiртi Төлеген Жанғалиев жүрегiмен езiле отырып, ақынның
өмiрдегi бейнетi мен ... ... ... ... ... ... ... еңбегi үшін Шәкiр Әбенов 1990 жылы ... ... ... 1991 жылы қазақ халқының ғасырлар бойы
күткен, армандаған бостандығы, тәуелсiздiгi ... ... өз ... мемлекет болды. Қазақ елi тұңғыш рет өзiнiң Президентiн Нұрсұлтан
Назарбаевты сайлағанда халықпен бiрге тоқсандағы батагөй, қарт ақын ... шын ... ... осы ... сәттi құшағын жайып қарсы алды. ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев қазақтың қасиеттi
Шыңғыстауына - Абай, Шәкәрiм, ... ... ... ... ... етiп, халқымен дидарласқан-ды. Сол салтанатты сәтте батагөй, ... ... ... ... ... ... жерiм, елiм қазақ
Қазақ елi ежелден көкседi азат.
Көп естiп, көптi көрiп, аз бiлсем де,
Мен бiр ғасыр куәсi - ... ... ... ... ... ... ... қырғын.
Бар ұлттың тiлiн тауып табыстырған,
Нұр Сұлтаным жұлдызың жанды бүгiн.
Зерек ақыл, ... ой, ... ... ... ... ... тiлеп.
Қарадан хан туған деп қадiрлеген,
Қазағың ғұмырыңды жатыр тiлеп.
Абылайым бүгiнгi сен емес пе,
Қазағым өзге жұртпен тең емес ... ... ... ... асу, ... жол, кер белесте.
Ақ кигiзге көтерiп, хан сайласқан,
Қарт атаң ... ... мен емес ... ... ... ... ... президенттiкке
ресми сайлау салтанатында халық атынан Шәкiр баба былай деп ақ ... ... ... ... ... ендi сол ... ... батасын
берейiн. Қазақта бата деген екi түрлi болады: Бiрi - негiзгi бата, екiншiсi
- ... бата ... ... бата - ... ... ... басшысына
адал қызметi үшін батасын өзi бередi. Лебiздi бата дегенiмiз - ... ... ... ... Ол ... ұш ... Дүниенiң бар игiлiгiн өндiретiн жұмысшы, дихан, мал өсiрушi қауымның
табан ақы, маңдай ... зая ... ... ... ... ... игiлiгiне жарату.
2. Осыған кедергi жасап, кесел келтiретiн суық қол сұғанақтарға, қиянатшыл-
зорлықшыл, зұлымдарға тиым салу.
3. ... ... бой ... өз iсiңе де, ... де сын көзбен
қарап, қате кетсе өзiң түзей бiлу.
Осы ұш талап мұдесiнен көрiнген басшы - ел ... ... ... ... ... ... батам, тұжырым - түйінiм мынау:
-ИЛЛАЙЙ аумин!
- Халыққа береке, мынау қилы ... ... ... ел ... ұстап,
еркiндiкке жеткiзген Нұрсұлтанның атақ-даңқы, абыройы зорайып, тарихтың
бетiне ... ... ... /68/
Өмiр бойы елiм, жерiм деп еңiреп келген Шәкiр шын бостандықтың таңының
атқанын көзiмен көрiп барып, 1994 жылы ... ... 23 ... ... ... тағы бiр шың - құзы ... құлағандай, бауырынан көл-көсiр
тынымсыз ағатын бiр ... ... ... ... ... ... /69/,- деп халық егiлдi.
Ашық қол мәрт едiң,
Қазыналы қарт едiң.
Ескiнiң арты ... серi ... ер ... бетiне.
Түкiрдiң де жөнелдiң.
Сырлы сөз, дастаншыл,
Еркiншiл, бостаншыл,
Жүзге жатыр.
Кеттi Шәкiр /70/,-
деген азалы өлең жолдары туып жатты.
Тағдыры сан қилы ... ... ... он ... ... ... қара
бұлты сұйылған уақытта көзi тiрiсiнде- ақ айналасына ... ... ... ... баба ... ... ... көтерiлдi. өлгеннен соң да аты ұрпақ
аузында құрметпен аталып ... ... ... аталып, өлгеннен соң
ұмытыла салмай шығармалары, бойындағы адамдық қасиеттерi, өмiрiнiң белгiсiз
беттерi ашыла түсуде.
Халық үшін ақын өзiн ... ... де үнiн өшiр сана ... топырағын томпайған, тып-тыйпыл ғып,
Ескерткiш орнаттырма, мола соқпа.
Сонда-дағы тiрiлiп кетед десең,
Күлiн мүлде көкке ұшыр, өрте отқа.
Сонда да оны ... ... сөзi өзi үшін ... ... /71/ ,-
деген осы жолдар елiм, жерiм, қазағым деп еңiреген Шәкiрдiң өз тағдыры
ақынның ... көше ... ... ... ... ... да, ... қалған, жыл өткен сайын бiрден-бiр естiп жаңара, жаңғыра ... ... ... ... ... ... түпкiр-
түпкiрiнен оңдаған телеграммалар, хаттар ... ... Осы ... ел ... да ... ... ... бар.
(Қадiрмендi ақсақал, қазақ әдебиетiнiң белдi өкiлi. Шәкiр Әбеновтың
дүниеден өтуiне байланысты қайғыларыңызға ортақтасып, ... ... ... ... ... атамыздан ақ бата алған сәт менiң ғұмыр бойы жадымда ... ... ... ... алды ... арты ... Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстан Республикасының Президентi. Алматы.
26 қазан. 1994 жыл.
Абай, Шәкәрiм, Мұхтар ... ... ... ... ... бiр iрi ақыны Шәкiр Әбенов артына шығармашылық мол мұра қалдырды. өзi
өлгенiмен оның аты өлмейдi. ... ... ... ... Ақын
өзi жазып кеткендей:
Мен ризамын, өскен жер, өз ... ... ... ... кеткен соң мадақтап кейiнгi ұрпақ.
Орын берер тарихтан өлеңiме.
Шәкiр - ақпа сөздi, шақпа тiлдi, шабыты ... ... ... ... ... ... салатын төкпе ақын, ол - алысқа алқынбай
сiлтейтiн жүйрiк, бай уақиғалы поэма, дастандар ... эпик ... ол ... ... ... ән ... өлең-жырын шаршы топта домбыраға қосып
шырқап айтатын ... ол - ... ... бөгелмей сөйлейтiн тiлге
бай айтыс өнерiнiң жүйрiгi, ол - ауыз ... ... ... ... ... ... Сондықтан Шәкiрдi нағыз сегiз қырлы өнерпаз деймiз.
ЗАМАНА ШЫНДЫҒЫНЫҢ ӨРНЕКТЕРI
Шәкiр Әбеновтың өлең өрнегiне, мән-мағынасына зерделей қарасақ ... ... көзi - ... ... - ... ... - ... поэзия -
өмiр мектебi( /72.112/,- деп осы айтылған ... сөз оның ғана ... ... ... ... Шәкiр поэзиясы - ақынның өз ... ... ғана шын ... емес, сол уақыттағы алдан үміт
үздiрмеген алмағайып күрделi заманның да ... ... өлең ... ... бар көркемсөз иесiнiң шығармалары һақында сөз қозғағанда
алдымен оның өнердегi ортасы, ... ... ... ... ... аз да болса сөз ету оның ақындық қыры, ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келуiне себеп болған үш
түрлi қайнар бұлақты ... ... ... Ол - ... ауыз ... ақындарының өлмес асыл мұралары және орыс халқының ... ... және ... ... ... ... болуы /73,259/. Осы
қағида Шәкiр Әбенов шығармаларын ... ... ... ой
салары анық.
Жасынан айналасындағы ақындық ортаның, ескiше сауатты көзi ашық әкенiң
тәрбиесiнде болып, ... ... ... ... ... жаттап
алу қабiлетiнiң артықшылығы тағы бар ... мына өлең ... көп ... ... менiң өкiнiштi бала шағым
Желдей ұйтқып, желiгiп қуған сағым.
Онда мен өкiнем деп ойлағам жоқ.
Iлгерi айдай бердi жастық ағын.
Ендi өкiндiм не ... ... ... қашық, алдым шағын.
өкiнгенiм-iзденбей ғылым, өнер
Қуратып балалықтың балғын бағын.
Көп жылдар жүрегiмде қалған түйін,
Тоғыз жаста бiр үйде ... ... ... ... ... ... қасқа - жайсаң маңғаз биiн /23,162/
Халықтың бай ауыз ... ... ... ... жете бiлiп,
еркiн баураған ақын (Қозы Көрпеш - Баян сұлуды( поэзияның шырқау биiгiне
көтерiп, ... ... ... ... ... ... ... ханға айтқаны. Сабырбай мен ... ... ... қисса дастандарын өткiзген. Асанқайғы, Қазтуғаннан бастап Дулатқа
дейiнгiлердiң өлеңдерiн жатқа соғып айтуға тыйым салынған ... ... ... ... ел ... ... қырық дақ түсіп,
Денең оққа тесiлмей
Малтаның суын керек қып,
Iшегiң iй боп есiлмей
Қалшылдаған қанжарың,
Балдағынан қан ... ... ... ... ... тозды қайран ел,
Бақадай жатқан шұрқырап
Шаң қапты сан ер аузынан,
Қанды көбiк бұрқырап.
Қазынасы жаланып,
Дәулетi болды ысырап /23,181/, -
деген жолдардан ... бай ауыз ... мен ... ... ... ... ... өмiр бойғы шабытына ... ... нәр ... ... ... ... өзгерiп мал ырыңдап
Ойда орман, қырда тастан күй-жыр аңдап.
Майда желмен тұрғандай әзiлдесiп,
Көктемгi гүл бiткен ... ... ... классикалық суреттеу әдiсi, сөз саптау кестесiндегi
еркiндiк, құйылып түскен қорғасындай ... ... ... ... ... тапқан жыл өрiмi( /74/ ,- деген пiкiр құптарлық.
Шәкiр Абай мен Абай ... ... ... Әрiп, Нарманбет,
Әсет, Әубәкiр, Ақылбай өлеңдерiн жатқа ғана бiлiп қоймай, ... пiкiр ... ... ... жыр ... да ... ... -
Абай мектебiнiң адал ұлы. Олай дейтiнiм, сол игiлiктi ұлағатты принциптi
мықты ұстаған ақиқатшыл, шыншыл тұлға, өлеңнiң ... ... ... абыройсыз ақын емес. Арамзалық пен арсыздыққа арыстандай қарсы
шапқан ақын( /75/ шынында да ... ... ... тiл ... ақыл
парасаттың үлгі өнегесiн ала бiлдi.
Ал мына жолдар:
Құздардан құлап аққан мөлдiр бұлақ,
Мөлшерiңдей суы бар жұлма қҰлақ.
Қүздардың ең басында ақ қарлы ... ... ... ... ... ... ... қүздың басын,
Адамға сондықтан да қауiпi басым.
Нар қабырға, пiл қабақ, қабан тұмсық
Тау күзеткен екi жақ ... ... қосы тұр ... ... қонған қия тасын.
Алуан түрлi өсiмдiк бiр қимылмен
Тойлайды ойшыл шалдың тоқсан жасын /23,197/.
Шәкiрдiң осы ... ... ... ... ... ... күй ... толық байқауға болады. (Шәкең бiр ғана ... ... орыс ... де, орыс тiлiн ... түсінуi арқылы Батыс
Европа әдебиетiнiң асыл үлгілерiмен де жақсы таныс, мол ... ... адам оның ... ... Хожа ... Науаи, Сағди есiмдерiмен қоса
Пушкин, Лермонтов, Байрон шығармаларын да естидi( /52/. Шыныда да ... ... көп ... бiлiп қана қою ... ... оның ... үйрену,
тәлiм алу деген тәрiздi өмiр мектебi түрмақ. (Шәкiр Әбеновтың ... ... ... дәстүрі, жазба әдебиетiнiң үлгісi, классикалық
мұралардың тәлiмi ұштап, өрбiтiп өсiргендiгiн көру қиын ... ... ... ... Абай мектебiнiң сарынын салған жерден аңғаруға ... - деп ... ... айтқандай, ақын халықтың ауыз әдебиетiнен
еркiн ... ... ... ... ... ене ... Сонымен қоса
Шығыстың ғұламалық дәстүрге ХХ ғасырдағы қазақ поэзиясының тынысын қосқан,
сал-серiлiктi көрiп қана қоймай өз басынан ... ... бiр ... деп ... ... ... заман қиыншылығына байланысты уақытында мерзiмдi баспа
беттерiнде жарық ... ... ... төл ... ... ... ... жетпiсiншi, сексенiншi, тоқсаныншы
жылдардағы заманның бетi берi қарай бастаған уақыттағы ... ... ... ... ... ... өлеңдерiнiң жазылған жылдары белгiсiз. Ертеректе
жазылған бiраз ... ... ... ғана ... шықты. Сол
өлеңдердiң мазмұндық ... ... ... ... уақытын тұспалдап,
мөлшерлеуге болады.
Шәкiрдiң ақындық ... ... ... ... ... келсе де
басқа көптеген ақын жазушыларға ұқсамай Кеңес тақырыбына ... ... оның ... ... туын көтеруден бойын аулақ салған, ... ... ... ащы шыңдығын ашып көрсетiп, халық тағдырын толғайды.
Ақын өмiр сүрген заман - тонын айналдырған жарасымды дүние орнаған ... ... ... өмiр ... ... өзi ... ақындардың
алды, озығы екендiгiн уақыт дәлелдегендей. ... ... ... ... ... ... жырлаған
көрiнiс, құбылыстың екiншi қырынан келiп жырлады. Оның өмiр құбылыстарына
өзiндiк көзқарасы, бағыт-бағдары, бағасы болды.
Жасынан ... ... озық ойлы ... ... билiгiнiң құлауы
кезiндегi қазақ зиялыларының жеке автономия құру жөнiндегi ... ... ... ... езгiден құтылып, дербес жеке ел болу бiрнеше
жүздеген жылдар бойғы қазақтың арман-тiлегi болатын. Халқын ... ... ... азаматтары оларды қолдады. Көзi ашық, сауатты жас ақын Шәкiр де
қазақ өмiрiндегi маңызды ... ... деп ... ... жолын
қуаттап, тiлектестiгiн бiлдiрiп, елiктеп 1919 жылы алғашқы шығармаларын
жазды.
Ғылымы жоқ өнерi жоқ, ... ... шет ... ... ... бұл ... бәрi-дағы
Алдың да әлде болса, ауыр азап.
Ал ендi қазақ саған ... ... оң ... ... ... кiсi ... жарамайды.
Балаңды солдаттыққа алар таңдап.
Жерiңдi, малыңды алып, басқа ұрады.
Аузыңды аштырмайды, бастырады
Бұрынғы ... ... ... ... үйге бiр ... ... ... Кеңес үкiметi келсе де елдiң, жердiң билiгiнiң ... ... ... ... ... көздеген мақсатын айқын түсіндi. өзi
түсінiп қана ... ... ... ... ... ... идеясы, мақсаты отаршылдыққа қарсы, ... ... ... ... ... ... қоғам( орнату жолында қазақтардың ... ... ... ... бай ... ... тұрған бөлiгiне қарсы
күрестiң күшеюi, елдiң бас сауғалап шетке қашуы, мал басының кемiп, қолдан
жасалған жұт, ... ... ... ... ... Осы ... ақын ... айналасына таныла бастаған кезi. Кешегi болыс, қажының
баласы, от тiлдi ақындығы тағы бар Шәкiр үлкен ... ауыр ... ... ... кешiрдi, сергелдеңге түсіп, тығырыққа тiрелiп,
одан шығар жол ... ... Оның (Осы адам ... ... ... ... күн көремiн қайда барып(, (Тауларға ат шықпаған арба ... ... ... ... ... жағдайда туды. Ол ақынның тiкелей ... ... ауыр ... ... ... ... адам ... болды құстан неден(,- деп басталатын өлеңiнде
заманына налып әртүрлi құстар бейнесiне енiп, бейбiт өмiр iздеп, ... ... ... толы екенiн көрiп
Осы адам кейiн болды құстан неден
Тiлегiм қанат байлап ұшсам деген
Төбесiнен кетсемде бiрақ ... ... ... ... болсам болмайма тамағым тоқ
Мергендерде менсiнiп шығармас оқ
Құрысында боқ шоқып күн көргенiм
Ешкiмге қадыры жоқ, қасиетi жоқ
Қанатты ... ... өмiр ... ... ... ... ... ұшып көлге қонсақ қаршыға бар.
Жерге қонсақ қоймайды иттер үрмей,
Көкпенен жерден басқа тұрағы жоқ
Құтылуға шарам жоқ көрге кiрмей /12,151/,-
деген ... ... ... ... ... таза өз ... ... (Құдай-ау күн көремiн қайда барып(,- /12,157/. деп ... ақын жеке ... ... ... сары уайымға салынып, сезiм
жетегiне ... ... ... ... мұң, ... сарын айқын
суреттеледi.
Алғашында жеке басының қасiретi суреттелгенмен өлеңнiң өрiсi ... ... ... ... ретiндегi тебiренiсi көрiнедi. Орнаған
жаңа үкiметке ... ... ... ... ... ... бар. ... аңсау сарыны да жоқ емес, оның да ... ... жоқ. ... ... жиып ... тарихтың шындық жолдары. Кезiнде
қазақ ақындарының көпшiлiгi көре ... ... де ... ... ... Шәкiрдiң өз сөзiмен айтсақ: (Көзiң жұм, көрме дейдi мүлдем
жарық(,- деп саяси билiктi қолға ... ... топ ... ойын ... ... жоқ, ... ... өзiмен келiспейтiндердi аяусыз жазалады. Ойлауға
қабiлеттi, өмiрдiң ағысын ... ... ... ауыр азап ... ... ... отарлық тепкiге қарсы шыққан ... ... ... ... ... ... ғана емес, идеясын,
көзқарасын жалғастырушы ақын.
Шәкiрдiң ақындық өнер жолындағы ... ... ... ... ... нысанасын танытатын басты ерекшелiк шындық пен ақиқат.
Алдымен заманының сырын түсін,
Заманға сәйкес болып iстер iсiң.
Көңiлiңде күдiктi мұддең болса,
Жасырма жариялап халыққа ұсын ... ... ... ... ... шыққан жыр жолдары, цензураға
сыймайтын кеңес ... ... да ... саясатының келеңсiз
көрiнiстерiн шындықпен, ашық ащы ... ... ... ... ... саясатының солақайлығы, халық басына
әкелген бақытсыздығының болмысын дөп ... ... елiн ... ... ... ... ... болған ақынға бұғып қалу -
табиғатынан жат құбылыс.
(Колхозшы үлесем деп жылдық табыс(,- деп ... ... ... ... ... алып, ешкiм түсінiп бiлмейтiн
бағыт ұстап, үкiметтiң колхозшы шаруаны қалай тонап ... ақын ... ... көзiм көрдi емес өсек,
Он жыл жаза тартасың оң демесек.
Он кило қорытқан май ұй бас сайын,
Сиырыңның бар жоғы емес ... кило ет ... ... ... пайдасы сенiң пайдаң.
Сиырыңның кесiп бер бiр борбайын,
Мiндеттеме төлейсiң тапсаң қайдан.
Белсендiлер халыққа құрған ... ... ... ... жоқ та болса ұй бас сайын,
100 жұмыртқа төлейсiң қайдан тапсаң
Колхозшыны алмай-ақ қанауына,
Салықтың сан жетпейдi санауына, -
деп қарапайым адамдардың ... және ... ... ... ... ... батыл барып, колхоздастырудың құбыжық
көрiнiстерiн жайып салады. ... ... ... ... ... өте ... ... битке ұя, жамауы да
Қасынады шыдамай талауына,-
деп жан тұршiгерлiк ащы шындықпен көрсете ... ... ... ... ... ... ақынның жан айғайы шықты.
Халыққа әпердiк деп теңдiк, азат,
Азат, теңдiк дегенi сайқы мазақ
Ертедегi арабтың күң, құлындай,
Азат, теңдiк ... ... ... жоқ, ... ... ... дiнi,
Тiрiге көйлек, өлгенге кебiнi,
Жұмысшылар наразы, күйзеу дейдi,
Шаруалардың құрсын көрген ... ... ... ... отырған бағытына нақ әдiл бағасын бердi. /Осы
соңғы екi шумақ кезiнде алынып тасталған, ақынның жеке ... алып ... ... ... ... әуелi өкiметке заготовка, келер жылға
тұқым, әртүрлi фондыға көмек, салықтың бiрнеше түрі ең аяғы ... ... ... ұй басы сайын май, ет тапсыру ... жаны ... ... ... үкiметтiң не, басшының iсi еместiгi айдан анық. Ақын
айналасына қарап ел ... ... ... ... ... ... күйкi тiрлiгi мен жұтаң жайын, азаттық орнына азап тартқызып
отырғанын ... ... ... бет пердесiн ашып салған.
1937-38 жылдардың зобалаңы да ақын ... тыс ... ... заманда уақытына сай түрленiп мансапшыл, шенқҰмар чиновниктермен
құлқыны кең пысықтар ... ... ... ... ақ ... ... қара
дегенi қарғыс болды. Осындай пысықтар сол жылдары санасы сергек, ойы жүйрiк
халқым ... ... ... ... ... ... ... Шәкiрдiң (Кейбiреу өкiметтiң атын сатып( /12,77/, - деп ... ... атын ... ... ... ... айналып кеп халықты жеу.
Бiрiн қуып, болмаса бiрiн атып.
Оны көрмей көздерiн бiзден алмай,
Жүрсе де белшесiнен боққа ... ойып ... ... сол жейдi бұйырмаса,
өндiрiс орындарын тiмiскiлей.
Колхоз, совхоз сауда орнын шиырласа, -
деген жолдарда сол уақыттағы қанды ... ... ... алдау, арбау,
қанау деп түсінген. өндiрiс, сауда орындарының колхоз, совхоздың ... де ел ... ... ... осы 1938 жылы ... ... бiрi - ... /12,78/.
Қазақты қырсық шалды мүлдем кетпес,
Басқа салып қалмасақ сөзiң ... да ... ... ғой,
Тасты жерге ақылдысы егiн екпес.
Орыстың таяғында шiрiп жұр,
Сыйыса алмай бiрiмен бiрi кектес.
Бiр басынан басқаға тiлеуi ... ... ... ... ... ... тағдырына налыған ақын - (Жаман - заманның құлы болады(
демекшi ... ... ... iлiп, ... ... ... деп ... ашуға ұмтылған заманының ұлы.
өмiрдегi солақай көрiнiстерге қанжардай ... ... ... ... жүрген уақытында да қатардағы солдатпен ... шенi ... ... ... ... көрiнiсiн беретiн (Сары
май мен ... ... атты ... де өмiр ... алшақтығы жоқ
шумақтар. Солдат пен майды диалог арқылы тартымды сөйлестiргендiгiнен
ақынның ... ... ... ... көремiз. Майдың өзiнiң бастан
кешкен жағдайын айтқыза отырып, ... ... бар ... ... көрсете бiлген.
1950-55 жылдары үкiметке қарсы үгiт жүргiздi деген жаламен ... ... ауыр азап ... ... ... ... қиын -қыстау кезде
де жазудан бас тартпайды. Оқырман ... ... елең ... басын
көтеретiн (Қызым Дауаға хат(!, (Елiме хат(, (Осы елдi ... сан жүн ... ... ... ... ... ... өлеңдер. (Қызым Дауаға
хат( /78,79/ өлеңi:
Ал Дауам алдым қалам саған арнап,
Көзде жоқ көңiлде бар мен тiрi аруақ
Айырылу бар, ... соң ... ... ... мен ... деп ... зарлап,-
деп қызына деген мұңын, сағынышты дара сезiмiн бiлдiруден басталады. Және
осы өлең арқылы ... жар, дос, ... ... да ... ... жеткiзедi. Түрмедегi көрген қорлығы, оның ... ... кiр, ... ... ... ... ... сыбағысты денем кiрге,
Адам түгiл басынды бит пен бұрге.
Етсiз денең жабысып сүйегiңе,
Қасысаң қан шығады, болды ... ... ... ... ... тебiренiспен бейнелей келiп,
көпшiлiктiң назарын ... ... ... ... ... ... ... салады.
Халықты нанша илеп, сазша таптап,
Заманның таза жолын жұр ... ... ... ... түгiл арыстанды болды қаппақ.
Бұл өлеңiн бiр ғана ... ... ... ... ... жеткiзiп, көңiл аударту мақсатында халқына хат ... ... ... ... ... ... түсінiкпен жеткiзе бiлген.
ұзақ өмiр тәжiрбиесiнен өткен Шәкiр осы шумақтағы:
Заманның таза жолын жұр латтап,
Жуындыға семiрген бұралқы иттер ... ... ... социализм идеясында емес, оны iске асырушылардың
солақайлығынан( - деп өзiндiк ой түйген. (Елiме хат( /78,79/ атты ... ... ... деген ыстық сағынышын жеткiзедi, бiрақ сол елде кешегi
дарынды, алғыр ... ... да ... алты ай бойы тергеуге жатқызғаны,
ғұлама Шәкәрiмге мола түгiл көрдi де ... ... әлi ... өтеп, қайтсаң елге ақталып
Қасың түгiл, досыңнан да сақтанып.
Екi елi ерiн, бiр тiлiңе ие бол,
Аздап сөйле елiрме де мақтанып, ... ... отыз ... аса уақыт өмiр сүрiп келе жатқан социализм
идеологиясындағы ... ... ... ... сөз
бостандығының жоқтығы қатты сынға алынған. Заманының жалындаған саясатынан
тайсалмай, Құнанбай, Шәкәрiм туралы ашық пiкiр ... ... ... ... ... ... керек. Ол табиғаты шыншыл әдiлет
жолында жанын берген қайсар ... ... ... ... тарихтың тауқыметiн
көзiмен көрiп, басынан кешiрген ... ... ... ... ... пен
тағдыр шындығы. Соғыстан кейiнгi ел еңсесiн жаңа көтере ... ... ... ... ... ... :
Ақсақ, тоқсақ, кемтарға сан жетпейдi,
Бала жетiм; әйелдi жесiрлейдi.
Ат қойып саясатқа айдай бердi,
Алдыда өтiрiк пенен көшiрменi.
Сол жылдардағы Е.Бекмаханов, ... ... ... ... ... ... да ... жатқан болмысы шынайы суреттелген.
Айырылды есер түгiл естi есiнен,
Шебер тiлi жаңылды кестесiнен.
Сонымен қоса осы өлеңде кеңес үкiметiнiң сойылын соғып, ... ... ... шала ... ... түйресе, көптiң көзi көрiп,
жүрегiмен тебiренген, бiрақ қолдарына қалам алып жаза ... ... ... тiлiмiз, салт-дәстүрімiз, мәдениетiмiздiң орнына орыстың ғана
тiлi, мәдениетi және ... ... ... жырға қосып, өмiрдiң
әдiлетсiздiгiне наразы болады.
Шәкiрдiң қатты сынына ұшыраған кейiпкерлерi ұрлық, ... ... құлы ... ел жегiштер, жазықсыз жандарды пәле ... ... ... ... шала ... ... пысықтар. (Осы елдi
табанға сап жүн ғып жедi( ... ... тiсi ... қан ... аш иттей үңгiп жедi.
Жағымпаздар мадақтап, сөзiн құптап,
Елдi үркiтiп өздерi ығына ықтап.
Әр жауырға бiр қонған сауысқандай,
Шоқып жұр ... ... ... ақын ... ... ... бейнесiн нанымды түрде суреткерлiкпен
айта бiлдi. Бұл кеңес үкiметiнiң сұрқия ... бiр ... ... ... ... ... ... қылу, бiр-бiрiн сынатуды
өрiстеткеннiң ... Осы ... ... ... ... бойына терең қалыптастыруға тырысты. Нәтижесiнде осы идеология
басшылары (Қазақтар орыстарсыз бөлек мемлекет бола ... ... ... ... ... өз ... жазған (Оқығандар( өлеңiнiң қолжазбасы.
“Колхозды кiм жедi” өлеңiнiң қолжазбасы
“Қайда барып күн көрем” ... қол ... ... аман ... ... қол ... ... азаматтық лирикасының қалыптасуына ХХ ғасыр басындағы қазақ
қоғамындағы отарлық және ... ... ... ... ... пен
теңдiктi аңсап, жеке елдiкке ұмтылып күреске шыққан ортаны ... ... ... ... жылдардағы ақындық өнерiнiң қалыптасуына,
олардың iс-әрекетi, терең ойлы шығармаларының ықпалы болғаны сөзсiз. ... ... ... ... ... дәл және ... бейнелеген өлеңдерi
жай көркем туынды емес.
Ұқпаймын халық қашан тыншығады,
Аңсайды әдiлетке ынтығады.
Ұқпаймын ... ... жел ... ... мүң ... ... ... жел соққанда
Кiжiнiскен ызғарлы үн шығады.
Болашақты болжаған белсендiлер,
Сырын сыртқа шығармай тұншығады.
Ақынның темiр торда жатып осы ... /79/ атты ... ... ... ... ... торындағы елдiң, халықтың
қасiретi, мұңы ... ... ... ... ... ... ... жырланған. Мағжан жырлаған батыс пен шығыс мәселесi ... ... да өз ... ... ақын ... жаладан алпысыншы жылдар басында толық ақталғаннан
кейiн әр жылдары жазылған поэмалары жеке-жеке кiтап ... ... ... мерзiмдi баспа бетiне басылып тұрды. ... ... ... ... ... өлеңдерiне үңiлер болсақ өмiр туралы, өмiрдiң
әртүрлi құбылыстарын, келеңсiз қылықтарын сынап, өзiндiк ой ... ... ... оқу, ... ... адамдық, адамгершiлiк туралы
мәселелердi жырлаған. (Бiлгiш( /80/ атты ... ... ... ... ... дәл басып көрсетедi.
Ол ұқыпты iстеген жұмысына,
Ыңғайлы, ептi, елгезек қу ... ... ... ... бар, пiкiрi лай,
Iске шорқақ, қоғамға жүрген симай.
Өзi бiлгiш ... ... ... ... ... ... ... әртүрлi жаман қылықтарын сынап қана қоймай, одан ... ... пен ... ... ... еңбек ету, ал бiлгiш болу үшін адамның
ары, терең бiлiмi керек деп түсіндiредi.
Ұнамсыз ... ... ... ... тағы бiр ... ... боп ... бiрнеше жыл,
Пенсияға шыққан соң, болған дiншiл
Сiрә дiндар деуге оны аузым бармас,
өйткенi дүниеқор өте өзiмшiл,-
дей келiп, жасы келе ... ... етiп, мал ... көзiне айналдырған
келеңсiз көрiнiс те Шәкiрдiң өткiр қаламының назарынан тыс қалмаған.
Ақынның өмiрдегi болып жатқан жаман мiнез, терiс әрекеттердi ... адам ... ... ... қалыптастырып таза еңбегiмен
күн көруге ұмтылдыру. Шәкiрдiң бiрқатар осындай өлең-жырларында ... ел ... ... сiлiмтiр әдетiн, еңбекке енжарлық,
кертартпа көзқарасты, надандық пен шала сауаттылықты ащы ... ... ... ... әжуалайды. Шәкiр өзiнiң туындыларында әжуамен ғана
шектелмей, жалынды жыршы, ұрпаққа ақылшы, белсендi насихатшы болды. (Жастық
шақ(, (Мектеп оқушыларына( атты ... ... бiлiм ... ... ... ... ол ... өмiрiңнiң қорғаны, ақынның айтып
отырған өнер, бiлiмi ... ... ... ... орнын табу.
Жас шағында таппасаң бiлiм, өнер
Қартайғанда төбеңнен түнек төнер /82/,-
деп жастарды өнер, бiлiмге ұмтылдыруға, заман ағымын ... ... үндi ... ... демi ... қолынан қаламы тұспей, өмiрiн өлеңмен өткiзген
Шәкiр кейiнгi он бес жылда өзiнiң ақындық қасиетiн, ... ... ... ... ... (Ақындар туралы(, (өлең жазу оңай ... тағы ... да ... ... ... (өлеңiнде:
Аузыма кеп домалап өзi түсер,
өлеңнен бас жағымнан миуасы өстi.
Тұтқасы ... мен ... ... пен ... ... ... /83/.
Шыныда да Шәкiрдiң бойында табиғаттың берген сыйы, дарыны бар ... ... ... ... үшін ақын өзiн байлайды оққа( демекшi
дарындылығын елдiң мұңы мен халықтың мүддесiн ... ... ... ... ... ... алысып өткен. өзi өмiр сүрген ... ... ғана ... ... ... ... көлгiрсудi бiлмейтiн,
ағын ақ, қарасын қара деп, жамандыққа бүркiттей шүйілiп, ... су ... ... ақын өлеңдерiн қатты қадағалап, қатаң талап
қойып
Айшықты, әдемi өлең ... аз iшi - ... ... ... ... ... ... нарқын,
Алдын созып, шұбыртпас сөздiң артын.
Iшi өңсiз, сырты жылтыр мың ... ... ме ойды ... бiр сөз ... ... қарауынан, өз өнерiн бойындағы дарын азаматтық парыз ретiнде балап,
өмiрiне мақсат-мұрат етiп ... ... ... ... ... ... Ол өлеңде көп, бос сөздiкке салынбай, әр сөздiң орнын,
қалауын тауып, жымдастырып шығаруға талап қояды.
Мен жазбаймын өлеңдi ермек үшін,
Жоқ-барды, ертегiнi ... ... ... тiлi ... үлгі ... бермек үшін, -
деп Абай айтқан ақындық талапқа ... де ... ... талғаммен
қарайды.
Шәкiр ақындық өнердi жырлаумен қатар, осы ... ... ... ... жарық жұлдызы Абайға баға, мiнездеме бердi. ұлы ақынның
125 жылдық мерей тойына тарту ретiнде (Абайдың ... /85/ атты ... Осы өлең ... ... бас жұлдеге ие болды. Шәкiр - Абай
поэзиясының әлеуметтiк тамырын терең ... ... ... ... анық ... iшi музей, сырты мүсін
Халыққа арнап қазынаға сықады iшiн, -
деп ақындық шеберлiгiн ғана сөз ... ... озық ... әсем ... баса ... ... Шығармаларының тақырыбы - идеялық ... ... ... ... дәл ... ... ... Қоғамдық мiндi
көрсетудегi шыншылдығына тоқталып, әлеуметтiк теңсiздiкке қаламын ... ... ... ... ... жаңа ... қалыптасқан қазақтың аса
ойшыл, дана ақыны ретiнде тани алды. Шәкiр - ... көп ... ... ... ... ... ... терең бойлап, ғылыми түсінiкпен
қарау керек деп өзiндiк пiкiр де ... ... ... ... ... түбi.
Абайдың эстетикалық таным талғамына терең бойлай бiлген ... ... ... ... ұлы ... ... берген бағадан артық болмаса кем
емес.
Абай мұрасын жастайынан жаттап, есейе келе оның игi ... ... ... құйып, Абай сөзi құралым, қорғанбаймын деп өзiнiң ақындық
мұратына үлгі ... ... ... ... да осы ... ұстауға
шақырды.
Шәкiр де басқа ақындар секiлдi арнау өлеңдер ... ... ... ... Мұхтар сынды қазақ халқының тағдыры ... ... ... ... кер ... тәуекелге бел байлап қазағына
тәуелсiздiктiң нұрын шашқан Нұрсұлтанды жырлады.
Ақынның Әуезовке арналған ... ... ... атты ... бар.
Оның бiрi ұлы суреткердiң алпыс жылдығына арналса, ... ... ... шығарған өлеңдерi. Ақын (Мұхтар сөзi( /86.92/,- ... оның ең ... ... ... зер ... Шәкiрдiң өлең
жолдарынан байқалатын негiзгi сипаты - оның қазақ ... үшін ... ... ... ... ... ... жолында тәлiмi мол өшпес ... ... ... ... көз алдына келетiн басты бейне - халық
ұлы, ақыл ... кенi ... ... ой, ... намыс, жiгер-күшiн,
Мұхтар жастан жұмсады халқы үшін.
Қазақтың бейбiт жатқан даласына,
Мұхтар сөзбен бере алды сұлу мүсін.
Пара-пар ... ... ... орнатты ескерткiшiн.
Жүлде алған топтан озып Мұхтар саңлақ
Алдын әбден болжаған, артын аңдап,
Қанатқа қатқан мүзды ... ... ... ұшқан өрге самғап,
өнер қуған жеткiншек жастар үшін.
Түгел сөздiң түбiрiн ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге ұмтылған. Әсiресе
оның дәуiр шындығын ... ... ... ... ... жазушылық
шеберлiк қырларын меңзейдi.
Ал (Мұхтарға( /87/,-атты өлеңiнде оның ... ... ... ... ... ... ... даналығы, суреткерлiгi
бейнеленiп халықтың Мұхтарға деген зор сүйіспеншiлiк сезiмiн, оның ... ... ... биiктей түсуiн көтерiңкi сезiммен
жырлайды.
Өзi өлгенмен Мұхтардың сөзi ... ... ... ... ... халықтың мақтанышы,
Қоғамдық қазынамыз ой-пiкiрi.
Дәуiрiмнiң толысып толған шағы.
Елiмнiң мызғымастай ынтымағы.
Сонымен қоса, «Партияның қырағы ... сан ... ... ... - ... аяқтауынан ақынның пендешiлiгi немесе өлеңдi жарыққа шығару
үшін жасалған тәсiл деп қарастыру ... жеке ел ... ... ... ... ... Назарбаев
сайланғанда ертеден қазақтың жеке елдiгiн, еркiндiгiн аңсап келген ақын ... тұра ... ... ... ... ... ... оның тағына
(халқым(,- деп туған Нұрсұлтан отырды. (Бiз көрген ... ... ... ... ... деп ... өмiрлiк қайғысы
сұйылды.
Халқыңа тәуелсiздiк нұрын шаштың,
Тар асу, тайғанақ жол, кер белесте.
Ақ кигiзге көтерiп, Хан ... атаң ... ... мен емес пе? ... ... ... ... өткен тарихқа, ондағы адам iзiне көз
салады, солар туралы ойланады. Осы ... ... ... ... күтедi.
Ақынның жеке адамдарға арнаулары бiз үшін осы жағынан бағалы.
Шәкiрдiң тағы бiр арнауы өткiр ... ... ... ... ақын Әрiп Тәңiрбергеновтың қазасына байланысты шығарған (Әрiп
өлгенде( /89,178/,- атты ... ... ... ... ... ... ... . Әрiп өлгенде
Шәкiр 23 жастағы ақындығымен айналасына таныла бастаған кезi. өлең бұрын
жарыққа шықпаған. ... ... Абай ... экскурсовод болып қызмет
iстеген кезiңде, осы музейдiң ғылыми қызметкерi ... ... ... ... Әрiп ... болғандықтан Шәкiр осы өлеңiн
сол кiсiге ... ... ... ... (Әрiп ... ... 1995
жылы жарыққа шыққан (Абайдың ақын шәкiрттерi( атты ... ... ... туралы ғалыммен жүздескенде бұл ... ... ... бетiн
көрмегендiгi, 1940 -шы жылдары автордың ... ... ... Шәкiр
өлеңдерiн жарыққа шығаруға қызықпаймын, байтал түгiл, бас қайғы болған
заман емес пе едi - ... ... ... Әрiп ... ... да Қайым Мұхамедхановқа берерде
өңдеп, ... ... ... ... өлең ... ... ... уақыттағы сөз саптасын көремiз.
Шөктiң бе бес Байыстың шөңгел нары,
Қайғыңа ортақ болды жас пен кәрi.
ғылымнан он екi пән хабардар ... ... едi күн ... ... қайран сабаз,
Нашардың дертiне ем сөзiң дәрi.
Қапыда қолдан ұшты ғарыш құсы,
Халықтың жiбек баулы ақ сұңқары.
... Батыс пенен Шығысқа ... ... ... бетiн ашқан.
Ақы алмай бала жинап сабақ берiп,
Халыққа қасиетiнен сәуле шашқан.
Әрiптiң қадiр-қасиетiн терең түсінiп, ақындық қуатын, өнерiн ... ... ... ... ... ... жою ... тегiн оқытып, үлкен еңбек атқарған бiлiмдi, нәрлi, ағартушы,
сауаты аз қазақ халқының жанашыры, қайраткер ... ... ... ... ... халқы сүйген ұлдарын, елiн болашаққа
сүйреп iз қалдырған адал азаматтарды ғана жырға қосты.
Ш.Әбенов халықтың ... ... ... ... өмiрiндегi
барлық жағдайларын түгел тiзбектеуден аулақ, тек тарихта аса маңызды ... ... ... ... көңiл бөлу арқылы, аз сөзбен олардың
қоғамдағы, ... ... ғана ... ... ұлы ... ... бейнесiн жасау жөнiнде өзiнiң көп жылғы тәжiрбиесiне сүйене
отырып, академик, жазушы Мұхтар ... ... ... ... ... басынан
өткен кез-келген кездейсоқ библиографиялық ұсақ-түйектердi ... ... аз, ақын ... ең бiр есте қаларлық, тәрбие берерлiк
бағалы құбылыстарын, адам ... ... ... үшін аса ... ... талғап суреттеп беру керек( /90,398/. Мұхтар ... ... әр ... басшылыққа алуына тұрарлық аса терең де дұрыс
қағида. ұлы дана, данышпан, ... ... ... ... осы тұрғыдан келу өзiн-өзi ақтаған бiрден-бiр дұрыс тәсiл. Ақынның
арнау өлеңдер тудыруда осы жайды ... ... ... тағы бiр жырлаған тақырыбы - жастық, ... ... ... ... өткен ғасыр ақындарының өлең, жырларын көп ... ... жуық өмiр ... ... болса керек. Бұл тақырыптағы
шығарылған өлеңдерi ақын өмiрiнiң кейiнгi он бес, жиырма ... ... ... өз ... ... өмiр бейнесiн көруге болады. Оларға (Жас
туралы(, (Өмiр ... жел ... ... сөзi - ойнақы, ойы соқыр(, (Қара
арғымақ арыды( өлеңдерiн ... ... (Жас ... /79/,- ... ... дәстүрлi 20,30, 40 деп 90-ға дейiнгi адамның жас
ерекшелiгiндегi қабiлетiн көрсету қайталанған. Бiрақ, осы ... ... ... ... ... ... шағын табиғат құбылыстарымен
суреттей көрсете отырып, (Ой таппай, ойын бағып(,- деп ... бiлiм ... ... ... сiңiре алмағандығына өкiнсе, оқырманына (бiлiм, өнердi
жастайыңнан қолыңа алуың керек(,- деп уағыздайды. Ал,
Иектеп елу келдi елес болып,
Жат түгiл ... түк ... ... ... ... ... ... тарт та берi тарт егес болып ,-
деген жолдарда ... осы ... ... ... ... елу ... үшін он жылға сотталып, қасы түгiл досына сыр айтпауға ... ... ... ... ... ... ... жүрген сергелдеңi.
(Өмiр соққан жел екен( /79/,- ... ... ... ... ... ... сөз ... кәрiлiктi дәлме-дәл таңбалайды.
Өмiр соққан жел екен.
Өмiр тасқын сел екен.
Тасқынға қарсы жүзетiн,
Қайрат қажыр кем екен.
Қайрат қажыр мұқалса
Сенделген өмiр сең ... мiнiп ... ... мен ... ... ... ... берекең.
Ежелден келе жатқан дәстүрдi өзiне дейiнгi ақындар көлеңкесiнде қалып
қоймай жаңарта, жаңғырта болашаққа жол ... ... ... ... ... ойлаған мақсаты биiк, өмiрдi түсінудегi философиялық ой
түйінiнiң кесектiгi айрықша көрiнедi. Ақынның осы өлеңi терме сарынды ... ... ... ... ... өмiрдiң күрделiгiн табиғаттың
алапат, жойқын күштерi жел, тасқын, селмен берiлуi нанымды. ... ... /79/,- атты ... ... ... көп ... ... тiрелген мұңды сыры көрiнедi.
Мақсатыма жете алмай ой көздеген,
Жанға жәрдем бере алмай тозған денем.
өзiмдi өзiм ... ... ... отыр едiм ... ... күн ... ... мiндi,
Түн түтеп, тасасына күн тығылды.
Жойқын күшпен жорыққа шыққан өзен,
Әлсiреп, әзер ... ... ... ... ... ... ақынның құлашын еркiн жая ... ... ... ... ... ... көркем Ұғымға
ауырлатпай суреттеп көрсетедi. Ақынның тасып келе жатқан ... ... ... деп де ... ... серпiлер, таң атар, күнде шығар.
Өзен тасып, тарайды таудан мұнар ,-
деп ол теңдiк, азаттық ... ... ... ... қалтқысыз сендi.
Шәкiр Әбеновтың осы қамтылған ақындық өнерге, өмiр ... ... ... ... тұр, ... ... ... үлгісiн байқасақ, мағына, мазмұн, маңызы сөз ... ... ... ... ... ... зерттей келе шығатын қорытынды
творчествосының алға ... ... ... ... ... тұрады.
Олар - өмiр сүрген уақытының шындығынан айнымай, сол ... ... ... деп өмiр бойы ... жеке елдiктi аңсауы: өз уақытының
поэзиясында сирек кездесетiн тақырыпты - ... ... ... ... ... сөз етуi; ... ... көрсе де алдына ұстаған
нысанасынан айнымаған азаматтығы; өлең жолдарындағы әр сөзiн ... ... ... ... ... ... әр сөзi ... орнын, қалауын
тауып, жымдасып, жiбектей өрiлуi.
Ақынның әдiлдiктi, адалдықты, шындықты ... ... ... өзгерiп жатқан қоғамда адамдарды iзгiлiк ниетке бағыттауға ... ... ... қиын ... ... Шәкiр Әбенов творчествосында келелi орын алады. Ақын (Қозы
Көрпеш - Баян сұлу(, (Кейпiн батыр(, ... ... ... әдебиетiмiзге салмақты үлес қосты.
Аталған шығармалар қазақ халқының ертедегi өмiр ... мен ... ... ... ... ... ... Көрпеш - Баян сұлу( поэмасында - қазақтың өткен өмiр
тұрмысы, кәсiп-тiршiлiгi, ... ... ... ... ... орта ... ... Темiрдiң ұстанған саясатының көрiнiсi,
ал (Таңшебер - Жапал(, (Тоқтамыс( атты поэмаларында ... ... ... ... ... халықты өлшеусiз шығынға ... ... ... ... ... ... ... қаһармандық
күресiн, ерлiк шайқастарын бейнелейдi.
Ақын осы көлемдi туындыларында бiрде ... ... ... тарихи
адамдарды арқау етсе, бiрде заманның, ел өмiрiнiң шынайы болмысын көрсету
арқылы өткеннiң ... ... ... ... ... денi қазақ халқының кешегi
өткерген өмiрiнiң көрiнiсi болғандықтан халықтың белгiлi бiр ... ... ... ... тарихи оқиғалар төңiрегiнде де сөз
қозғалады. Осы бағытта ақынның өзiндiк көзқарасы, танымы, байламы болды. ... ... ... ... өнердегi қалпы мен бағдарының, талабының
жетегiнде ... ... осы ... ... талап өшiре бастаған
өткенiмiздi жаңартып, жаңғыртуға ... ... ... ... ... дүниетанымы мен творчествосы өте тығыз байланысты болады. ... ... ... көзқарасы, дүниетанымы әдеби творчествоға
негiз, тiрек болады. Ал, әдеби шығармаларына өмiрлiк ... ... ... ... ... ... ... деген қағида
тұрғысынан ақын шығармаларына үңiлсек, ұлттық мақсатпен ... ... ... ... ... ... ой-сезiмге толы екендiгi байқалады.
(Қозы Көрпеш - Баян сұлу( ... ... ... ... халқының
бұрынғы құралысында, тарихта болған ескiлiк ... ... ... елдiң тiршiлiгiмен қатар, адамдардың қазақ халқына ... ... құда ... ас ... естiрту, бата беру, қоштасу,
түс көру, жору сияқты ... ... мол ... ... қазақ-қалмақ арасындағы соғыстың өзiндiк құн
төлеу заңдылықтары, адам өлсе ... ... ... оған қолы ... жетi адам алу, ол ... елу түйе ... осы ... кезектi бiр
қақтығыста қалмақ әскерiнiң iшiнен шығын болмағандықтан қолға ... ... өлiм ... кесе ... ... елдердiң өзiндiк
мемлекеттiк заңдары болғандығын көрсетсе, ... - ... Есiм ... алдына Таңшебер бiтiм сұрай келгенде, ... ... - деп ... жырауға иек қағуы, қалмақтың батыры ұлалымен ... ... ... ... бара жатқанын көрiп өзiм ... - ... ... Сары ... қатты ашу шақырып, Жапалға садағын кезегенде,
көптi тыңдамаған ... ... ... ... ... қазақтардың
өзiндiк ел басқару жүйесi болғанын ... Бұл ... ... ... ... ақынның қазақтың дербес ел болғандығын бұрынғы ата-
бабалардың бойында бiрлiкке, теңдiкке елдiкке ұмтылу сияқты озық ... ... ... ... ... мол ... ... кеңес
саясатының тәрбиесiнде кетiп бара жататын ұрпаққа мол тәлiм беруге мақсат
қойғанын көремiз.
Шәкiр поэма жанрына ... ... ... де ... ... ... алғыр, талантты шәкiрт.
Академик З.Қабдолов ұлы жазушының осы ... ... ... ... (шын ... шынайы таланттың әдебиет пен өнерге
келу тарихында жалпыға ортақ табиғи заңдылықпен қатар, ... ... ... ... да болады. Бұл ретте, бала Мұхтардың алғашқы сауатын
әдеттегi әлiппемен емес, Әуез атасы ұсынған Мүрсейіт ... ... ... ашуы - арнайы назар аударарлық, нұсқалы нәрсе! өзi Шыңғыс
баурайындағы Абай ауылында туып, жусаны мен ... ... мен ... ... тербелiп ән салып тұрған ақын далада өскен ... ... оның ... ... көшкендей( шартарапқа шалқып-төгiлiп жатқан
думанды дәстүрі игi әсерiн тигiзбей қояр ... ,- ... ... ... ... жолына да қатесiз қолдануға болады. Шәкiр ... Абай ... ... ... өскен. Абайдан соң бүкiл қазақ әдебиетi
соны сапаға көштi десе, (Ескендiр( мен ... ... да осы ... басы десе ... Абай ... жанрын өзiнiң төл шәкiрттерi арқылы,
оларға тапсырма берiп, қадағалап, сынап бағалауы арқылы одан әрi ... ... ... ... - ... ... пен ... Ақылбай
(Дағыстан(, (Зұлыс(, Мағауия (Медғат - Қасым(, ... ... ... - ... поэмаларын жазды. Қазақ әдебиетiнде Абайдың осы дәстүрі
кең ауқым алып, өрiсiн кеңейттi. ұлы ақын өмiр ... ... ... ... ... сөз еткенде, Абай салып кеткен айқын iзiне iлеспеген ақын-
жазушы кемде-кем. Поэма жанрын өз ... ... ... ... ... осы ұлы көштi жалғастырушы. Белгiлi ғалым Мұхтар ... ... ... ... ... ... құрылғанымен, тарихи
материал негiзiнде, тарихи кейiпкерлер турасында жазылған (Ескендiр( де
замана талабына орай ... ... ұлы ... ... ... ХIХ ғасыр турасындағы ... ... ... ... /93,287/ ,- ... ... да ... осы поэмасында Ескендiрдiң
басқыншылық әрекетiн көрсетумен қатар өзi өмiр ... ... ... ... жоқтығымен үйлестiрiлген астарлы ойы мен
отаршылдыққа ... Ұлы ақын ... ... көремiз. Осы тұрғыда
Шәкiрдiң (Кейпiн батыр( поэмасына тереңдей ... ... өз ... ... ... ... Абай ... салған жерден аңғаруға
болады.
Шәкiр де адамзат тарихында жаулаушы соғыстар жүргiзiп, ... ... ... Темiрге қалам тартты. Орта ғасырдағы Ақсақ Темiрдiң
шығыс елдерiне салған лаңының тарихта ... iзi бар. ... ... кейбiр
халықтың өшiп кетуiне, кейбiреулерiнiң өлiмсiреп ... ... ... ... ... ... халықтарына да салған қасiретi жеткiлiктi. Ақынның
Ақсақ Темiрдiң қасiретiне қалам ... - ... ... ... қазақ
халқының қасiретiнен алшақтығы жоқтығын салыстырған, отаршыл Ресейге деген
бүркеленген ойы ... Осы ... ... ... оның өзiн ... ... ... Абай ойы идеясының Шәкiр ... ... қана ... ... ... десе ... ... ойынша,
елдiк жолы отарлаушы Ресей айтқанына көну, айдағанына жұру, ... ... ... ... төзбеген, күреске көтерiлген
Кейпiндердiң келбетi ... ... ... ... ... ... қай шығармасынан болмасын ... ... ... ... ой, ... идеялар молынан кездеседi.
Ақынның өлеңдерi, поэмалары туралы көп жазыла ... ... Оның ... ... ... ... ... өткiр
идеялардың заман талабына сәйкеспегендiгiнен. Ал, ақын шығармашылығына
қалам тарта қалған Рымғали ... ... ... ... ... ... бiлiктi сыншы ғалымдар ақын туралы ұлттық өнерге, ақынға деген
жанашырлық қасиетпен абайлап әңгiмеледi.
Шәкiр Әбеновтың поэмаларының тақырыбына, ... ... ... ... төл шәкiрттерi шығармаларының басты тақырыбы қазақтың өткен
өмiрiнiң-көрiнiсi, ақынның көлемдi туындыларының негiзгi ... ... қиын ... Тiптi ... ... болған материалдарының жақын
туыстығы да бар. Шәкәрiмнiң (Жолсыз жаза( поэмасымен Шәкiрдiң (Тоқтамыс(
поэмасының суреттеу ... бiр. Екi ... да ... ... ... Шыңғысқа қоныстанған Тобықты елiнiң басындағы жайлар ... де ... ... ... Мамай, Қараменде,. Тоқтамыс осы
кейiпкерлердi бейнелеу, мiнездеу, оқиғаға араластырудағы ... ... де ... ... ... ... мен ... дау. Бiрi шығармаға негiзгi арқау етiп, махаббат трагедиясын
алса, ... елiн, ... ... жаудан қорғау мәселелерi болып,
тармақталып кетедi. ... ... ... батырдың жамағайын iнiсi
деп көрсетуiнен Шәкiр суреттеп отырған Тоқтамыс батырдың айналасындағы
оқиғалар Еңлiк - ... ... ... ... ... ... болса
керек. Әрине, Шәкiр Шәкәрiмдi, оның шығармаларын терең бiлген, терең бiлiп
қана қоймай өлең өнерiндегi ұстаздарының бiрi десек те ... Осы ... ... Нұрғалиев (Қазақ дастанында, (Еңлiк - Кебек(, (Қалқаман -
Мамырдан( кейiн диалогты кең пайдалану ... ... ... ... ... ... ... табуға болады( /34,236/,- деген
жолдары осы ойымызды ... ... ... де ... ... ... ... тартуының жалғастығы
да жоқ емес. Олардың қиялшылдық, асқақ ой ... ... ... ... ... поэмасынан көрiнiс табады.
Абай мен Шәкiр арасындағы творчестволық байланыс жөнiнде жiктеп алар
бiр жай бар. ... ... ... өнернамасын Абайдың ақындық мектебi
аясында қараса, кейбiрi ақын ... ... ... Белгiлi жазушы
Медеу Сәрсекеев (Шәкеңнiң өзiнiң творчестволық жолына шырақ етiп ... ... ... мектебi - Абай мектебi( /52/,- десе, Семей
өңiрiнiң белгiлi ... ... ... Туғанбаев (Кешегi өткен Абай
мектебi шәкiрттерiнiң iшiнде көп жасағаны да, көп көргенi де ... ... ... ... қажет етедi. Белгiлi ... ... ... ақын шәкiрттерi деген ... ... ... ... ... шек ... осы ... жастар тобындағыларды бұл
әдеби ортадан тыс, соңғы дәуiр ақындары мен басқа өнер ... ... ... да ... /95, 280/,- ... ... ескере келе, Шәкiрдi
Абай үлгісiндегi ақын ретiнде тану ғылыми ақиқатқа сай келер едi.
Ақындар поэзиясын сөз еткенде ақындық ... ... ... ... ... Ауыз ... ... бастауынан сусындамаған
жазба поэзияның көсегесiн көгертпейдi ... ... да ... ... объектiсiнен осы екi дәстүрдiң ара ... ... ... ... өнернамасындағы осы дәстүрлердiң таразы бастарының теңдiгiн көруге
болады. Шәкiр ауыз әдебиетiндегi үлгілердiң ... ... ... ... бiр ... бар, ... құрылысы ширақ, сюжеттi, оқиғалы
поэмалар тудырған. Бiлiктi маманның ... ... ... ... ... ... дәстүрінiң жақсы тоғысуын көруге болады(
/34,236/, - деген ... ... ... бiр ... жайт - осы ... ... ... көлемдi
туындыларына бiрде (дастан(, бiрде (поэма( деген ... ... ... ... Сейдеханов (Тарихи құбылыс және көркемдiк шындық( атты
еңбегiнде /96,140/ ақынның (Қозы Көрпеш - Баян ... ... ... ... 1991 жылы ... ... жарыққа шыққан, iшiне (Қозы
Көрпеш - Баян сұлу(, (Таңшебер - ... ... ... ... ... (дастандар( деген ат қойған. Ал Шәкiр Әбенов шығармаларына терең
үңiлген ... ... ... ... Ысқақ Дүйсенбаевтар өз
зерттеулерiнде тек қана (поэма( деген ұғымды ... ... ... ... ... ... ... (поэма( мен (дастан( бiр
ұғымда қолданылып келгенi белгiлi.
Осы ... ең ... ... көрген (Әдебиетттану терминдерiнiң
сөздiгiндегi( /97,77/,- белгiлi ғалым Ө.Күмiсбаевтың (дастан( мен (поэмаға(
берген түсінiктемелерiне жүгiндiк. ... - Таяу және Орта ... ... ... мен ... ... жанр, өлең
түріндегi уақиғалы шығарма. Көбiнесе, бұрыннан белгiлi ертегi сюжеттерiнiң,
аңыз, хикаялардың ... ... түрі ... ... ... ... ереже мен Шәкiр шығармаларын салыстырсақ, бұл ұғым
ақын бағасын төмендеткендей. Ал ғалымның ... ... ... бiр жерi: ... ... ... бiр қаһарман тағдырымен байланысты
болып келе бермейдi, кең түріндегi баяндау тәсiлi қолданылып,өмiр шындығы
жан-жақты қамтылады( ... ... ... ... ғана ... ... қаламыз. Демек, Шәкiр Әбеновтың көлемдi туындыларына
(дастан( терминiн қосарламай, ... ... ... деп ... ... ... ... көркемдiк шешiм табуына назар ... ... ... сөздердi, бейнелi тiркестердi қолдану тәсiлiне ... ... ... ... сөз ... сол ... ... кейде жаңа мағына берiп, ... ... ... ... ... тән ... сөз оралымдары өлең өрiмiн, жыр
кестесiн құлпыртып, теңеу, ... ... ... ... ... ... ... нақыштарына молынан қанық боламыз.
Ана тiлiмiздегi ұмыт болып қалған көп ... ... ... ... зор. ... тiлдiк қорымызды молайтуда орыстың (дар(-
сөзiн қазақиландырып та қолданған.
Ақын поэмасының суреттiлiк ... оның ... ... ... ... адам образдарында, оқиғаның қызық, шебер болып суреттелуiнде.
Шәкiр Әбенов қазақтың көне дәуiр шындығын елестететiн бағалы ... ... - Баян ... жырын өзiнше жаңарта, жаңғырта жырлаған
ақындардың бiрi.
Көп нұсқалы ескi ... ... ... ... ... ... ерте ... адам еркiндiгi, бас бостандығының жоқтығы
мына заманда жаңаша сипат алуы, асыл қазыналары әдет-ғұрып, салт-дәстүрі,
тiлi-дiнiнiң үлкен қатерге бұрылып бара ... ... ... ... еркiндiктi, азаттықты аңсауы, ұлтшылдық, халықшылдығы
жоғарыдағы өлеңдерiнде ... ... ... ... ... қиындық
көрсе де қаламы қолынан түскенше айнымаған. Оған жаугершiлiк ... ... елiн, ... ... ... ... туындылары мен аңыз-
ертегiлер ... ... ... ... ... ... ... бағытының ақтығын бүгiн уақыт дәлелдедi.
Шәкiр Әбеновтың жиырма нұсқасы бар (Қозы ... - Баян ... ... ... ағаттық емес, қайта Абай мен Абай ... ... ... ... ... М.Әуезов осы шығыстық дәстүрге тоқтала
келiп,(Абай сол дәстүрдi жақсы бiлiп қана қоймаған, қолданғанда, Назира
жолымен ... ... ... ... қайтадан жаңа поэма жазатын
бҰрынғы ... да ... ... ... ... жаңа
поэзиясын танытады( /44,182/, - деп игi дәстүрдiң жаңа өрiс алуына назар
аударған. Низами, ... ... ... ... ... айтпай-ақ
Абайдың (Ескендiрдi(, Шәкәрiмнiң (Ләйлi-Мәжнүндi( тудыруы немесе Абайдың
(Еңлiк-Кебектi( Шәкәрiмге де, Мағауияға да ... ... ... ... ... талап. Шәкiр де осы өнерге өзiнiң күшiн, талантын,
шабытын бiлгеннен кейiн, жыр ... ... алға ... ... ... осы жарысқа түскен.
(Қозы Көрпеш- Баян сұлу( жыры Шәкiрге жасынан құлағына сiңiстi, ... келе ... ... ... қосып айтқан. (Қазақ әдебиетiнiң
тарихында(, (Шәкiр ... ... ... - Баян ... өзi айтатын нұсқасын
домбыраның мөлдiр үнiмен оннан артық әуенге қосып орындайды. Онда Арқаның
әсем сазды музыка ырғағы айтылатын ... ... ... орай ... ... ... осы ... құштарлығының артуына айналасындағы Абай бастатқан
алдыңғы толқын ақындардың көп назар аударып, бiрiнен кейiн бiрi ... ... ... ... ... ... ... әсерi болса керек.
Осыған орай Ысқақ Дүйсенбаевтың сынындай мәлiметтерiн келтiруге болады.
(Бiр әңгiмеде ... ... бұл ... ... ... ... Керей Уәйiс
ақынның айтуы бойынша жазып алғанын, оның түбi атақты Жанақ ақынға апарып
соққанымен, кейiнiрек ... ... ... ... орындап
келгенiн және олардың түп нұсқаға өз тарапынан ... ... ... едi. Сонымен қатар осы нұсқаны ... ... ... мен ... да ... ... ... көрсеткен
болатын( /6,76/ ,- деп олардың өлеңдерiнен ұзiндi келтiредi.
Осы (Қозы Көрпеш - Баян сұлу( жырының ... ... ... көп екендiгi, бiрнеше тiлде кездесетiн, әрi бұған көптеген ақын,
зерттеушiлердiң ерекше көңiл аударғандығына М. Әуезов /99/, ... ... /101/, ... /102/, ... ... /104/, Ы. ... /6/ ... тағы басқа ғалымдардың зерттеу
еңбектерiнен көпшiлiк қанық. Осы жырды әр ... ... ... ... көне ... ... шындықтан алынғандығына баса назар аударған.
Осы тақырыпта күрделi зерттеу жазған М.О. Әуезов ... ... ... ... ... - Баян сұлу( жырында ғашықтық тақырыбы қазақ халқының
бұрынғы құрылысында, ... ... ... ... нық ... ... -рушылдық, феодалдық қоғамдар туғызған, заң еткен салт (/99,373/, -
дейдi. Жырдың ... ... ... аса ... ... ... ... ерте дәуiрде алысқа көшiп, мал бағатын, байтақ өлкенi ен жайлаған,
суы, шөбi мол ... ... ... ... басым. Ол дәуiрде дәл осылай
өмiр кешкен тайпалар ғұндар, ... ... ... ... ... (Жаз шыға ... ... көшiп жайлауы мол терiскей өлкеге
беттеуi, Түменде, Табыл өзенiнiң бойында, ұлы жайлау Балталы да отыруы ... ... ... ... көшпелi тайпалар жаз күнi сол терiскей
өлкенi жайлауды көп заманнан салт еткен( /100,344/,- деп ... ... ... ... Ал ... Ә. Қоңыратбаевтың пiкiрi де iлгерiде
алынған ұзiндiлермен үндес, ... ... бай ... мен ... ... қоғамның өмiр шындығын, қуатын көрсетсе, бай қызы Баян мен жетiм ... ... адам ... ... ... Қ.Жұмалиев (Бұл жыр бiр-бiрiне ғашық болған екi ... ... ... дастан емес, ол сонымен қатар ... мәнi бар ... ... өткендегi тұрмыс-салтын суреттеген жыр (/105/,- деп әдiл
мiнездеме берген.
Қазақ фольклорын ұзақ жылдар бойында зерттеп, елеулi еңбектер жазған
Р.Бердiбаев (Ең ... ... ... - Баян ... жыры қазақ елiнiң ерте
замандағы әлеуметтiк, тұрмыстық жағдайларынан мол ... бере ... ... бас бостандығы, сүйіспеншiлiк еркiндiгi тосқауыл көрген көне
дәуiрдiң шындығы мұнда толық ... деп ... ... ... басқа бағалар жырдың көне дәуiрдегi шындығын ашқан әдiл анықтамалар.
Ш.Әбенов көне жырды жаңартуда ... ... ... ... ... рет қайта оралып, тынбай еңбектенгендiгiне бұлтартпас
цифрлар куә. 1965 жылы жарыққа шыққан поэмасы 3460 жол ... 1991 ... 5300 жол, ... ... ... 1840 жолға өсiрген. Осы поэмасын
үнемi iзденiп, толықтырып, көркейтудi мақсат еткен қаламгер.
Авторды озық ... ... ... халыққа танытып, зерттеушi
ғұлама ғалымдар назарына ... де осы ... ... (Қозы Көрпеш -
Баян сұлу( поэмасы.
(Қозы Көрпеш- Баян сұлу ... көне ... оның ... ... ... ... ... Марғұлан (Көп жаңалық қосып, сондай бiр
нҰсқасын бергi кезде шығарушы Абай үлгісiнен тәрбие алған ... ... ... ... ... (Қазақтың халық ақындары iшiнен (Қозы
Көрпеш( әңгiмесiн Абай ауданынан Шәкiр Әбенов жаңғырта ... ... деп ... ... ... атап өтсе, Қазақ ССР-нiң еңбек сiңiрген
ғылым қайраткерi, филология ғылымының докторы Ы.Т.Дүйсенбаев (Қазақтың ... /6/ атты ... ... Ш.Әбеновтың 1965 жылы жарыққа шыққан (Қозы
Көрпеш - Баян сұлу( поэмасына арнайы тоқталып, жан-жақты ... ... ... өз нұсқасын Жанақ-Бейсенбай нұсқасы бойынша
жазған секiлдi. Әрине, бұдан тек соларды ғана қайталаумен ... ... ұғым ... ... Көп ... ақын ескi ... ... өзiнше
толғайды. Сөйтiп, поэманың мазмұнын тереңдетiп, көркемдiк жағын жетiлдiре,
кемелдендiре түседi. Ең ... ... ... да өзгешелiк
бар. Поэманы үлкендi-кiшiлi он төрт ... ... ... әрқайсысында бiр
яки бiрнеше кейiпкердiң басындағы оқиғаны өте ... ... ... ,- деген бiлiктi де бiлiмдi ғалым пiкiрi құптарлық.
Зерттеу поэманың жаңа ... ... ... 1991 ... ... ... /23/. Поэманың алдыңғы баспаларында тiкелей Қарабай мен
Сарыбайдан басталса, бұл нұсқа /1991/ ... ... ... ... осы ... идеясын қозғап, кейiнгi ұрпақ саралап ... ... ... ... ... ... ... өрнекке айтам,
Ой саналы, ұғымды сергекке айтам.
өткендердiң салт-сана мiнез құлқын,
Тексерiп, теңестiрiп термекке айтам.
Салыстырып алсын деп ... ... ... бермекке айтам /23,10/.
Осы өрiлген ойдан поэзия туындысына ақындық ... ... ... ... ... ... Сарыбайдың асы, Қарабайдың көшiндегi
Баянның сән ... ... ... ... ... Қозы ... жолға
шыққандағы шешесiнiң зары, Тазша кейпiндегi ... ... ... ... ... ... ... Таңсықтың ұйықтап жатқан Қозыны
оятқанда айтқаны, Баянның Ташкеннiң сарайларын ... ... ... ... ... Қозының моласын тұрғызуы, Тәшкеннiң саудагер бойы
Байбатшаның Сасан бимен ақылдасып ... ... ... ... ... ... ... кеңейтiлiп, бiр-бiрiмен қисынды түрде
қиюластырып, жыр өн бойымен органикалық тұтастық танытады.
Автор поэмадағы жағымды, ... ... аша ... ... тың ... ... iшкi жан ... толғанта, психологиясын
тереңдете ашып көрсетуде өзiнiң үлкен сөз ... ... ... ... ... ... ... баяндалмай қатыгез хан,
қайырымсыз бай, әдiлетсiз жемқор би мен бек ... ... ... ... ... түседi. Поэмада қазақтың салт-дәстүрі,
әдет-ғұрпы шебер ... ... ... ... ... ... ... Сарыбайдың өлiмiн ханшаға Тазшаның алыстан орағытып
түсті жорытуы арқылы естiртуi, көш кезiндегi Баянның айналасының ... ... ... халықтың қасиетi мол көрiнiстерiнен ... ... ... ... ұлға қыз ... деп, ... ... шұбырта көшкен Қарабай
Арқадан Ертiс тартып, Алтай мен Тарбағатайдан көктей өтiп, Алатау ... ... ... бетпақ құмды, шөл арқылы Аягөзге түседi. Осы тұста
ақынның Қарабай өткен жермен судың атын атай отыруы, ... ... ... жер, су ... Қозы ... ... ел ... шындыққа жанасымдылығының елесi.
Академик Әлкей Марғұланның қалайда (Қозы ... - Баян ... - ... ... шын оқиғадан шыққан болу керек( /100,349/,- деген тұжырымдамасы
қосыларлық.
Қалмақ пен ... ... ... ... ... ... ... қақпандағы аюын соғып берген Қозыға жолыққан Қалмақ шалдың:
Белгiлi қазақ, қалмақ ежелден жау,
Кетпейдi арасынан Ұласқан дау.
Шолғыншы деп қалмақтар нанбас саған.
Үйге ертiп ... ... сау ... ... қазақ пен қалмақ арасындағы ұзақ жылдардағы қақтығысуындағы
тарихи шындықтың нақты суреттерiн көремiз.
Қазақ әдебиетiндегi ... ... ... ... ... Бердiбаев жырдағы қалмақтар жөнiнде: (Торғауыт қалмақ ... ... ... ... ... жатқаны тарихи анық нәрсе.
Торғауыттар Едiл сыртына, Россия қарауына 1608-1610 ... ... деп ... ... уақытында қалмақтармен көршiлестiгiн
нақтылайды.
Байбатшаның керуенi арқылы да ... ... ... тоғыз жолдың
торабы болғандығын ескерсек, шындықтың ... ... ... ... ... ... кiм естiртедi деген Тайлақ бидiң
кеңесiнде:
(Жыр- шайтанның сабағы( емес пе деп,
өзiм ... ... ... молда
Олай болса, сен молда жөнiңдi тап,
Атам қазақ күн ... ... ... ... ... ба,
Қаңғып келген қайыршы ең, жалаң аяқ( /23,23/.
Поэманың осы тұсындағы диалогтан автордың молдаға деген көзқарасынан,
ақынның өзi өмiр сүрген уақытында ... ... ... қазақтардың
дiнге құлай берiлмегендiгi, ноғайлардың қазақтарға қарағанда ислам дiнiн
бұрын қабылдап, күн көрiстерi үшін ... ... енiп ... ... ... ... ... жырлап отырған Ш.Әбеновтың
өзiндiк шындық нышандары бар қоспасын көремiз.
(Қозы Көрпеш - Баян сұлу (поэмасының тақырыбы - екi жастың ... адал ... ең ... сезiмi. өмiрдегi шындықтарда
сезiмiнiң жоғарғы шыңы, махаббат ... ... ... ... Қозы мен Баян да ... қаталдығын, озбырлығын, мейрiмсiздiгiн
жеңiп, бiр-бiрiмен кездестi, артына ұрпақ тастады. Олардың баянды ... ... ... басқа мәселе. Автор Жанақ вариантын негiзге алса ... мен ... ... ... ... Қодарға өлтiртiп ғасырлар бойы
жасап келген ескiлiктiң салт, заңы шындығынан аттап кетпейдi.
Поэманың бас ... ... ... ... ... мейiрiмдi
де ақылды, iзгi ниеттегi адамдар арасында еркiн өсiрiп, жан-жақты тәрбие
көрген адал, iсi әдiл, ... ... ... адал ... ... ауыз ... ескi ... iзiнен бҰрылып, келешек ұрпаққа
үлгі боларлық ... бар ... iсi ... ... ... ... ... қарапайым адам қалпында, шындық болмысқа сай ... ... ... жетi Қозы Көрпеш жасқа келдi,
Түгел күтiп ту алып бастады елдi.
Топтан таңдап басады тақымына,
Нар күрең дейтҰғын бiр емен ... ... ... ... iлген,
Топта нелер қайсарды тiлмен жеңген
Iшiнен ханым күнде ... ... деп ... ... ... ... астына бәйге ат мiнген, асқан мергендiгi мен шешендiгi мен
танылған жiгiттер аз ба? ... ... ... ... ... Ауыз
әдебиетiнiң үлгілерiндегiдей Қозының қалап алған тайы ... ... ... ... күшiмен бiрден бестiге айналатын әсiрелеу,
көтермелеу мүлде жоқ.
Балталының бiр байының қызын ... ... ... би ... түсетiн кiсi табылмай намыстың қолдан кетiп бара жатқан
жерiнен, он жетi жасар Қозы ... ... ... ... қара ... ... долы ... (жетiм, жесiрiңдi тауып ал( деген сөзi Қозының
намысын оятады.
Бұл сөзiң , рас болса, биiм ... ... ... қайнап.
Жақсы болса, қыз Баян - менiң жарым.
Жаман болса, артыма салам жайдақ./23,62/.
Автор Қозыға бiрден Баянды жақсы көргiзiп, ... ... жоқ, ... әлi ... ... де ... Жалғыз шешесiн, елiн, жерiн тастап ұзақ
сапарға намыс үшін аттанғанын көремiз. Қозының поэмадағы әрекетi ... ... адам ... болатын намыс сезiмiнен басталып, сүйіспеншiлiктiң
жоғарғы биiгi махаббатпен ұштастырылады.
Қозының сайланып ұзақ сапарға аттануы, жолда кездескен ... ... жеңе ... бiр атын ... жеп, бiр ... ... ... таусылуы, көненiң көркiне дақ түсірмей, ескi арнадан бұрылып,
поэманы жаңаша жаңғырта жырлауы. Ескi нұсқалардағыдай ... ... ... тыс ... мүлдем жоқ.
Поэмада Қозының жасқану, имену ... ... ... ... ... ... ... қақтығыстарды жеңудегi ептiлiгi,
қуаттылығы кейiпкердi батырлық дәрежемен теңестiредi. Сүйгенi Баянның
ақылымен, ... пен ... ... ... ... ... ... аңғалдығынан көрiнiс бередi.
Қозының адамгершiлiк, мейiрiмдi, қайырымдылық сезiмдерi поэмада
жанды, iс-қимылмен сипатталып, тiптi өзiн ... ... ... ... ... қалдырып кетуi оның адамдық бейнесiн биiктете берерi һақ.
Поэманың құндылығын арттыруда осындай адамды ... қиса да, ... ... адамгершiлiктiң, iзгi мейiрiмдiлiктiң жолы өмiрлiк деген
қағидаға әкелсе ... ... iс, ... ... ... ... жеңiске жететiндiгiн Айбас арқылы бейнелеген. Поэмада басқа
нұсқалардағыдай емес, Айбасқа жан бiтiрiп, жерiн, елiн қорғайтын, ... сай, қол ... ... ретiнде ашыла түседi. Қозыны iздеп шыққан
Айбас оның ... ... ... ... ... оған өз көрiн өзiне
қаздырып, мертiктiрiп тастап кетедi. ... мың ... ... қимыл-әрекетiн, ыза-кегiн нанымды түрде бергендiгi анық ... ... ... ... Қозы орта ... мерт болғандықтан аңсаған
ақ жолға жетуiн Айбас арқылы толықтыруға ұмтылған..
Поэмадағы ең негiзгi бейненiң бiрi - ... ... ... ... ... - әйел ... өз ... аңсап, оған
қосылуды арман еткен қыздардың жиынтығы. Автор Баянды аса көрiктi ... ... мен iшкi жан ... ... ... алып ... ... Баянның сұлулығын жеткiзуде жан-жақтан естiп, дәмелi жiгiттердiң
келiп жатуы, олардың таласынан ... ... ... ... көп
ауытқымай, ал кескiнiн, көркiн суреттегенде қиял жетегiне ерiп ... адам ... ... ... ... ... ... таба
бiлген. Баянның көрiктiлiгi, ақылдылығы, адамгершiлiк ... ... ... ... ... ... қалыпты көрiнiстер.
Баянның Қозыға айтқан түсі, ... ... ... ... ... ... тәрiздi үйреншiктi тiршiлiк аумағында көрiнедi. Сүйіктi
Қозысын ... ... кек алу үшін оны ақыл ... ... арзан өлiмдi
қимай, өмiрлiк жер басып жүре алмайтын қара ... ... ... ... ... ... Тәшкеннiң талай сарайын салған шеберлерi
мен айналадағы халықты ұйымдастырған игiлiктi iсi Қозының ... ... сол ... махаббат сезiмiне өте берiк Баянның өзiне-өзi қанжар
салуынан да оның ұнамды бейнесiнiң әр қырлары ашыла бередi.
Автор ескi нұсқалардағыдай ... ... ... ... ... қандатпай сұлулыққа, нәзiктiкке, адалдыққа тән сезiм арқылы ... ауыз ... ... жаға беруден алшақтатып әкеткен. Автор
Баян бейнесiн көрсетуде ескi дәстүрлерден де мүлде қол ұзбей жаңа, ... ... ... ... оқиғалардың даму барысында
нанымды, реалистiк тұрғыдан ... ... ... ... Ай, Таңсық бейнелерiне /1965
жылғымен салыстырғанда/ жан бiтiрiп iс-қимыл, ... ... ... ақылдылық, адамгершiлiк қасиеттерiн аша түсіп, балаға деген
сүйіспеншiлiк сезiмдерiн тереңдетiп нақты ... ... ... Сарыбайдың өлiмiн естiрте келген Тазшаның түсін жоруының өзiнен
ақылдылықтың, адамдықтың ... ... бiр ... соң ... ... бiр жастағы Баянды ала келгендегi Қозының шешесiнiң ... ... ... ... ... жасар жүгiрiп жүрген Баян қызды,
Сарыбайдың ханымы келiп ... ап ... ... ... ... ... ... шын сай боп туыпты(- деп
Көзiнiң ала алмады жасын тиып /23,28/.
Ақын Баянның шешесiне (Айғыз( деп ат ... ... ... ... ... ... бiр анадан егiз туған,
Ақылы-тұнық судан, ойы-удан,
Анасы туған күнi қайтыс ... ... ... ... ... ... асқан дана,
Жетiм менен жесiрге болған пана,
Екеуiн туған күнi ... ... ... Айғыз ана /23,54/ - десе,
Еркелей сөйлеп, қыз Таңсық
Келедi Айғыз анаға,
Еркелiк, әзiл жарасар
Ана менен балаға/23,49/, -
деп мейiрiмдi, ақ пейiлдi ... iшкi жан ... қоса ... әсем ... ... ... жолдар да бар. Сонымен қоса, Ай мен Таңсықтың
сүйгендерiне қосылуға рұқсат сұрай келгенде ақ ... ... ... ... ... ... ... қайырымды iзгi жанды ақын Баян ... ... ... ... ... Қозы ... Баяннан қалған бала екеуiн,
ақ нарға жегiлген қаудаққа салып, Айбас батырға ертiп жiбередi.
Қозының намысын қорғайтын, ... ... ... ... ... ... ат ... қосалқы бейнелер Ай мен Таңсық.
Бұлар жырдағыдай, ... ... ... әсерiн тигiзбесе де, олардың
елiн тастап, көшердегi қоштасуы арқылы ақын туған жерге, ... елге ... ... адал ... ... бере ... Сонымен
қоса туған, өскен жерiнен айрылардағы өкiнiш зары ғана емес, опасыз әкенiң
озбырлығына көрсетiлген қарсылық та бар. ... ... ауыр ... ... тура ... бата ... ... (зарлау(, (жаржар( алуандас
әдет-ғұрып жырлары арқылы әрдайым iштегi шерлерiн тарқатып, сол замандағы
қатал заңға әлсiз түрде ... ... ... ... ... ... мен Таңсықты сүйгендерi Айбас пен Көсемсарыға ... ... ... ... таңдағы жастардың бақытымен сәйкестендiрiлуi,
бүгiндегi ескiлiк салттың ... ... аса ... ... қара ... ... жағып
көрсеткенi - Қарабай бейнесi. Қазақ халқында Қарабай бейнесi ... ... ... мейiрiмсiз, қатал, жауыздықтың символы. Ысқақ
Дүйсенбаев 1965 жылғы жарыққа шыққан ... ... ... ... ... ... мiнез-құлқын, пiшiн-келбетiн суреттегенде ақын
ескiден қалыптасқан ... ... өз ... жаңа ... тың бояулар қолдану арқасында толық қанды образ жасау деңгейiне
көтерiле алған( /6,124/ ... ... баға ... Ал 1990 жылы ... ... ... ... зұлымдылығын әдiлетсiз, екi
жүздiлiгiн нақты қимыл әрекетпен тiптi ... ... ... көшi ... Баян мен ... Таңсық пен Айғыздың
әңгiмелерiнен автор Қарабай бейнесiне жағылған қара күйенi қоюлата ... ... не ... ... ойым ... ... ... ермегiм.
Дәл қырық жыл аю бақтым,
Терiс азу, темiр тырнақ,
Тәнге жара, жанға жәбiр,
Түсірдi аю тiстеп, ... ... жоқ ... жыл ... бәйбiшесi Айғыздың көрген қорлығы осы ... ... не ... ... ... ... бiрi он төрт ... қызы Тартуды Қарабайға берiп кеткендегi әрекетiн суреттеуi:
Қойды көрген қорқаудай Қарабайдың
Мұнартып екi көзi қанталады.
Қарабай жас сұлуды тоқалға алмақ,
Иiлтетiн ол емес ... ... ... ұшырып қасиетiн,
Қанды қара шеңгелiн бiрақ салмақ.
Қорқау бай - тырнақты құс, азулы аң
Жандарының азығы жазықсыз қан.
Сол түнi Қарабайдың шеңгелiнде,
Не керек, шырылдады жас ... ... ... ... ... қатал, тұрпайы Қарабайды осы әрекетi
арқылы хайуандықтың шыңына жеткiзген. Сарыбайдың асында Қарабай Аққайыңды
бәйгеге ... ... ... шаппай бер( деп салған әлегi, аты
бәйгеден келмей ашуланып атын ... ... оның ... ... ... ... ... реалистiк шындықтан аттамай, жаңа штрихтармен
толықтырған. Жанақ ақын Қарабайды ... мың ... ... бай ... ... ... киер киiмi жоқ - деп ештеңеге қызықпайтын, мал деп қана ... ... адам ... көрсетсе, Шәкiр оның малсақтығын, қараулығын,
қатты, қайырымсыздығын көрсете ... ... ... ... ... ат қосқан адам ретiнде, оның бәйбiшесi Айғызды
суреттегенде:
Үстiндегi киiмi,
Ылғи асыл ... ... /23,48/, ... ... ... ақ маржаннан алтын, күмiспен әшекейленуiнiң барлығы
Қарабайдың байлығы. Шәкiр Қарабайға қанша қара күйе жаққанымен, тоқсан ... бар ... ... ... ... ... жағын көрсетуге
ұмтылғанын байқаймыз.
Осы туындағы Қарабай кешегi мал құмар сараң, мейiрiмсiз, ... ... ... да ... ... келген топас байлардың жиынтық бейнесi.
Поэмадағы қара күштiң иесi, қиянатшыл шын ... адам - ... осы ... да ... ... өзiнiң дүлей күшiн пайдаланып,
ойлаған мақсатына жетуге ... Ақын ... да ... зор
күштiлiгiмен қоса ақылсыз, намыссыз, жасқаншақ, қорқақтық әрекеттерiне
тереңдей түсіп, басқа ... ... ... ... ... ... (бет ... түк басқан, түйе ерiндi(, (сойдиған қабан
тiстi(, ... ... жар ... қоңқақ мұрын(, (кесер басы қазандай(,
(құлағы тебiнгiдей(,- деп ... ... ... ... ... ... iсiне сай ... көрсетедi.
Түйе жүнi сулығы - сары шекпен,
Айнала дұриямен әдiптеткен.
өзiне шақ болғанмен, бiзге өрескел,
Жағасы шалқасынан кейiн кеткен.
Бөркiнiң одырайып алты ... ... де жоқ ... /23, 39/ ... бес баттам терi сiңген,
Маңайынан жүргiзбес сасық демi,-
деп бейнелейдi.
Осы туынды да басқа нұсқаларға ... ... киiм ... ... көп ... ... ес-ақылының сәл кемдiгi бар, ақымақтау,
кiсi күлерлiк кейiпте ... ... Ол ... ... ... ... шығар, мен барып өрiк, мейiз әкелейiн(- деп ауылға барғанда
Қарабай жылқы иесiз ... деп, ... ... ... қасындағы
жылқышылардан ұялып далада ұш қонып, қосқа төртiншi күнi ... ... ... ой ойлау қабiлетiн (топас ақыл, тұйық ой, ... ... ... есалаң болып кеткен,
Шынында бұрын Қодар ондай емес /23,13 ... ... ... ... ... әр қырынан ашыла
бередi. Поэмада ақылсыз, қара күштiң ғана иесi Қодарды ... ... ... ... ... ... Баянды меншiктенуi мен қоса Қарабайдың ... ... ... - ... ... масаттануынан байлықтан үлкен үміткер, барлық
күш кайратын жұмсап, малды шөлден аман алып ... ... ... ... астарлы ойын да байқау қиын ... ... ... ... орындауда Баянның сүйгенi Қозыны тығылып тұрып атқан қанды ... Оның да ... ... алу ... мал, ... ... әйтпесе
сұлулыққа сұйсiнер сезiм Қодарда жоқ. Автор сұлу да ақылды ... ... ... ... оған ... ... арттыра бередi.
Шәкiрдiң поэмадағы жағымсыз кейiпкерлерi Қарабай мен ... ... ... ауыз ... ... ... еркiн меңгерiп,
жазба әдебиет үлгілерiмен орынды байланыстыра бiлгендiгiнiң куәсi боламыз.
Поэмада басқа ... ... ... ... үстіне
көрсету басым. Композициялық құрылысында, тiл байлығында ақындық олжалары
мол.
Шәкiр Әбеновтың (Қозы Көрпеш - Баян ... ... ... ... ... жырлаған. Жанақ нұсқасын негiзге алды десек те, Шәкiр
поэмасының аяқталуы мүлде ... ... ... мен ... Қозы
өлтiрген болса, Шәкiр ескi нұсқалардағы ... ... ... ... ... ... бөлiмiнде (Дала уалаятының газетiнiң( 1899
жылғы 9, 10 сандарында басылған (Қозы Көрпеш ... ... ... ... ... ... /107,32/ пайдаланса керек. Баянның Қозының бейiтiн
соқтырудағы сауда керуенi адамдарын пайдалануынан, керуен басының Баянға
(маған ти(, - деп ... ... ... өлер ... ... жиып мал-мүлкiн бөлiп беруiнен, ақын поэмасындағы өзгерiстерге
ұшыраған сәйкестiктi анық көруге болады. Автор өз поэмасының ... көне ... ... ... мен Сарыбайдың құда болуымен
бастатып, шарықтау шегi Қозының өлiмiне келiп, шешуi Баянның өзiне-өзi қол
жұмсауы.
Поэмадағы ... өз ... ... асырудағы жанталас,
қарым-қатынастарынан мiнез-қылықтары шыншыл, шынайы әрi көркем ашылған.
Поэманың 1965 жылғы басылымындағы ... ... ... ... ... Олар ... өлгендегi кемпiрiнiң жоқтауы, шөл кешiп келе жатқан
Қарабайдың көшi, ... ... ... ... ... ... Қозының
тазша болып жүргендегi арманын айтып жырлағаны, Қозының басына қауiп
төнгенде Таңсықтың ... ... ... тағы ... жерлерiн кеңейтiп,
байытып қана қоймай, лирикалық қуатын күшейтiп, құлпыртып, жаңғыртып
жiбередi.
Автор ... ... оның өте ... ... онда
қайырымды, қайырымсыз хандар ... ... өрбу ... әр ... ... сипаттары, сезiмдерi және ... ... ... ролi ... Поэмадан ақынның суреттеу шеберлiгi
молынан кездеседi. ... ... ... шөл даладағы Қарабай
көшiндегi мал-жанның құмды ыстықтағы ... өте ... ... ... ... ... нар,
Кекiрiп жиi дән шылап,
Ыстық бұрiп тұяғын,
Тұлпардың терi тамшылап,
Ерлердiң ернi кезерiп,
Түкiредi қаңсымақ.
Жата қалып арландар,
Табанын ... ... ... ... ... ... айналасындағы қоршаған ортаны
байланыстырады, ендi бiрде табиғаттың жансыз ... жан ... ... ... ... келтiредi.
Кейiпкерлер бейнесiне қарай суреттеуде лайықты сөз тауып қолдануға да
шебер.
Жүзiнен сұйкiмдiлiк ерекше бiр,
Ерекше реңiкпенен тамылжып тұр.
Тамағына ... күн ... ... ... ... аппақ, мамықтан жұмсақ еттi,
Мiнсiз ерiн-қызыл гүл, сүюге ептi.
Не түсті сәуле екенiн ... бiр тұс бар күн ... ... ... ... ... орнатқан қасын қиып.
Ерiнiнiң үшіне жаны келер,
Көргеннiң алсамау деп сүйіп-сүйіп /23.57/.
Абай өзiнен кейiнгi ... ... ... ... ... ғана ... ... қырларымен де ерекше әсерiн тигiзгенi
белгiлi. Қ.Жұмалиев атап көрсеткендей, (Абайдан кейiнгi қазақ әдебиетi Абай
үлгісiнде өсiп, ... ХХ ... бас ... ... ... ... тiлi ... Абайдың әсерiнсiз әдебиет тарихының қатарына
қосылған қазақ ақынын табу қиын( /108/. Осы ... Абай ... да сөз ... ... жастардың бәрi - шәкiрт( /109/,- деп М.О.Әуезов айтқандай,
Абайдың ынталы шәкiрттерiнiң бiрi Шәкiр екендiгi де ... ... ... мал ... орман, қырда тастан күй-жыр аңдап,
Майда желмен тұрғандай әзiлдесiп,
Күлiмсiреп құлпырар гүл бұраңдап.
Тар кеңiп, ... ... ... ... ... ... өнiп ел де байып.
Аягөздiң бойына келiп қонды,
Қалың ел қарлығаштай қанат жайып,
Ойдағы ел араласып қырдағы елмен
Ерулiкке шақырып бұрын келген /23,108/.
Абайдың ... ... ... өлеңдерiмен салыстырып байқасақ,
көркемдiк теңеулер мен тәсiлдердiң сәйкестiгi айқын сезiледi. Ақынның сөз
саптау ... ... ... ... ... бөтен сөз бен
былғанбай жарасымын ... осы ... ... ... ... әдiсi ... ... түседi.
Автор кейiпкерлердiң мiнез-қылығын, бейнелерiн, ... ... ... пайдаланып, кейiпкерлердiң психологиясы, iшкi сырын, көңiл-
күйiн көрсетуде монологты орынды қолданған. Автор адамдарды бiр-бiрiмен көп
сөйлестiрiп, ... ... ... ... құнды жағының бiрi - халықтың байырғы таза тiлi. ... ... ... ... көне ... ақын ... ... Мысалы: қаңсар, кезгiз, шемен, телiм, кеней, дүрия, торқа, дөре,
дәндәку, берен, қудақ, ... ... тағы ... ерте кезден қалыптасқан
өрнектi сөздердi орынды ... ... ... (Қодардың атасы жел, анасы ... ... (Қыз ... ... ... ... ... тiркестер мен мақал-мәтелдердi айтайын деген ойының мән-
мағынасын мейлiнше тереңдету үшін көп ... ... ... кес, Келгенiң-сасық болса, мұрнынан сұй(, (Батырлықтың бағасы
жалғыз-ақ оқ(, (Тұс - ... ... ... ... бiр ... қой, ... адам ... деген жолдардан мақал-мәтелдердi тiкелей
пайдаланып қана қоймай, ақындық шеберлiкпен, ойлаумен ... ... ... ... ... мағынасын көркемдеп,
ажарландырып жiберген.
Поэмадағы көп кездесетiн үндескен сөздер өлең ... ... ... ... ... ... қаның тамған жер жиренер,
Өлексеңдi көмуге көр жиренер.
Көзбен көрген ... ... ... ... ... ел ... /23,122/.
Сонымен қатар автор поэмасында ... ... ... ... сөздердi орынды, молынан пайдаланып өзiнiң суреткерлiк қасиетiн
көрсете бiлген.
Поэмада халықтық поэзияның ... ... тән ... жоқтау,
қоштасу, қарғыс, тiлек, бата, түс жору өлеңдерi поэманың мазмұнын кеңейтiп,
көркемдiгiн арттыра түскен.
Бiз Шәкiр Әбеновтың (Қозы Көрпеш - Баян ... ... ... отырып, халық поэзиясының ежелгi дәстүр iзiмен жүріп отырып көркемдеу
жағымен классикалық және ... ... тән ... жиi
қолданғандығының куәсi болдық.
Ш. Әбеновтың (Қозы Көрпеш - Баян ... ... ... ... ... ... ... мол қазына екенiн байқаймыз.
Осындай эпостық үлгілер қазақтың жазба ... ... ғана ... ... шығармалары пьеса, кино ретiнде де ... ... алар ... ... халықтық негiздегi тамаша табысы болды. Оған
Шәкiрдiң үлесi де жоқ емес.
Сахнада Ғабит Мүсіреповтың ... ... - Баян ... пьесасы
қойылғанда қоюшы-режиссерлердiң өңдеуiмен ... ... алғы ... ... жиi ... Оған бұрынғы Семей ... ... ... ... ... (1950 ... бас жағында
Абай атындағы театр (Қозы Көрпеш - Баян ... ... ... едi. ... ... қажымайтын ердi айтамын,
Ертеде ел қажытқан шердi айтамын,
Өзi үшін өзге ... ... ... құл, ойы ... ... ... жазығы жоқ күйгендi айтам,
Мезгiлсiз ажал оғы тигендi айтам.
Судан тұнық, сұттен ақ таза жүрек,
Кiршiксiз бiрiн-бiрi сүйгендi айтам,
Тоймас құлқын, тоймайтын қарынды айтам,
Би-батыр, хан мен ... ... де ... де ... берген серттен,
Сұлу қыз ер жiгiттiң арында айтам,
Тегiнде текке айтпаймын, өрнекке айтам,
Ой саналы, ұғымды сергекке айтам,
өткендердiң салт-сана, мiнез-құлқын,
Тексерiп, теңестiрiп термекке айтам
Салыстырып, ... деп ... ... ... ... ... ... толғаудан соң ашылушы едi.
Сол кездегi ... ... (Осы ... ... өзiмiзден ересектерден
(бұл толғау кiмдiкi( дегенде: (тек... оның ... ... ... ... ... сыбырлай айтатын( /110/, - деген жолдары ерiксiз назар аудартатын
айғақ.
Шәкiр ... ... ... ... ... ... ... байлығында, оқиғалық негiзде фольклор қазынасынан алған дүниелерi көп,
ал пейзажда, диалогта, сюжет ... ... ... ... ... ... ... айту дұрыс(/34,238/ ,- деген тұжырымы ақынға
берiлген нақты түйін.
Қорыта келе Ш. Әбенов халықтың жадында сақталған ескi ... ... ... жаңғырта жырлап әр қырынан қосқан өзiндiк ... ... ... ... жеткiзген.
Шәкiр Әбеновтың Абай ықпалымен ... ... әр ... ... бiрi - ... батыр( поэмасы.
Поэманың мазмұны орта ғасырдағы шығыс елдерiнiң өмiрiнен алынған.
(Кейпiн батыр( ... ... ... қан ... белгiлi ел билеушi
Әмiр Темiрдiң дүниенiң төрттен бiр ... ... қан ... ... ... туып өскен жерi Стамбул ... ... ... ... ... ... сарайында өсiп, есейе келе соғыста көзге
түсіп, батыр атанады. ... ... ... болдың деп iстiң ақ-қарасын
айырмай, дарға асуға бұйырғанын естiп, елiнен қашып шығып Ақсақ ... ... ... ... ... Кейпiн батырлығымен көзге түсіп, оның оң ... ... ... Темiр мен оның айналасындағы би мен бектердiң ... ... ... iсi көз ... өтiп, ... Қиянатқа,
зұлымдыққа қарсы шығады, әдiлет, адалдық iздейдi. Сол себептi ... ... ... ерте ... ... ... болсын қарсылық айтқандарға.
Мiне, осы жерде Кейпiндi зыңданнан жасырын ... ... ... Ол ... ғашық. Бiрақ, Кейпiн сүйген жары Гүлнәр бар екенiн айтып,
кете бередi.
Кейпiн ... ... ... қарсы көтерiлiске шығады. Поэманың аяғында
Темiрдiң жұмсауымен шыққан қалың қолмен шайқаста мерт ... ... ... ... сүйген жары Гүлнәр да суға секiрiп өледi. Поэманың
қысқаша мазмұны осы.
Поэмаға ... ... ... ... ... ХIҮ ғасырда өмiр сүрген,
Орта Азияның билеушiсi, әскер басшысы. Шындық ... ... бұл ... да ... ... Тарихи деректерге көз жүгiртсек: ... ... ... бектiң баласы Темiр /1336-1405/ 35 жыл бойы /1370-
1405/ ұлы империя құру үшін көршi елдерге басқыншылық ... ... Бұл ... ... тағылық әрекеттермен жүргiзiлдi. Бұл жорықтар
кезiнде Қазақстан, Кавказ, Оңтүстік Русь ... да ... ... ... ... ... ... бойымен Қырымдағы қалалардың бәрi де
қирады. 1381-83 жылдары Иранды ... 1399 жылы ... ... ... атанды. 1400 жылы Темiр түрік сұлтаны Баязидке қарсы күрес
бастап, оны 1402 жылы ... ... ... ... соңғы жылдарында
Темiр үздiксiз соғыс, халық қозғалысын аяусыз басу жолымен ... ... ... ... Иран, Ирак, Ауғанстан, Закавказье
және ... бiр ... ... ... ... ... ... Темiр
оңтүстік Қазақстан жерiн басып, 800 мың әскермен Қытайға жорыққа ... өзi 1405 жылы ... ... қайтыс болған /111,31/.
Поэмадағы Темiр бейнесiнiң iс-әрекетi, қылышынан қан тамған қаталдық
мiнезi, тарихтағы Темiр болмысынан алшақтығы жоқ.
Кавказдың айналасын ... ... ... ... ... ... елiнен түк қалдырмай,
Тұқымын ұрпағымен түгел жоймақ
Қырымды да ... ... ... хандығын қайта құрып.
Орныменен түк қалмай құрып кеттi,
Берiспеймiн дегендер қарсы тұрып /23,335/
немесе
Төлесе шашы ... ... ... ергендердiң көбi - зұлым.
Иранды Темiр барып шапқанында,
Жазықсыз қаза тапты жалғыз ұлым
өзiмдi ат артына жайдақ салып,
Түркiстан шаһарына ... алып ... оның ... ... ... өткен жолдары нақты деректермен
берiлген. ... ... ... ерте ... ... он екi мың ... ... -
деген жолдардан поэмаға арқау болған оқиға ... ... ... ... ... келедi.
Ақын Кейпiн батырға әскер жиғызып, Темiрге ... ... ... ... ... ... ... мерт болады. Әдiлетсiздiкке
қарсы көтерiлген халық ... ... ... отырғанының шындық
көрiнiсi.
Поэманың негiзгi ... ... - ... Темiр және оның
айналасындағылардың әрекетiн ... ... ... ... ... ... ... шақыру. Жауыздыққа, зұлымдыққа қарсылықты
Кейпiн батыр арқылы көрсетiп, оны басқаларға үлгі ету.
Ақынның өзi өмiр сүрген уақытының ... мен ... ... қанiшерлiгiмен теңестiрiп көрсеткен астарлы ойын
аңғаруға ... ... ... ... ... ... шеккен
зардабына ақынның астарлы оймен жеткiзген қарсылығы деп түсіну керек. Ақсақ
Темiрдiң халыққа жасаған қан-құйлы ... ... ... ... ... асып ... кем емес.
Ұлы Абай Ескендiрдiң басқыншылық әрекетiн масқаралау арқылы, өз
заманының ... ... ... ... ... ... Мамраевтың (ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... ақындық мектебi арқылы өттi. ұлы Абайдың романтика-реалистiк
көзқарасы ХХ ғасыр басында ... ... ... ... ... ... ағымдар тууына ықпал еттi( /112,13/,- ... ... ... биiк ... ... ... ... тану
қиынға соқпаса керек.
Жердiң, малдың таланып, халықтың қырылып жатқанын көзiмен көрген
ақынның тапқаны, ел үшін ... ... ... батыры - Кейпiн.
Шәкiр орта ғасырдағы Ақсақ Темiрдiң ел жаулағыш әрекетiн көрсетiп,
жалпы басқыншылыққа, әдлетсiздiкке қарсы күресе бiлу ... ... ... Осы ... батыры - Кейпiннiң Түркiстан маңы, қазақ елiнде
жүріп халықты әдiлеттiлiкке, бостандыққа бастауы, жеке ел ... ... ... ... ... кезде осы поэманың өмiршеңдiгi айқындала
түседi. Осы ... ... ... ... ... халықтарының бiрлiгiн,
ынтымағын аңсаған ойын тану қиын емес.
Ш. Әбеновтың осы ... ... ... ... Темiр бейнесi де
көркем жасалған. Поэмада Темiр портретi жоқ. Бiрақ, ... да ақын ... ... ... басқыншылық әрекетiн оқырманға жеткiзудiң әр
түрлi тәсiлiмен шебер көрсеткен. Ақсақ ... ... ... ... қан
құйлы әрекетi Гүлнәрдiң үлкен шешесiнiң басынан өткерген қасiретi арқылы
кеңiнен ашылған. Осы ана ... ... ... ... Иранда
күйеуi, баласы өлтiрiлiп, мал-мүлкi ... өзi ... атқа ... ... ... Бұл ... қай соғыстың болмасын шындық болмысы.
Осы Гүлнәр шешесiнiң Темiр туралы айтқан мына ... ... ... ... тартып алған көздiң жасы.
Темiр тиын тапқан жоқ еңбекпенен,
Қазынасы - халықтың сыбағасы.
Басынан бағы тайып тақтан түссе,
Бiр тиынға тұрмайды оның ... ... ... басының қасиетi, жоқ бағасы /23,298/
немесе
-Жоқ, балам анық залым Темiр,- дедi
Темiрде сан момынның ... ... ... ... жорығынан
Құрынды сан адамның нәсiл, тегi. /23,298/.
Бұл ананың аузынан айтылған Темiрге деген халықтың көзқарасы, ... ана ... қан ... ... ... ... шеккендердiң
жинақталған, типтендiрiлген бейнесi. Поэмада ана бейнесi Ақсақ Темiрдiң
зұлымдық әрекетiн ашу үшін ... ... ... оң қолы ... ... басқарған Кейпiн қан
төгуден жиренiп, ендi соғысқа шықпайтынын айтып, еркiн өмiр сүруге, ... ... ... оны өлiм жазасына кеседi. Ақын бҰл ... ... қасы ... ... да ... ... залымдығын тереңдете түседi.
Сондықтан тарихқа аян Темiрдiң зұлымдық келбетi поэмада айқын көрiнiп отыр.
Шәкiр Темiрдiң бойына ... ... ... ғана жинақтаған,
адамшылық қасиеттiң жұрнағы да жоқ. ... және оның ... ... ... би, сұлтандарының халыққа жасап отырған қиянатына қарсылық
Кейпiннiң iс-әрекетi ... ... ... ... ... сол бiр ... замандағы озбырлық, әдiлетсiздiкке қарсылық көрсеткен, қолына қару
алып күреске ... ... ... әкеледi.
Шығарманы оқығанда халықтың әдiлеттi аңсаған арманын арқалаған, жанын
берiп, қанын шашып төтенше iске ұмтылып, ерекше ерлiк ... ... ... ... ... ... ... көтерген Кейпiн батыр сол кездегi үстем
тап өкiлдерiнен қорлық көрiп езiлген еңбекшi таптың жоғын ... ... ... ... ... (ерiм( дейдi. Поэмада қалың қауымның
Кейпiнге қарым-қатынасын контраст арқылы суреттеген. ... ... ... ... тап ... оның ... алу керек дейдi. өйткенi, Кейпiн батыр
әскер жиып, Темiрге, үстем тап өкiлдерiне ... ... ... ... ... ... қару ... жорыққа шығарған әдiлетсiздiкке қарсы
халық кегi. Езiлген халық Кейпiндi (батыр(, (ерiм( деп бiлсе, үстем ... оны (ел ... ... - деп ... Осы екi көзқарастан
поэманың таптық ... ... ... ... жас ... ... ... ақын батырлардың ұрыс
алаңында көзге түсіп бел ... атам ... берi келе ... ... ... образын жасауда орынды пайдаланған. Он сегiз жасында,
түрік-араб соғысында түрік ... оққа ... ... ... ... деп, ... ... ұрысқа өзi шыққалы тұрған жерiнен Кейпiн ... ... ... ... ... ... батырлығының ерекше көзге
түсетiн жерi ыстық құмда қатты желге ұшырап, ... жүре ... ... ... ... ... тарлыққан әскерiне:
Сарқылсын сендер үшін денеден қан,
Сендерге құрбан болсын бұл құрған жан,
Суға жетiп ... ... ... ... iшiп бiр ... ... қанын бөлiп бермекшi болса, алдында тосып тұрған Темiр әскерiне қарсы
шауып, жалғыз өзi ұрысқа шығып мерт ... ... ... ... пафоста
суреттеген.
Поэмада әдiлеттiлiк iздеген халық ұлы ұнамды тұлға Кейпiннiң ... ... ... ... ... де жинақтап әрекет үстінде
нанымды көрсете бiлген. Ақын Кейпiннiң адамгершiлiк қасиетiн қалыптастыруда
шындықтан тыс кетпейдi. Мәселен ... ... ... оң қолы ... ... би, ... бiрге аңға шығып Сұлтан деген байдың үйіне
түскенде, бiр тоқтының құйрығын қасқыр тартып кеткенi үшін, ... ... ... көрiп, шағым айтқан жалшыға бидiң (Ол сенi пұлына ... не ... десе де ... ... ... ... жоқтығына
қатты налып, әдiлетсiздiктiң түп негiзi хан, бек, сұлтандардан ... көзi ... ... қас, ... дос ... айырмаппын, ханның
қасына ерiп, халыққа қас болыппын,- деп әдiлдiк iздеп Темiрге қарсы шығады.
Автор Кейпiннiң бойынан ... тән ... қоса iшкi ... сұлулығын да аша бiлген. Кездейсоқ кездескен Гүлнәрмен арадағы
махаббат ... ... ... ... суреттеп, адамгершiлiгi
мол азаматқа тән берiктiк, тұрақтылықты көремiз.
Қас батырлық пен ... ... ... ... ... жинап, өлер
алдындағы монологында да ел үшін туған ердi, халық үшін туып ұран ... ... ... армансыз, құрбаны әдiлеттiң,
Әдiлетке жетуге талап еттiм
Өзiм үшін өзгеге ... ... ... ... ... кеттiм /23,330/.
Поэманың соңғы шумағындағы Дәрмене ақынның ... ... ... Шәкiр осы тақырып шешiмiн өз заманы тынысы мен талабына шебер
сәйкестендiрген.
Жазықсыз екi жастың қиылғаны,
Әдiлеттiң бiр жолы ... ... ... ... қол, қылыш болды сиынғаны.
Бұлай болса күнелту нашарларға,
Бұрынғыдан жүз есе қиындады.
Ерiккенде iстейтiн ермек болды,
Ойыншыққа саналып адам қаны.
Бұл өлiм, ... өлiм, ... ... екеуiнiң өлгенi шын /23,335/.
Поэма кейiпкерiне ақын заманы тудырған әдiлетсiз, жағымсыз қылықтардың
бейне бiр ... болу ... де ... ... ... гуманистiк,
ағартушылық бағытына, адам қоғамының рухани өрiсiн жоғарылату ... ... ... осы ... да ... жыр ... ... әдебиет
үлгісiн шебер байланыстыра бiлген.
Тiленшiдей тiленген деп (сусын бер(,
Бұлттан сусын сұраған өсiмдiктер.
Түнгi шықпен сусыны қанғандай боп,
Рахаттанып қалқыған ұйқысын көр.
Секiлдi ... ... ... ... ... болсын жазықсыз ер!(
Тебiнгiден тепкiмен жылжыған тер.
Қоршаған айналасын қараңғылық,
Жер-өлiк жым-жырт ... ... ... ... ымдағандай,
Түсінiксiз, мазақ қып тұр ма күлiп?
/23,310/
Осы нағыз шебердiң қолынан ... ... ... ... пейзаж
Кейпiннiң тағдырымен байланысты суреттелген. Ақсақ Темiрдiң қапас торынан
қашып ... келе ... ... ... ... ... әскер
басшысы Темiрге қарсы соғысуға белдi бекем буған ой үстіндегi бiр үміт пен
бiр қоңыржай табиғаттың көрiнiстерiмен дөп баса ... ... өн ... ... ... ерекше назар аударған.
Поэмадағы басталар оқиғасын табиғат мiнезiмен сәйкестендiрiп, ... өте ... жел, ... лебi ... ... ... тозаңын бұрқыратты.
Жел үрейiн ұшырып құмды қуып,
Құлақ, мұрын, көзге әкеп паналатты.
Жотаның жон терiсiн сыдырады.
Ой ұлғайып, қыры ойға қыдырады.
Тобын жазбай топтанып ұйысқан ... ... ... ... үйірiлiп,
Жел жағының жиегi жиырылып,
Сонау шөптер түбiмен қопарылды.
Жазығы жоқ өлiмге ... /23,32 ... ... ... ... күшiнiң арты Кейпiн батыр әскерiнен
айырылып, өзiнiң мерт ... ... ... ... шөл даланың алапат
мiнезiн суреттейтiн көрiнiс бiздiң туындыларда сирек кездесетiн құбылыс. ... ... ... суша сапырылыстырып жатқан табиғаттың дүлей күшiнiң
көрiнiстерiн оқырманның көз алдына алып келу ... де ... ... ... ... ... ... құм жотаның жон терiсiн сыпырып,
шөптердi түбiмен қопарып жатуы, ... ... елдi, ... ... ... Ақсақ Темiрдiң халыққа жасаған зорлық-зомбылығының астарлы
көрiнiсi.
Шәкiрдiң замана халi мен ... ... ... ... ақындардан өнеге алып қана қоймай не бiр тың теңеулер, тапқыр
салыстырулар қолданады.
Поэма ... ... ... ... ... ... ... суреттеу де басым келедi. ... ... ... ... ... ауыз әдебиетi мен жыраулар поэзиясын жақсы бiлуi, шығыс
халықтар әдебиетiмен, Абай, ... ... ... таныстығы осы
поэманың айтпақ идеясының тұжырымды, терең мазмұнды, ... ... мол ... ... ... әрi көркем және оның ақындық ерекшелiгiн айқындай
түсетiн поэмаларының бiрi - (Таңшебер - Жапал( ... ... ... 1943 жылы ... ... оралған
соң жазған шығармасы. 1940-шы жылдардың аяғында iстi болуына ... ... ... ... 1962 жылы ғана Қазақстан мемлекеттiк ... ... ... батыр( деген атпен басылып шыққан жинаққа ендi.
Кiрiспеде поэма мазмұнына жас кезiнде қарт ақынның аузынан естiген
оқиға ... ... ... ... жүрегiме болған түйін,
Тоғыз жаста бiр үйде болған жиын.
Қарт ... ... ... ... қасқа-жайсаң, маңғаз биiн /21,152/.
(Таңшебер-Жапал( поэмасының сюжетi көнекөз қариялардың аузындағы
тарихи аңыз-әңгiме желiсiне ... ... ... ... Абай ... ҚҮндызды ауылының
тұрғыны болған Нығмет ... ... ... ... ... ертегi
аңыздарының iшiнен Тобықтыда Қожаберген деген батыр ... ол ... ... қаза ... ... жары (қалмаққа қатын болмаймын(-
деп өзiне-өзi қол салуға, iштегi баласын аяп, өз ... өзi ... ... ... ... қалмақтардың қазақ елiне жасаған басқыншылық
шабуылы, қазақтардың қарымтасы, ерлiк оқиғалар сөз жоқ, қазақ тарихындағы
шындықтан ... ... ... ... ... ақын ... ақын аңырайды Алтай десе,
Атамның қонысы ай-деп, күнi кеше.
Бөкендей ағытылған матауынан,
Тасқын жыр ағытылар Алтай десе.
Алтайдың кейде ағады суындай боп,
Мұнартып, көтерiлген буындай ... ... ән ... ... туындай боп-/21,154/,-
деп Арғын елiнiң бұрыңғы тұрағы Алтай жерi екендiгi ... ... көне ... ... ой ... ... (Арғынның тұрағы болған Алтайдың қазiргi Бурятиядағы
Аргунь өзенi( /113,131/, - ... ... ... ... ... осы ... ... Кейiн осы өзен аты кiсi есiмiне берiлген. Жағасында туған
балаға сол ... атын беру ... ... бар ... ... ой ... ... (Жетi момын( жұртына жататын Тобықты ... ... ... ... ... ... көрсетуде арғы ата
тарихын орап әкелгендегi шындықты көруге болады.
Поэмаға арқау болған оқиға ХҮII ... ... ... ... Есiм хан тұсында болған қалмақ, қазақ арасындағы шапқыншылық
соғыстар. (Есiм хан ... ... ... 1620, 1627, 1628, 1635
жылдары болған. ... ... де ... ... ... /38,63/. Ақынның
осы помасында да Есiм бастап қалмаққа жасаған жорықтың сәттiлiгiнiң куәсi
боламыз.
Поэма ... ... ... ... - Есiм ... ... Олардың өмiрде болғандығын кейбiр тарихи деректермен байланысты
көруге болады. Ел тарихына қалам тартушы Әнуарбек ... ... ... әрi би( атты ... ... ... ... басты кейiпкерi
Жапалдың тұрған ауылы мен сүйегiнiң жатқан жерi ... ... ... ... ... ... қабiрi Семей облысы, Шар
ауданы бұрынғы (Шалабай( асыл тұқымды сиыр өсiретiн совхоздың (Қарабұлақ(
деген ... ... ... ... ... отырғанын естiдiм.
Мұның да қисыны бар, олай дейтiнiм, ... ... ... алған
Алтай жерiне, Қарабұлақ деген өлкесi бар ... тауы ... ... туыс ... ... ... ... (оң-арқа( жерiнiң Ертiс
өзенi жақ бетi.
Қарабұлақ жерi бертiнге дейiн Жапал батыр ауылы аталып, бiрнеше ғасыр
ұмытылмаған. Даңқты ... ... ... жерi ... сай ... ... ... Әбенұлы жырлаған (Таңшебер - Жапал( дастанындағыдай Жапал,
Алтай жерiнiң бiршамасын басып алған қалмақтың ұлалы ... ... ... келгендiктен бе, Тас бейiтiн нұсқап (Қалмақ ... деп ... ... Ал, бiлетiндерi (Бұл Тобықты батыры Жапал ер( дейдi.
Бұл сырды ... ... ... Шар ... ... тұрғыны,
зейнеткер, дәрiгер Тiлеубердi Рахметов деген ақсақал мен Нұрланбек ... ... едi ... ... осы шығармасында өмiрдегi өткен оқиғалар, өмiр сүрген
тҰлғалар арқау болған. Халықтың басынан өткен шынайы өмiрдi елестету ... ... ... ... ... осы ... Тобықтыдан былайша тарайды.
Тобықтының баласы Рыспетек, Рыспетектен Мұсабай би, Мұсабай би ... - ... ... Әлi. ... - Жапал.
Сарының Қоңырбике деген әйелiнен Мәмбетсопы, Кiшiк.
Шәкәрiм шежiресiндегi (Қазақтың қайдан шыққаны( атты тарауында
Есiмхан ... ... ханы ... ... ... хан ... НҰрбике, Қоңырбикелердi нөкер қыз және жасау, ... ... ... болғаны үшін Әлiнiң үлесiне Қоңырбике тиiптi, ... ... ... ... ... ... ... 9-шы атасы Сары,
Қоңырбикеден 8-шi атасы Кiшiк және ... ... ... /115,36/.
Поэмадағы Сары үйіндегi тамаққа араласып жүрген Қоңыр осы Қоңырбике.
Ақын шығармасындағы суреттелетiн кезең қазақ тарихындағы ... ... ... мен ... ... ... ... Ташкенттiң
билеушiсi Тұрсынның шапқаны үшін, оған Есiмнiң берген жазасы туралы айтулы
оқиға уақытымен сабақтастығы аңғарылады. Поэмадағы ... ... ... ... ... ... анықтап бередi.
Шәкiр ел есiнде сақталған ... ... ... ... ... ... поэмасында ел аузындағы аңыз ғана емес тарихи
деректерге де сүйенiп, өмiрлiк ... онша ... ... ... ... ... ел ... қуған батырлық дәстүр, жастардың берiк ... ... ... ... ... ... ... кешкен өмiрiнiң көбi кейiнгi ұрпаққа
тарих беттерiнен ғана емес ауыз ... ... ... ... мен аңыз ... жеткенi мәлiм. Шәкiрдiң
(Таңшебер - Жапал( поэмасы тарих пен әдебиеттi ... ... ... ... әдебиетi тарихына қосқан өзiндiк сиы. Қалмақтың
қолбасшысы Ұлалы бастаған қол арқадағы Қазақ елiн шауып, сол ... ... ... елiн ... түсірiп, батырдың ақылына ... ... атқа ... алып жүре ... ... қол ... әйел болмаймын деп,
өзiне-өзi қол ... ... ... аяп, өз ... өзi кеседi.
ұлалының қолыңда (пұшық күң( атанған ... ұш ... соң, ұл ... ... қояды. Жапалдың балалық шағы (қырыс құл( атанып, қозы бағып, қой
бағып, есейе келе жылқы бағумен ... ... ... ... ... жiгiт болған Жапалға шешесi
ТаңсҰлу өздерiнiң кiм екенiн, қайдан, қалай келгендерiн айта келiп, ... ... iнiсi Сары ... айтады.
Сөзiңнiң, - дедi, - ана, ұқтым бәрiн,
Бiлушi ем бұрын сiзде бiр сыр барын.
Жоқтамасам несiне тiрi жүрем,
Ел кегiн, ата ... ана арын ... сол түнi ... қарай атқа қонады.
Поэманың мазмұны жолда Жапал үстін басып өткен сол ... ... ... ... ... ауысады. Сол заманда Қаңылыны басқарып отырған
Бейбiт деген жемқор бидiң он сегiзге толған ... ... қызы ... ... өзi ... ... бiр саятшыға киiктi лағынан бақтырып, мойнына
алтыннан тұмар тағып, iшiне ... ... ... ... ... қуып ... шешкен адамға тұрмысқа шығамын(,- деген екен.
Қумаған бұл киiктi мырза да аз -ақ,
Ат ... ... ... азап ... күнi алтын тұмардан айырылып, киiк келедi. Алтын тұмар орнына
киiзден тұмар тағылып, қыздың ... ... ... ... жүйесi ұқсайды қырағыға,
Толық жауап берiптi сұрағына.
Белгiсiз қайдан келдi, ... ... ... ... да ... ... бiле алмай дел-сал болған Таңшебер тауда жеке өмiр сұретiн
бiр ойшыл, ақылды шалға ... ... Шал iзге ... кiм ... ... ... елiне барады. Сары батыр ат шаптырып, той жасайды. Сол ... ... сөз ... Он төрт мың ... ... Есiм хан ... ... Құдайбердi, қаракесек Олшан, Сары батырлар қостап, қалмақты
шабуға аттанады. Жолшыбай көбiне ... ... ... ... жүрген
Қаңылы елiн таптап кетпек болады. Таңшебер Есiм ханның алдына барып,
ақылдылығымен Қаңылы елiн аман алып ... ... қол ... қарай
аттанып кетедi. Қазақ пен қалмақ бетпе-бет келiп, ұлалы мен Жапал жекпе-
жекке шығып, Жапал ... ... ... ... ... Таңсұлу кемпiр
болғанда елiн табады.
(Қазақ жеңдi( - деген хабарды естiп, Бейбiт би ... ... ... ... Қытай ауып кетедi. Жауды жеңiп, жарына асығып жеткен ... ... ғана ... ... көштен қалған жалғыз ойшыл шалға кезiгiп
жарының, Қытай асып ... ... ... ... ... ... айтады.
(Жесiрдi iздемеген ерге намыс( - деген шешiмге келiп, Жапал сегiз
қырлы, бiр ... ... ... жолдасын ертiп, Таңшебердi ... ... ... Бейбiт би сыйлыққа Үрiмшiнiң бегiне Таңшебердi бермек
болып келiседi. Таңшебердiң қарсылығына қарамастан той ... ... ... ... ... ... алып ... Қуғыншылармен тауда
бiрнеше рет қақтығыстар болып, ... ... ... ... Қыздан
айырылған қытайлар Бейбiт бидiң малын талап, зынданға отырғызады. Көптеген
қиыншылықтарды ... ... ... ... табысып, аман-есен
елдерiне жеткен екен.
Поэмада жырланатын негiзгi тақырып елiн жерiн ... ... ... ... ... ... ... Жапалдың ерлiк сипаттарын, қалмақтарға қарсы
күрестерiн намысқа ... ... ... қауiп туғызарлық әрекетпен
өрбiтiп, ел кегiне, ата қанына, ана арына қайрап ... ... ... ... шеберлiгi көрiнедi.
Елiн шауып, өзiн құлдыққа ұстаған баланың батыр болып, ... ... ... ... ... ... мән берген ақын Таңсұлу сөзiмен былай
бередi:
Үш арыстан ақырса,
Бұғының мүйізi сырқырап,
Тозаңдай тозды ... ... ... шұрқырап.
Шаң қапты сан ер аузынан,
Қанды көбiк бұрқырап.
Қазынасы таланып,
Дәулетi болды ысырап.
Ата - баба тегiнiң,
Аруағын аттады.
Басын шаншып ... ... ... ... кесiп ап
Күңдiкке алды шешеңдi,
Ат артына жайдақ сап /21,170/
Сөйтiп, бас ... ... ... ... ... алып ... көрiнетiн батырларға ұқсатпай, фольклорлық
әсерелеудiң аясында қалып ... ... ... ... ... ... жүріп, қозы бағып пiсiп жетiлiп, елiне қашып барып,
қалың әскермен бiрге қайта ... ... аты шулы ... ... ... ... кегiн қайтарады. Соның өзiнде де ақын реалистiк арнадан шығып
кетпейдi. Ақын Жапалдың астындағы күрең бестiнi суреттеу ... ... ... ... өмiр ... жарасымды алып келген.
Поэмада Жапал қатардағы көп батырлардың бiрi, ақын ерекше батырлық
образды көрсетуден аулақ.
Жапалдың ... ... ... киiк ... ... ... ... парасаттылық, ақылдылық көрiнсе, ұлалымен ... алып ... ... қуып ... көп ... соғысында
батылдылық, қайсарлық, батырлық үлгілерiн көрсетедi және де Жапалдың алдына
қойған мақсаттарының қандай қиындық ... ... ... ... ... ... Жапалдың мақсаттары намыстан туған. Оны күш
билемейдi, намыс итермелейдi. Қытай ауып кеткен Қаңлының iшiнен ... де ... ... ... есе кеткен жоқ расында,
Тастады жер, су ата мұрасын да.
Жесiр кеткен емес пе елге намыс.
Таңшебердi iздемей ... ба? ... ... ... ... ашып ... iс-әрекет үстінде
суреттеумен қоса, баяндау арқылы және ... ... оның ... ... қарап қандай адам екенiн айтқызу арқылы да басты кейiпкердiң образын
ашуда орынды қолданған.
Дейтұғын ... сол күшi ... ... ... көрдiм тасын.
өзiң барып көрсең де, беп-белгiлi,
Жабылып көтере алмас бiр жолдасың
Байқадым тауға шыққан iзiн бағып.
Не түсіп, не ... ... ... ... ... пiсiрiптi,
Шөңкесiнiң астына отты аз жағып.
немесе
Қондырған қолында бар қаршығасы,
Жаста болса сабырлы, қайраты мол /21,225/
Ақынның, көркiне ақыл-парасаты сай Таңшебердi - ... жар ... ... ... ... бiр қыры.
Ақын Таңшебер образын мейлiнше тартымды, ақылды, батырға лайықты жар
етiп суреттеуге барынша күш салған. Оның ақыл-парасаттылығының шыңы - ... ... ел мен елдi ... ... ... ... мен
өткiрлiгi де осы тұста көрiнедi. Бұл бейне әдеттегiдей жалаң баяндалмаған.
Кейiпкердiң бас бостандығы мен жас махаббаты үшін ... ақын өте ... ... ... ... бас ... үшін жан-таласа
ақылдығымен қулыққа көшiп, қытай мен қаңлылықтардан құтылып кетедi. Осы
көрiнiстерге ... ... сол ... жастары өмiрiне, дәуiрiне байланысты
тарихи шындықтың бетiн ашады.
Осы поэмадағы сәттi шыққан образдың бiрi - ... ... ... ... ... ана ... қанды қол қалмақ қолбасшысы ұлалыға әйел
болмаймын, - деп өзiне-өзi қол жұмасуға iшiндегi баласын аяп, өз ... ... ... ... ... ... ... болумен бiрге ауыр
азапты, қорлықты күндер жетегiнде жүріп, ... ... бас ... қайратты жан. Ақынның Таңсұлу тағдырын баяндауы:
Әйелдiң асыл туған данасы ... ... ... ... ... ... iштегi баласы едi.
Мұрыны үшін дұре жедi, азап көрдi,
Су тасып, отын жағып, тезек тердi.
Көркiмен көздi тартқан қайран сұлу,
Пұшық күң атанды да, ... ... ... ... қиыншылық көрсе де жау қолындағы ана қажымайды, өмiрден
түңiлмейдi. өмiрге келген нәрестеге келер асыл ... өз ... ... ... ... Ана ... ... баласы үшін өмiр сұрiп,
өсiрiп елiнiң намысын қорғатып, ... ... ... ... ... ... нағыз намыскер, жүректерiн көкке суарған ер мiнездi әйел.
Елiн басып ... ... ... үшін ... өсiрiп тәрбиелеп, жауының кiм
екенiн айтып кек қайтаруға жол көрсеткен әрекетiнен ер ... ... ... ... ... ... ... түйіндi
байқауға болады.
Поэмадағы көркемдiк тұлғасы сомдалып шыққан ақыл мен ... ... ... ... қаңлының ойшыл шалының бейнесi. Керек кезiнде
қаңлыны билеп отырған Бейбiт бидiң өзi ақыл сҰрайтын дария ... ... ... ... бейнесiн Таңшебердiң киiк мойнына iлген тұмарын
iздестiру ... кең ... ... ... адам ... ... ... данышпандық, ақылдылық, көрегендiлiк қасиеттердi ойшыл
шалдың бойына жинақтап, поэмада өмiрлiк нақты деректермен бекiткен. Тұмарды
алған кiсiнiң iзiне ... оның ... ... ... жас екенiн, бұл жолмен
бұрын жүрмеген адам ... ... ... аты жер ... ... және жай адам емес жаста болса сабырлы, қайраты мол, зор ... ... ...... түсу үшін ... ... тауып, ұзақ
жолға дайындығы, жалпы өмiрдiң қазiргi ұрпақ бiле бермейтiн сан ... ... ... ... ... арқылы жеткiзе бiлген.
Поэма оқиғасы жаугершiлiк заман көрiнiстерiне ... тобы ... ... жерiне сұғанақтық жасаушы қалмақтар.
Мақсаттары басқыншылық. Ақын осы ... өз ... ... ... Ол ... ... әрi биi.
Қалмақтың қолбасшысы Ұлалы едi,
Елiнен асыл туған ұл-ақ едi.
ұлалы қолбасшы боп тұрған кезде,
Қалмақтың туы қашан құлап едi /21,154/.
Ақын Ұлалыны ... ... ... екен деп, ... қара ... ... Ол да бiр ... қолбасшысы, қайратты батыры. Есiмхан
бастаған қазақтардың қалың қолы дәл iргесiне ... бiтiм ... ... ... ... ... қол ... қазаққа иiлуден намыстанып,
елшiнiң құлақ-мұрнын кесiп алып, қарсы соғысқа шыққан ... ... ... ... елдi ... озбыр, басқыншы.
Босағасын шапқылап,
Төңкердi талай орданы.
Бұрымын кесiп құл қылып,
Сан аруды қорлады.
Аударып алып астынан
Жүйрiк пенен жорғаны.
Паналар пана таба ... ... ... ... басын кесiп ап,
Күңдiкке алды шешеңдi
Ат артына жайдақ сап /21,171/.
Ұлалының әрекетi ... ... ... ... мал-мүлкiн талан таражға
салу. Халықты қырып, олжа табатын ... ... жан, ... ... ... ... бейнесi арқылы қалмақтардың қазақ ... ... ... нанымды түрде көрсете келе ашу үстіндегi кейпiн, бет-
әлпетiн бейнелеуде ... ... келе ... ... ... жай ... күн ... соғып, теңiз толқып, жер тiтiреп.
Ашуы айды жұтып, күндi тұтып
Бiр ернi көк, бiр ернi жердi тiреп.
Ызаланған аюдай көзi ... қан ... ... ... де ... атқа ... ... белдеуiне қойған байлап /21,176/.
(Ашуы айды жұтып, күндi тұтып(, (Бiр ернi көк, бiр ернi жердi ... қан ... ... ... деген жолдар ауыз әдебиетiндегi
жағымсыз ... тән ... ... Бұл ... ... ... да ... асқан батыр адамы. Онымен жекпе-жекке шығатын Жапалдың
батырлығын ұлғайта суреттеу үшін жауын ... зор ... ... үшін ... би ... үстемдiк жүргiзiп отырған ұлалыны жағалаған
жағымпаз. Қазақтардың ұлалы ... ... ... ... ... қолынан ұлалы әскерi жеңiлгенде қорқып, мал-жанымен бiр түнде
Қытай асып кетедi. Қытай жерiне тұрақтап жер алып, ... өмiр сұру ... ... жемқор бегiне көп сыйлықтар бередi. Оған қанағаттанбаған
алпыс жастағы бекке жалғыз қызы ... ... ... ... ... алып ... Оған ашулаған Қытай бегi Бейбiт ... ... ... ... өзiн ... ... ... бимен бiрге барған елдiң тоз-
тозы шығады. ... ... ... ... ... ... бас ... Бейбiт бидiң тағдыры, әрекетi арқылы ақын ... ... ... ... дәуiрдегi екiжүздi, жағымпаз, қорқақ,
дүниеқоңыз, малы-жаны үшін қыздарын малға сатқан байлардың типтендiрiлген
образын көруге болады.
Поэмада ... ... ол өмiр ... ... ол ... ... байланысты тарихи шындықтың бетiн ашып, кең суреттер, адамдардың
әралуан мiнездерiн ... ... ... ауылы, олардың тұрмыс-салты,
жүйрiк аттың, түйенiң желмаясының сыны, батырлардың жекпе-жектегi ерлiк
әрекеттерi суреттеледi. Иесiз ... ... ... кесiп аққан өзен, зәулiм
биiк таулар құшағында намыстан ... ... iске ... ... өмiрi, жастардың достық, махаббат сезiмдерi тағы басқалары iрi
ақындық талантпен жарқын ... ескi ... ... өмiр-салты суреттелумен бiрге
әйел теңсiздiгi де қамтылған. Осыған байланысты ғұрып-салт, iзет-кәде, ... сөз ... ... бұл ... алпыс жастағы Үрiмшi бегiнiң
Таңшебердi алуға келгендегi ... ... ... ... да, ескi ... ... ... замандағы қазақ аулының көрiнiсi, ер адамдардың
аттарын баптап, найза-қылыштарын ... түн ... ... ... ... заман тiршiлiгiне сай шындықты дәл суреттеген.
Алдында ақ боз ұйдiң қару сайлап,
Сыбанып бiреу отыр қанжар қайрап.
Байқағанға ... ... ... кек, ... көрген қайрат.
Уақытына сай қазақ елiнiң сергектiгiн дәл бере ... Бiр ... ... қойып, бiр атты ерттеп, белдеуге байлатып, бейқамдықтың
уақыты емес, (аттан( десе ... ... ... ... дәл ... ... ... замандарды бастан кешкен халықтың
өзiндiк ел басқару жүйесi де назардан тыс қалмаған. Ел ... ... ... ... сөз ... сөйлеген шешен, би, жырауларға да
терең мән берген. Ақын ХҮII ... Есiм хан ... ... уақытты көрсете
келе, оның қасындағы ақылшысы Даңғыл жырауды:
Даңғыл жырау ... да ... ... ... ... қадiрi мол жырау едi,
Хан қаһармен, дәулетпен бай да ... ... ... ... ... ... ... да қаймықпайтын, көмейiндегiсiн
жарыққа шығарған әдiлет жоқшысы етiп көрсетедi. Бұл жерде Есiм хан билiк
құрғандағы ... ... ... ... ... ... Есiм ... берiп, тар ... ... ... ... ... болған, ақыры соның нәтижесiнде оны үлкен билiкке
қолын жеткiзгендiгi көпке мәлiм( /116, 189/(.
Поэмада ұлалымен жекпе-жекке Жапал рұқсатсыз тұра ... ... ... ... ... өзiм ... деп ... Сары батыр қатты ашу шақырып, көпшiлiктi тыңдамай (Жапалды атамын(-
деп, садағын көздегенде Сарыны ... ... ғана ... ... ... өз ... - деп ... қазақтың шешен сөздерiнен аспағаны
белгiлi. (Сөз шынына тоқтайды, ... ... ... деп, ... туын
көтерген (от ауызды, орақ тiлдi( шешендерiн қастерлеп келгенiнiң көрiнiсi.
Шәкiрдiң осы поэманы тудырудағы үлгі алған арнасы, дәстүрі туралы сөз
қозғасақ, ... ... ... ... ... ... ғалым
Р.Нұрғалиевтың (Тiл байлығында, оқиғалық негiзiнде фольклор қазынасынан
алған дүниелер көп, ал пейзажда диалогта, ... ... ... ... ... ... әдебиет дәстүрі барлығын айту дұрыс(
/34,236/,- деп нақты пiкiр айтылған.
(Ақынға ақын болу үшін ең ... ... ... бұрын жасалған халық
әдебиетiн барынша жақсы бiлу( /117,147/,- дейдi академик ... осы ... анық ... бiр жай ... ... ... аңыз элементтерiн де ... ... ... ... ... ... ... байлауы, киiктi ұстап, жұмбақты шешкен адамға
тұрмысқа шығамын(, - деп шарт қоюы, көп аңыз, ... ... ... жiгiт ... ... ... ... тәрiздi. Бiрақ ақын
поэмасында Жапалға осы жұмбақты шешкiзуiндегi,
Бiрге туған өзiңмен,
Адамның жауы - нәпсiсi.
Нәпсiсiне билету ... ... тыю ... ... ... тыйған адамның
(Өмiрi-таң, күн-бетi( /21,186/,-
деген жолдар тiршiлiктегi терең ... ... ... өз ... озық ... сыншыл ақындарына тұрарлық кемел ой
таратады.
Шәкiр фольклорды терең бiлу принципiн ... ... жаңа ... ... ... ... ақын.
Шәкiр (Таңшебер - Жапал( поэмасындағы сюжет, сарын ұқсастығындағы
және ... ... буын тiптi өлең ... да ауыз ... құнарлы
нәрiн бойына молынан сiңiргенiн байқаймыз. Жапалдан ... ... ... ... көрдiм қылыш қияқтыны,
Тұлпардан көрдiм құрыш тұяқтыны.(
Пұшық күңнiң баласы мiнiп жүрген,
Көргем жоқ күрең бестi сияқтыны.
Табаны тасты ... ... ... құбылдың дәл өзi екен.
Ыстықта жүнi күнге күймейтұғын.
Тiк шапқанда артынан желде жетпес,
Тұяғының бiтiмi ... ... ... ... алты ... жон, арқасынан аяз да өтпес.
Жетi күн шөлдемейдi су ... ... - мың ... тең ... артық емес
Шаңын көрмес не жүйрiк дәл баспаса /21,167/,-
деген осы ... ғана ... ауыз ... ... ... ... құнарлы сөз тiркестерi барлығы аңғарылады.
Қазақтың он бiр буынды қара өлеңiмен келе жатып, арасында жетi, сегiз
буынды жыр үлгісiн ... ... ... ... елге жасырын
аттандырғалы тұрған сәтiндегi - Ұлалының елiне ... ... ... аяз ... ... ... түн ... күндi батырды /21,170/.
БҰл халық ауыз әдебиетiндегi хабарлау, жарнама сарындағы жырларының
үлгісi. Немесе Таңсұлудың құлдықта ... ... құл деп ... ... ме ... ... қор ... алмай өтер ме екенбiз /21,156/,-
деп жыраулар поэзиясы секiлдi желдiртiп, термелеп, әсерлеп кетедi.
Ертедегi ғашықтық махаббат тақырыбындағы ... ... ... ... ... не ... түсінде көрiп ғашық болатын сарынды,
поэмадағы Таңшебер мен ... ... ... ... Осы жолдардан
поэмада ауыз әдебиетiнiң үлгілерiнен, дәстүрлерiнен шыға алмай қалған ақын
емес, жазба ... ... ... мен ... ... оған ... нәр, ажар ... табиғаттың әсем көрiнiсiн суреттейдi:
Оянып Ине көлi ырғалғандай,
Жағасы жасылмен сырланғандай.
Жағадағы жартастар суға үңiлiп,
Түбiнде бiр ... сыр ... жан ... ... ... әлде неден құр қалғандай.
Тасқа шыққан теректер сәнмен толқып,
Сұлу қыз сүйгенiне жырлағандай /21,159/
немес:
Iңiрдiң салқын лебi ... ... он ... ... ... ... арасынан,
Түн жамылып сығалап қарайды айға.
Айдан бейне ұялып атасындай,
Көлеңкелер тығылып терең сайға /21,169/.
Ақын жансыз табиғат құбылыстарына ... ... ... ... ... ... ... құбылысын кейiпкер бойындағы қуанышты не ... ... ... ... Мiне, ... жолдары суреттiк көркемдiк бояу-
нақыштары мен қазiргi поэзияны байыта түсетiнi сөзсiз.
Поэма оқиғасы қою, сюжеттiк қҰрылымы ... ... ... ... бай. ... ... ... сөздермен сөйлемдердi
орынды пайдаланған. Сөз саптауда өзiндiк олжасы да мол.
Ш. Әбеновтың (Таңшебер - ... ... ... ... ... алуан-
алуан тұрмыс - тiршiлiк қалпын өнер туындысы арқылы халыққа жеткiзудiң тағы
бiр үлгісi.
Кеңестiк билiк ... ... ... мен ... ... ... ... барысында кеше ғана керексiз саналып келген туындыларға
басқаша үңiле бастадық. ... бiрi - ... ... ... ... бұл поэмасын 1955 жылы түрмеден босап келгеннен кейiн, Абай
ауданы,Сарғалдақ ауылының тұрғыны ... ... Әбiш ... ... ... ... дастан жазып бер деп қолқалауымен жазылған шығарма.
Ақын шығармасын жазып, ... ... әлi ... ... ... ... ... Әрi, тоталитарлық өкiметке бодандық кезiмiзде,
арғы өткен бай, ... ... ... ... ... ... пе едi?
Шәкiр ақындық өмiр жолындағы қайсарлығымен қазақ ... ... ... бейнелеген осы шығармасының өз заманының идеологиясымен
үндесе қоймайтынын бiле тұра, өз ... ... ... кешiп келгенiне
қарамай,
Жырламай болар едi-ау жатсам да жай,
Сыншылар май асатпас маған ылғай.
Тоқтамыстың жырларлық еңбегi бар,
Өскен жермен, ... ... сай. ... ... ... жазып, өзiнiң жеке бас мүддесiнде ақындық ... ... етiп ... тағы бiр танытады. Бiрақ поэманы жарыққа
шығарудың мұмкiндiгiнiң жоқтығынан, ақын өзiне тiлектес ... ... ... Абай ... қорына 1960 жылы өткiзген. Содан ... бойы ... ... тыс ... осы ... қазақ халқы ұлттық
тәуелсiздiгiн танып, егемендi ел ... ... ... ұлттық әдеби мұраны
игеруге жаппай бет бҰра бастаған уақытымызда Абай ауданының (Абай ауылы(
газетiнiң 1991 ... 110, 113, 119, 122 ... ... бiраз
қысқартумен, көп өзгерiссiз халыққа ұсынылды.
Тоқтамыс батыр қазақ-қалмақ соғысында елiн, жерiн ... ... ... ... ... тарихи тұлға. Тоқтамыс туралы көне көз шежiре
қариялар аузынан аңыз-әңгiме, оқшау сөздер көп айтылады және оның ... ... ... ... де ... ... ... журналист Мерғали Ибраевтың (Тоқтамыс батыр(
атты мақаласында (Тоқтамыс батыр( 1730-шы жылдардың шамасында Әзiреттiң
Қара ... Жылы ... ... ... ... мөлшермен 1797 жылы асқынған
жарадан ауырып жүріп, қайтыс болған. Сүйегi Абай ауданының орталығы ... ... ... Қыдырдың бөктерiндегi биiк төбе ... /119/,- ... ... сүйенiп алтыншы атасы Тобықтыдан
бастап, бүгiнгi күнгi көзi тiрi ұрпақтарына дейiн таратып ... ... аты ... ... ... атты
тарихи поэмасында еске алынады.
Ту тiккен Тобықтының қолбасшысы,
Жуантаяқ Тоқтамыс деген кiсi /120,294/
Қазақ ауыз ... ... ... ... Биғожаұлы (Ер Мамай(
атты танымдық мақаласында Мұсайын Сегiзсерiұлы ... ... ... дастанының үшіншi бөлiмiнде 1758 жылы үш ... ... ... ... ... ... ... талқандап Алтай, Зайсан, Тарбағатай
өңiрлерiн және Шығыс Түркiстан аймағын жаудан түгел ... ... көп ... ... Тобықты, Арғын Мамай батыр Жұмағұлұлының,
оның шәкiртi ... ... ... ... ... ... көп ... шынайы түрде кеңiнен суреттелгенiн айтады. ... ... ... 1759 жылдың жазының басында Шығыс Түркiстандағы
Тұрфан асуынан әскерiн бастап, мол олжамен, үлкен жеңiспен оралғандықтары
баяндалғандығына тоқталады. /121,25/. ... ... ... Тобықты
елiнiң өз туы болған, қазақ-қалмақ соғысында осы рудан құралған сарбаздарды
басқаратын ... ... сол туды ... Ұран ... Басында бұл ту
Тобықтының бас батыры Көкенайға ... ... ... ... келе бҰл ... батырға табыс еткен. Жасы келiңкiреп қалған Мамай батыр Тобықты туын
iнi батыр Тоқтамысқа табыс еткен екен.
Қазiр осы ... туы мен ... ... ... ... Абай ауданы Сарғалдақ ауылында тұратын Нұрмұқан баласы Несiпбайдың
қолында.
Поэмаға ХҮII ғасырдағы қазақ-қалмақ ... ... елiн, ... ... ... ту ұстап, жауға шапқан Лақаұлы Тоқтамыс туралы ел
аузындағы аңыз әңгiмелер арқау болған.
Поэманың ... ... ... ... ... ... Тобықты
руының iшiнен бөлiнетiн рулардың бақталастығы, Найман руы мен ... ... ... ... ролi баян ... оқиғасы қалмақтардың Тобықты елiне, малына ... ... ... ... ... ... ... Қорғау атты бiр батырын басшы
етiп жүзге ... ... ... қарымта-барымтаға жiбередi. Қорғауға
ақын халыққа iс-әрекетiне қарай Қорқау деп те ... өте ... ... ... ... бейiлi тар.
Атын атап аруағын тебiрентпейiн
Тобықты нәсiлiнен бiр батыр бар /118,15/, -
деп мiнездеме бередi.
Осы топта ... жiгiт ... та бар. Бұл ... Қорқаудың
менменсiген, өзiмшiлдiк әрекетiнен сәтсiздiкке ұшырайды. Бiраз жiгiттерi
шығындалып, қалғандары бас ... ... ... ... ... жасап, жау қолына тастап кетедi.
Тоқтамыс қалмақтың әрi бай, әрi ... ... ... ... аса
тұтқында болып, сәтi келiп, Суанның бәйге каракер атын мiнiп елiне ... қуып ... ... батыр Ұлын мерт қылып елiне жетедi.
Сол уақыт тобықты руларының арасында дау-дамай көбейiп бастарының
бiрiкпей тұрған кезi. Осы ... ... ... ... ... елден төрт
жiгiт, үш қызды Суан батырдың ұлының құнына алып кеткен.
Қараменде би Тобықты руларының басын қосып, дау-дамайды шешiп, ... ... ... ... бас ... ... қарсы жорыққа
аттандырады.
Тоқтамыс батыр ... ... ... Суан батырдың елiн
шауып, өзiн өлтiрiп, қыз-жiгiттерiн тұтқыннан босатып, үлкен жеңiспен елiне
оралады.
Ш. Әбеновтың (Тоқтамыс( поэзиясы ХҮII ... орта ... ... ... ... ... ... анық елестететiндей. Жоңғар
қалмақтарының шапқыншылығы қазақ халқының басына ... ауыр ... ... ... пен ... ... бiрнеше iрiлi-ұсақты қақтығыс соғыстар
болып тұрғаны белгiлi. (Жоңғар феодалдары қазақтарды жеңген үстіне ... мен ... ... ... ... мен мал-мүлкiн тартып алып,
кейде ... ... мен ... ... ... ... /122,16/.
Тарихымызға тереңдей зер салған уақытымызда осы шығарма өткен өмiр
шындығын тануға сүйенiш бола ... ... ... ... ... ... салтын, заңын, күресiн шыншылдықпен кең қамтыған. Тобықты
тайпасының Қараменде, Кеңгiрбай, ... ... ... ... ... бастауымен Сырдың бойын сағалап, ... ... ... ... Шыңғыс тауына келiп қоныстанған. Осы бiр тарихи көштiң
себебiнен
Бөктерiнде бырдай боп мыңғырды мың
Кеңгiрбайдың өкпелеп бiр сөзiне.
Қараменде Арғынға ауғаны ... ... ... өкпелеп қоныс аударып кетуiнiң ... ... ... ... Жұртбаев (Бесiгiңдi түзе!..( атты ... ... ... ... /123,103/ Осы деректердi ескере отырып,
поэмаға тарихи жырлар қатарынан толық орын беремiз.
Қазақ пен ... ... осы ... ... жеңiлуiне,
жауға қарсы тұра алмай көп шығынға ұшырауына себеп болған жай ел ... ... ... ... едi. Қазақтың ұш жүзге, ру-руға
бөлiнiп жерге, малға таласып, арасында ... ... ... ... ... жем ... ... себебi бiрлiктiң жоқтығы
дәлдi баяндалады.
Ел ұйтқыды ұласты даудан-дауға,
Кесiрi тимей қоймас басы сауға.
Ел iшiнiң дауы да оңай ... кек ... ата ... ... ... ... жар ... бақталастық, ауыз бiрлiктiң ... ... оңай ... ... дәл ... ... болып тұрудың,
жаудан елдi, жердi қорғаудың, қорлағанды құтқарудың, ... ... ... ... ... ... үлкен мән берiлген.
Қалмақ басқыншылары жиi-жиi басып кiрiп, малды олжалап, ұлды ... ... алып ... Халық тағдыры ақ найзаның ұшы мен ақ ... ... ... ер ... қонды. Iшiнен iрiктелiп қайратты да,
ептi (елiм( деген қас батырлар танылды. ... бiрi - ... ... ... ... елдiгiн мығым еткен жауға айбар, елге қорған болған
Тоқтамыс батыр бейнесiн ел сүйерлiк, сүйсiнерлiк образ ... дәл ... ту иесi ... дей алмас ел намысын.
Батырға мадақ атақ жараспайды.
Ерекше еңбегiмен ел ... ... ... ... ... батырлығын әрекет үстінде ... ... көзi ... ... ... ... атын барымтаға
мiнемiн деген сылтаумен алмақшы болғанда, ... ... ... былай
дейдi:
Ата мен үйден шықпай ненi көрем,
Езбiн бе, бедеуiмдi неге ... ... ... ... ... өзiм ерем ... қайсарлықпен, батылдықты жастайынан бойына қалыптастыра суреттеп,
осы жорықта қалмақтың қолбасшысы Едiге батырын жекпе-жекте жеңгiзiп,
Жанталас ... ... ... ... ... қамын ойлап,
Тоқтамыстың найзасы бiр сiлтенсе,
Шығады ертоқымды бiр ат ойнап /118,24/, -
деп соғыстағы ептi iс-қимылын шебер ... ... ... ... ел ... мен ... ... ер. Осы жолда өзi де аз азап
тартпайды. Қалмақ жағының басшысы әрi ... ... ... ... аса
тұтқында болады. Осы қақтығыста Суан жақтан кiсi шығыны болмағадықтан
Тоқтамысты ... ... ... ... ... ... ол еңсесi
түсіп, қаймықпайды. Ақыры осы Суан елiн талқандап, өзiн өлтiредi. Суанның
үлының қүнына кеткен өз ... төрт ұл, үш ... елiн ... ... ... ... Ол әр уақытта халықтың қамын ойлаған қайырымды, әрi
әдiл, жақсылықты жақтаушы. ... ... ... ... тең
бөлгiзiп, елiн үлкен олжаға батырады. Кейiннен өзi бастап Суан елiне
қазақтың қыз, ... ... ... ... ... iскер басшылығы
мен айлалы батырлығы кеңiнен танылады.
Поэмадағы Тоқтамыс ... ... ... ... ... фоны аз. Оның ерлiк жолдары ... ... ... ... мен ... асыра дәрiптелмеген қоғамдық
шындыққа ... ... ... ... ... елiн, ... олардың намысын қорғатады. Суанның тұтқынынан қашып келгенде өзiн
жауға әдейi тастап кеткен Қорқаудан өш алуды ойламайды да, Қараменде ... ... ... - қол ... ... қарсы жорыққа аттану.
Тұтқындағы ұл-қыздарды босату. Ақын оның ... ... ... әр
ру адамдарының алдында бiрлiк, намыс туралы аталы сөз сөйлеп, ... ... ... ... ... батырларға тән астындағы
аты да өзiне сай бейнеленедi.
Поэмадағы назар аударарлық бейненiң бiрi - ... ... ... ... (Ақ ... ... оқиғаларын көзбен көрiп, қазақ сахарасын
басқыншы жаудан азат ету жолында қол ... ... ... батыр.
Тобықты елi Сыр бойынан, ... қара ... ... ... ... бойынан Шыңғыс тауға келiп қоныстануына ерекше еңбек сiңiрген.
Ә. Садуақасұлы (Тарихыңды танып бiл( атты еңбегiнде ... ... ... өмiр ... ... - Түркiстандағы Әзiрет
сұлтан мазарына /Қожа Ахмет Яссауи/ жерленген. Ал, батырдың жүрегi мен ... Абай ... ... ... ... Орда тауының
бөктерiнде жерленген(/124,27/,- деген деректер келтiредi.
Шәкәрiм қажы ... : (1723 жылы ... ... ... көрiп, Орта жүз Есiл, Нұра, Сарысуға барғанда, ... ... ... ... ... қара ... ... онан да ары барған кiшi
жүз қазағы орысқа қарамақ болыпты деген соң сонан ... ... ... ... өзендерiнен келген, сонда бiздiң төртiншi атамыз Ырғызбай
менен iнiсi ... ... ... сол өзен ... ... Онан және ... ... Мамай батыр бастап осы Көкен, Орда, Доғалаң ... ... - десе ... ... ... екi баласы: Жұмағұл,
Қожан. Жұмағұлдың алты баласы: Мамай, Мырза, Баян, Бөген, ... ... ... қара ағашынан осы жерге шейiн бастап келген осы Мамай ... /125, 30/,- ... ... ... да ... ел ... ... ретiнде
көрсетiледi.
Поэмада ол жасы келiп, тұғырдан ... ... ... де оны ... ... үлкен бiр жылылықпен, аса бiр ... ... ... ... ... ... ... Бiрақ, елiнiң, жерiнiң
жағдайын ойлаған халық қамқоршысы, iшкi даумен, сыртқы ... ... иесi, өте бiр ... ... ... ... ... шыққанда қарт
Мамайдан бата алып, жаумен қақтығыстағы әрекеттерiндегi оның айтқан ақыл-
кеңесi көп көмек болғанының ... ... ... ... ... байланысты туған поэмалардың денi
қазақ жерiне сұғанақтық жасаған ... ... ел ... хан,
билерiмен, қол бастайтын батырлары. Соның бiрi осы поэмадағы - ... ... әрi ... әрi ... Ол өзiнде барды қанағат тұтпай ... ... ... ... ... ... ... пайда табуды
мақсат еткендiгi оқиға барысында ашылып отырады. Ақын ... ... ... ... тереңдеудi мақсат етпеген, оқиға барысындағы
баяндаудан ... ... ғана сөз ... нағыз жағымсыз образды жасаудағы сомдап шығарған бейнесi -
Қорқау. Одан қарапайым халыққа ... ... ... ... ... байларының типтеңдiрiлген бейнесiн көруге болады.
Ағайынға көрсетiп ылғый қысым,
Ерiксiз қабылдатар ұсынысын.
Берсе қолқа қайтармас, бермесе жау.
Тартып алар жүйрiк ат, ... ... ... ... ... ... ... озбыр, зорлық-зомбылық
арқылы байлыққа қолы ... ... ... ... ... басшы болып айналасындағыларға ... ... ... ... ... ... Қорқауды оқырманына таныстырғанда, екi
ғана ... ... адам ... танытады.
Қызғаншақ өте өзiмшiл көрсе қызар,
Араны аждаһадай бейiпi тар /118,15/,-
деп алдағы iстер әрекетiне сай iшкi ... дәл ... ... беделiне қызыққанмен өз дегенi ... тiсiн ... ... ... ... ... ... болашақта өзiнiң алдына түсіп
кететiндiгiнен сезiктенiп, атын жаралып, өзiн жауға тастап, қашып кеткен
әрекеттерiмен Қорқаудың жағымсыз ... әр ... ... ... ... ... ... қорқақ. Қалмақ әскерiмен бетпе-бет
келгенде байбалам салып, әскерiн тастап, ... ... ... Осы ... ... апарған жiгiттерiнiң жағдайы мынандай: Тоқтамысты әдейi
тұтқынға тастап, өзiнiң ұлы ... ұшып өлiп, ... ... ... ... ... адасып қаңғып кеткен.
Жаралары асқынып таңусыздан
Аз емес үйге келiп азап шеккен ... ... оның ... ... ... бейнелерi ашыла түседi.
Тоқтамыстың тұтқыннан аман-есен құтылып ... ... ... ... кiнә тағып, өтiрiк өкпелеп, Қанжығалы елiне көшiп кеткен.
Ақын Қорқауды ер намысы жоқ екi ... қара ... ... ғана
ойлаған парықсыз адам ретiнде көрсете бiлген.
Шәкiр осы шығармасында жаугершiлiк ... ... ... қара
басының ғана қамын ойлаған озбыр, ауыз ... жоқ ... ... ... (бiр ... қол, бiр ... бас( ... алмағандығынан сыртқы
жаудың жемi болғандығы көрсетiлiп, нақты тарихи шындықтың бетiн ашқан.
Ақын көшпендi қазақ халқының ... ... көне ... ... ... жазаның ережелерiн терең
бiлген бiлгiрлiгiн осы туындыда да кеңiнен танытады. Айталық, ат ... ұзақ ... ... ... ... ... шыққандағы аттардың бабы, қақтығыс, соғыс кезiнде кiсiсi өлмеген
жақ, ... ... ... ... ... ... құны ... қолды өлтiретiн,
Оған қолы жетпесе жетi жетiм.
Оған қолы жетпесе елу түйе.
Ежелден ережесi осы үш бiтiм ... ... ... қолданылып келген заңын, салты мен дәстүрін оқиғаның
желiсiмен қоса қабаттастырып өрбiтедi.
Ал, Тоқтамыс қолының жорыққа дайындығын ... ... ... ... ... сол ... қолда бары.
Тарыдан тоқ тамақ жоқ қолға тұссе,
Қатты құрттан келедi зақым тiске.
Қатықты суық суға қосып ... әрi ... әрi ... дәмдi ас бар ма iрiмшiктен?
Көгермей таза келсе қай астан кем?
Майға былғап талқанын бiр ... ... ... ... тең ... ұлттық тағамдарымыздың атын атап қана қоймай, олардың нәрлiлiгi,
көшпендi өмiрдегi ... ... ... ... ... ... жанрдың шеберi Шәкiрдiң осы поэмасында ежелгi ... ... ... ... ... бүгiнгi поэзияның суретшiлдiк
дәстүрі, адамның кескiн-келбетiн, мiнез-құлқын тиiстi сипаттарымен ... ... ... тағы бiр ... ... ... ұтымды жолы оларды өз iс-әрекетiмен, сөздерiмен,
ойларымен, ... ... iшкi ... ... да куә ... Тоқтамыстың астындағы шұбар бедеуiне көзi түсіп, қызығып
жүрген ... ... ... ... ... атты ... болғанда,
Тоқтамыстың шешесiнiң ақылымен Мамайдың ... ... ... мiнезiне сай пиғылы, психологиясы тайға таңба басқандай көрiнiп
тұрады.
Жоқ Тоқтамыс Мамайдың келсе алдына,
Күтiп отыр екен Қорқау сонда.
Көргеннен-ақ күйiнiп жәбiр ... ... ... әмiр қатты.
Тоқтамысқа түйілiп қарады да,
Батырдың өңi қайта жадырапты.
- Уа, балам, бiлесiң бе, елдiң кегiн,
Ерге арман емес пе, елге тегiн.
Айтқан ... ... ... шешен,
Мен айттым, өзiң өлше артық-кемiн.
Көргенiңнен әлi де көп ... ... едiм, ... ... сiрә, ... елге ... па, жорыққа ат бермегенiң.
- Ата, мен үйден шықпай ненi ... ... неге ... ... орнынан тұрегелдi.
Бедеуiмдi бермеймiн өзiм ерем.
Мамай батыр қол жайды, бердi бата
Аумин қабыл болсын деп аруақты ата.
Батыр сенде баланы кiнәлама,
Өзi ... ... бер - деу ... ... ... қап ... өттi-ау Тоқтамыс сенiң-ақ деп,
Мамай алжып, батасы алжымай ма,
Осы батаң шығынға ... деп. ... ... көрегендiк қасиет ақын шығармаларының қай-
қайсысынан болса да жиi ... Олар ... ... ... ... ... тиiмдi эмоциялық әсер етедi. Сонымен қатар халықтық мақал-
мәтелдердi кейiпкерлердiң аузында өте орынды ... ... ... осы ... оның ... ... шығармашылық жолы өзi
өмiр сүрген ... ... ... ... ... жыр ... өтсе, поэманы жарыққа шығаруға цензураның жiбермейтiнiне анық көзi
жеткен ақын алғашқы жазылған нұсқасын кейiн қолға алмаған.
Сондықтан ақынның қайта ... алып ... ... ... ... ... ... өтпеген. Шығармада қазақ поэмаларына тән
ортақ кемшiлiк шұбалаңдылық бар. Кейбiр басы ... ... ... жолдар, халқымыздың өткен тарихи жолын дұрыс түсінуге ... ... ... ... өзiнiң айтып отырған ойына қарсы
келiп қаларлықтай жолдарда жоқ емес. Кейбiр қадау-қадау шумақтарда ... ... ... ... ... ... ... сәл мүкiстiк те
бар.
Алайда, Шәкiр Әбеновты осы туындысынан да оның ... ... ... ... ... ... жақсылығын дәрiптеп, оқушысының үлгі-
өнеге, тәлiм-тәрбие алатындығына күмәнiмiз ... ... ... ... iсiн ... ... ... емес,
келешекке тарихты танытатын, үлгі-өнеге тұтарлық тәрбиелiк жолы бар, ... ... ер ... оятатын, өткеннен тәлiм алып, елiне, халқына
қорған болсын деген мақсатта ... ... ... ... жеке ел ... уақытымызда осы шығарманың
ұлттық қазынамызға айналып, рухани өмiрiмiзге үлкен азық болары анық.
АҢЫЗДАР IЗIМЕН
Шәкiр ... ... ... ... (Ана ... ... ... қобызы( тәрiздi шығыс аңыздары ... ... ... ... ... артына өлмес мұра қалдырған Қорқыттың қобызда
ойнаған ... ... ... ... ... (Ана ... мен ... атты ертегi, аңызға құрылған поэмалары халықтың басынан
өткен ... ... ... ... ... ... көрiнiсi.
Шәкiр Әбеновтың Шығыстың аңыз - ертегiлерiне құрылған оқиғалы,
көлемдi ... - ... ... ... ... ... жанрын байытуда
ұлы Абай және оның ... ... ... Шәкiрде шығармасының
мазмұнын Мысыр елiнiң болмысынан ... ... ... ұлы ... ... апат, шөлдеген қыр,
Алыстан ойды тартқан шерлi аймақ
Бейнеңдi жыр бетiне дәлдеп түсір, /20,7/,-
деп оқиғаның болған жерiн нақтылап көрсетедi.
Поэмада шынайы махаббат, ... ... ... асыл ... ... ... ... түн қараңғысында, үрей билеген жас ... ... ... ... ... ... ... ол қыздың
сүйгенi Пәрменмен жолығып, осыған ... ... ... ... ... соң бiрi ... ... басынан кешкен ауыр жағдайларымен
жалғасып, туындап дамып жатады.
Арабтың ұлы Мысыры аптабы мен ми ... ... шөлi, ... жетпеген тiлемсек тобыр, тiлiн безеп, ... ... ... ... тәубе үйіндегi қалталылардың шырмауына iлiгiп
абыройын төккен әйелдер тiзбегi, теңiз қарақшысы, ұры, пират мiне ... ... көз ... ... лек-легiмен өтiп жатады.
Шәкiр Әбеновтың (Ортақ арал( поэмасында жаңағыдай ... ... ол ... ... iс-әрекеттерiн көрсетiп, өте дәл реалистiк
шындықты суреттейдi.
Оқиға бойында кездесетiн озбыр топ, қанаушы обыр, шала дiндарлардың ... ... ... ... ... ... ... адамдардың iсi, ойы нәзiк жан ... ... ... ... жанды қасиетi көркем тiл екенi белгiлi. Осы туынды да ессiз
таудың табиғатын былай ... ... күн мен ... ... ... киген тақиясы.
Темекiшi шалдардың мұртына ұқсас
Сар арша тiкендi түк айналасы.
Сай-сайда таза бұлақ сыңқыл дыбыс,
Жаз жайраң, қыста қатал, күзде құныс,
Жарасып ... ... ... жон ... ... ... желсiз мауқиған таза түнде
Айды алқаға салғандай аппақ күмiс. /20,18/
Осы жолдарды оқып ... әсем ... сұлу ... ... ... көрiнiсi көз алдымызға келедi. Осындай ұлы тыныштықты бұзған
мылтық даусын беруiнен өте шеберлiктi көруге ... ... ... шаңқ ... да дың еттi ... ... ... табиғатты жалаң суреттеп қана қоймай, әр оқиғаның ... ... ... ... ... Жағымсыз кейiпкер қанжарын суырып,
қанға бөктiруге кезеген шақта, басын бұлтты тұман жапқан күз ... ... ... қара ... күйып, теңiз тулап жатады.
Ал жағымды кейiпкерлер сәл езу ... ... ... ... лептi
көкорай толықсып, маужырап ұйқыда жатқан ару балағанына бұлбұл келiп жыр
төгедi. Шығыстан шыға келген күн сәулесi ... ... ақша ... ... ... ... ... тап басып, жығылып - сүрiнбей табиғи қалпында
бере алу, ... ... ... ... ... тағы Дариғаны жалт қарағанша ала жөнелген жердi ақын ... ... ... қаны сұйық.
Ол ақылға сынатпас ойын тиып.
Әр неменi сылтау қып күбiжiктеп,
Кеткiсi келмей-ақ тұр қызды қиып.
(Аттандыр( дегендей боп қонағыңды,
Иегiмен қызына қағады ... қолы ... ... ... ... ... ... қысылды қолтықтың бауырына,
Оң қолы да шап еттi жауырынға.
Көйлегiнiң етегiн дөңгелетiп,
Атының салды үйірiп сауырына.. /20,26/
Сексен бес жасқа келiп, жер таянып ... қарт ... ... ... тал түсте тартып әкеткен айлалы Тағыдан кек алуға серт етiп,
қамданады.
Он бес жыл бойы ... ... ... киiп, ... ... ... - қарт батырды ақын қылшылдаған қайратқа мiнгiзiп аттандырады:
Атты ұстап екi жiгiт сайда қалған.
Таң ... ... ... қаруланған.
Еңсесi түскен қарттың ажарланып,
Жүзi нұр денелерi қуат алған.
Тұрғанда баяу едi сауыт кимей,
Семсердiң жүзiн ... ... ... ... ... ақжал атқа,
Дiк еттi шоқтығына қолы тимей. /20,29/
Бұдан кәрi Тарланның кек алмай қоймайтыны сезiлiп-ақ тұр. Солай болды
да.
Поэмада ... ... өмiр ... адамзат мұраты, адам
психологиясының сан ... ... ... қаз ... әрi ... ... ... көлемдi туындының кейбiр жерлерiнде көңiлге күдiк тудыратын,
нанымсыз ... де ... кәрi, ... улы ... құтылған екi ғашық Пәрмен мен
Дариға қайықпен қалтылдап теңiзде келе жатқанда ... ... ... ... Пәрмендi толқынға тастап кетедi.
Қайығы ауып, өлдiм-талдым дегенде жағаға ... ... ... шақпағына дейiн әзiр, кiтабы қалаулы тұрған, он жыл бойы ... ... ... кетедi. Ақын (себептен себеп туып, себеп айдайды(
дегенмен, бұл неғылған ... ... ... ... да ... ... Индия теңiзi аралындағы кiсi
етiн жейтiн тағы-түземдiктерге құдай бола ... да ... бұл ... поэманың көркемдiк құнына нұсқан ... ... бұл ... ... - аңыз ... ... кiрiспе бөлiмiндегi мына жолдардан:
Талап - мақсат оза алмай тiршiлiктен,
Түскенi ертек болды уысыма.
Сондықтан сөксеңдер де өздерiң бiл,
Сусыным осы ... ... ... ... ... ... барғанына өзiнiңде көңiлi толмай
налығандығымен поэзияның жанды қасиетi көркем тiл, санаттылығы әлеуметтiк
өмiрдi сол ... ... ... ... ... десек, ( Ортақ
аралда( бұл екi құбылыстың екеуi де бой ... ... ... ... ... iшiндегi шоқтығы биiк,
тәрбиелiк мәнi жоғары, iзгiлiк бейнесiндегi ... асыл ... ... ... ... ... - ( Ана ... поэмасы.
Ертедегi мақта егiп, егiн салып, мал өсiрген, екi мыңдай күң мен құлы
бар бiр байдың адуынды бәйбiшесiнен адамшылық ... ... төрт ... ... жасар ойлы көздi, талапты, ақылды кенже Ұлы болыпты.
Бәйбiшеден ... төрт ұлы ... ... ... ... ... ... жалғыз ұлы дүние танымы бөлек, байлықтан жиренiп, ел
мақтайтын Уәлi ... ... ... өмiр сұрудiң жолдары жайлы ақыл-кеңес
сұрайды. Уәлi абыздың баланы сынағаны ма (мен әлi ... ... ... ... әдiстерiн үйретейiн(, деген екен. (Егер алдау-арбау ... ... ... әкемнен-ақ үйренер едiм( дептi бала. Содан Уәлi абыз
балаға - бiлiмi, өнерi, ... өз ... өмiр ... ... ... әдiлеттi ниеттен шықпаса, ашу, ызаға жол бермей, сертке берiк, адал
өмiр бақытқа жеткiзетiнiн ... ... ... ... ... ... ... қайраты артып, құралайды көзге атқан мерген де
болады. Байлыққа қызықпайтын бала жылқы iшiнен қара ... ... ... Ол құлын енесi екеуi ұстатпай тауға қашып кеткен. Осы құлынды Ұстау
барысындағы себептен, тауда жеке, таза еңбегiмен еркiн өмiр ... ... ... өмiрi, көңiлi кiрсiз таза аңшыны көрiп, (әкемдей аңшы да
бай болар едi, бiрақ әкем аңшыдай адал бола алмайды-ау( -деп ... ... ... жетiп бай өлiп, бөлiске қарақшыдай ентелеген ағаларына
анасының ақылымен дүние-мүлiктiң ... ... ... ... ... ... Көп ... аңшы да қайтыс болып, жiгiт оның бәйбiшесiн де
өз анасынан кем көрмей, ... ... ... ... соң ... ... мансапқұмар, бiрақ iскерлiгi төмен, мiнезi аумалы-төкпелi патшаның
iнiсi таққа отырмақшы ... ... ... iсiн ... ... ... iнiсi таққа отырса, өзiнiң басына қауiптiң ... ... ... жоқ, патшаның жалғыз қызын үгiттеп, ол ... ... ... ... айтып, айла жасап, тақты қызына алып ... ... ... да, iстi ... ... ... адал ... кiрлейтiн
болды деп те өкiнетiн. Жастайынан ... ... ... серi ... аң атып ... ... ... әкесiнiң iнiсi қызды атып
жаралағанда, ... жiгiт пен ... ... ... ... ... аңшыдан көргенi, тоқығаны көп мейiрiмдi ана әр ... ... ... қызды емдейдi. Қыз патшалықта қалған анасын
ойлап алаңдаған соң, аңшының әйелi диуана болып барып патша қыздың ... алаң ... ... жазылған соң әкелiп беретiнiн айтып, кiдiрмей
кетiп ... ... ... жас ... әкесiн өлтiрiп, керуенiн
қарақшылар тонап, Хүрият пен Сүният атты екi ... ... екi ... ... отыз жыл ... өткен екен. БҰл екi әйел апалы-сiңiлi
болып шығады. Еркiндiктi, адалдықты сүйетiн жаралы қыз бен ... ... ... оянады. Патша қыз жазылып, жiгiт пен ... ... ... ... ... ... пен Сүният бiрiне-бiрi
отыз жылғы өткен өмiрлерiн айтады. ... соң ... қыз ... ... өз ... ... сарайдағы жиналған өнер туындыларын өз
қамқорлығына алады. Ақынның көлемдi дастанының мазмұнына қысқаша тоқталдық.
Бұл ... ... ... ... кәсiбi, кейiпкерлер аттары
/Хұрият, Сүният/ табиғат көрiнiстерiнiң ... тағы ... ... ... оқиға шығыс халықтары аңыздарының желiсiне қҰрылғаны
байқалады. Поэма ... ... өзi атап ... жас ... ... қарттардан естiп, оның елесiн Ұзақ ... ... ... ... ... бердi елiм еркiн тыныстауға,
Ұлы Отан шабыт бердi жыр Ұштауға.
Сұңғыла ... ... бала ... ... бұл ... ... көне ... мұңы, жетiм үнi, зары ананың
Соларды шолдым тағы (бақытты өмiр(.
Бағасын бiле түссiн балаларым /22,4/, -
деп келешек, ... ... үлгі ... ... мол тағы бiр асыл ... осы ... алдына қойған негiзгi идеясы мен мақсаты -
әдiлетсiз қоғамның озбырлығын, екi ... ... ... адал ... ... өмiр кешудiң жастарға үлгісiн ұсынуға ұмтылған ... ... ... адал өмiр ... ... ... ... негiзгi
кейiпкерлерiнiң әрекетiнен оны жүзеге асырудың үлгісiн ... ... ... ұғына, өлеңдерiнiң нәрiн бойына құйып еңбек
еткенiнiң нәтижесiн анық ... ... ... тән ... ... өнер-бiлiм, ақыл, мiнез арқылы ... ... ... ... терiс пиғылдардан, iс-әрекеттерiндегi сорақылықтардан құтылудың
қажеттiлiгi Шәкiр туындысында да аз ... даму ... ақын ... ... бәрiнен таза еңбекпен
еркiндiк қана шын бақытқа жеткiзетiндiгiн оқырманына аңғартып отырады.
(Ана ... ... ... ... ... аса зор бақытқа
ие байдың, халықпен бiрге ... ... ... де бағындырып, қанап
отырған сәулеттi сарайдағы патшаның байлықтарының арты оларды тыныш өмiр
сүргiзбей, ұрыс-төбелес, ... және адам ... де ... ... ... таласқан бәйбiшеден туған төрт ұлының әрекетiн поэмада:
Өздi-өзi бiрi қуып, бiрi қашып,
Байлыққа таласады жанталасып.
Дәулеттi өртеп, шоғымен бiрiн-бiрi,
Уыстап ап, ... ... /22,30/ ... ... арам ... адам ... ... өзгеруiн
масқараласа,
Қыз көргенiн анаға айтты жiктеп:
(Уәзiр өз қамы үшін менi үгiттедi,
Әкемнiң өз iнiсi қиды өлiмге.
Патшалық мен ... емес жүк(- деп ... ... ... ... ... десе ... да аямайтын зұлымдықтың
аюандығын дәлелдейдi. Аса көп ... зор ... ... ... iнiсi ... ... ... байлаулы ит өлiммен өледi. Поэмада
байлық, мансап болған жерде жағымсыз ... арам ... ... ... ... ... көп ... сәйкестiгiн дәл баса
суреттеген. Кешегi ... ... ... ... атаулының
қайнар көзi байлыққа ғана құнығу ниетiнен шыққан, дүние қоңыздықта ... ашып ... ... ... ... ... ... жаңа бағытында да осы
поэмадан ғибрат аларлық жақтарының аз емес ... ... қиын ... ... поэмасында сан қилы тағдырлар арқылы әдiлетсiз қоғамның
қиянатшылдығын әшкерелеп, адамзат ... ... ... адал ... ... ... мәңгi тот баспас асылдарды ... ... ... қарым-қатынасын, жеке адамдардың мiнезiн, iс-
әрекетiн бағалағанда Шәкiр ақыл-ой талабын, ақыл-парасаттылықты, қандай да
iс-әрекеттi ақылмен сынауды ... ... ... етiп ... ынта-жiгер, ықыласы,
Сезiм, ақыл, шыдамы, ой-санасы.
немесе
Баланың ойы әбден қалыптасты,
өзiнiң өмiрiнiң жолын ашты.
Басқаның ақыл-ойын ... ... оған бiлiм ... өнер ... ... поэмасында балаға Уәлi шалға уағыз айтқызуы ... әр ... ... сын ... ... биiк талап қоя бiлуi, қиыншылыққа төзiп,
сабырлы, табандылық танытуы қажет екенiн баса айтады:
Өзiңдi-өзiң ... ... ... жол ... ... ... сақта, бойыңды қасиет зор.
Әулие де болмай-ақ, сиқыршы да ... /22,14/
өмiрдiң өкiнiшi де аз ... айта ... ... ақыл-парасаты,
ой-тазалығы, әдiлеттiлiгi терiс жолға бой алдырмай саналы iске басшы болады
деп пайымдайды.
Иә, балам, сөзiмдi ұқ, өзiмдi ... ... ... ... ... ендi ... ... бастап бейiмде адалдыққа./22,13/.
Осындай насихат қай кезеңнiң болмасын адамдардың мiнез-қҰлқын түзеуге
арналған ... ... ... асыл ... ... ... туған кенже
ұлының бойына жинақтаған. Жасынан бiлiмге, өнерге ынтықтырып, ... ... ... жиiркенiп, сол елдiң әулие қарты Уәлi
абызға жолығып, таза еркiн өмiр ... ... ... ... биiк
адамгершiлiк қасиетке жетудiң жолдары көрсетiледi. Бұл жерде ақынның
өмiрден ... ... ... мол ой ... оның ... да ... ... абыздың балаға берген бiлiм туралы кеңесiнен,
Ақылы тұжырымды, ойы ... адам ... тез ... ... мөлшерi бар,
Бiлiм шексiз, мөлшерсiз дами бермек /22,12/, -
деп ақын бiлiм ... ... ... ... жасайды. Балаға бiлдiм
деп асып-тасудың зияндылығын айтып, бiлiмдi орнымен жұмсай бiлуге шақырады.
Көп бiлiм деп даңдайсып ... ... да ... бар ... есалаң.
Бiлiмiнiң шегiне егер жеттiм десе,
Онан-дағы шығады шикi ... ... ... ... адам аз емес ... ... ... халыққа тамар нәр жоқ.
Ерiнбей iзденетiн атақ-құмар /22,13/ ,-
деп адамдардан аулақ болуын, ондай адамдардың халықпен арасында жақындықтың
жоқтығын, олардың мансап үшін ... да ... ... ... ... сақтандырады.
Шәкiр Әбенов талапты жастың бойына өнер, бiлiм, ... ... ... ... ... ... ... жинақтап, оны өз
еңбегiмен еркiн де адал өмiр ... ... ... кiршiксiз таза,
табиғаттың жаратқан сиымен тауда еркiн өмiр ... ... ... ... Аңшының өмiрiнiң айнадай таза, мөлдiрлiгiн көрген
бала жiгiт:
Менiң әкем емес пе мөлшерсiз бай,
Байлық берсе тоймас-ақ тағы сондай.
Әкемдей аңшы да бай ... ... бола ... ер ... ... адамгершiлiктiң асыл қасиеттерi мен өмiрiне жетерлiк өнердiң, бiлiмнiң
қыры мен сырын меңгерiп, уақытының көбiн ... ... ... ... арнайды. өзi құтқарған патша қызға махаббаты оянып, қанша ұнатса да
ол оған ерiп ... ... ... ... сезiмiнiң шыңы
махаббаттан да еркiндiктi жоғары қояды. Автор ... ... ... ... ... қасиеттердi беруi арқылы жастарға үлгі етедi.
Оқиға желiсi қайтыс болған аңшының бәйбiшесi ... ... ... ... қыздың, патша қыздың шешесi Сүнияттың бастарынан
кешкен өмiрi, тағдырларын көрсетiп, тәрбиелiк мәнi ... ... ... асыл ... мадақтайды. Хұрият арқылы өзiнiң намысы, бас
бостандығы үшін өзiн ... қара ... ... қанжар салып өлтiрген
ақ жүрек адал әйелдiң өжеттiк, қайсарлық сипаттары бейнеленген. ... ... ... байлыққа малынып отырса да, бас ... өмiрi өмiр ... үшін ... ... түрмайтын бiрдеңелер.
немесе
Бөлме сәндi, сәнiнен қандай пайда
Бөлме маған абақты, еркiм қайда /22,92/
дегiзiп еркiндiкке тең ... ... ... ашылса, екiншi қыры Сүният
ананың сарайдағы зұлымдықты, байлықты жек көрiп, бостандықтағы ... ... ... оның адамгершiлiк қасиеттерi көрiнедi.
Патшалық ағасының қолына тисе халық ... ... ... таққа отырған қыз қанша әдiлдiк жолын ұстаса да,
Мен сынақтан өткiздiм өзiмдi-өзiм,
Түсіндiм, iске аспайды шындық сөзiм.
Мейiрiмсiз қанды қылыш, қатал болмай,
Халық сiрә , ... ... ... /22,43/,-
деп патшалық қызметтен адал арына, ақ ниетiне кiр түсетiнiне өкiнедi. Аңға
шыққандағы ағасының қастандығынан ... пен ... ... ... олардың таза да еркiн өмiрiн көрiп, жiгiт пен араларында махаббат
сезiмi ... қыз ... ... сенi ... ... ... ... ием.
Қаһарлы болмай патша бола алмайды,
Қаһарсыз кiмге, қалай қабақ түйем?! /22,62/, -
деп зор атақ, биiк мансап, мол байлықты тастап адал да таза өмiр ... осы ... ... ... ... көптеген гуманистiк ой-
пiкiрлерiнiң шебер шешiмiн тапқанын көремiз.
Ақынның бұл туындысында өмiрлiк өте маңызды, үлкен мәселенi ... ... Ол ... ... ... суреттеп, бостандықтағы,
еркiндiктегi адал еңбектi, адам ... асыл ... ... ... Поэмадағы жалпы адамзат қауымының бостандығы, еркiндiгi
туралы ... ... бас ... еркiндiгi, махаббаты жолындағы
күрестерiмен тереңдеген. Бұл ... ... ... ... ... ... бетiн ашып, адамдардың әртүрлi мiнездерiн, сезiмдерiн
ақындық талантпен суреттегенiнен ақынның идеялық творчестволық жағынан ... ... ... бұл поэмасы өмiрдi кеңiрек көрсеткен, ... бiр ... бiр ... қисынымен өрiлген, қым-қиғаш ... ... ... ... ... ... ... Зәки Ахметов: (Романтизм - әдебиеттегi, көркем ... ... ... ... көбiрек алып, көтере суреттейтiн көркемдiк
әдiс( /91,177/,- десе Шәкiр ... ... адал ... ... мәселелерi толық қамтылып жырланған.
Өзiнiң ерiксiз бас еркiндiгiн, бостандығын ... ... ... ... ... ... ... өлтiруi, кейiпкерлердiң өз
талаптарын, мақсаттарын орындаудағы ... ... және ... жан ... мен тән ... ... шегiне жете асқақтата
баяндалады.
Ал, поэмадағы ... ... ... жан ... ... ... ... нақты көрiнiп отырады.
Ақынның бiр ерекшелiгi - поэмадағы кейiпкерлер бiрiн-бiрi жаңа
портреттер жасауға ... ... ... ... ... ... ... жете шебер суреткерлiк байқатады.
Қара қасқа ат орғыса қия тастан,
Күйшiнiң ... ... ... ... ... қол ... ... сондай тақымы қалыптасқан /22,45/ ,-
деген жолдардағы қия тасқа орғып бара ... атты ... ... ... ... ... ... қолды жiгiттiң ептiлiгiмен
байланыстырған қисынды теңеуi үлкен суреткерлiк ... ... ... елес ... ... ... ойлау, сөз саптау мәнерiнде
тапқырлық, дәлдiк, көркемдiк ерекшелiктерi жиi кездеседi. ... ... ... де тым жүйрiк.
Ол шаһардың патшасы кәрi шөңгел,
Ашуы - қара дауыл, қаһары - сел ... ... ... iнiсi бар,
Ер жүрек мақтаншақ тым, мансап құмар.
Ашуын ... ... ... ... ... аясы тар ... ... оның iнiсiнiң бойындағы жағымсыз қылықтарын ... ... ... ... iшкi ... ... сыр тұншығып, шындық бұғып,
қанды түн өткен талай, қайғылы күн( деген ... ... ... қапы ... баяндаумен қоса қолданылған тиiмдi әдiс - диалог. Адам
образын, мiнездерiн, ... ... ... ... ... ... - ... егер де керек болса
Сiзден емес, үйренем әкемнен-ақ /22,11/,-
деген сөздердiң өзiнен - ақ жiгiттiң алдына қойған мақсатының айқындығын да
көруге ... осы ... ... ... ... биiк ... түйінiн ашуға, көрiктендiруге қызмет атқарған.
Шәкiр Әбеновтың (Ана махаббаты( поэмасы оқырманды жан ... ... ... сүюге, сол арқылы мақсатқа жетуге шақырған биiк
мәртебелi туынды.
(Ана махаббаты( поэмасы Шәкiр Әбеновты өмiр ... ... ой ... ақын ... танытатын шығарма.
Шәкiр Әбеновтың (Патша мен Байғыз( поэмасы ел ... ... ... ... ... жазылған. Бiздiң жыл санауымыздан 10 мың жыл
шамасы бұрын өткен көне ... ... ... Сүлеймен дүние жүзi
халықтарының көбiне дiни аңыздарда, ... ... орын ... адам.
Сүлеймен патша туралы қазақ ертегiлерi де баршылық. Соның iшiндегi Шәкiрдiң
поэмасына арқау болғаны (Дала уалаяты газетiнiң( 1899 жылғы 30-40 ... ... ... ... атты қара сөзбен жазылған ертегiсi
/107,150/ болса керек.
Отыншы Әлжановтың ертегiсi ... ... ... ... онда ... Сүлеймен патшаның әйел жандылығын әшкерелейдi.
Сүлеймен патшаның сүйіктi әйелi әртүрлi құстардың ... ... ... ... ... ... ... шақырғанда байғыз бармай, жатып
алады. Сүлеймен патша ... ... ... алып кел деп ... өзiн шақыра келген бүркiтке: сенiң қаһарың көп, ... жоқ ... тiлiн ... ... ... маған неге келесiң, - деп байғыз
бүркiтке әйелдiң опасыздығы, ... ... ... ... қайтарып
жiбередi. Сүлеймен патша қатты ашуланып, қаршығаны ... ... ... Неге ... ... сұрағына байғыз ой ойлап жатқанын
айтады. Байғыз өзiнiң ақылдылығымен бiрнеше ойын айта келiп, ... ... ... көп пе, ... көп пе деп ... - дептi.
- Қайсы көп екен?
- Ұрғашы көп ... үшін ... көп, ... ... ... емес пе? - едi ... Сүлеймен.
- Мен қатын тiлiн алған еркектi ұрғашыға ... ... ... байғыз. Сөйтiп,
байғыз өзiнiң ақылдылығымен өз басын ғана емес, барлық құстардың жанын аман
алып қалған екен. ... ... ... ... ... ... Сүлеймен патша Құзғынның азғыруымен
ешкiмге жәбiр көрсетпейтiн жуас, әлсiз, күндiз iнiңде ... ... ... ... жинап алатын Байғызды алдырып, маған неге бас имейсiң,- деп
жазғырады. Байғыз өзiнiң қанаттының ең ... ... ... ... ... iнiнде тығылып жатып, бейбiтшiлiк орнағанша әртүрлi ой
ойлаумен уақыт өткiзетiнiн айтады.
Мына сұқытыңа қандай ой ... ... ... ... патшаға:
-Дүниеде сөнбес жарық бар ма?
- Зұлымдықтың негiзi қайда жатыр?
- ... ... ... - ... ... ... Оны шеше алмаған патша
Байғыздың өзiне шешкiзедi. Байғыз өзiнiң ... ... ... ... ... ... өз ... бостандық алып
шығады.
Отыншы Әлжановтың ертегiсiмен Шәкiр Әбеновтың поэмасындағы
ұқсастықтар: ... ... мен ... ... ... ... ... Сүлеймен патшаның әдiлетсiз әрекетiн әшкерелеуi,
байғыз ойының бiрнеше сатыға құрылуы, байғыздың бас ... ... ... ... ... алынған қорытындыға келуге болады.
Бiрақ, осы өзгерiс Шәкiрдiң шебер, ... ақын ... ... ... ... ... ... көркемдiгiнiң артқанын,
идеясының тереңдiгiн көруге болады.
Дүниеге келдi екен қашан халық,
Дәлелдеп бере ала ма оны тарих
Тағылық ... еске ... ма ... ... сөнбес жарық.
Зұлымдық дегенiмiз ұлы лебiз,
Оны-дағы iстейтiн адам-деңiз.
Бiр-бiрiне жасайды қастандықты
Кiм екен надандыққа салған негiз.
Шамаға шақ ... ұста ... ой ... ... жетем
Әäiëåò, әëåóìåòòiê æûëû ëåáiç,
Òүáåãåéëi ò½ðàғû қàéäà åêåí? /22,104/
Ïîýìàíûң îñûíäàé ... îé ... ... ... òûíûñû ìåí òàëàáûíà øåáåð ... ... ... àқûí ... ... áiðñûïûðà æàғûìñûç қûëûқòàðäûң áåéíå
áið åëåñi áîëó ... äå ... ... òó ... ... ... ... àäàì қîғàìûíûң ðóõàíè өðiñií ... ... ... ... ... ... àңûçғà қ½ðûëғàíûìåí àéòàð îéû ... Àқûí ... ... ... ... ... ... әñiðåñå ïàòøà, áè, áîëûñòàðäûң қàðà õàëûққà æàñàғàí çîðëûқ-
çîìáûëûғûí, æàғûìñûç әðåêåòòåðií әøêåðåëåóäå îñû ... ... ... ... ... - ... ... òàï қàéøûëûғû. Әðòүðëi
àäàìäàð êåéïií қ½çғûí, áàéғûç қ½ñòàðû àðқûëû àñòàðëàï áåðãåí. Àñòàðëàï áåðó
òóðàëû ғàëûì Òåìiðáåê Қîæàêååâòiң ïiêiði ... ... ... ... ò½ñïàëäàï àéòó, èäåÿíû àëëåãîðèÿëûқ ôîðìàäà áåðó àøûқ ñûíàóäàí
қîðûққàíäûқ åìåñ, îë ... îéäû ... ... åòiï ... áåðóäiң òèiìäi
әäiñi( /126,16/. Àңûçäàғû êiñi ... ... êүí ... ... үñòåì òàï өêiëäåðiíiң òèïi. Àë ïàòøà қ½çғûí áåéíåëåðiíå қàðàìà-
қàðñû ... ... ... - ... Îë ... қàðà ... ... áåéáiòøiëiêòi, òåңäiêòi àңñàéäû.
(Êåéïií áàòûð(, (Àíà ìàõàááàòû( ïîýìàëàðûíûң êөòåðãåí ... ... ... ... äà ... êөðóãå áîëàäû. Àқûí
өòêåí ... ... ... ... ... өçiíiң ðåàëèçìií õàëûқòûқ
ìàçì½íäà äàìûòқàí.
Àқûí õàëûқ àðàñûíàí øûққàí îéøûë àäàììåí үñòåì òàï ... ... ... àäàìçàò äàìóûíà әñåði, өìiðøåңäiãi òóðàëû,
ғûëûìñûç àäàìçàòòûң îéû өíáåñ,
Äүíèåäå қèûíäûқ æîқ ғûëûì æåңáåñ.
Æåð òîçûï, êүí қûçóû ñóûғàíøà,
ғûëûìíûң æàðûғû үñòåï, әñòå ... ... ... ... ìåí åøêiìãå,
Æәíå äå èëàíáàéìûí ìåí åø äiíãå.
Êåң äүíèåãå ñèÿ àëìàé ñiç ... ... ìåí òàð ... ... ... ... ... àíûқ áàéқàëûï,
әäiëåòñiçäiêêå қàðñû êөçқàðàñû äà àéқûí.
Àңûçäû äåðáåñ æàíð ðåòiíäå ... ... ... ... îðûíäû ïiêið òүéåäi: (Қûñқàñû àңûç әңãiìåíiң ... áið ... ... ... ... ... ... áîëìàéäû.
Ìûñàëû, áàòûð åìåñ, àқûëãөé, äàíà áîëñà, îíû õàí åòiï, áåê åòiï ... ... ... - ... ... - áàòûð, áàòûðäû êүëäiðãi
åòiï êåòñå, îë æîë åìåñ, îíäàé àңûç қîíáàéäû. ... ... ... ... íåãiçiíäå òàðèõòà áîëàғàí àäàìíûң øûí êåñêiíiíiң òүáåãåéëi
åðåêøåëiêòåði æүðåäi ... ... Îñû ... ... ... - ... ... òàðèõòà áîëғàí àäàì. Қàçàқ êåңåñ ýíöèêëîïåäèÿñûíäà:
(Ñүëåéìåí - Ñîëîìîí /åæåëãi åâðåéøå Øåëîìîíä/ ... ½ëû, Iíæië ... ... ... / Á.ý.á. 965-928/. Èåðóñàëèìäåãi ßõâå õðàìûíûң
ñàëûíóû Iíæiëäå îíûң åðåêшå åңáåãi äåï åñåïòåéäi. Ñîíûìåí ... ... ... ... ... ... ñàëғàí äåï óàғûçäàéäû. Ñүëåéìåí
æàçғàí äåï æүðãåí iíæiëäåãi өñèåòòåð á.ý.á. 2000 æûëäûқòà ... ... Àìåí - ... қàñèåòòåðiíiң àóäàðìàñû äåï æîðàìàëäàéäû(
/127,10/,- äåï íàқòû àíûқòàìà áåðåäi
Аңызда тарихи тұлға Сүлеймен ... ... ... оның
Ұстанған бағыты ауытқымай дәл суреттелген.
Аңыз сондай мысалды ... ... ең зор ... ... ... боп ... ... халыққа у боп,
Сүлейменнiң аузынан бҰрқ еткен леп.
немесе
Жел екен Сүлейменнiң әмiршiсi,
Әмiрi дүниеге таралады /22,100/.
Тарихта болған ... ... ... мен Шәкiр ауызындағы Сүлейменнiң
сәйкестiгiн байқау қиын емес. Бу боп шығып ... ... ... леп,
әмiрi дiндi уағыздауы.
Ақынның осы шығармасында образды ашуда да ұтымды ... жоқ ... ... ... ... күн көргiсi келетiн екi ... ... ... ... ... тырнақтап жинаған
азығына ортақтаспақ оймен (Дос болып, бiрге ... - деп ... ... ... ... жаза ... ... пәле жауып
патшаға жамандайды. Ақын шығармасында Құзғын бейнесiн аша түсуде көркемдiк
бейнелеу амалдардың әр ... ... ... ... ... автор
тiкелей өз атынан сипаттаумен қатар, оны байғыздың көзқарасымен де көрсете,
(Үйреткен шайтан бұған, ойшылдың ою ... екi ... - деп оның ... арқылы, диалогты да құзғынның характерiн ашу ... ... ... (Патша мен байғызы( өткен заманның ... ... ойлы ... ... бар, ... ... ... өрбiткен
туындысы.
Шәкiр Әбенов көлемдi поэмалардың небiр үлгілерiн ... ... ... ... Қорқыт туралы да қалам тартқан табиғи дарынды ақын.
Ақынның осы ... ... ... ... өнерiнiң өмiрлiк киелi
қасиетi шебер бейнеленедi.
Қазақтың ақындық, күйшiлiк өнерiнiң ең ... ... ... Асан ... бастап күнi бүгiнге дейiн арнайы жыр арнап, өлеңiнде
атын атамайтын ақын кемде кем. ... бiрi ... әншi, ... ... Тоқсанға
келiп қаламы қолынан тұспеген ақынның сексен ... ... ... ... ... ... ... елден безiп Алтай табиғатын саялап, тау мен ... ... ... небiр аңдардың көзiн жұмдырып, мүлгітiп,
достықпен өмiр сүргiзедi.
Халық менi сөгедi, ... ... ... ешкiмге бермеймiн де.
Адамға мен қиянат жасамаймын,
Ешкiмнiң қиянатын көрмеймiн де/22,107/,-
деп байлық пен ... ... ... ... ... ... дәрiптедi.
Бiр жылы қарт Алтайдың қысы қатты болып, аяғы созылып, ... ... ... ... Қорқыт қобызын тартып, жаз ... ... ... жылы жел ... ... қарды ерiтiп, сай-
саланы гұрiлдетiп суға толтырады.
Қарт Енисей құтырды жосып, тасып,
Бейпiл ... ... ... ... ... есер ... аямай жаншып басып /22,108/,-
деп күйiнiң құдiретiмен Енисейдiң үстіне кiлем жайғызып, өзi соған отырып
кеткен екен.
Ақын осы ... ... ... ... оның ... ... басқа аспаптармен қосылып қоңыр күйi күмбiрлеп жүргендiгi
жыр етiледi.
Ш.Әбенов Қорқытты күйшi, әншiнiң ең ... деп, ... ... ... Ол дарынды, қасиеттi, киелi адам, ұрпақтың осы ұлы өнерiн
жалғастыр деп, Ықыласқа аян берiптi ... ... ... ... ... идеясы - азаттық өмiрдi
аңсап, достыққа өнердi серiк етудi ... ... ... оның ... ... ... да Қорқытты ғасырлар
бойы пiр тҰтып, көптеген аңыздар ... ... Ақын осы ... ... ... ... ... құруға шеберлiгiнiң нәтижесiнде осы
туындыны дүниеге әкелдi. Поэмада Қорқыт қобызының оң үнiмен табиғатты ... ерiп ... ... ... ... жылы ... ... қар кетiп ағыл-тегiл,
Сай-саланың гүрiлдеп ақты селi /22,109/.
Ал, жан-жануар, аңдарды ... ... ... ... ... ... ... өмiр сүргiзедi.
Қобыз үнi балқытар болса кiмдi,
Үнiне iлестiрер асқақ шыңды.
Аңдар ... ... ... ... естiмеген әсем үндi /22,107/.
Поэма соңына қарай Енисейдiң суына кiлем жайдырып, оның төрт ... iлiп, ... ... тартып Қорқыттың отырғанын суреттейдi.
Академик Мұхтар Әуезов өзiнiң (Қорқыт( атты зерттеуiнде Қорқыттың
халық аузындағы аңыздарын топтай келе, (Су ... ... ... ағын ... өмiр ... жылжып ағып отырып, өзi жасаған бiрiншi қобызбен, жер
үстіндегi тұңғыш күй аспабымен (күй( атты сәндi сыр шертедi... Су ... ағып келе ... ... ... ... ... ... күйдi
тартқанда, хайуанат, ұшқан құс, жүгiрген аң - қысқасы барлық ... ... өзен ... ... кеп ... ... ... Жағадағы
тау-тас та сол тiрлiк күйiн жаңғыра күңiренiп тыңдайды( /99,330/, - деген
ғалым еңбегiндегi осы жолдар ақын шығармасына ... ... ма, ... ... ... ... ... Марғұлан Қорқыттан кейiнгi қобыз тартқан көп
атақты күйшiлердiң қобызды көбiне ... ... ... ... тартатындарын
дәлелдеген. (Қойлыбай қобызын әрқашан Жыланшық өзенiнiң жағасында ... ... ол ... бiр саласы (Қойылбай өзенi( деп аталған.
Жұмағұл ақын шабыт кернегенде дала кезiп кетiп, қобызымен ... ... ... болған. БҰл дәстүр кейiнгi, ең соңғы iрi күйшi
Ықыласқа ауысады. Ықылас та қобызды ... ... күй ... Шу ... ... шығарған(/100,220/.
Бұл жолдармен Шәкiр поэмасындағы Қорқыттың ... ... ... ... көрсек, үндестiгi ашықтан ашық көрiнiп
тұрады. Ол ертеде өмiр сүрген ... да ... ... ... дау ... ... ... туралы аңызы негiзiнде жазылғанымен сюжетi ақынның ... ... ... өнер, татулық мәселелерi арқылы
бүгiнгi күннiң талап тұрғысынан ағартушылық, ... ... ... да ... аңыздың шындық болмыстан өрбитiнiн ескерсек,
Шәкiр Әбенов ... ... ... ... тарапынан
дәлелденген. Аса белгiлi ғалым Әлкей Марғұлан (Қорқыт тарихи дәуiрлерде
Сырдария өлкесiн ... ... ... тайпаларының ортасынан шыққан
данышпан қария, ақылшы батагөй, ... ... ... ... ... кiсi ... /256-135/,- дейдi. Әуелбек Қоңыратбаевтың айтуынша
(Қорқыт ежелгi түрік ... 9-10 ... Сыр ... ... ... ұзаны /жырауы/, қобызшысы және ((Кiтаби Қорқыт( жырларын тудырған
үлкен эпос ... ... ... ... Ә. ... мен Ә. ... ... өлмейтiн мұра қалдырған Қорқыт екенiн және оның тiкелей мұрагерi
қазақ ... ... ... Олар ... ... ... салған
даңғыл жолмен жүріп отырып, оның ғылыми тұжырымдарын басшылыққа алды, одан
әрi дамытты. Мәселен, М.Әуезов: (Қорқыт ... өнер ... ... ... ... асыл мұра ... ... өлмедi. өлiмге қарсы амал
тапқан жан болды. өйткенi бҰл ... ... ... шын терең
мағынасы - өзi өлсе де артынан өлмейтiн мұра қалдырған адам, өлмеген адам
деп саналуға тиiс( ... осы ... ... ... ... ... ... анық. Аңыздағы Қорқыт бейнесiнiң
тарихтағы Қорқытпен сәйкестiгiн анық көруге болады. Табиғатпен ... ... өмiр ... ... ... ... ауыр ... қол ұшын бергенiмен ғалымдар дәлелдеген бейненiң елесiн анық
байқаймыз. Автордың Қорқыт ... ... ... ... ... ... ҮI ... Алтай тауының күн бетiн мекендеген
көшпелi тайпалар едi( /128,111/,- деген тарихи ... ... ... ... ҮIII ... өмiр сүрген атақты ақын, асқан күйшi( /129,615/,-
деп өмiр сүрген, көрсеткен деректерден ақын да алыстамаған. ... ... ... да осы деректер айқындайды.
Дүниеге тұңғыш келген жаңалық тың
Қобыз тартса, кетедi серпiлiп мұң.
Бұрын-соңды болған жоқ - дейдi аңыз
Дүниеде бұл секiлдi мазмұнды үн ... ... ... ... ... ... үнiн ... бiрiншi
келтiрген адам Қорқыт демесе де оның пайда ... ... ... ... ... ... ескерiлген. Аңыздарда Қорқыт қобызды өз қолымен
жасап, кейiнгi Ұрпаққа мирас етiп қалдырады десе, ол нақты ... ... ... жағы ... ... ... қобыз тартқандар кездеспейдi,
ақын осының бәрiне өзiндiк ой өлшеммен қарайды. Әлкей Марғұлан (Қобыздың ... түрі - ұлы ... ... ... бiр ... мүсін таста сақталған.
Екiншi бiр түрі - Қарқаралы аймағында, Дегелең тауының бiр алабында ҮI-ҮIII
ғасырларда мүсін тасқа қиып ... ... ... ... ... пен ... ... аңыздары өте жарқын суреттейдi, оны үйеңкi ағаш деп
атайды( /100,217/,- деген тұжырымды да ескерсе керек.
Осы ... ... ... Ол ... ... ... жақсылығын уағыздайтын, уағыздап қана қоймай, iсiмен көрiнген
дана батагөй қарт бейнесiнде ... ... ... өнер адамы ретiнде
танытады, оны аңыздардағы, кейбiр шығармалардағыдай бақсы( деп ... ... ойы ... жын шақырған дейдi бақсы, /22,110/,-
деп қайта бақсы дегендер ақынның сынына ұшырайды, оны ұрпаққа өнер ... адам ... ... ... қиянат жасамаймын, ешкiмнiң қиянатын
көрмеймiн,(- деп, елден кетiп, табиғатты саялауы, көбiне тарихта ... ... ... ... ... Ол ... да бар.
Қорқыттың ой пiкiрi өзгеге жат,
Ол тәңiрге ... ... дат ... ... ... ... ақындық, күйшiлiк өнерге жақын адамдар
бойында болатын көпшiлiк қауым түсіне бермейтiн ерекше ... ... ... ... ... ... ... Қорқытқа әсем де ... нәр ... ... ... күй ... еркiндiкте
алаңсыз өмiр сүргiзедi.
Қорқыттың ойында жоқ қатер қауiп,
Жыртқыш аңдар достығы ымын ... бұғы ... ... аяқ пен iшедi ... ... ... -
деп аңдармен ынтымақта өмiр сүргiзiп, мөлдiр судай ... еш ... ... ... бере ... ... ... пәктiлiгiн де Қорқыт бойына
жинақтаған.
Автор кейбiр жыр, аңыздардағыдай Қорқытты ажалмен алыстырып, өлiмнен
қаштырмай:
Ажал менi Алтайдан iздеп тапсын,
Мейлi ... отқа ... адам көр ... ... жер бетiнде қурап жатсын.
Мен өкiнiш қылмаймын дәнеңенi,
Жалғыз ақ жұбатады қобыз менi,
Көрге бiрге кiрмейдi байлық мансап.
өлiмнен аса ... өмiр шегi /22,108/ ... бiр ... бары хақ, ... ... ... тiршiлiк тоқтайды,
бақи дүниеде тiршiлiк жоқ, байлық, мансапты өзiңмен бiрге ала ... ... таза ... ... ... -, сенi өлтiрмейтiн өнер(,-
дегiзiп, философиялық ойлар айтқызып, Қорқыттың данышпандық ... ... ... ... бейнесiн шығармасында данышпан, ақылды,
әдiлет пен ... ... ... де ... өнер адамының
кейпiнде көрсеткен. Қорқыттың бойындағы ... ... өмiр ... ... ... пен ... шебер тоғысуын көремiз. Ақынның
алдыңғы көлемдi шығармаларында көтерiлген ... ... ... ... пен мансаптан осы (Қорқыт қобызы(
туындысында да жалғасын тапқан.
Шәкiр Әбеновтың (Қорқыт ... - ... ... ... байланысы,
дамуы, шарықтау шегi, шешуi бар шағын шығарма. Шығарма негiзiнен ... ... ... ... ойлы ... ... байланысқан.
Қорқыт бейнесiнiң жасалу жолдарының тұрғысынан қарасақ, шап-шағын
шығармасында даналықтың, киелi өнер ... ... ... ... Шәкiр Әбеновтың шын мәнiндегi суреткер екенiн көрсетедi.
Түйіндеп айтсақ ... ... ... ... түрлi суреттеу
элементтерi аралас қолданыла отырып, тарих iздерi мен бедерлерi аңыздық
жүйемен ... ... ... ... ... ... ашылады. Сондықтан
да ақын поэмаларын Қазақ әдебиетi процессiнiң дамуының белгiлi кезеңдегi
бiр ... ... ... ... ... ... өмiр сұрiп, (халық жауы( ... ... ... ... қазақ әдебиетiне мол мұра қалдырған
ерекше тұлға. Осы зерттеу еңбегiмiзде ақынның ... әр ... ... ... сипатын, тарихтық белгiсiн, қоғамдық мәнiн, көркемдiк
сипатын талдауға тырыстық.
Осы еңбегiмiздiң ... ... ... ... үшін аз ... ... кейбiр сәттерi аңызға айналып бара жатқандықтан, Шәкiр
Әбеновтың өмiрбаяны хатқа түсірiлдi. Қаламгердiң басынан өткiзген ... ... ... ... сол ... саяси әлеуметтiк қайшылықтары,
қоғамдық өмiрдiң өзгешелiктерi көрiнедi. Ақынның өмiрi туралы жазғанда
мазмұнды ... ... жете ... ... ... ... ... тәлiм
боларлық құбылыстарға баса назар аударылды.
Шығармашылық жолының алғашқы ... ... ХХ ... ... ... үшін ... көрiп, кең арнаға түсіп дамыған
демократиялық идеяларын ұғынған Шәкiр Әбеновтың өзiндiк көзқарасы, мақсаты
қалыптасты. Осы ... ... 70 жыл ... ... талай қуғын-сүргiндi көрсе де ауытқымаған, табиғаты шыншыл әдiлет
жолында жанын ... ... ... ... гуманистiк, адамгершiлiк
идеяларын өнер-бiлiмдi, адал еңбектi, ... ... ... ... әшкерелеуi оның озық ой-
санасының жарқын көрiнiсi.
Ақын шығармаларының ... ... ... ... ... ... өз ... мен оның тарихи-әмiршiлiк тәртiбiмен
қайшылықта өмiр кешкен. ... ... жеке ... мен ... ... шыға бермейдi, ол жалпы адам баласына ортақ, озық ... ... ... ... ... армандарды пiр тұтатыны ... ... ... шығарған өлеңдерiнен бастап, кейiнгi күрделi поэмаларына
дейiн, ақынның үнемi тебiренiп, толғанатын тақырыбы - ... ... ... өзi ... ... ... ... қасiретi мен
қайғысын баса суреттедi. Жиырмасыншы жылдардың ... ... ... ... орын ... ... сiлтеу мәлiметтерiн Шәкiр
өлеңдерiнде мол пайдаланған. Сол кездегi ел ... ... орын ... ... ... ... ... ашып көрсете бiлдi.
Олар: (Колхозшы ... деп ... ... ... кiмдер жейдi(,
(Оқығандар(, (Айырылды(, (Осы елдi табанға сап жүн ғып жедi( тағы ... ... ... ... ... (Осы адам ... болды құстан неден(- деп
басталатын өлеңiнен өмiрден өгейлiк көрген ақынның өз ... ... жеке ... ... күйлерi тек бiр адамның тiршiлiгiн күйттемей,
жалпы адамға тән ... ... ... ... ғана ... ... ие
болатынын ескерсек, ол ... жеке ... ... ... ... ... ... де терең бейнелейдi. Осы тұрғыда оған
Шәкiрдiң (Құдай-ау күн ... ... ... ... Дауаға хат(, (Елiме
хат(, өлеңдерiн қарастыруға болады. (Қызым Дауаға хат( ... ақын ... ... ... отырып, түрмедегi қорлыққа толы ауыр халiн айта
келiп, ... ... ... ... ауыр ... ... ... ойын
өрбiтедi. Оның өлеңдерiне үңiле түсер болсақ, өмiр ... ... ... ... қылықтарын сынап, өзiндiк ой түйіп, адам келешегiне
байланысты оқу, бiлiм, өнер, адамдық, ... ... ... ... Әбенов өлеңдерiнiң тақырыптық және ... ... келе өлең ... ... ... талаптары мыналар деуге болады.
Бiрiншi, өмiр шындығынан ауытқымай, соны ... және ... ... әр ... ... ... ... беру: үшіншi,
мейлiнше көркемдiк және оны қиыннан қиыстырып, шұбарламай, ... ... ... ... ... ... осы ... өзiнiң сөз
сомдаудағы үлгісi, қалыбы десе де болады.
Ақын поэзиясындағы көркемдiк ... ... - көп ... мен ... орай ... ... пен мазмұнды ашуға негiзгi
желi ретiнде тартылып отырады.
Шәкiрдiң ... ... ... ... мен ... бiрлiгi,
ұйқас пен әуездiң үндестiгi десек соның бәрi тақырып ерекшелiгiне орай
табиғи туындап, ... әр ... ... қажеттi үнiн ел-жұртына ұтымды
жеткiзудiң басты құралы едi.
Шәкiр Әбеновтың ақындық жолының ең үлкен ... - ... ... талдауға келгенде тақырыптық, мазмұндық, образдық, идеялық
жақтары ... ... ... ... ... шындығы мен көркемдiк
сипатына да баса ... ... Ақын ... ... ... ... ... тарихта болған оқиғалар мен адамдар туралы
сыр шертетiн және ертегi аңыздар негiзiнде жазылған шығармалар деп ... ... Ақын ... ... деген ой, ... ... ... ... ... ... ... Елдiң,
жердiң, тiлдiң, салт-дәстүр мен тарихтың жойылып бара ... ... ... ... ... ... ... түңiлiп, өткенге көп
қарайды, өткендi аңсайды, байшыл( деген ... да ... ... ... ... озық ойын ... шала сауаттылар айтты. Шәкiр бұл жерде
үлкен ұстаздық роль атқарды. өз оқырмандарын, ... ... ... ... ... ... ел болып отырған уақыттағы
қолданысқа енген ұлттық идеологияны ... ... ... ... ... ойлы, көреген ақын екендiгiне ешкiмнiң дауы жоқ шығар.
Бүгiнгi таңдағы сынның алдына ... жаңа ... ... ... ... (Бүгiнгi әдеби процестiң ... ... сол ... ... ... ... шындықты
адалдықпен объективтi бағалау, ескi әдеби мұралардың ұлт ... ... дәл ... оның эстетикалық ой-пiкiрдегi ролiн ... ... ... ... ... ... ... тану -
бүгiнгi таңдағы маңызды мiндеттер қатарына жатады( /130,20/,- десе,
Шәкiрдiң ескi ... ... ... ... - Баян ... жырын жаңғыртып,
жаңартып өмiрiн оны толықтырумен өткiзiп, ... ... ... мән ... (Кейпiн батыр(, (Таңшебер - Жапал(, (Тоқтамыс(, (Қорқыт қобызы(,
поэмаларында көтерiлген терең ой, ... ... ... ... ... ... ... сай.
Шәкiрдiң адамгершiлiк идеялары, биiк арман-мҰраттары алуан түрлi
адамдардың тағдырын бейнелейтiн ... ... ... ... ... өмiрiнен алынған нақтылы оқиғалар негiзiнде нағыз ... ... - ... ... батыр(, (Тоқтамыс( секiлдi поэма
жазуы - ақынның ұлттық әдебиетiмiзге қосқан үлкен үлесi бар ... ... осы ... ... ... оқиғалар бiр-екi ғасыр бұрын болса
да, ақынның заманындағы қазақтар ... ... ... ойы ... болатын. Ендеше, ақынның (Кейпiн батыр( поэмасындағы (зорайған
зұлымдықтың ... ... ... ... ... ... деген жолдарының
да мәнi үлкен. Шәкiрдiң суреткерлiк шеберлiгi сан-қилы кейiпкерлердiң мiнез-
құлқын, iс-әрекетiн, көңiл-күйiн әсерлi ... ... сол ... салт-санасын, әдет-ғұрпын әртүрлi топ өкiлдерiнiң психологиясын
терең ашып ... ... ... ... ... (Таңшебер -
Жапал( поэмасынан бұларға қоса ақынның елдiң ... ... ... бар ... де ... ... ... өмiрдiң қат-
қабат қырын, салт-санасын сырын, табиғат тiлiн ... ... ... аңыз, ертегiлерге құрылған (Ана махаббаты(, (Ортақ арал(
поэмаларынан кешегi ел ... ... ... ... ... жатқан
әлеуметтiк теңсiздiк, қоғамдық қайшылықтар көрiнiс бередi. Бұл поэмаларында
да шытырман оқиғалар, қым-қуыт тағдырлар, қилы заман ... ... ... ... ... ... ... қайталамайды. Ақын әр
шығармасында соныдан жол салуға, жаңа портреттер жасауға ... ... ... ... ... Поэманың кез-келген тұсын ойып
оқысаңыз, суреткерлiк таланттың таңбасын ... ... Осы ... поэмаларынан халық өмiрiн терең бiлетiн, сан ... ... сөз ... бай ... ... ... еркiн
игергенiн айқын аңғарсақ, (Патша мен Байғыз(, (Қорқыт қобызы( атты шағын
поэмаларынан күрделi философиялық ... ... ... ... жаңашылдығын сезiнiп, тәнтi боламыз.
Шәкiр поэмаларын сан ғасырлық тарихы бар қазақтың ... ... деп ... болады. Осы поэмаларында алуан түрлi бейнелi, образды
мағынаға ие сөздер, көркемдегiш-мәнерлегiш құралдар, салыстырулар ... ... ... ... ойға бай ... ... аса мол. (Тағдыр бiр тарғыл мысық қой, өмiрдiң адам тышқаны(, ... тiптi ... өлiм, ... ойын ... ... мақал-мәтелдердi
тiкелей пайдаланып қана қоймай, шеберлiкпен, осы жолдардың ... ... ... ... мағынасын көркемдеп, ажарландырып жiберген.
Шәкiрдiң ақындық өнерi - ұлттық өзгешелiктердi бойына мол ... сан ... бойы ... ... ... ... ашып берумен
ғана шектелмей, ақындық шеберлiгiмен оларды жан-тәнiмен сезiнiп, өмiр
мұратында ... ... ... ... ... оқырман үшін тартымды, рухани ләззатқа
бөлейтiн, тәрбиелiк, ... ... мол, ... ... көзқарасын
қалыптастыратын, өмiр сырларын ашатын өнер туындылары.
Осы сияқты талаптары мен ... ... ... ... шығармалары қазақ әдебиетiнiң қазынасына қосылған асыл мұра
болып табылады, олай болса, ақын ... ... ... ... ... алуы ... ... Ибраев М. Екi дастан // Ертiс.1963. 15 мамыр.
2. ... ... ... - ... 1973. 2 т.7- б.
3. Марғұлан Ә. Ежелгi жыр, аңыздар.- Алматы: Жазушы, 1985.323- ... ... Ы. ... ... ... ғылым, 1973.23-б.
5. Жұмалиев Қ. ХҮШ-ХIХ ғасырдағы қазақ әдебиет.- Алматы: Мектеп,1967. 53-
б.
6. Қазақ әдебиетiнiң тарихи. 1 том.. ... ... - ... Қаз ... академ.баспасы, 1964.- 696 б.
7. Нұрғалиев Р. Арқау.- Алматы: ... 1991. 238- ... ... Ә. ... ... ... ... Ана тiлi,1991. 199-
б.
9. Мәкенов Ә. Тарлан талант // ... туы. 1976. 24 ... ... Р. Кең тынысты ақын // Қазақ әдебиетi.1980 4 шiлде.
11. ... М. ... ... шуағы// Семей таңы.
12. Алтынбаев Қ. Тума талант// Семей таңы. 1980.28. ... ... Т. ... ... Семей таңы. 1980.28 маусым.
14. Шәрiпжанов Т. ... ... ... ... ... 1985. 21 ... ... Ә. Қымбатты Шәке!// Совхоз туы. 1989. 8 сәуiр.
17. Тұрғанбаев Қ. Шыңғыстың шынары// Семей ... 1990..21 ... ... Т. ... ... ... // Лениншiл жас.1990.23 маусым.
19. Ысқақұлы Қ. Тоқсан толғау// Социалистiк Қазақстан.1990. 20 маусым.
20. Айтов Н. ... көзi тiрi ... ... ... 21 ... ... Т. ... Қазақ әдебиетi. 1990.20 маусым.
22. Ерзакович Б. Қос саңылақ // Жұлдыз.1992.2.169-б.
23. Жанбаев Қ. Наградаң құтты ... ... ... таңы.1991.4
қаңтар.
24. Матаев Х. Көнеден қалған көз.// Семей таңы. 1994. 6 желтоқсан.
25. Ибрагимов Т. Тағдыры тарих тарланым// Семей таңы. 1994. 6 ... ... Б. ... өзi ... ... ... 1994. 6 желтоқсан.
өлмесеков К. Еркелеткенi де ерекше едi// ... ... 1994. ... ... М. ... ... қалған бiр тҰяқ// Семей таңы.1995. 24
қазан.
28. Нұрғалиев Р. Кең тынысты ақын// ... ... 4 ... ... Ә. ... ... ... Жазушы, 1985. 366 б
30. Қоңыратбаев Ә. Қазақ ... ... ... Ана тiлi.1991.
287б.
31. Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы. -Алматы: ... ... ... және қазiргi халық поэзиясы.- Алматы: Ғылым, 1975. - 270 б.
33. Халық ... ... ... ... - ... 1982. 115-125 ... Жұртбаев Т. Тағдыр // Қазақ әдебиетi. 1990. 22 маусым.
35. Қазақ әдебиетiнiң тарихы.- Алматы. I том. ... ... ... ... Б. Қос ... ... ... б.
37. Туғанбаев К. Асыл сөздiң зергерi // Семей таңы. 1976. қаңтар.
38. Сәрсекеев М. Шабыттың шалқар ... ... ... 27 шiлде
39. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң ... ... Фонд 1А IС- 2609 ... ... Ш. Қозы ... - Баян ... Әдебиет майданы.1937.6. 34-39
б.
41. Әбенов Ш. Ұлы құрылыс// ... және ... ... ... Әбенов Ш. Кейпiн батыр // Әдебиет және ... ... 62 ... ... Ақындар айтысы. Семей облыстық баспаханасы. 1958.
44. Әбенов Ш. Кейпiн батыр. - ... ... ... ... ... 1962. 116-б.
45. Әбенов.Ш Қозы Көрпеш - Баян сұлу. - Алматы: Жазушы, 1965.115- ... ... - ... ... том. 1966 .-664 ... ... ... арал. - Алматы: Жазушы,1968.- 88 б
48. Әбенов Ш. Шыңғыстау. - Алматы: Жазушы.1980.-287 б.
49. Әбенов Ш. Шыңғыстау ... - ... ... ... б.
50. Әбенов Ш. Дастандар. - Алматы: Жазушы,1991.-335 б.
51. Әбенов Ш. ... ... 7 ... Әбенов Ш. Шыңғыстау ақындары// Семей таңы.1979. 27, 28 сәуiр
53. Мұхтар туралы толғау. Сонда. 1967.24 желтоқсан.
54. Әдiлдiк. Сонда. 1977. 14 наурыз.
55. ... ... ... 1970. 29 ... ... ... Жайлау түнi.
56. Мектеп оқушыларына. Ақындық туралы. Сонда.1980.27 шiлде.
57. Алдағы партия сьезiне. Iнiге наз. Серiгiм менiң - ... бес. ... 21 ... ... өлең жазу оңай ма? ... ... Сонда. 1988.23 шiлде.
59. Есiмдегi. Ақын. Сырым. Кездесу. Сонда. 1982. 7 тамыз.
60. Сүйемiн туған елдi, елiм қазақ. Сонда. 1994. 6 ... ... Ш. ... ... туы. 1967.12 ... ... ... тiкпейiк. Сонда.1971. 19 тамыз. Тәжiрбием. Жағдайым. Әңгiмешi.
Сонда. 1986.11 ... ... ... ... ... 1980. 17 ... ... Ш. Толғау // Абай ауылы. 1990. 7 шiлде. ... ... ... 1990. 27 ... ... ... 1990. 19 маусым.
63. Әбенов Ш. Тарбағатай//Мәдениет және тұрмыс. 1961.5.17-б.
64. Әбенов Ш. Жайлау түнi. Ақын// Қазақ әдебиетi.1976.9 қаңтар.
65. Әбенов Ш. ... ... ... хат. Әуелi бұл колхозды бастық жедi.
Колхозшы үлесем деп жылдық табыс. Бiреудi надан деймiз ... ... ... сап жүн ғып жедi.// ЖҰлдыз.1989.6. 48-49 бет.
66. Әбенов Ш. Батаменен ер көгерер// Абай. 1992.1.77-б.
67. Әуезов М.Әдебиет тарихы.- Алматы: Ана тiлi ... ... ... - ... 1956. -340 ... ... Қ. ... эпосы мен әдебиет тарихының мәселелерi. -Алматы:
Қаз. мемлек.көркем әдебиет баспасы, 1958-402 ... ... А. ... ... ... - ... ... 348 б
71. Бердiбаев Р. Эпос-ел қазынасы - Алматы: Рауан, 1995.-350 б
72. Ыбыраев Ш. Эпос әлемi -Алматы: ғылым, 1993-229 б.
73. ... З. өлең ... ... - ... ... 1973. 212 б.
74. Қабдолов З. Сөз өнерi. - Алматы: Қазақ университетi, 1992,-352 б.
75. ... С. ... ... ... - ... ... б.
76. Нұрғалиев Р. Арқау . - Алматы: Жазушы, 1991-570 б.
77. Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы көркемдiк кепiлi. - ... ... ... ... А. ... ... - Алматы: Ғылым, 1992- 200
б.
79. Тiлепов Ж. Қазақ ... ... - ... ... ... М. ... бедерi.- Алматы: Жазушы, 1991. –430 б.
81. Ергөбеков Қ. ... ... сөз. - ... ... 1991, 310 ... ... Қ. Халқымен қайта табысқандар. - Алматы: Ана тiлi, 1997.-
175 б.
83. Негимов С. ... ... ... ... ... 1991.
84. Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және бейнелеу ... - ... 1982. ... ... Т. ... жан. - ... Жазушы. 1993. - 221 б.
86. . Әуезов М. Абай Құнанбаев. - Алматы: ғылым 1967. –390 ... ... С. ... ... - ... ... 1964. 352 ... Тiлеубекова М. Ақынның артында қалған бiр тҰяқ.//Семей таңы. 1995. ... ... ССР ... ... ғылым. 1983. 5 томдық.3том. - 460 б.
90. Назарбаев Н.Ә. Құшағымыз бауырларға айқара ашық.//Егемендi Қазақстан.
1992. 2 ... ... ... мен ... ... ... Берiкбол КөпенҰлы. - Алматы: өнер. 1992. -322 б.
93. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын шәкiрттерi.- Алматы: ... ... ... Ә. ... ... бiл.- ... ... 1996- 205 б.
96. Өлмесеков К. Еркелеткенi де ... едi// ... ... ... М. ... ... ... Семей таңы. 1980.27 маусым.
98. 53. Жанбаев Қ. ... ... ... ... қарт.// Семей
таңы.1991.4 қаңтар.
99. Әуезов М. Әр ... ... - ... ... ... ... ... - 398 б.
100. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиетi. 1 бөлiм- Алматы: 1950. 123- б.
101. Қайырбеков Ғ. Үш қайтарма. Естелiк // Жұлдыз. ... ... ... шықты айтысқа. - Алматы: Қазақтың
103. мемлекеттiк көркем әдебиет баспасы, 1960. Айтыс. ... том. ... ... 58. ... Ш. - Мың дос аз, бiр жау көп // ...
106. Қазақстан. 1999, 9 көкек.
107. 59. Алтынбаев К. Шыңғыстың қойнауындай қатпар-қатпар ... ... ... 1990.21 ... 60. ... жеке ... 61. ... Ш. Әдiлдiк// Семей таңы. 1971.10 март.
111. 62. Аитов Н. ғасырдың көзi тiрi куәгерi // Қазақ ... 1990.22 ... 63. ... Т. ... ... ... // Семей таңы.
114. 1994. 6 желтоқсан.
115. 64. өлмесеков К. ... де ... едi // ... ... 1994. 6 ... 65. Құрманбеков М. Дана қария// Абай ауылы. 1994.31 қазан.
118. 66. Туғанбаев К. өлең үшін ... // ... ... ... ... 67. Жанғалиев Т. Шыңғыстаудың бiр шыңы опырылды.//
121. Абай ауылы. 1994.30 қазан
122. 68. Әбенов Ш. ... ер ... Абай 1992 ... 69. ... Х. ... ... болсын, Шәкiр баба// Абай
124. ауылы.1994. 31 қазан.
125. 70. ... Қ. ... ... таңы. 1994. 6 желтоқсан,
126. 71. Әбенов Ш. Халық үшін ақын өзiн байлайды оққа// Абай
127. ауылы.1990.19 ... 72. ... М., ... К., Негимов С. Халық
129. ақындары творчествосының көркемдiк сипаты. -Алматы.
130. ғылым.1982.112-б.
131. 73. ... М. Абай ... - ... ... 1967.- ... 74. ... Н. ... көзi тiрi куәгерi// Қазақ әдебиетi.
133. 1992. қаңтар.
134. 75. Туғанбаев К. Шыңғыстың шынары// Семей таңы. 1990.
135. 21 ... 76. ... Ш. өлең жазу оңай ма?// ... ... 1988. ... ... 77. Әбенов Ш.Колхозшы үлесем деп жылдық табыс//
139. ЖҰлдыз. ... ... 78. ... Ш. Қызым Дауаға хат// ЖҰлдыз. 1989. 6.79-б.
141. 79. Әбенов Ш. Оқығандар. Ақынның жеке ... 80. ... Ш. ... ... таңы. 1988. 23 шiлде.
143. 81. Әбенов Ш. Кездесу// Семей ... ... 82. ... Ш. ... ... Семей таңы.1980.27
145. шiлде.
146. 83. Әбенов Ш. Сырым// Семей ... 7 ... 84. ... Ш. өлең жазу оңай ма?// Семей таңы. 1988. 23
148. шiлде.
149. 85. Әбенов Ш. Абайдың ақындығы// Семей таңы. 1970. 9
150. ... 86. ... Ш. ... сөзi // Абай ... ... 87. ... Ш. Мұхтарға // Совхоз туы. 1967.12 желтоқсан.
153. 88. Әбенов Ш. Сарыарқа туған жерiм, елiм ... // ... ... ... 89. ... Ш. Әрiп ... МҰхаметханов Қ. Абайдың ақын
156. шәкiрттерi. - Алматы: Дәуiр,1995,-320 б.
157. 90. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. - Алматы: Қазақстан
158. мемлекеттiк ... ... ... 1959.-398 б.
159. 91. Ахметов З., Шаңбаев Т. Әдебиеттану терминдерiнiң
160. сөздiгi.-Алматы: Ана тiлi, 1996. -240 б.
161. 92. ... З. ... ... ... ... ... 93. ... М. ғасырлар бедерi. - Алматы: Жазушы, 1991.
163. -432 б.
164. 94. Туғанбаев К. Шыңғыстың шынары// Семей таңы.1990.21
165. маусым.
166. 95. ... М. ... ... және ... проблемалары.- Алматы: ғылым, 1983. 282 - б.
168. 96. Дүйсенов М., Сейдеханов., Негимов С. Халық ақындары
169. творчествосының көркемдiк сипаты. - Алматы: ... 1982.- 200 ... 97. ... З., Шаңбаев Т., Әдебиеттану терминдерiнiң
172. сөздiгi . - Алматы. Ана тiлi.1996.-240 б
173. 98. ... ... ... I том. ... кiтап.- Алматы:
174. 1964.
175. 99. Әуезов М. Шығармалары. 11 том.- Алматы:Жазушы1969.-
176. 480 б.
177. 100. Марғұлан Ә. Ежелгi жыр, аңыздар.- ... ... 1985-368 ... 101. Бердiбаев Р. Эпос мұраты.- Алматы: Бiлiм, 1997.
180. 102. ЖҰмалиев Қ. Қазақ ... мен ... ... ... I том Алматы. Каз Гос Лит Издат, 1958, -
182. 402 б.
183. 103. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. - ... ... 104. ... М. ... ... ауыз әдебиетi.-
186. Алматы: 1959.Халық ауыз әдебиетi. - Алматы: 1958.
187. ғабдуллин М., ЖҰмалиев Қ. Қазақ эпосы. - Алматы:
188. ... 105. ... Қ. ... ... ауыз ... ... ... 106. Бердiбаев Р. Қозы Көрпеш- Баян сұлу.- Алматы: 1985. ... ... 107. Дала ... ... ... ... Алматы:
194. 1992ж.
195. 108. Жұмалиев К. Қазақ әдебиет тарихының мәселелерi және
196. Абай поэзиясының тiлi. - Алматы: Қазақ мемлекеттiк
197. көркем әдебиет ... 364 ... 109. ... М. ... 19-20 том.- ... ... 110. Жанбаев Қ. Наградаң құтты болсын, қазыналы қарт.//
200. Семей ... 1991. 4 ... 111. ... - ... 1977. II том., ... 112. ... Б. Шәкәрiм ҚҰдайбердiҰлы.- Абай дәстүрін
203. жалғастырушы. Шәкәрiм Ұлы Абай дәстүрін
204. жалғастырушы және ... ... ... ... ... ... Семей., 1998. 157-б. /13-б/.
207. 113. Исаханов Ә. ... ... әрi би.- ... ... ... 1998. ... 114. ... К. Қазақтың қилы тарихы.- Алматы: Жалын,
210. 1992-228 б
211. 115. Құдайбердиев Ш. Қазақтың қайдан шыққаны.// Қазақ
212. тарихы. 1993. 1. 36 - ... 116. ... Ж. Елiм деп ... ... жыры .- Алматы:
214. Бiлiм,1995-190 б.
215. 117. МҰқанов С. Халық мҰрасы.- Алматы: 1974.
216. Қазақстан,1974- 232 б
217. 118. ... Ш.- ... ... Абайдың мемлекеттiк
218. тарихи-мәдени және әдеби- мемориалдық қорық-
219. мҰражайының ... ... пака 37 ... 119. ... М. ... ... ... таңы 1991. 2
221. қараша.
222. 120. ҚҰдайбердиев Ш. Шығармалары. - Алматы: Жазушы,
223. 1988.-294 б
224. 121. Байырбекүлы ұ. Мамай батыр. - Алматы: ... ҚС1998 25- ... 122. ... ССР ... - ... ... 1982. 3 том-16 б.
227. 123. Жұртбаев Т. Бесiгiңдi түзе. - ... ... ... 103 б.
229. 124. СадуақасҰлы Ә. Тарихыңды танып бiл.- Алматы:
230. Шартарап, 1996- 291 ... 125. ... Ш. ... ... ... һәм ... шежiресi. - Алматы: Қазақстан, 1991. 30 - б.
233. 126. Кожакеев Т. Сатиралық жанрлар. - Алматы. Мектеп.
234. 1983. -214 б.
235. 127. ... - ... 1977. 10. 469- ... 128. ... көне ... - Алматы: Жалын,1993.400 б.
237. 111 б.
238. 129. Қ.С. Э. Алматы. 1975. 6 том. 615 - ... 130. ... С. ... ... ... - Алматы:
240. Бiлiм, 1995. 20-б.
Шәкір Әбеновтың ақындық мұрасы
МАЗМүнЫ
Кiрiспе.....................................................................
.........….……..5
Шәкiр Әбенов м½расының танымдық белестерi...............……. 8
Шәкiр ... ... ... ... тағылымы…………………………………………………………….…60
Аңыздар iзiмен………………………………………………….………….. 117
Қорытынды...................................................................
.……….140
Пайдаланылған әдебиеттер .......................................………….145
ғылыми басылым
Монография
Айбар Қабыкенұлы Қадыров
Ақындық әлем
Редакторы Г.I. ... Қ. ... М.В. ... беттеу С.Р. Сарварова
Теруге 15.05.2001 ... ... ... қол ... ... ... ... 9,5 б.т. Таралымы 500 дана. 30 – тапсырыс.
Шәкәрiм атындағы Семей мемлекеттiк ... ... ... ... Тәңiрбергенов көшесi, 1
«Тенгриң баспаханасы
490035 Семей қаласы, Т½рлыханов көшесi, 1
-----------------------

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 120 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
Абай тұлғасы8 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың ақын шәкірті шәкәрім құдайбердіұлы24 бет
Абайдың ақын шәкірттері М.О.Әуезов зерттеулерінде10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь