XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері

Зерттеудің жалпы сипаттамасы

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі таңдағы қазақ ономастикалық жүйесінің ескі қыпшақ атаулары мен мәдени, тілдік сабақтастығын көрсету өзекті мәселе болып табылады. Себебі бұл сабақтастықтың тереңде жатқан төркінін тарихи тілдік этногенетикалық сабақтастықта көрсету жұмыстың өзектілігін арттырады. Осымен байланысты қыпшақтар жайлы ой-пікірлерді таратып түсіндіру, қыпшақ тіліндегі заңдылықтарды түркі тілдерімен салыстыра зерттеу қазақ тілінің жүздеген ғасырларға кететін тарихын таразылауды қажет етеді. Осыған орай қыпшақтардың дүниетанымы, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, өмір сүру салты және тасқа бедерлеген жазуы қазіргі қазақ тіліндегі көптеген антропонимдердің түп төркінін анықтау үшін аса құнды дерек болып саналады.
Ескі қыпшақ тіліндегі топонимдер мен этнотопонимдердің, этнонимдер мен антропонимдердің түркі ономастикасындағы алатын орны қомақты екендігі белгілі. Ертіс пен Днестр өзендерінің аралығындағы, «Дешті Қыпшақ» даласын мекендеген орта ғасыр қыпшақтарының тарихи ономастикасы ұлттық ономастиканың қалыптасу, даму тарихымен тығыз байланысты. Осы себепті, ескі қыпшақ тіліндегі ономастикалық жүйенің этимологиясын анықтау, қазақ ономастикасының антропонимдер, этнонимдер мен этнотопонимдер мәселесіне қатысты мәселелерді шешуге септігін тигізе алады. Соның нәтижесінде Қазақстанның ерте орта ғасырлар тарихына қатысты этногенез, этнология мен түркология мәселелерін зерттеудің сабақтастық желісі айқындалады. Олай болса, ескі қыпшақ тіліндегі антропонимдер мен ескі қыпшақ тіліндегі кісі және этнос атауларының көне семантикасын анықтау орта ғасыр қыпшақтары мен қазіргі қазақтар арасындағы тілдік және этногенетикалық байланыстарды, тарихи сабақтастықты анықтауға мол мүмкіндік береді. Көрсетілген мәселелердің нақты дәйектік негізде зерттелуі зерттеу нысанының өзекті екендігін көрсетеді.
Зерттеу нысаны. Ескі қыпшақ тіліндегі половец-қыпшақ антропонимдерінің қазақ тілімен сабақтастығын көрсету.
Зерттеу пәні. Ескі қыпшақ тіліндегі половец-қыпшақ антропонимдерін тарихи-лингвистикалық зерттеу.
Зеттеудің дереккөздері. Зерттеу деректері Н.А.Баскаков, С.А.Плетнев, И.Г.Добродомов т.б.орыс жылнамаларындағы половец тайпаларының есімдері мен XIV-XV ғ. қыпшақ ескерткіштері тілін зерттеген түркітанушы ғалымдарының еңбектерінен алынды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты – ескі қыпшақ тіліндегі антропонимдердің этимологиясын анықтау арқылы қазақ есімдерінің төркіндерін анықтау. Осы мақсаттан барып зерттеудің мынандай міндеттері туындады:
- ескі қыпшақ тіліндегі антропонимдердің зерттелу тарихына шолу жасау;
- этнонимдер, лақап атаулар және тотем атаулары негізінде қалыптасқан половец есімдері мен Шығыс Дешті Қыпшақ антропонимдерінің модельдік типтерін салыстыру;
- половец есімдерінің төркіндерін анықтау арқылы бұл антропонимдердің олардың атақ дәрежелерімен, туысқандық атауларымен және саяси-әлеуметтік,
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Қашқари М. Түрік сөздігі. І-ІІ-ІІІ томдар. – Алматы: Хант, 1997-1998.
2 Добродомов И.Г. История лексики тюркского происхождения в древнерусском языке: дисс. канд. филол. наук. – М., 1961.
3 Баскаков Н.А. Имена половцев и названия половецских племен в русских летописях. // Тюркская ономастика. – Алма-Ата: Наука, 1984.
4 Жубанов К.К. Из истории порядка слов в казахском предложение // Исследовения по казахскому языку. – Алма-Ата, 1966.
5 Жанұзақов Т. Қазақ тіліндегі кісі аттары: филол.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 1960.
6 Жанұзақов Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы. – Алматы: Азия, 2004.
7 Асылбекова Н.Ө. Кісі есімдерінің уәжділігі және танымдық сипаты. филол.ғыл.канд.дисс.автореф. – Алматы, 2006.
8 Смағұлов А. Қазақ есімдері. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: Атамұра, 2006.
9 Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – Алматы: Атамұра, 2000.
10 Ашимханова Ф.М. Куман-половец кісі атауларының әлеуметтік табиғаты мен сипаты // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – 2005. – №2.
11 Плетнева С.А. Половцы. – М.: Наука, 1990.
12 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Санат, 1994.
13 Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994.
14 Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. – Алматы: Ғылым, 1995.
15 Панзарбек Ө. Сюньюй мен Хунну және Ашина мен Ашидэ, қимақ- қыпшақтардың этногенезі. – Шымкент: R-diar, 2005.
16 Боранбаев С.Р. «Түрік және қыпшақ тілінің туыстығы туралы жинақ» жазба ескерткішінің тілі (ХІІІ-ХІVғғ.). – Шымкент, 2005.
17 Бартольд В.В. Сочинения. Т.ІІ, Ч.І. – 1963.
18 Мұсабаев Г.Г. Кегенская надпись. Мұсабаев Ғ., Махмұтов А., Айдаров Ғ. Қазақстан эпиграфикасы. – Алматы: Ғылым, 1971.
19 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988.

ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР ТІЗІМІ

– Алматы, 2006. –№3(2). –163- 167 бб.
2 Ойконим, политоним негізінде қалыптасқан қыпшақ есімдері // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – Алматы, 2008. – №2. – 72-74 бб.
3 Ескі Қыпшақ есімдерін әлеуметтік факторларды қатыстыра зерттеудің жолдары // Тілтаным. – Алматы, 2009. – №2. –144-147 бб.
4 Дешті Қыпшақ даласындағы тотем атаулардың негізінде пайда болған кісі аттары // И.Арабаев атындағы Қырғыз Ұлттық университетінің Жаршысы. – Бішкек, 2009. – №3. –157-158 бб.
5 Рулық отбасына біріктіретін топтық атаулар (Қыпшақ половец антропонимдерінің негізінде) // «Әуезов оқулары-8: Қазақастанның идустриалдық-инновациялық дамуын қамтамасыз етудегі ғылымды дамыту мәселелері» атты Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. М. Әуезов атындағы ОҚМУ. – Шымкент, 2009. –81-84 бб.
6 Этнонимдер негінде қалыптасқан кейбір есімдердің этимологиясы // «Әуезов оқулары-8: Қазақастанның идустриалдық-инновациялық дамуын қамтамасыз етудегі ғылымды дамыту мәселелері» атты Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. М. Әуезов атындағы ОҚМУ, – Шымкент, 2009. –34-37 бб.
7 Түркі тіліндегі бегі сөзінің этимологиясы туралы бірер сөз // Жаңа ғасырдағы түркітану, Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. БҚГА. – Орал, 2009. –43-45 бб.
8 Тотем атауы негізінде қалыптасқан половец-қыпшақ есімі // Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Проф. Қ. Жұбановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2009. –218-221 бб.
9 Ескі қыпшақ тіліндегі лақап атаулар // И.Арабаев атындағы Қырғыз Ұлттық университетінің Жаршысы. – Бішкек, 2010. – №1. –25-28 бб.
        
        ӘОЖ:  81’373.2:81’373.6                                    ... ... ... ... ... ... талдау)
10.02.06- түркі тілдері
Филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертация
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс М.Әуезов атындағы ... ... ... университетінің
Қазақ тіл білімі кафедрасында орындалды.
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... оппоненттер: ... ... ... ... ... ... атындағы Қазақ
ұлттық
университеті
Диссертация 2010 жылы «29» ... ... ... ҚР БжҒМ ... ... Тіл білімі институты жанындағы 10.02.02 - ... және 10.02.06 - ... ... ... бойынша филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация ... ... ... ... ... ... (050010, Алматы
қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен ҚР ... және ... ... ... ... ... болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2010 жылы «29» қыркүйекте таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Қазіргі таңдағы қазақ ономастикалық
жүйесінің ескі ... ... мен ... тілдік сабақтастығын көрсету
өзекті мәселе болып табылады. Себебі бұл сабақтастықтың тереңде жатқан
төркінін ... ... ... ... көрсету жұмыстың
өзектілігін арттырады. Осымен байланысты қыпшақтар жайлы ... ... ... ... ... түркі тілдерімен
салыстыра зерттеу қазақ тілінің жүздеген ғасырларға кететін ... ... ... ... орай ... ... әдет-ғұрпы,
наным-сенімі, өмір сүру салты және тасқа бедерлеген ... ... ... ... антропонимдердің түп төркінін анықтау үшін аса құнды
дерек болып саналады.
Ескі қыпшақ тіліндегі ... мен ... ... ... ... ... ... орны қомақты екендігі
белгілі. Ертіс пен Днестр өзендерінің аралығындағы, «Дешті Қыпшақ» ... орта ... ... ... ... ұлттық
ономастиканың қалыптасу, даму тарихымен тығыз байланысты. Осы себепті, ескі
қыпшақ тіліндегі ономастикалық ... ... ... қазақ
ономастикасының антропонимдер, этнонимдер мен этнотопонимдер мәселесіне
қатысты мәселелерді шешуге септігін ... ... ... ... ерте орта ғасырлар тарихына қатысты этногенез, этнология мен
түркология ... ... ... ... ... ... ескі ... тіліндегі антропонимдер мен ескі қыпшақ тіліндегі ... ... ... көне ... ... орта ... қыпшақтары мен
қазіргі қазақтар арасындағы тілдік және этногенетикалық ... ... ... мол ... береді. Көрсетілген
мәселелердің нақты дәйектік негізде зерттелуі зерттеу нысанының ... ... ... Ескі қыпшақ тіліндегі половец-қыпшақ антропонимдерінің
қазақ тілімен сабақтастығын көрсету.
Зерттеу пәні. Ескі қыпшақ тіліндегі половец-қыпшақ ... ... ... Зерттеу деректері Н.А.Баскаков, С.А.Плетнев,
И.Г.Добродомов т.б.орыс жылнамаларындағы половец тайпаларының есімдері мен
XIV-XV ғ. қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты –
ескі қыпшақ тіліндегі антропонимдердің этимологиясын анықтау арқылы қазақ
есімдерінің төркіндерін ... Осы ... ... ... мынандай
міндеттері туындады:
- ескі қыпшақ тіліндегі антропонимдердің зерттелу ... шолу ... ... ... ... және ... ... негізінде қалыптасқан
половец есімдері мен ... ... ... ... модельдік
типтерін салыстыру;
- половец есімдерінің төркіндерін анықтау арқылы бұл антропонимдердің
олардың атақ дәрежелерімен, туысқандық ... және ... ... ... пайда болғандығын көрсету;
- төркіндері анықталған ескі қыпшақ ... ... ... пайда болуына негіз болғандығын атап көрсетіп, дәлелдеу;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері.
- Ескі ... ... ... шығу ... алғаш рет
қазіргі қазақ тілімен салыстырыла отырып, ономастикалық және
этимологиялық аспектіде ... ... ... ... ... ... көптеген ... ... ... болғандығы нақты деректерді талдау арқылы
анықталды;
- Түркі қағанаты кезінде түрк және ашина ... ... ... ... ... орта ... қыпшақтарының
құрамында «бөрі тотемді тайпа» немесе ... елі» ... ... ... ... ... ру ... қарастырылды;
- Шығыс Дешті Қыпшақ тіліндегі Самон, Құртқа тотем ... ... ... ... ... ал Қыран, Қадыр-Қайыр,
Садыр, Иакафтан, Жақып, Хулусман, Қадырбай, Қобыланды ... ... ... ... ... Инасы, Тутух – лақап
есімдер, Дерек, Теркен этнологиялық терминдер негізінде ... ... ... ... ... – хун және ... тайпалары өкілдерінің, дәлірек
айтқанда, хун текті еркек пен ... ... ... ... ... қосақ болуынан пайда болған күрделі атау болса, ал
тарихи Хурсак-Кюйше немесе ... ... атты ... ... ... ... биологиялық жасын
білдіретін «кемпір» дейтін атау пайда болғандығына сипаттама
берілді;
- б.д.д. 201 ж. ... ... ... атты бала ... ... деген лақап атауының негізінде половецтерде Белқатқын,
ал осы ... ... ... ... ... негізінде
«балдыз» дейтін туысқандық атау мен Белдүз атты ... ... ... бар ... дәйектелді;
- Қазақ тіліндегі бәйбіше атауы – Хурхасак-Бөрқатын лақап
атауының ... Яғни бұл атау ... ... бала ... ... лақап атауының қыпшақтар мен қазақтардың әдеби
тілінде сақталып қалған ... ... ... ... ... ... жұмысында негізінен тарихи-этимологиялық
талдау мен ... әдіс ... ... бөтен этимологиялық
зерттеуде қолданылатын ғылыми индукция мен ... ... ... теориялық және практикалық маңызы. Диссертациялық
зерттеудің негізгі ғылыми нәтижелері мен тұжырымдары, яғни ескі ... ... мен ... ... ... орта ... мен қазіргі қазақтар арасындағы тілдік және этногенетикалық
байланыстарды, сабақтастықты анықтауға жол ... ... ... ... ... ... мен түркологияның орта түркі дәуірі
тілі тарихы мәселелерін зерттеуге ... үлес қоса ... ... ... ... ... мен этимология, қазақ тілі
тарихы т.б. салалар бойынша дәріс оқуда, осы ... ... ... ... лексикографиялық тәжірибеде пайдалануға, сондай-ақ оқу
құралдары мен оқулықтар жазу үшін де ... ... ... ... половец және Шығыс Дешті Қыпшақ есімдерінің басым көпшілігі ... ... және ... ... негізінде пайда болған;
- бірқатар половец есімдері этнонимдер мен ... және ... ... ... ... және ... ... негізінде пайда болған;
- ескі қыпшақ тіліндегі есімдердің төркіндерін анықтауға арналған
зерттеу мен талдау, тек ... ғана ... ... ... ... ... мен қазақ тіліндегі «кішігірім, кішкене, кішкентай» – сын
есімдерінің және ... ... ... ... ескі ... ... есімдердің негізінде қазіргі қазақ ... ... ... ... дәлелдеп, көне және
ортағасырлық түркі есімдерінің төркіндерін тек ... ... ... ... ... ... этимологиясы этногенезбен
байланыста қарастырылуы қажеттілігіне көз жеткізілді.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... ... ... ... тану: рухани құндылықтарды сақтау ... ... ... 2009), ... ... Қазақстанның
индустриалдық-инновациялық дамуын қамтамасыз етудегі ... ... ... 2009), ... ... ... қалыптасқан половец-
қыпшақ есімі». Қазақ тілінің өзекті ... ... Қ. ... 110
жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары
(Алматы, 2009), «Әуезов ... ... ... ... ... қамтамасыз етудегі ғылымды дамыту мәселелері» (Шымкент,
2009) халықаралық ғылыми-теориялық және ... ... ... ... секцияларда талқыланды. Баяндамалар
мақала ... ... ... және ... басылымдарда
жұмыстың өзекті мәселелері бойынша 5 мақала жарық көрді.
Диссертацияның құрылымы. Диссертациялық еңбек кіріспеден, 3 ... ... ... ... ... ... ... берілген.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Жұмыстың кіріспе бөлімінде тақырыпты зерттеудің өзектілігі негізделіп,
мақсаттары мен міндеттері, зерттеу нысаны, пәні айқындалды және ... мен ... ... ... ... ... құндылығы, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар баяндалды.
1 Ескі қыпшақ ескерткіштеріндегі антропонимдердің құрамы мен құрылымдық
сипаты.
1.1 Ескі қыпшақ ... ... ... ... Қазақ тіл
білімінің бір саласы – ономастика ... ... ... ... ғылыми мәселелерінің ауқымы кеңейіп отыр. Осындай ғылыми
мәселелердің бірі – ескі ... ... ... ... ... ... кісі ... төркіндерін бір зерттеу жұмысының
ауқымында анықтау ... ... Осы ... біз ескі қыпшақ тіліндегі
антропонимдердің арасынан қазақ есімдерінің төркіндерін ... ерте ... ... ... этногенез мәселелерін
шешуге жәрдем беретін кісі атауларын іріктеп алуға тырыстық.
Ескі қыпшақ тіліндегі кісі ... ... ... ғылыми
негіз болатын түркі тілдеріндегі, соның ішінде ескі қыпшақ тіліндегі кісі
есімдерінің мағынасы туралы алғашқы ... - XI ... ... ... ... ... ... сөздікте барлығы 73 кісі есімі
берілген. Бұл еңбекте кісі атауларының кейбірін ... жай ғана ... ... ал ... ... ... нағыз батырдың аты, белгілі
ақынның есімі, күңдерге қойылатын атау деп түсінік беріп отырады. Мысалы,
Атыш, ... Әби, ... ... ... ... ... Кулуч тағы басқа
есімдерді тек ер адамдарға ғана берілетін есімдер деп анықтаса, ал ... ... күң ... ... есім ... түсінік береді
[1]. М.Қашқари берген бұл ... ... ол атау ... ғана мәлімет беріп отырған жоқ, сонымен бірге антропонимнің ... ... ... М.Қашқаридың әрбір кісі есіміне берген түсініктемесі,
қазіргі кездегі ... ... ... ... семантикасы бола алды.
Ал есімдердің алғашқы ... оның ... ... ... ... ... келесі бір
зерттеуші И.Г.Добродомов. И. Добродомов Аепа есімінің төркінін «ай» ... ... ... ... сөзінің қосарлана айтылуынан, Аклан
есімінің төркінін «ақ» сөзіне «қырқи» мағынасын ... ... ... ... ... ... төркінін «алтун» сөзіне «немере
аға, әке» мағыналарын білдіретін «апа» ... ... ... есімінің төркінін «арыстан» мағынасындағы «арислан» сөзіне «немере
аға» мағынасындағы «апа» сөзінің қосарлана айтылуынан, ... ... ... ... ... ... «есен» сөзінен,
Багубарс есімінің төркінін «төбелерде өмір ... ... ... ... ... ... барс мағынасындағы «барс» сөзінің
қосарлана ... ... ... ... ... хабар бер»
мағынасындағы «бил-дуз» сөзінен, ... ... ... ... ... ... «билге тегин» атауларынан, Боняк есімінің
төркінін «туа біткен қал» мағынасындағы «бәнәк» сөзінен, ... ... ... мағынасындағы «ел» сөзіне «би, мырза» мағынасындағы
«бек» сөзінің қосарлана айтылуынан, Сокал-Искал ... ... ... Сугр ... төркінін «суыр» атауының этимологиялык варианты –
сугур атауынан, Тугортак-Тугоркан есімінің төркінін «туу» ... ... ... шақ ... «ар» ... ... пайда
болатын «тугар» сөзіне «тегин» атауының қосарлана ... ... ... ер ... ... ... «апа» атауының
қосарлана айтылуынан пайда болған деп береді. Ал ... ... ... қорқыт тайпасының «коркут» атауынан және жәндік ... ... ... ... ... «ик» ... ... болатын «куртик» сөзінен шығарады [2].
Куман-половец есімдерінің этимологиясымен арнайы айналысқан көрнекті
түркітанушы ғалым ... ... Н. ... 1971 ж. ... ... «К
этимологии половецских собственных имен в Слове о ... ... ... ... орыс жылнамасында кездесетін половец есімдерінің
төркіндеріне талдау жасаса, ал «Имена половцев и ... ... ... ... ... ... зерттеуінде орыс жылнамаларындағы половец
антропонимдері мен этнонимдері атқаратын қызметі тұрғысынан мынадай негізгі
үш топқа бөлген: 1) ... 2) ... ... атау немесе рулық
отбасына біріктіретін топтық атау, 3) тайпалық және ірі ... ... [3, 48 б.]. ... ... ... ең ... ... жататын половец есімдері орыс жылнамаларында тек ер кісі
атаулары ретінде ... Н. ... ... ... ... ... ... Боняк есімдерінен пайда болатын Билюковичи, Акочаевичи,
Боняковичи және тағы басқа ... ... ... – орыс ... атауларды құрайтын қосымша суффикстер жалғанған кісі атаулары. Бұл
отбасы-топтық немесе тектік атаулар, отбасы-рулық ... түп ... орыс ... тектік атауға (отчество) бейімдеп айту нәтижесінде
пайда ... ... ... есім мен оба-опа дейтін патримоналдық
бөлік сөзден тұратын половецтердің құранды ... ... ... қызметі тұрғысынан үшінші топқа ... ... ... ... ... Кануоглы, Карабароглы, Куман
секілді этнонимдері кіреді. Осындай ... ... атау ... ... ... ... ... беру немесе, керісінше,
ру-тайпа бірлестігіне кісі атауын беру әдет-ғұрпы болған. ... ... ... ... секілді ру-тайпа бірлестіктерінің атауларын
адамдарға кісі атаулары ретінде ... ... ... ... ... ... ... тайпалар бірлестігінде де
сақталғандығын атап көрсетеді. Н.А. Баскаков половец ... ... ... ... ... 1) тайпа немесе тайпалар
бірлестігінің атауы ... ... ... ... 2) туысқандық және достық
қатынас атаулары бойынша пайда болған есімдер; 3) атақ-дәрежесі бойынша
пайда болған ... 4) ... ... кісі ... ... және ... ... тотем атауы); 5) дене ... ... ... ... ... болған кісі атаулары; 6)
материалдар және әртүрлі тұрмыстық бұйымдар атаулары ... ... 7) ... ... есімдерге, көктегі жарықтардың мағынасын
білдіретін кісі атауларын жатқызу керек; 8) половец есімдерінің арасында,
негізінде, адам ... ... ... және тағы басқа
мағынасын беретін сөздер жататын кісі ... ... орын ... [3, ... бб.]. Сары ... есімдерін Н.А.Баскаковтың осылайша сегіз топқа бөлуі
біздің қазіргі ұлттық танымымызға тура келе ме? Бұл сауалға ... беру ... ... ... кіретін есімдердің төркінін тағы да тереңірек зерделеуді
жөн ... ... ... ... ... кірген половец есімдерінен,
сондай-ақ отбасы-рулық және ру-тайпалық атаулардан қысқаша этимологиялық
сөздік ... ... ... бабы ... ... 1) есім және оның орыс
жылнамаларында кездесетін барша нұсқаларын; 2) белгілі бір есім немесе атау
және олардың ... ... мен ... қатысы туралы қысқаша
мәліметтерді; 3) ... бір ... ... ... ... аталып
көрсетілген жылы; 4) ОЖТЖ ... ... ... ... ... 5) ... жазылған уақытқа дейін бар болған этимологияларды, 6)
1,2,3, және тағы басқа араб ... ... жаңа ... [3, 57 б.]. ... жасаған қысқа этимологиялық сөздікке
кірген половец есімдерінің ... және осы ... өз ... ... ... ... талдап қарастырамыз.
Қазақ тіл білімінің алғашқы профессоры Қ.Жұбанов та «Из истории порядка
слов в казахском языке» атты мақаласында біріккен тұлғалы кісі ... ... ... ... ... жан-жақты талдау жасаған.
Мақалада автор қазіргі қазақ тіліндегі сөз ... ... ... ... ... ... сөз келетіндігі заңдылық екеніне тоқталып,
көне ... ... ... үнемі осы тәртіптің сақтала
бермейтіндігі аталып өтілген. ... ... ... ... Күнсұлу, Таңсұлу, Таңжарық, Айжарық, Айсұлу, тағы ... ... ... ... ... [4, 32-75 бб.]. Кісі ... ғылыми пікірді профессор С.Аманжоловтың еңбектерінен де табамыз.
Атап ... ... ... ... ғалым кісі атаулары
жасалуының біршама үлгілерін анықтап, антропонимдердің жасалу ... ... 16 ... атап ... бай, тай, ... ... хан, бек, ... қозы, ит, алды, берген, мерген, пейіс т.б. Түркі ономастикасындағы
бұл ... ... ... ... ... ... назар
аударарлық. Ескі қыпшақ тіліндегі антропонимдермен төркіндес ... ... ... барысында ғалым Т.Жанұзақов куман-
половецтердің ... ... ... ... ... ал кумандардың атақты көсемі Кутен-Котян есімінің ... ... ... ... ... [5, 124 б.]. ... қазақ есімдерінің сыңарында кездесетін күл, құл-ғұл сөздерінің
төркіндерін отқа ... ... ... ... да назар аударарлық
[5, 127 б.]. Т.Жанұзақов араб, иран, орыс ... ... ... ... және ... ... кісі аттарына біздің зерттеу тақырыбымызға қатысы
бар екі есімді ... ... ... т.б. Ғалымның пікірінше, Жүсіп
есімі, о баста грек ... араб ... араб ... Орта ... ... ... бұл есім грек тілінде Иосиф, өзбек, әзірбайжан
тілдерінде ... ... ... ... ... ... тілінде
Usup тұлғаларында кездеседі. Осыған орай Жүсіп есімінің ... ... ... ... ... ... мағыналарын білдіретін
Иосиф есімінен, ал Жақып есімінің төркінін Библейдің ең ... дін ... ескі ... ... ... араб ... ... немесе Таураттағы
Яков есімінен шығарады [5, 152 б.]. Ескі ... ... ... ... ... ... есімін, көне дәуірде балаға көз тиюден немесе жын-
шайтаннан сақтау мақсатында қойылатын елеусіз оғаш есімдерге жатқызса, ... ... ... аң ... ... және ... есімдерін тотемдік
атауларымен байланыстырады.
Сонымен бірге ономаст-ғалымдар Т. ... пен Қ. ... ... ... мен ... атты ... «Антропонимия –
социолингвистикалық зерттеу нысаны» дейтін тақырыппен осы ... даму ... ... ... ... тіл ... ғана ... дерек емес, сондай-ақ халық тарихы, тегі үшін де аса құнды
дерек екендігін атап көрсетеді [6, 128 б.] .
Біздің зерттеу ... ... ... ... ... ... мен ... туралы Н.Ө. Асылбекова өзінің
«Кісі есімдерінің уәжділігі және ... ... ... ... ... деп ... «Күл еркін сөзінің уәжі оның тарихи
қалыптасуымен ... ... тиіс деп ... Күл-«кейінгі»,
«кенже», «отау иесі» деген мағына арқылы уәжделсе, Еркін-«еркін адам», ... ... ... ... ... [7, 10 б.]. ... ... антропонимімен төркіндес «Күлтегін» ескерткішінде кездесетін Барс
бек есімінің уәжделуін Н. Асылбекова барс ... ... ... ... ... барс ең күшті, мықты аң болған. Соған сәйкес
Жолбарыс, Барысхан, Барсбек, ... ... ... қойылған», деп жазады
[7, 10 б.]. Демек, антропонимнің пайда болу себебін анықтайтын уәж ... ... ал ... ... оның ... Күл ... және Барсбек атауларының пайда болу себептерін
анықтау мақсатында Н.Асылбекова ұсынған уәждің ... ... ... жұмысының барысында қарастырамыз.
Қазақ ономастикасындағы антропонимияға байланысты келесі бір ... ... ... атты ... ... ... ... бірнеше топқа бөліп, осы топтардың бірі ретінде
нәрестені «тылсым күштерден» және «көз тиюден» сақтау, ... ... ... ... Арлан, Барақ, Құртқа, Бүркіт, Лашын, ... ... тағы ... тотемдік үй және жабайы жануарлар мен құстардың
атауларын зооним есімдер деп береді [8, 6 б.]. Біздің ... ... ... ... Айдар, Ажа, Ажан, Барақ, Барыс, Елбек, тағы
басқа көптеген есімдердің мағынасы «Қазақ ... ... деп ... ... берілген. Анықтамалықтың бұл бөлімі, қазақ
тілінде пайда болған есімдерден ... ... ... қай ... пайда
болғандығы, мағынасы туралы қысқаша түсініктеме ... Бұл ... ... деп ... ... төркінін бермейді,
олардың қай тілден ауысып келгендігі, сол ... ... ... ... Осы себепті анықтамалықтың бұл ... ... ... ... деп ... ... есімдерінің қысқаша түсіндірме
сөздігі» деп атау орынды ... [8, 6 б.]. ... ... жұмысымызда
кездесетін Сантуз есімімен төркіндес Сандыбала есімінің төркінін А.Смағұлов
былай береді: Санды – «әдеттен тыс, сирек ... ... ... ... ... тыс, ... кездесетін бала» мағынасын білдіретін есім. «Көне
түркі сөздігінде» де, «Қазақ тілінің ... ... де ... сирек кездесетін» мағынасын білдіретін санды сөзі жоқ. Осы себепті
А.Смағұловтың Сандыбала есімінің төркіні ... ... бұл ... ... ... ... санды сөзімен жасалған есімдердің ... ... ... этимологиясымен байланыста қарастырған жөн.
Ескі қыпшақ тіліндегі антропонимдердің зерттелу тарихына ... ... ... бұл ... ... ... ... олардың төркіндері туралы талас тудыратын әрқилы болжам пікірлер
баршылық. Бұл жағдай біздің зерттеу ... ... ... ... ... ... ... этнологтардың,
шығыстанушылардың басым көпшілігі, көне қыпшақ тіліндегі ... ... ... ... − көне ... ... сөзі мен оның
фонетикалық варианттарының «ру-тайпа» және «баспана, тұрақ» дейтін ... ... ... ... Осы ... ... ... біз зерттеу барысында осы пікірдің дұрыстығын дәлелдейтін мынандай
нақты деректерге назар аудардық. Орта ғасыр ... ... ... иета ... ... ... белгілі. Қыпшақтану
мәселесімен айналысқан зерттеушілердің барлығы дерлік токсоба этнонимнің
бірінші компоненті токс ...... ... ... сан ... ... ... ықшамдалған фонетикалық варианты, ал екінші компоненті оба
сөзін ру-тайпа мағынасын білдіретін көне түркі ... деп ... ... ... да, төрт сан ... мен оба ... көне ... сөзінен
біріккен екі компонентті этноним. Етебичи - иета немесе жеті реттік сан
есімі мен оба ... ... ... еба және орыс ... ... құралған үш компонентті ... ... ... ... ... ... төрт және жеті рудан құралған бірлестіктер болып
шығады. Олай ... ... ... ... көне ... ... оба сөзі мен оның фонетикалық
варианттары ... ... ... дейтін пікірі дұрыс болғаны.
Сонымен, оба дейтін көне түркі сөзі мен оның фонетикалық варианттарының ру-
тайпа мағынасын ... ... Егер де оба сөзі мен ... ... ... ... ... онда қалай Алтунопа
есімі: қымбат металл мағынасын білдіретін алтун және әке жағынан ... ... ... оба ... апа сөздерінен құрала алады? Әке мен
ағаны алтын, күміс, қола секілді металдарға ... ... әке ... ... ... әке ... ... аға, қола әке немесе қола аға деп атау ... ... ат беру ... қона ма? ... әке мен ағаны металға теңеп,
металмен бағалап алтын әке немесе ... аға деп атап есім беру ... ... ... ... пен К.Гронбич және Н.А.Баскаковтың ... ... мен ... ... ... ... пікірілерін
қайта қарауды жөн санап отырмыз.
Қазақтың Кіші жүзі Алшын және Жетіру дейтін екі бөлікке ... ... ... ... ... тарихшы-этнолог
ғалымдар «Алшын бөлігінің Байұлы тармағы 13 рудан құралған, осылардың бірі
– Алтын» деп жазады. Осы ... ... ... жататын Байбақты
руында тоқсоба дейтін атаның барлығын атап көрсетіп, бұл ру орта ... ... ... ... ... ... ... пікір
білдіреді. Қыпшақтану мәселесімен айналысып жүрген ... ... орта ... ... ... бір тайпасы Бурджоглы-
ны Алшынның Байұлы тармағына кіретін Беріш руымен ... ... ... деп ... [9, 372-392 бб.]. Қазақ тіліндегі і дыбысы басқа
тілдерде түсіп қалатындықтан және ш ... ... ... аффрикат ч немесе
дж дыбыстарына ауысып кететіндіктен ... ... ... - ... сөзін Беріш этнонимімен шендестіріп, беріш деп оқуға
және қабылдауға болады. Олай болса, қыпшақтану мәселесімен айналысып ... ... мен ... ... ... екеуін бір
этнос деп есептейтін пікірі дұрыс болғаны. ... ... ... тармағының бірнеше руы орта ғасырлардағы қыпшақ конфедерациясына
кірген. ... ... ... және екі ... ... кісі ... ретінде берілген этностардың бейнесі екендігіне
сүйене отырып, біз ... ... ... руы мен орыс ... ... ... бұл ... бір этнос дей аламыз. Егер де
половецтерде Алтын руының этнонимі негізінде және осы ... ... ... ... Алтунопа есімі бар болса, онда оларда Байұлы
бірлестігінің Алтын руымен генезисі бір ... руы да ... Осы ... ... ... жүргізген ғалым Ф.Әшімханова: «Егерде половецтерде
Алтынопа атауымен аталған ру болған болса, онда олардағы Алтунопа ... ... ... ... ... ... [10]. Олай ... жоғарыдағы «екі, үш компонентті половец есімдерінің ... оба мен оның ... ... – ру мағынасын білдірген»
дейтін қыпшақтанушы ғалымдардың пікірін ұстанғанымыз дұрыс сияқты.
ХІІІ ғасырдың бірінші жартысында половецтерде Куранбас атты ... [11, 179 б.]. ... ... р~л сәйкестігі бойынша Куланбас, ал р~н
сәйкестігі бойынша ескі қыпшақ және қазіргі қазақ тілінде Кунанбас ... ... ... ... ... ... сарыабыздан құлан
қыпшақ тарайды [9]. Осы құлан этнонимінің негізінде р~л сәйкестігі бойынша
орта ғасыр қыпшақтарында тарихи Қыран, ал ескі ... ... ... – қазіргі қазақтарда Құман, Құланбай, Құланбек есімдері пайда болған.
Р~л сәйкестігі бойынша құлан этнонимінің негізінде орта ... ... ... ... және Құланбас есімдері дүниеге келген.
Половецтердің ... ... орыс ... ... ... айтылған. ХІІІ
ғасырдың бірінші жартысында, сондай-ақ Капаран атты ... да ... 179 б.]. ... ... тілдеріндегі р~г сәйкестігі бойынша Капаган
болып та айтылған [12, 36 б.]. Орыс ... ... көне ... және
қазіргі қазақ тілдерінде Қапаған болып айтылады. Ал Қапаған – Екінші Түркі
қағанатының 693-716 ... ... ханы ... ... текті түріктің
құрметті лақап аты [13, 280 б.]. Егер де ... ... ... ... ... аты ... онда ... Қапаран-Қапаған атты
әскербасының тегі – ашина. Жоғарыда Кидан этнонимінің негізінде ...... ... ... ... ... болғандығын көрсеттік. Кидан этнонимімен
аталған халықтың екінші атауы – Қара ... ... ... ... ал осы ... 16 мың ... тұратын бір бөлігінің 1032
ж. Монғолиядан ... ... одан ... ... ... қоныс аударып келгендігі тарихшы ғалым С.М.Ақынжановтың жоғарыда
аталып өткен еңбегінен белгілі [14, 188-190 бб.]. ... ... ... бойындағы қай-қимақтар араб авторларының еңбектерінде кун
деп берілген Жетісудағы қидандарға, ал олар өз кезегінде ... ... ... ... ... ... бірге батысқа қарай қоныс
аударған. Оның пікірінше, кун-қидандардың қыпшақтар арасында ... ... ... ... ... ... хандарының есімдерінен
байқауға болады [14, 191-193 бб.]. Кидан этнонимі д~т ... ... и~ы ... ... кытан, ал кытан қ~к және н~и сәйкестіктері
бойынша ... ... ... деп ... ... ... ... Китан-Кытан есімі мен қыпшақ ... ... ... ... ... Х ғ. Орал ... ... башқұрттардың,
ал оңтүстік-шығысын қыпшақтардың бір бөлігінің мекендегендігі ... ... және ... ... ... ... «башқұрттардың этногенезіне қыпшақтар араласқан» дейтін пікір
білдіреді [14, 115 б.]. ... ... орта ... қыпшақтарының
құрамында башқұрттар, ал башқұрттар құрамында қыпшақтар ... ... ... башқұрт руы атауының негізінде половецтерде Башқұрт
есімі пайда ... ... осы ... барысында кимек немесе кимақ
этнонимінің этимологиялық варианты – кумак екендігіне назар ... ... ... көне түркі тілінде жекелік мағынада куман, ал көптік
мағынада ... ... ... ... ... Зерттеуші Ө.Панзарбек жоғарыда
аталған еңбегінде: «Х-ХІІІ ғасырлардағы Үшөзендік моңғолдар – көне ... ... ал ...... ... көне ... деп
дәлелдеген [15, 89-90 бб.]. Үшөзендік моңғолдардың ұрпақтары – қазіргі
моңғол тілінде ... ... н, ал ... ... т, ит, ат, ... ... Демек, қазіргі моңғол тілінде жекелік н және көптік
т, ит, ат, ут аффикстері бар ... онда ... ... ... ... қосымшалар болған. Егерде Үшөзендік моңғолдар тілінде
жекелік н және ... т, ит, ат, ут ... ... ... онда олардың
ата-бабалары – хундардың тілінде де осындай мағыналардағы жалғаулар ... ... яғни ...... ... яғни ... мен
шунвейлік ландықтардың немесе алғашқы қытайлықтардың жиынтық ... ... [15, 94-96 бб.]. Ал ... ... ... П.Пелльоның
кимак – кай дейтін транскрипциясына бұрынғы кеңес ... ... ... ... ... «си, ... жеке бір ... дейтін
қытай дерегіне және этнограф В.А.Туголуковтың «хи (си), хундардың да,
дунхудың да этникалық ... ... ... ... ... сүйене
отырып, «қимақ-қай – түркіленген моңғол тілдес этнос» ... ... [14, 116-119 бб.]. ... ... хун ... ... үш
этностың бірі – Лан екендігін ескертеді [15, 74 б.]. Көрініп ...... ... аралас тілді, яғни тілінде хундардың да,
дунхулардың да тілдік ... бар ... ... ... даласына
қоныс аудара келіп қыпшақ аталғанға дейінгі ... ... бірі – ... ... н, ал көптік мағынада т, ат, ит,
ут аффикстерін қолдануы ... ... ... қазақ халқының
құрамындағы қыпшақтар шежіресіндегі қара қыпшақтарды қимақ-кимек, ал сары
қыпшақтарды – половецтер. Оның ... ... ... қыпшақ
шежіресінде сары қыпшақтардан ұрпақ тарамауының себебі мынада: қыпшақтар –
половец дейтін атаумен Шығыс Европаға қоныс ... ... ал қара ... ... ... ... қыпшақ деген атаумен қазақ және өзбек,
қынық және оймаут – иомут дейтін ... ... ... ... ... [15, 266-267 бб.]. Қара ... ... қимақтардың негізгі
бөлігінен жеке бөлініп, половецтермен бірге Шығыс Европаға қоныс аударып
кеткен кумак ... ... ... куман деп атаған. Кумак
этнонимінің соңғы «к» ... – көне ... ... ... ... яғни ... ... білдіретін қосымша болған.
Кумактардың бір бөлігі половецтермен бірге жеке бөлініп ... ... ... ... ... білдіретін соңғы «к» қосымшасының орнына
жекелік мағынадағы «н» аффиксі айтылатын болған. ... ... ... немесе коман дейтін екінші атауы пайда болған. Осы куман ... ... ... ... ... ... ... келген. Коман
этнонимі м~б сәйкестігі бойынша Көбан болып та айтылған. Осы ... ... ... ... ... ... ал ... тілінің
мұрагерінің бірі қазақтарда Қабанбай дейтін ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақ антропонимдерінің әлеуметтік және анатомиялық
негіздері.
2.1 Шығыс Дешті Қыпшақ антропонимдері. Куман-половец антропонимдерінің
этимологиясын бұрынғы Кеңес ... ... мен ... ... ал ... ... Қыпшақ есімдерінің төркіні ... Осы ... ... ... Қыпшақ пен орта ғасырлардағы Хорезм
мемлекетіндегі қыпшақ есімдерінің төркінін қарастыру өзекті мәселе. ... араб және ... ... еңбектеріндегі деректерге сүйенген
С.М.Ақынжанов: «ХІ ғ.мен ХІІ ... ... ... ... ... ... ... тайпасынан шыққан әулеттің
өкілдері болған» деп көрсетеді [14, 208-209 бб.]. ... ... ... елбөрі тайпасының әулетінен шыққан алғашқы хандардың бірі ... Бұл хан ХІ ғ. ... ... ... ... ... хан ... [1, 218 б.]. Л.Гумилевтің «Көне түріктер» еңбегінде VІ-VІІ
ғасырлардағы Бірінші ... ... ханы ... ұлы ... ... ... лақап атының болғандығы көрсетілген [13, 111 б.]. Абаруй
атауының түбірі – ... ал осы ... ... уй – жекелік мағынасындағы
«ун» қосымшасының ... ... Көне ... тілдерінде жекелік
мағынаны білдіретін «н» қосымшасының болғандығын Қиян ... мен ... ... ал көне ... ... осындай мағынадағы н, ун
аффиксінің болғандығын Куман этнонимі мен ... ... ... ... мен ... ... терминдерінің жекелік мағынаны білдіретін
атаулар екендігін олардың Қият және ... ... ... ... ... ... ал ... этнонимінің жекелік мағынаны білдіретіндігін
оның Кумаут дейтін көпше түрі дәлелдейді. Қойун атауының түбірі – қой, осы
түбірге жалғанған ун – ... Оның ... ... моңғол тіліндегі хонин
дейтін жекелік мағынадағы атау ... ... ... ... – хон, ал осы ... ... ин – қосымша. Моңғол
тіліндегі ан, ун, ин, н қосымшалары, ... ... ... ... ... қазіргі моңғолдар мен хундар арасында генетикалық –
тілдік байланыс бар ... ал ... көне ... ... онда қазіргі
моңғол тіліндегі жекелік мағынаны білдіретін ан, ун, ин, н ... ... көне ... ... қолданылған. Көне түркі тілдерінде
болған осы қосымшалар атаулар соңына жалғанып, жекелік мағынаны білдірген.
Осыдан ... ... ... көне ... ... төрт түлік
малдың бірі «қой» мағынасын білдіретін хонин және көне қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... қой атауының қон дейтін
фонетикалық вариантының бар екендігі ... Бұл ... С. ... ... ... жазба ескерткіштерінің тілдерінде, сондай-ақ, көне
түркі тілдерінде бұл ... ... қой, ... қоң, қон ... айта ... бұл ... ... түркі тілдерінде ... ... [16, 48 ... төрт ... ... ... ... – қой немесе қон атауына
жалғанған ун мен ин – қосымша. Жоғарыда, Қиян және ... ... ... ... терминдеріндегі соңғы н дыбысының жекелік мағынадағы қосымша
екендігі дәлелденді. Егер де н дыбысы ... ... ... ... онда ун мен ин ... да ... мағынадағыдай аффикстер. Бұл
қосымшалардың айырмашылығы: бірі – фонема да, екіншісі – морфема.
Сонымен, Абаруй лақап ... ... Абар ... жалғанған «уй»
қосымшасының фонетикалық варианты – ун морфемасының жекелік мағынаны
білдіретін ... ... ... Демек, «ун» аффиксі ... ... онда оның н~й ... ... ... ... ... фонетикалық варианты да осындай мағынаны білдірген. Сонда, Абаруй
лақап атауы жекелік мағынадағы есім ... ... ... Түркі қағанатының
ханы Арыслан Тоба 581 ж. қайтыс болғаннан кейін, оның ... бас хан ... ... хан ... ... лақап атауын алса, екінші хан болған Қара-
Сор Түрік, Тардуш ханда лауазымына сай лақап атауын алған. ... ... ... қытайлық транскрипциясы Шаболо хан болса, ал Қара ... ... хан ... қытайша дыбысталып айтылуы Дяньгу, яғни
Дату хан. Төременнің қытайлық Або хан ... ... ... ... транскрипциясын Л.Гумилев – аба-апа, ал мағынасын – «аға хан» ... [13, 57 б.]. ... ... Або хан ... ... ... мағынасы Аға хан болып шығады. Бас ханнан кейінгі екінші хан аға ... ... ... Егер де бас хан Шету, ал екінші, яғни аға хан
Қара Сор болса, онда ... ... аға хан ... Аға хан ... ... ала ... ... ойымызша, аға хан Қара сор болса, онда Төременнің
қытайлық Або хан ... ... ... мен ... Аға ... ... ... лауазымы атағының құрамындағы р дыбысы, қытай тілінде
мұндай дыбыс жоқ болғандықтан л дыбысына өзгеріп, Шаболо болып ... ... ... ... хан лауазымындағы р дыбысы түсіріліп, Дату хан болып
айтылған. Қытай тілінің осындай фонетикалық ерекшелігін және Шету мен ... ... ... «бас» және «аға хан» дейтін мағыналардың
жоқтығын ескере отырып, біз Төременнің ... Або хан ... ... – Аға хан ... Абар хан ... болжам ұсынамыз. Төремен
584 ж. шешесінен, әйелі мен балаларынан айырылып, ... ... ... сарбаздарымен Мауреннахрдағы Бұхара аймағына қашып кетеді [13,
111 б.]. Көне ... ... ... және ... ... ... адам атауына жекелік мағынадағы қосымша жалғанып отырған. Отбасынан
айырылып жалғыз қалған Төременнің Абар лауазымын атауына ... ... ... ... Абаруй-Абруй түрінде Нишабуридің ... ... мен ... ... ... ... [13, 111 б.]. ... жекелік мағынасыз Абар болып айтылған. Жекелік қосымшасынсыз айтылған
Төременнің Абар лақап атауы мен ХІ ғ. ... ... Абар ...... Ал Түркі қағанатының басында ашина ... ... ... ... мен елбөрі тайпаларында Абар есімі болған болса, онда
бұлардың арасында генетикалық және ... ... бар. ... ... ... мағынасын білдіретін этноним болса, Елбөрі – «бөрі елі»
немесе «бөрі» тайпасы мағынасын білдіретін этноним. Бұл екі ... ... ... бірі – моңғол тілінде «бөрі» ... ... ... ... «а» ... ... ... аталуынан қалыптасса,
екіншісі – «бөрі тотемді ... ... ... ... сөздерінен
құралған. Бұл екі этноним, үш тіл ... ... ... ... – бір, ол мағына – «бөрі тотемді ... яғни ... бір ... екі ... атауы.
Қорыта келгенде, Түркі қағанаты кезінде түрк және ашина атауымен аталып,
мемлекет басында тұрған этнос, орта ғасыр ... ... ... ... ... ... елбөрі атауымен аталып, ... ... ... ... айтқанда, қыпшақтар арасында елбөрі дегеніміз –
ашина руы. Ашина мен елбөрі бір этнос болғандықтан, бір ... ... Абар ... ... елбөрілер арасында қайта жаңғырған. Басқаша
айтқанда, елбөрі руынан шыққан әулет хандары ... Абар ... ... VI-VIІI ... ... ... құрамында абар тайпасының
болғандығы Л.Гумилевтің «Көне түріктер» атты ... және ... ... [13, 33 ... ... ... конфедерациясының ХІ ғасырдағы Абар ханының ХIIІ
ғасырдың бірінші жартысындағы ұрпағы Ұлы хан Ажан ... Бұл хан ... ... ... ... Индияға бозбала кезінде қашып келіп,
Дели Сұлтанатында «елбөрі ханы және имектердің ... ... ... ... 208-209 бб.]. Ұлы хан Ажам ... «ұлы ... ... ал Ажам – есім бе, әлде лақап атау ма? Ажам м~н сәйкестігі
бойынша Ажан ... та ... ... ... «қылмысты адамды айдаушы,
күзетші», яғни «конвой» мағынасын білдіретін ажан термині бар ... ... ... ... ... ... шыққан адамға «күзетші немесе конвой»
мағынасын білдіретін ... ... ... атаудың берілуі әрине мүмкін
емес. Олай болса, қыпшақ ханының Ажам ... ... ажан ... емес.
Біздің пікірімізше, Ажам есімінің түбірі – ажа. Қазақ тілінде «ауылдың
сыйлы, құрметті үлкен адамы», ал ... ... тува ... ... үлкен
адам» мағынасын білдіретін ажа сөзі бар. Енесей ... ... ... ажо ... ажэ ... ... [17]. Ажо мен ажэ ... а-е-э сәйкестіктері бойынша ажа болып та айтылған. Көрініп тұрғандай,
ажа сөзі түркі тілдерінде «ауылдың құрметті үлкен ... және ... ... жолы ... ... адамы», яғни «ханы» мағыналарын білдіретін атау
болған. Егер де ажа сөзі ... ... ... онда Ажан ... ажа да осы ... білдірген. Сонымен, Ажан есімінің түбірі ажа
сөзінің «хан» ... ... ... ... Ажэ ... ... Егерде түркілерде Ажэ есімді хан болған болса, онда Шығыс Дешті
Қыпшақ конфедерациясы ұлы ханының есімі – Ажа деп ... ... 1219 ... Шығыс Дешті Қыпшақты жаулап ... ... ... ... ... жеке ... Индияға қашқан ұлы ханның Ажа есіміне
жекелік мағынаны білдіретін «н» аффиксі жалғанып, бұл есім Ажан ... Ажан ... ... (ажа) – «хан» мағынасын білдіргендіктен, осы
түбірге жалғанған н – жекелік аффиксі болғандықтан, бұл есім ... жеке ... хан ... білдірген. Ажан есімі н~м сәйкестігі
бойынша Ажам болып өзгеріп, Жузжанидің «Табакат-и Насири» деген ... ... ... ... ... ... тайпасынан
шыққан әулеттің негізін Құнан дейтін біреу қалаған [14, 207-208 бб.]. ... ... ... ... деп ... ... ... жылқыны көптеп
өсірген, оларда жылқы культі болған. Басқаша айтқанда, олар жылқының тұяғы
бейнеленген жартастарға табынған [14, 244 б.]. ... ... ... ... ... Қыпшақтар үшін киелі жануар болған жылқының жасын
білдіретін атауымен аталған адам есімдерінің бірі – ... хан ... ... – Самон болған. Орталығы Сығанақ қаласы болған
қыпшақтардың шығыс бөлігінен бөтен, қазіргі ... ... ... ... ... ... өз алдына дербес хандығы болған. Бұл
хандықты алғашқыда елбөрі тайпасынан, кейіннен елбөрі этнонимін ... етіп ... ... ... ... ... ... Байаут
тайпасы Моңғолияның солтүстік-шығысынан Орал тауының оңтүстігіне 1115-1125
жылдар аралығына ауып ... ... екі ... ... Бір ...
жадай, екіншісін – кэхэрин деп атаған. Жадай – ... ... ... жер» ... ... ал кэхэрин – «өзен бойынан шет ... ... ... [14, 202-207 бб.]. ... ... пікіріне сай орта ғасыр моңғолдарында болған жадай, кэхэрин
атаулары көне моңғолдар тілінде де ... Көне ... ... ... й ... ... нәтижесінде жайдай сөзі жасалған.
Жайдай сөзі д~л ... ... ... ... та ... «Қоныстай,
мекендей бастаған» мағынасындағы «жайлай бастаған» етістігінің ...... – көне ... яғни көне ... ... ... ... ойпатты жер» мағынасын білдіретін жадай сөзінен өрбіген туынды, яғни
дериват. Жайлай ... ... ... шақ ... ... -ған
аффиксі қосарлана бірігіп айтылған кезде соңғы й ... ... ... бұл сөз жайлаған болып айтылған. Міне осылайша жайлай ... ... ... ... ... ... ... өткен шақты
білдіретін ... ... ... ... Жайлаған етістігі осы шақ
мағынасында айтылған кезде ған аффиксі түсіп қалып, бұл сөз ... ... ... барып осы шақты білдіретін «жайла» етістігі пайда болған.
Жайлай туындысы н~й сәйкестігі бойынша жайлан болып, ал ... ... ... н~м ... бойынша жайлым болып айтылған. Ал жайдай сөзі «өзен
бойындағы адам ... мал ... ... жер» ... оның ... және ... ... туындылары да осындай
мағынаны білдірген. Жадай сөзінің «мал жайылатын ойпатты жер» ... ... оның ... ... ... ... ... жайылым дейтін туынды тұлғалары пайда болған. Жайлай дериваты ... ... ... ал жайлақ тұлғасы екі дауысты дыбыстың арасы мен
сөз соңында келген қ~к~ғ~г ... и, у ... ... не
болмаса түсіп қалатын заңдылығы бойынша жайлау болып айтылған. Осыдан барып
«малдың жазғы жайылымы» мағынасын білдіретін ... зат ... ... ... ... ... етістіктері мен жайылым-жайлым және жайлау зат
есімдерінің этимологиясына жасалған ... ... ... ... ... мен орта ғасыр монғолдарында болған жадай атауының туындылары.
Басқаша айтқанда, жоғарыда аталған етістіктер мен зат ... о ... ... яғни ...... ... ... батырдың сүйікті жарының ... ... Көне ... ... ... ... ... атауы болған [3, 69 б.]. ... ... ... атауының
«кемпір» мағынасы – кейін пайда болған екінші мағына, ал бұл ... ...... ... Осы ... ... үшін Құртқа
антропонимінің төркінін анықтайық. Құртқа есімінің түбірі – құрт, ал осы
түбірге жалғанған «қа» - «ық» ... ... ... ... ... ... фонетикалық варианты. Құрт түбірінің «бөрі» немесе
«қасқыр» мағынасын білдіретіндігі белгілі. Олай ... ...... ... есім.
Құртқа антропонимінің төркініне жасалған талдаудан көрініп тұрғанындай,
бұл есім «бөлтірік» мағынасын білдіреді. Біздің осы пікірімізді ... ... бар ... фактісі дәлелдейді. Егер де түркілерде
Бөлтірік есімі бар болса, онда «бөлтірік» ... ... ...... ... ... есімінің «бөлтірік» мағынасын білдіретіндігіне
және ... ... ... бар ... ... ... отырып,
ғылыми танымның дедукциялық әдісі арқылы Құртқа мен Бөлтірік ... ... яғни ... ... анықтауға болады. Құртқа есімінің
бөлтірік мағынасы анықталғаннан кейін бұл атаудың ... ... ... ... төркінін анықтаймыз.
Кемпір атауының о бастағы алғашқы нұсқасы хунборіг ... ... ... ... ... ... хун – этноним, ал екінші бөріг
компоненті – «бөрі» ... ... ... ... атау [18]. ... белгілі болғанындай, бөрі атауымен аталған этнос – ашина. Олай
болса, ... ... – хун және ... этностарына қатысы бар атау.
Кейбір түркі тілдерінде сөз ... ... ... ... мен ық, ... іг ... түсіп қалады. Түркі тілдеріндегі осы заңдылық бойынша
хунборіг архетипіндегі «іг» ... ... ... бұл атау ... ... Хунбор түркі тілдеріндегі х~к, у~е, м~н, б~п, ө~ү~і дыбыс
сәйкестіктері ... ... ... ... [19]. ... ... ... кемпір атауының пайда болуына хун және ... ... ... бар ... ... сауал туады. Осы сауалға жауап
беру ... біз ... ... ... ... кейін пайда болған екінші
мағына деп қараймыз.
2.2 Тотем, ... және ... ... ... ... ... болған есімдер. Жоғарыда аталып өтілгендей, Н.А.Баскаков
половец есімдерін сегіз лексика-семантикалық топқа бөлгенде, екінші ... ... ... ... мен ... байланысты кісі
атауларын жатқызады. Н.А.Баскаков осы топтарға ... ... ... ... ... Тетня-Тетий, Бердібек, Толыбек, Елбек есімдерін кіргізген.
Аталмыш есімдердің туысқандықты білдіріп, атақ-дәрежелерге байланысты пайда
болғандығын олардың ... ... ... ... болады. Үшінші топқа
жататын Бердібек есімінің төркіні мен ... ... ... < ... < ... ... «бог дал» + бек «господин» Берди бек >
рус. Бердебек [3, 62 ... ... ... ... ... Тәңірберді немесе
Құдайберді деп ... ... ... және ... деп ... Осы
себепті Н.Баскаковтың Бердібек есімінің бірінші компоненті берді-ні
«тәңір ... ... ... берді сөзінен шығаруына күмәндана
отырып, мынадай ... ... жөн ... ... ... ... есімінің бірініші компоненті Берді – бөрілі деген қатыстық сын
есімінің түбіріндегі і ... ... ... түр ... ... л~д сәйкестіктері бойынша пайда болған этимологиялық варианты. Яғни
Бердібек – бөрілі, «яғни бөрі тотемді этнос бегінің» ... ... ... ... Бөрілі қатыстық сын есімі – «бөріге ... бөрі ... ... бөрі тотемді этнос» деген ... ... Осы ... – бөрі ... бар ... бегінің есімі немесе лақап аты ... ... ... ... ... ... – Тугортак есімінің ... ... ... ... ... ... «ИД < туг – ... афф. причастия – ар > туг – ар «рожденный» + тегин «принц» > тугар тегин
рожденный принцем; 1< ...... ... (Р, ІІІ, 1160, 1431), ... – исправлять выправлять (Л.Б. 1. 747)+афф. дейстующего лица ак или
кан > тогрут ак – кан тот, кто ... ... [3, 75 ... ... туылған» мағынасындағы тугар тегин сөз ... ... ... ... ... ... «ханзада» тегін білдіретін атақ-
дәрежесінің түбірі – тегі ... тег және і ... ... ... ... – Тугортак есімінің төркінін тугар тегин
сөз тіркесінен шығаруы негізсіз . Половец антропонимдерінің этимологиясына
осы ... ... ... ... ... ... сары қыпшақ есімдерінің басым көпшілігі ... ... ... ... ... мен ... ... пайда болған.
Ал түркі халықтарының тарихы мен ... ... - ... ... мен ... ... біріктіретін топтық лақап атау
болмаған. Демек, оларда тоқылдақ – ... атты құс ... ... ... ...... атты құс ... болмауы себепті
половецтерде «тоқылдақ құс» мағынасындағы ... ... кісі ... дейтін тұжырым жасай аламыз. Олай болса, В.Радловтың Тугоркан
- Тугортак есімінің төрікінін, яғни оны ... атты құс ... ... ... ... деп ... Түркі тілдеріндегі ... ... ... «туралатушы» дейтін мағынаны, яғни заттық
тұлғаны білдірмейді.
Тугоркан – Тугортак ... ... ... ... ... мәліметті Ө.Панзарбековтің еңбегінен ... ... ... ... ... ... түркілер – хундардың ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
нұсқасы, яғни архетипі – ... ... ... мағынасы – «төбе би»,
яғни төбедей билік дәрежесі атауы [15, 88 б.]. ... 209 жылы ... бір ... ... ... Модэ, 208 жылы шығысындағы ... ... мен ... юеши – ... ... жеңгеннен кейін өз
дәрежесін Тобаннан да биік, жоғары санаған. Осы себепті бұл ... ... ... ... буын ... тог немесе таг күйінде
дыбыстап, оған «кең ауқымды», «көлемді», «көптік» ... ... ... ... өзін тогур деп атаған, Модэнің талап етуі
бойынша, тау басында ақ ... ... тау ... ... биік етіп
жасалған орындыққа отырғызған, тау басындағы осы ... ... ... сөзі, «тау» мағынасын беретін атауға айналған. Осы
тарихи ... ... хун ... ... атақ-дәрежесі, ал қытай
жылнамаларында осы ... ... ... ... яғни ... ... ... сөзбе-сөз аудармасы пайда болған. Оның пікірінше,
Тобан ... ... ... ... хан ... ... үш атақ-дәреже дүниеге келген, тау сұлбасына ... ... ... ... тақ атты ең биік ... Модэ шаньюй отырған.
«Таққа отыру»» деген ... ... 208 ж. ... осы орындыққа отыруына
байланысты пайда болған, бұдан ... ... ... ... ал ... ... орындыққа Сюньюйлардың бегі отырған, осылайша хун қоғамында
баспалдақ сатылы ... ... ... ... бұл орындықтарды
жалпы бір атаумен тогур, қазақша тұғыр деп атаған, «Тұғырға көтерілу» ... хун ... орын ... осы ... оқиғаларға байланысты пайда
болған. Тұғырға көтерілу – «таудай биікке, жеңістің биігіне ... ... ... ... ... өз мағынасында
түркілер арасында сақталып қалмағынымен, Тугорхан ... ... ... сияқты кісі есімдері және «шәнию, ... ... ... ... сақталған [15, 105-115 бб.]. Ө.Панзарбектің
осы дәлелдеуіне сүйене отырып, ...... ... ... ... ... бірінші компоненті тугор – тогур атақ-
дәрежесінің, ал екінші компоненті кан – хан ... ... ... ... ... ... ... есімнің екінші
нұсқасы Тугортактың ...... ... ... ... ал осы түбірге жалғанған так – есім ... жаңа ... ... ... жұрнағының т~д~л және а~ы ... ... ... ... ... Половецтердің этнонимдер мен лақап атаулар негізінде пайда болмаған
есімдері. Половецтердің этнонимдер мен лақап және тотем ... ... ... ... бір антропонимі – Кчий-Кочий есімі. Бұл ... ... ... кичи ... ... молодой
(ЛБ,11,174); 2) күчук щенок (ЛБ,11,146) [3, 70 б.].
Кчий-Кочий есімінің төркініне қатысты берілген этимологиялардың ... ... ... үшін әуелі түркі тілдеріндегі кіші сөзінің төркінін
анықтап алайық. Қытайдың «Хоу Ханьшу» атты әлеуметтік тарихында ... Гуши атты ... ... ... ... келтірілген. Бұл хандық
алғашқыда хундарға бағынышты болып, хун қоғамын құраған этностардың ... ... ... ... – Хун мемлекетінің негізгі, басты ... ал Гуши ... ... оларға бағынышты бодан болған. Көне
түркі ... ... ... ... ... ... ... «ул»
сөзі қолданылған (ДТС, 608). Орхон ескерткіштерінен белгілі болғанындай,
көне түркілер есім сөздердің ... ғ, г ... ... ығ, іг
морфемаларымен аяқтап отырған. Орхон түркілерінің тілінде болған ... ... «ул» сөзі улығ ... ... Ал «ул» сөзі ... ... ... мағынаны білдіретіндіктен, оның улығ деген балама нұсқасы да
осындай ... ... Ұлығ ... ... және «ұлы» дейтін
мағыналарды білдіретіндігі «Көне түркі сөздігінен» де ... (ДТС, ... Хун ... ... ... немесе үлкен, ұлы ... ... ... ... мәртебесіне байланысты
түркілерде «негізгі, басты және үлкен, ұлы» дейтін мағыналарды білдіретін
ұлығ сөзі ... ... ал ... ... ... ... Гуши ... олардың мемлекеттегі хундарға қарағанда төменгі, кіші саяси-
әлеуметтік мәртебесіне ... ... ... г~к, у~ү, и~е, ... [19, 65 б.] және көне түркі тілінде болған сөз соңын ғ, ... ... ... ... ... ... ... үлкен емес, кіші
дейтін мағынаны білдіретін болған. ... ... ұлығ және ... ... ... талдаудан көрініп тұрғанындай, бұл сөздер,
хун мемлекетінде орын алған саяси-әлеуметтік мәртебесіне ... ... Ал ... сөзінің төркіні – Гуши-Куши этнополитонимі немесе
этносаяси-әлеуметтік термині. Қазақ тілінде дауысты дыбыстардың ... сөз ... ... қ, ғ, к, г, ... у, и ... ... ... түсіп қалатын заңдылығы ... ұлық және ... ғ, г ... ... ... бұл сөздер ұлы және кіші болып
айтылған.
3 Қыпшақ ескерткіштеріндегі антропонимдердің лексика-семантикалық және
грамматикалық ерекшеліктері.
3.1 Қыпшақ ... ... ... ... ... антропонимдердің лексика-
семантикалық ерекшеліктеріне тоқталар болсақ, онда бірінші ... ... ... Н. Баскаковтың сегіз лексика-семантикалық топқа бөлуінің
негізсіз екендігін атап өтер едік. ... ... ... ... ... ... бұл ... басым көпшілігі
Н. Баскаков ойлағандай, адам денесінің бөлігі немесе мүшесінің, әрқилы
тұрмыстық зат атауларын ... ... ... ... негізінде емес,
этнонимдер мен отбасы-рулық лақап атау немесе рулық отбасына біріктіретін
топтық лақап атаулар және тотем ... ... ... ... Зерттеу
барысында жинақталып, талданған тілдік деректердің ... ... ... ... лексика-семантикалық топтарға бөлеміз:
1. Этнонимдер мен рулық отбасына біріктіретін топтық лақап атаулар
бойынша пайда болған есімдер: ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет
Орта ғасырлардағы музыка өнері. Хандық дәуір музыкасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь