Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл дүниетанымның құралы, ойлаудың ұғым, түсінік, пайымдау тәрізді түрлерінің обьективтенуі болып табылады. Әрбір тарихи кезеңдер мен қоғамдық-әлеуметтік құбылыстар сияқты ұлт қолөнерінің әрбір түрі тілде өз таңбасын қалдырып отырады. Тіл мәдени, тарихи, рухани, әлеуметтік өзгерістердің айнасы тәрізді. Осыған байланысты тілдік бірліктер (лексика-фразеологиялық жүйесі) тек тіл білімінің емес, мәдениеттану, елтану, әлеуметтану т.б. зерттеу нысанына айналды. Осымен байланысты қазіргі кезде лингвистика ғылымының да зертеу нысаны кеңейе түсті. Тіл білімінің лексикология, фразеология т.б. салаларын басқа ғылым салаларымен байланыстыра қарау лингвистиканың бүгінгі таңдағы кешенді сипатын көрсетеді.
Тілдің ұлттық табиғатын шынайы танудың бір бағыты тілдік бірліктерді, олардың мазмұны мен тұлғалық жағын тілдің өз ішінде лингвистикалық заңдылықтар негізінде қарастыру болса, екінші бағыты оларды тілдік емес мәнділіктермен, яғни ақиқат өмірмен, экстралингвистикалық факторлармен, адам танымымен байланыстыратын, антропоцентристік бағытта қарастырумен ерекшеленеді.
Қазақ тіл білімінде бұл бағыттың ғылыми-теориялық алғышарттары А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов еңбектерінен бастап Ә.Т. Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жанпейісов, М.М. Копыленко, Т.Жанұзақов, Ж.Манкеева, Н.Уәли, Б. Қалиев, Р.Шойбеков т.б. зертеушілердің еңбектерінде жасалып, материалдық және рухани мәдениетке байланысты мол деректер жинақталды, құнды тұжырымдар жасалды.
Зерттеудің өзектілігі. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері жаңғыру кезеңін бастан кешіп отырған бүгінгі күнде танымдық, эстетикалық, тәрбиелік мәні бар көптеген құбылыстарды, соның ішінде байырғы кәсіп, қолөнер түрлеріне байланысты аса маңызды құндылықтарды жинап-теріп, анықтап, қайта бағалау қажеттігі туындап отыр. Өйткені кеңестік идеологияның әсерінен “қазақ халқы мал шаруашылығымен ғана айналысып, басқа кәсіптерді игермеген” деген бір жақты қасаң көзқарас орын алғандығы белгілі. Мұндай стереотиптерді тарихшы, этнограф, өнертанушылардың зерттеулеріндегі тіл деректеріне сүйене отырып, қайта қарастыру қажет. Өйткені қазақ тілінің лексика-фразеологиясы жөнінде сөз болғанда, мал атауларына бай тіл деген қорытынды жасалады да, қолөнер бұйымдарына байланысты атаулар, олардың фразеологизмдерге ұйытқы болудағы орны елеусіз болып қалады. Қазақтың қолөнері тарихи-этнографиялық, археологиялық зерттеулердің, яки сақталған, кейбіреулері қолданылып келе жатқан бұйымдардың көмегімен ғана емес, тіл деректері арқылы анықталады.
Қазақ тіліндегі өзінің бейімділігімен, әлеуметтік мәнділігімен ерекшеленетін фразеологизмдерде халқымыздың тарихы мен салт-дәстүріне, ойлау жүйесіне, материалдық және рухани мәдениетіне байланысты мол ақпарат сақталған. Осыған байланысты қазақ тіл білімінде фразеологизмдер
        
        ӘОЖ  821. 512. 122' 367+745/749] (574)
Қолжазба құқығында
ЕРЖАНОВА ЗОХРЕ
Қазақ қолөнеріне ... ... ...... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т Ы
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс Қазақстан ... ... және ... ... ... ... ... Тіл білімі институтында орындалды
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының
кандидаты Ж.Сұлтан
Жетекші ұйым: ... ... ... университеті
Диссертация 2010 жылы «10» желтоқсан сағат 16.00-де ҚР БжҒМ ... ... Тіл ... ... жанындағы 10.02.06 – түркі
тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын
Д.53.38.01 диссертациялық кеңесінің мәжілісінде ... (050010, ... ... ... ... ҚР ... және Ғылым министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы ... ... ... 2010 жылы «10» ... ... кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы,
профессор
Ж.А.Манкеева
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл ... ... ... ... ... ... түрлерінің обьективтенуі болып табылады. Әрбір
тарихи кезеңдер мен қоғамдық-әлеуметтік құбылыстар сияқты ұлт ... түрі ... өз ... ... ... Тіл ... ... рухани,
әлеуметтік өзгерістердің айнасы тәрізді. Осыған байланысты тілдік бірліктер
(лексика-фразеологиялық жүйесі) тек тіл ... ... ... әлеуметтану т.б. зерттеу ... ... ... байланысты
қазіргі кезде лингвистика ғылымының да зертеу ... ... ... Тіл
білімінің лексикология, фразеология т.б. салаларын басқа ... ... ... лингвистиканың бүгінгі таңдағы кешенді сипатын
көрсетеді.
Тілдің ұлттық табиғатын шынайы ... бір ... ... ... ... мен ... жағын тілдің өз ... ... ... қарастыру болса, екінші бағыты оларды тілдік емес
мәнділіктермен, яғни ... ... ... ... танымымен байланыстыратын, антропоцентристік бағытта қарастырумен
ерекшеленеді.
Қазақ тіл білімінде бұл ... ... ... Қ.Жұбанов еңбектерінен бастап Ә.Т. Қайдар, Р.Сыздық,
Е.Жанпейісов, М.М. Копыленко, ... ... ... Б. ... т.б. ... ... ... материалдық және
рухани мәдениетке байланысты мол ... ... ... тұжырымдар
жасалды.
Зерттеудің өзектілігі. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері ... ... ... ... ... ... танымдық, эстетикалық, тәрбиелік
мәні бар көптеген құбылыстарды, соның ішінде ... ... ... ... аса ... ... жинап-теріп, анықтап, қайта
бағалау қажеттігі туындап ... ... ... ... ... халқы мал шаруашылығымен ғана айналысып, басқа кәсіптерді игермеген”
деген бір ... ... ... орын ... ... ... тарихшы, этнограф, өнертанушылардың зерттеулеріндегі тіл
деректеріне сүйене отырып, қайта қарастыру қажет. Өйткені ... ... ... сөз ... мал ... бай тіл ... ... да, қолөнер бұйымдарына байланысты атаулар, олардың
фразеологизмдерге ұйытқы болудағы орны ... ... ... ... тарихи-этнографиялық, археологиялық зерттеулердің, яки сақталған,
кейбіреулері қолданылып келе жатқан бұйымдардың ... ғана ... ... арқылы анықталады.
Қазақ тіліндегі өзінің ... ... ... ... ... тарихы мен салт-дәстүріне,
ойлау ... ... және ... ... ... мол ақпарат
сақталған. Осыған байланысты қазақ тіл білімінде фразеологизмдер әртүрлі
қырынан зерттеліп келе ... ... ... ... зерттеу
бағытында көптеген жұмыстар жүргізілді. Атап айтқанда, І.Кеңесбаевтың,
Ә.Қайдардың, Н.Уәлидің, С.Сәтенованың, ... т.б. ... ... ... тіркестерді тілдік тұрғыдан зерттеу барысында ондағы
ұйытқы сөздерді негізге ала отырып, фразалық біліктер тақырыптық, лексика-
семантикалық ... ... ... ... ... ұйтқы
сөздердің мағыналары ашылып, этимологиялық талдаулар жасалды.
Соңғы жылдары фразеологизмдерді тілден тыс факторлармен байланыстырып
қарастыруға ерекше ... ... ... этнолингвистикалық,
психолингвистикалық, танымдық қырларын зерттеу барысында бұрынғы құрылымдық
бағыттан гөрі ... ... ... бола ... Тілдік
бірліктерді антропоцентристік бағытта зерттеудің ... ... ... ... дүниесін түсінуде маңызы зор. Өйткені қазіргі заман
талабына байланысты ... тек ... ... қарастырудың
жеткіліксіз екені белгілі болып отыр, себебі осындай бағыттағы зерттеулерде
халықтың ұжымдық тәжірибесі, шаруашылығы, адамдардың бір-бірімен байланысы,
қоғамдық ... ... ... ... және рухани
мәдениет назардан тыс қалып ... ... ... ... мәдени негіздері, уәжділігінің этномәдени мәнділігі
жағынан қарастыру халқымыздың өткен кезеңдердегі ... ... ... ... ... Осы ... алғанда фразеологизмдердің шығу арналары
тарихы мен танымдық қызметін қолөнері материалдары негізінде қарастырып
отырған бұл зерттеу ... ... ... ... ... ... Ал қолөнеріне байланысты атаулар мен оған байланысты ...... ... ... ... ... ... мен кәсіби-шаруашылық құралдары мен кәсіп, өнер түрлерінен,
киімдері мен тұрмыстық бұйымдарынан, ата-бабамыздың табиғат ... ... ... ... реттеу құралы болған салт-
дәстүрлерінен т.б. мол ... ... ... ... бірі ретінде құнды.
Біздің зерттеуіміздің бағыт-бағдарын айқындайтын мұндай мәселелер ... ... ... ... мен ... ... ... негізгі мақсаты
шығу төркіні қолөнеріне байланысты қалыптасқан ... ... ... ... ... сипатын,
дүниенің тілдік бейнесін көрсетудегі әлеуетін айқындау. Бұл ... жету үшін ... ... орындау көзделді:
- фразеологизмдердің қалыптасуына негіз болған кәсіп, өнер түрлеріне
мәдени сипаттама беру;
- қолөнері негізінде қалыптасқан фразеологизмдердің ... ... үшін ... ... ... ... анықтау;
- фразеологизмдерге негіз болып тұрған уәждік белгілерді ашып көрсету;
- қолөнеріне байланысты ... ... ... ... ... ... орнын көрсету;
- қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің «адам», «қоғам» ... ... ... ... ... ... нысаны мен пәні. Зерттеу жұмысының нысаны – қолөнеріне
байланысты қалыптасқан фразеологизмдер; зерттеудің пәні – ... ... ... ономасиологиялық қырлары.
Зерттеу жұмысының материалдары. Зерттеу жұмысында белгілі бір ... ... ... қалыптасқан фразеологизмдер мен оларға тірек
компонент болған ... ... ... үшін фразеологиялық,
түсіндірме, ... ... және ... ... ... ... қазақ тіл біліміндегі материалдық мәдениет лексикасына
қатысты ... ... ... ... Оқа Ардақтың, Т.Жаубасованың, А.Әлімжанованың, Г.Исаеваның
т.б. зерттеу жұмыстарының, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... Ә.Тәжімұратов,
А.Сейдімбеков, Ө.Жәнібеков, Д.Шоқпарұлы, Р.Бекназаров, С.Бекешов,
Қ.Ахметжанов т.б. ... ... ... ... ... ... ... мен дереккөздерді жинау барысында
сұрыптау, жүйелеу, ... ... және ... ономасиологиялық, этнолингвистикалық талдау әдістері қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. ... ... ... ... ... ... тарапынан әртүрлі қырынан ... ... оның ... ... мәні ... ... ... емес. Осыған байланысты зерттеу жұмысының жаңылығы
тұңғыш рет бірсыпыра фразеологизмдердің пайда болу негіздерінің белгілі бір
кәсіп, өнер ... ... ... ... ономасиологиялық, когнитивтік (танымдық) аспектіде
қарастырылуы болып табылады. Атап айтқанда:
- қазақ халқының ... келе ... ... ... ... ... археологиялық деректерге шолу жасау арқылы тілдік
деректер талданды;
- фразеологизмдердің ... шығу ... ... ... байланысты фразеологизмдер жинақталып, өнер түріне
байланысты топтастырылды;
- қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің ... ... ... ... ... негіз болған уәждік белгілер ашып көрсетілді;
- фразеологизмдер уәждік белгілері ... ... ... ... ... ... қазақ фразеологиялық
қорында алатын орны айқындалды;
- қолөнері негізінде қалыптасқан фразеологизмдердің рухани мәдениетпен
байланысы этномәдени бірліктердің беймәлім ... ... ... ... көне
наным-сенім, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерге этнолингвистикалық талдау жасау
арқылы көрсетілді.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. ... ... мен ... тіл мен ... тіл мен мәдениет, тіл ... тіл мен ... ... ... қарастыратын
этнолингвистика, лингвомәдениттану, ономасиология салаларының ... ... ... өзіндік үлес қосады. Фразеологизмдердің
теориялық және практикалық мәселелерін қарастыру ... әрі ... ... мұрындық болады.
Аталған зерттеудің нәтижелері мен қорытындылары, материалдары жоғары
оқу ... ... ... этнолингвистика,
лингвомәдениттану, ономасиология, когнитивтік лингвистика теориясы бойынша
оқытылатын лексикалық курстарда пайдаланылады. Сол ... осы ... оқу ... мен ... ... ал диссертацияның
материалдары түсіндірме, фразеологиялық, ... ... ... ... да қолданылуы мүмкін.
Зерттеу жұмысы бойынша қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- ... ... ... ... ... ... этномәдени
тұрғыдан құнды әрі аса бай қабатын құрайды. ... ... ... ... ... байланысты және қоршаған орта туралы
халықтың білімдер жүйесі, рухани, адами ... ... ... ... ... байланысты фразеологизмдер тіл мен адамның, ұлттық
мәдениет пен этникалық ... ... ... ... ұлттың, дүниенің ... ... ... ... тану және ... халықтық
білімдер жүйесін меңгеру арқылы халқымыздың, өскелең ұрпақтың
ұлттық сипаттағы білімдер қоры ... әрі ... ... ... тұрғыдан өсуге, ұлттық
менталитетті ... ... ... ... ... қатысты фразеологизмдер ұлттық болмысты айшықтай
түсетін идиоэтникалық семантикаға ие, сондықтан қазіргі ... етек алып ... ... ... ... тану арқылы
қазақ халқының ұлттық болмысын түсінуге мол септігін тигізеді;
- фразеологизмдерден халықтың кен ... жер ... ... мен ... ... ... ... білімі мен тәжірибесі көрінеді;
- фразеологизмдердің лингвомәдени семантикасында ... ... ... тұрмыстық заттар, әшекей өнеріне қатысты
көпғасырлық ұжымдық рухани-материалдық шығармашылығы, адамның
табиғатпен, ... ... ... ... көрініс
тапқан, сондай-ақ, қолөнерге қатысты ... ... ... ... бергі шаруашылық-экономикалық,
қоғамдық-әлеуметтік тыныс-тіршілігінен хабардар етеді.
Зерттеу ... ... мен ... ... ... мен ... 2009 жылы өткен «Профессор Ф.Мұсабекова және тіл
білімі мен әдістеме мәселелері» атты ... ... ... ... 2009 жылы ... «ХХІ ғасырдағы жоғары кәсіби
білімді мамандар даярлаудың ... ... ... мен ... ... ғылыми практикалық конференцияда, 2010 жылы профессор
Ж.А.Манкееваның 60 ... ... ... және ... ... ... атты ... конференцияда және
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... «Лингвистикалық
жұма» атты семинарда (2010, қаңтар) баяндалды. Ғылыми басылымдарда 8 ғылыми
мақала жарияланды.
Диссертацияның құрылымы ... екі ... ... және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Зерттеу жұмысының кіріспе ... ... ... ... ... мен ... айқындалып, жұмыстың ғылыми жаңалығы ... және ... ... ... ... тұжырымдар, зерттеу
барысында қолданылған әдістер, пайдаланылған тілдік дереккөздер баяндалып,
жұмыстың талқылануы мен жариялануы туралы ... ... ... ... ... ... ... негіздері» деп аталатын бірінші тарауында
қазақ тіліндегі фразеологизмдердің зерттелу жайы мен ... ... ... ... ... ... ғылымдар тоғысында
зерттелуі, кәсіби фразеологизмдердің қалыптасу арналары сөз ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің
шығуының мәдени-тарихи негіздері, қалыптасу арналары болып ... ... ... мен асыл тас, ... ... ... тәрізді металдар,
ағаш, тері т.б. материалдарды өңдеумен байланысты пайда болған ... ... ... ... ... ... ... этномәдени мазмұны
баяндалады.
1.1. «Тас ... ... ... ... ... атты ... тас ... өнерінің тарихы мен тастан
жасалған тұрмыстық, шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ісі тәрізді еңбек түрі жеке ... ... ... ... тек ... ... ғана арнайы зерттеле бастады.
Қазақ даласындағы тас ескерткіштер ерте кездерден-ақ саяхатшылардың,
әскери адамдардың, зерттеушілердің назарын аударған. Атап ... ... тас ... туралы алғашқы деректер араб саяхатшысы әрі елшісі
Ахмет Ибн ...... ... ... ... де ... (ХІІІ
ғасыр), ХҮ-ХҮІ ғасырдағы қазақ қолөнеріне байланысты дереккөздер Бұхар
тарихшысы ... ... ... ... ... ... П.И.Рычков, И.П.Фальк, П.С.Паллас т.б. Ресей және ... ... ... ... ... ... археологиялық, сәулет
ескерткіштері зерттеледі. ХІХ ғасырда қазақ жеріндегі діни ... ... ... ... Маңғыстаудың тас
құрылыстары туралы Ф.Ф.Бергтің , құрылыс тасы ретінде қолдануға болатын
ұлулы ... ... ... ... тастан, сүйектен жасалған
бұйымдар мен ойыншықтарға қатысты деректер, тасты ... ... ... этнографиялық дереккөз болып табылатын Р.Карутцтың
«Среди киргизов и туркменов на ... деп ... ... ... ғасырдың екінші жартысында тас өңдеуге байланысты этномәдени
деректер Т.К.Басенов, Ш.Уразбаев, М.Меңдіқұлов, ... ... ... кездеседі.
Қазақтардың тас өңдеу өнерін зерттеудің алғашқы ... ... ... ... о ... по ... и камню у казахов (вторая
половина ХІХ – начало ХХ ... атты ... [1] мен ... ... ... [2], ... «Қазақ халқының қолөнері»
атты кітаптарында [3] арнайы бөлім беріліп, онда тас ... ... ... мамандануына байланысты атаулар келтіріліп, түрлі заттарға
сипаттамалар беріледі. Р. Бекназаровтың 2005 жылы шыққан «Қазақтың дәстүрлі
тас ... ... атты ... [4] тарихи-этнографиялық деректер мен
экспедиция материалдары негізінде ... ... ... ... ... Бұл ... тас өңдеу шығармашылығы, атап айтқанда, тұрмыстық
және сәндік қажеттіліктерді өтеуге арналған (тас құдықтар, ... ... ... ... ... ... ... кесене)
нақты материалдар негізінде сипатталып, тас өңдеудің әдіс-тәсілдеріне де
ерекше көңіл бөлінген.
Аталған еңбектің тас ... ... ... даму ... танып-
білуде зор маңызы зор.
Жоғарыдағы еңбектерде тастың қасиеттері мен түрлері, оны ... ... ... ... ... ... ... жұмсалатыны, жасалған
тұрмыстық, шаруашылық бұйымдарының формасы, көлемі, түр-түсі, ... ... т.б. ... ... ... ... еңбектердің
тұжырымдары мен тілдік материалдарына ... ... ... тіліндегі
бірсыпыра фразеологизмдердің шығу негізі тас өңдеу өнерімен байланысты
қалыптасқандығы анықталды.
Атап айтқанда, ... ... ... деген мағынада
жұмсалатын бір қалыпқа құйғандай//бір қалыптан шыққандай, «өте семіз» (түйе
туралы) ұғымында ... жоны ... қомы ... «ірі ... ... айтылатын төңкерілген астаудай, «шаруаға пысық болды,
бәрін тындырды» дегенді аңғартатын диірмендей дөңгелетті, «біреуді, ... ... ... ... дегенді білдіретін ұршықтай иірді, «атын
өшірмеді», «қадір-қасиетіне жетті, үмітін ... ... ... ... ақ тас ... ... ... қойды, басына көк тас
қойды т.б. ... ... ... жасалады.
1.2. «Ағаш өңдеу ... ... ... ... атты ... ағаш ... ... еткен шеберлердің
өндіретін бұйымдарына қарац үйші, ерші, ... ұста ... ... ... ... ... ... жеке-жеке өнер түріне
айналғандығы, күнделікті тұрмыста ... ... ... өте ... ... деректер негізінде баяндалып, киіз үйдің құрамдас
бөліктерімен, ... ... ... ... музыкалық аспаптармен ... ... ... ... ... фразеологизмдерге ұйтқы болған
тірек компонент ретінде бірде ... ... ... ... ... ... зат ... т.б. атаулары қолданылғанмен, олардың
этномәдени негізі ... ... бір ... кәсіп түріне байланысты
қалыптасқандығы анықталады.
Киіз үйдің сүйегі мен ішіндегі жасау-жиһаздарын ... ... ... ... ... ... шеберлер үйші деп
аталған. ... ... ... ... ... әсіресе ағашы мол жерлерде
киіз үй сүйегін жасаушылардың өзі керегеші, уықшы, шаңырақшы деп ... ... [3, ... үй мен оның ... ... ... ... былайша жіктеп көрсетуге болады:
Үйге қатысты фразеологизмдер: қалайылаған қасты орданың сырығы.– аса
қадірлі, қымбатты, ел-жұрты ... ... Бұл ... ... ... ... ... қасы еді ( Тайманның ұлы Исатай Ағайынның басы
еді, Алтын ердің қасы еді - ... ... ... ... ХҮ ғасырда өмір сүрген Сүйінішұлы Қазтуған ... ... ... ... ... ... Ұстаса Қашағанның
ұзын құрығы, Қалайылаған қасты ... ... (Бес ... ... 1 –
том. Алматы:Жазушы, 1989, 28-б.).
Этнографиялық деректердің көрсетуі бойынша әлеуметтік жоғары ... киіз ... ... ... ... ... місе ... Олар
керегенің бастарын, уықтың алақаны мен қаламдарын күмістетіп, сүйектетіп,
қалайылатып та әшекейлейтін болған. ХІХ ғасырдың ... ... ... ханы ... осындай қымбат үйді бірінші Николай патшаға сыйға
тартқан.
Керегенің халық тілінде күміс ... ... ... ... ... ... ... деген атаулары келтірілген
фразеологизмнің сырын түсінуге ... ... бірі деп ... ... қасты орданың сырығы фразеологизмі тарихи жағынан алғанда киіз
үй сүйектерін металмен және асыл тастармен ... және ... ... киіз үй ... орда аталатын ерекше үйлерге тән
екендігінен мәдениеттанымдық дерек береді. ... ... қас ... ... түсініксіз. Көне түркі тілінде қаш «нефрит» мағынасында
қолданылған. ... ... ... ... ... ... ... қас деп аталады [5, 48].
Ертеде үйді орда, отау деп атағандығы да белгілі. Осындай атаулардың
қатысуымен жасалған фразеологизмдер: ... ... ... тұр ... жас ... ... отыр ма?), ... биік боз орда (хан, сұлтан
отырған үй), ... үй ... ... ... үй ... шаңырақ көтерді), ауыл-
үй қонды (жақындасты, ... ... ... қызыл үй (қызы бар үй).
Қостанай жағында қатыны өлген қызыл үйге қарап жылайды ... ... ... ... бөліктеріне қатысты фразеологизмдер: киіз үйдің
төбесін күмбез тәрізді етіп көрсететін, ... ... ... ... шеңбер – шаңырақ атауының қатысуымен ... ... ... ... (үлкен үй, ата-ананың отырған үйі, ұшқан ұя), шаңырағың биік
болсын (үй тіккенде, ... ... ... ... қара (өз үйің
емес), шаңырақ асты (бір отбасы, үй іші) т.б.
Киіз үйдің ... ... тор ... жиналмалы ағаш бөлігі –
кереге атауының қатысуымен жасалған ... ... ... ... ... ойран салды), керегесін тұрғызды (үй қылып бөлек шығарды,
іргесін ... ... там ... үстіне тұрғызылған төрт қабырғалы
құрылыс), керегесіне ақ тимеді (жарымады, байымады) т.б.
Кереге мен шаңырақтың ... ... киіз ... ... ... ... ұзын ағаш – уық ... қатысуымен жасалған тұрақты
тіркестер: қыдырған уық (қатты жел болғанды ... ... ... ... ... ... қадасып, шаңырағын көтерісті (белгілі бір
ортақ іске белсене қатысты), уық шанышты (бір жерге үй тікті, орын ... ... ... ... – есік ... ... тұрақты тіркестер: есік көзі (есіктің дәл алды, ... ... пен ... ( 1) ... ... ... қашықтықта; 2) өте жақын; 3)
денелі, үлкен, зор), артқы есікпен кіру (пара беру, жең ... ... ... есіктей ( 1) өркөкірек, 2) кеудесіне нан піскен), есікте
өлтірді (жалшылықта ұстады), кең қолтық, кең есік (кеңпейіл, ... ... үй ... екі ...... ... ... жасалған
тұрақты тіркестер: босағаң берік болсын ... аман ... ... тілек), босаға сығалады (әркімнің есігінде жүрді), ... ... кете ... күш көрсетті), босағасын шапты
(шаңырағын ортасына ... ... оң ... ... қыз (тұрмысқа
шықпаған, ата-анасының үйінде жүрген қыз), босағаның оң жағы әйелдерге, сол
жақ босаға – киіз үй ... ер ... ... бөлігі,
босағамыздан аттаған емес (үйімізге келген ... ... ... ... ... жағы, жерге тиіп тұратын
көлденең ...... ... ... ... ... тіркестер:
табалдырықтан арғыны көрмеген ... ... ұзап ... ... ... бара ... ... аттамады
(үйіне келмей қойды, кірмей қойды) т.б.
Киіз үйдің шаңырағын көтеруге, киізін ... ... ... ... ағаш – ... ... атауларының қатысуымен жасалған
тұрақты тіркестер: барын ... ... ... ... ... ... бақан бойлы (ұзын бойлы, еңселі), бақанын қолына алды ... ... ... кетпеді (қысым көрді, таяқ жеді), сырық ойнатып,
сырмағын жүндей түтті (шауып ... ... ... ... жасау-жиһаздарына байланысты фразеологизмдер: тамақ, азық-
түлік салу үшін әшекейлеп, ... ... ағаш ...... ... көшіп-қону кезінде түрлі зат салуға арналған көш кебеже деген
түрі болған. ... ... шала ... қозы-лақты, ботаны ұстап баққан.
Оны бота кебеже деп атаған [6, ... ... ... түрі ... деп ... ... ыдыс-аяқтар
мен азық-түлік сақтаған. Кебеже ... кең ... ... денелі кісі
туралы айтылады), кебеже қарын шұбар төс (би, ... ... ... ... шеберлері жасаған сандықтың қол сандық, әбдіре сандық (үлкен сандық),
шай сандық, тай сандық (үлкен сандық), ақ ... ... ... күміс
сандық, кеусандық (киім-кешек салатын үлкен ... т.б. ... ... ... әшекейленіп жасалатын бұйым екенін аңғартады. ... ... ... ... ... сандық тас (үсті ... ... тас), ақ ... ақ ... ... көк ... (бірінің
ішінде бірі, түбі жоқ), кеудесі алтын сандық (шежіреге бай, көп ... ... ... ... ... ... ожау, тегене, саптыаяқ,
зерен, күбі, табақ, астаулар (ет салатын ағаш ... ... ... ... ... келі мен олардың қажетті бөлшектері келсап,піспек ... өз ... ... ағаш түрлерінен ұқсатып жасай білген.
Сыйымдылығы мол, 10-15 литр ... ... ... оны ... ... ... шұңғыл ағаш ыдыс – тегене деп ... ... ... ... асыл ... ... те ... немесе сабада әбден пісілген қымыз алдымен осындай кең де шұңғыл
ыдысқа құйылып, одан әрі ... ... ... ... ... ... ... осындай жұмысты атқарушыны аяқшы деген. Тегене
атауының ... ... ... ... тегене құйрық (тегенедей
үлкен құйрық (қой туралы)), құйрығы тегенедей (үлкен, ... ... ... ... ... ... ... құйылған қымызды сапырып, аяқ-аяққа құю үшін ұзындау сапты
ағаш ожаулар мен шөміштер ... ... ... ... ... ... шөміштен қысты фразеологизмі ыдыстың осындай
түріне байланысты шыққан.
Ағаштың безінен ... ... сабы бар, ... ... ... ... деп ... Саптыаяқ жасауға ыстық-суыққа төзімді, үйілі (кейде
оны «безі» деп те атайды) берік қайың, ... ... ... ағаш ... ... ... ... ағашты тұзды суға қайнатып, сәл ... ... ... ... ысқылаған сайын ағаштың табиғи өрнегі
ашылып, сәнді бола түседі. Көшпелі тұрмыста саптыаяқты ер ... ... ... беліне қыстырып, я болмаса аттың еріне байлап алып жүрген.
Мәселен, малшылар саптыаяққа қой, ... ... ... ... ... ... ... жіберіп, сүтті тез арада пісіріп алған. Бұл бар ... ... ... ... ... ... «сүт ... уақыт» деген өлшем
осыдан туса керек [7, 48].
Саптыаяқтың шөміші мен сабы бүтін ... ... ... ... ... ... ... қайырылған екі тұсында жіп ... ... ... оған ... сап ... оны шөмішпен бірге
ойылған қысқа сапқа кіріктіріп, желіммен ... жігі ... ... ... ... ... бір ... үшбұрыштап ойып, шүмек
қалдырады.
Тұрмыста қолданылған осы ... ... ... ас ... ... ... фразеологизмінде көрініс табады. Аталған тұрақты
тіркес «тым ... жоқ ... жау ... ... ... жұмсалады.
Сонымен бірге бұл фразеологизм қулық-сұмдығы бар іс-әрекет, мінез туралы да
айтылады [8, ... ... ... ... ... көп ... бірі ретінде
қолданылады: - Шынымен өлгенің бе, ... ... ... ... ... сері ... Құлагер//Бес ғасыр жырлайды, 162-б).
Қазақ тілінің фразеологиялық қорында ағаштан ойып жасалған ... ... ... ... табақ деп аталатын ас салатын жайпақ ... ... ... ... арналған құралға т.б. бұйымдарға байланысты
қалыптасқан әлденеше ондаған ... ... ... ... ... ... жылады), көзі тостағандай (көзі үлкен әрі дөп-
дөңгелек), өз ... ... ... ... ... ... келтірді),
шар табақтай (өте үлкен, быттиған бет туралы), табақтас болды (қонақта
бірге ... ... қаны ... ... демі ... көз ... қасықтай (жылпос, пысық), қасықтап жиды (аз-аздап тырбанып жинады)
т.б.
Көне ... ... ... кәсіптердің бірі - ағаштан арба жасау
өнері. Арба жасау ағаша ... мен ... ... ... ... ... Арба ... күш-көлік құралы туралы этномәдени деректер ерте
замандардан бері ... ... ... шетел саяхатшылары мен елшілерінің
жазбаларында сақталған. Арбаның жүк таситын, адам ... және ... ... ... Арба ... құрастырылып доңғалақ, білік, арыс,
белағаш, қорап деп аталатын т.б. ... ... ... ... ... ... мен кәсіп иесінің және ұжымның санасында
қалыптасқан қасиет-белгілеріне орай ... ... ... ... ... ... сан ... сом тұлғалы ат), бұл фразеологизм
кейде күдері бел, күпшек сан ... де ... ... деп ... ... құрастырып тұратын, іші қуыс болып жасалатын,
жұмыр, дөңкиіп тұратын бөлшекті атайды. Күпшек сан фразасы ... ... ... ... ... ... екендігіне қарай қолданылады.
Арыс – арбаның көлік жегетін жетек ағашы, тәрте. Әдетте екі ... ... ... ... ... да, ол ел ... дәрте, тәрте,
жетек, оқағаш, оқтық деп аталады. Бір ат жегілетін ... ... ... Оны ... қос ... ... ... жағдайда бір көлік қос арыстың
ортасына жегіледі. Екі не одан да көп көлік жегілетін арбаның ... ... да, ол ... ... ... ... Арбаның осындай
бөлшегіне орай «ерлі-зайыпты» деген ... екі арыс ... ... Ел ... екі арыс ... ... бейнелеп айту үшін
қолданылады.
Ежелден бері ағаштан жасалған музыкалық аспаптардың қазірге дейінгі
келіп жеткен ... ... ... ... ... т.б. деп ... көп. Зерттеуші Т.Жаубасова ... ... 50-ге жуық ... ... ... мен ... ескерткіштерде сақталғанын айтады.
Ғалым Б.Кәмәлашұлы оның 60-тан астам түрін ... ... ... бір топ ... ... аспаптардың
тұрмыста қолданылуына, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктеріне ... ... ... «әр ... өз ... ... мағынада той өткен соң
даңғыра фразеологизмі қолданылады. Осындағы даңғыра – ағаш шебердің бір ... тері ... ішкі ... ... ... ... ... күшті
шығатын музыкалық аспап. Бір жерге жиналуға ... ... ... ... шанағы терімен қапталған, ұрып ойналатын саз аспабы
дауылпаз, дабыл деп ... ... ... ... ... ... үшін әскербасылар да ұстаған. Осы соқпалы ... ... ... байлады (дабылын ұрып, бүркітті үркітіп аң аулады), дабыл
қақты (жар салды, ұрандады, хабар берді), жау ... ... ... ... сол ... ... қатысты дауысы сыбызғыдай ... ... ... ... ... көрінгеннің қобызына биледі
(кім болса соның жетегінде кетті), қобыз кеуде ... ... ... (ат)), шаңырағына қобыз ойнатты (төбесіне әңгіртаяқ ойнатты), домбыраға
байланысты құлақ күйін келтірді (домбыраның құлағын ... күй ... т.б. ... ... ... ... (үні, ... ерекшелігі, формасы т.б.).
1.3. Асыл тас өңдеумен (зергерлік өнер) байланысты қалыптасқан
фразеологизмдер. Алтын мен ... ... ... мен әшекей заттарын
жасайтын шеберді ... ... деп ... ... ... ... өнер болып саналады. Кейбір зергерлер қолөнерінің бірнеше саласын
қатар меңгерген. Этнографиялық еңбектерде зергерлердің ... ... ... ... ... ... мен ыдыс-аяқтарды, қару-жарақтарды
әшекейлеумен бірге оларды бастан-аяқ өздері жасайтындығы атап көрсетілді.
Басқаша ... ... ... таспен, темірмен, сүйекпен, тері
өнімдерімен жұмыс істей ... ... өнер ... ... тілінде материалдардың сапасына, ... ... біле ... ... ... пайда болған. Мәселен, бір ғана
алтынның «таза алтын» деген ұғымда ши алтын, шым алтын, шымқай ... ... ... ... қарқ ... ... алтын, сап алтын, сары алтын,
қызыл ... ... ... ... ... ... 20-астам атауы, ал күмістің
әртүрлі сапа-белгісін білдіретін жамбы, ақ жамбы, асық жамбы, жал күміс,
балшабай күміс, нақыра ... ... ... ... күміс (таза күміс) т.б.
тәрізді 10 – нан ... ... ... ...... ... ... жақсының көзі, ат басындай
алтын – көлемді, үлкен алтын, олжа; ... ... мыс ... күміс дегенім
жез болды – ойдағыдай болмай шықты, алтыннан ардақты, күмістен салмақты –
аса қадірлі, қымбатты (адамға ... топ ... ... ... ... қатысуымен пайда
болған: Әкеңнің ала моншағын алып па едім? – не ... құны бар ... ... ... ... жүзік іздеме – қол жетпеске ... ... ... ... асыл ...... тірек, қамқоршы адам; алтын тәж
киді – билікке ие болды; бет моншағы түсті – ұялды (бетмоншақ – ... ... ... ... ... ... ... Ол бірнеше қатардан
тұрады).
Жұмыста зергерлердің құрал-саймандары мен металл т.б. ... ... ... ... ... ... ... қорғасындай балқыды - әбден ұйыды, ... ... ...... ... ... ... – тәртіпке шақырды
(тез деп үйшілер мен зергерлердің ағашты белгілі бір ... ... ... шот ... – қабағы тік, еңкіш адам туралы айтылады; азу
тісі балғадай – тістері ірі, ... ... ...... ... деп ... отқа қыздырып жұмсартуды айтады), қалпына ... ... ... түсті. Зергерлер қалыпты күйдірілген саз балшық, темір,
сүйек, шойын, тас тәрізді материалдардан бір ... ... ... ... ... ... бір қалыпқа құйғандай, бір ... ... ... қалпына түсті т.б. зергерлердің осындай ... ... ... өңдеумен (ұсталық өнерге) байланысты қалыптасқан
фразеологизмдер. ... ... ... бір ... ... ... қатар айналысқан шеберлерді ұста деп атай ... ... ... темірмен, ішінара таспен ... ... ... ел ... оларды ағаш ұстасы, темір ұстасы деп ... ... зат ... шеберлерді қара ұста, ал, алтын-күміспен, асыл
тастармен жұмыс істейтін шеберлерді ақ ұста деп ... айту да ... ... ... ... ... ... аузын айға біледі – тісін қайрады, өшікті (білеу - 1) ... ... ... ... тас; 2) өткірлеу, қайрау; ай ... – жұп ... ( ай ...... аты); айтылған сөз атылған
оқпен тең – тауып айтқан уәж ... ... ... алуға болмайды; ақ
семсер – сапы мен қанжардан ірі екі жүзді қару ... түсі ақ ... ... – тілі ... иегінен тағалы ат тайып жығылады – сақалы жоқ, ... – ат ... үшін ... қағылатын темір зат). Бес аспап –
қолынан бәрі келетін шебер; бес аспабы сайлаулы – бар ... ... ... әзір. Дем берді – демеді, сүйемелдеді (дем беру – ұсталық кәсібінде
көріктің аузына дем ... отты ... ... ... - ... (дүкен -
шеберхана) т.б.
Мысы басты – ... ... ... (мыс - ... ... ... міз бақпады – бүлк еткен жоқ, бедірейді де қалды, шыдап
бақты (міз - өткір құралдардың (пышақ, ... ... т.б.) ... ... ... – бабын тапты, көңілдегідей етті (кәсіби лексикада суын табу ... ... ... суға ... ... ... шынықтыру); темірді
қызуында соқ - әр нәрсені өз уақытында істе т.б.
Зерттеу жұмысының «Кәсіби фразеологизмдер уәжділігінің ... деп ... ... тарауында қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді
зерттеудің теориялық мәселелері мен қазіргі бағыт-бағдарына шолу ... ... ... ... ... сөз болады.
2.1. Фразеологизмдердің уәжділік тұрғысынан зерттелуі. Тіл білімінде
фразеологияның теориялық, практикалық ... ... ... ... ... ... топтары (В.Н.Телия, Р.Н.Попов, С.К.Сатенова, Ш.Б.Сейітова),
фразеологизмдерді мағыналық, ... ... ... ... ... ... сипаты (Қ.Қалыбаева),
фразеологизмдердегі варианттылық құбылысы (Г.Смағұлова), түркі тілдері
материалдары ... ... ... ... ... стилдік ерекшеліктерін ашу, тілдік және ... ... ... ... ... ... т.б. ... қарастырылып, теориялық тұрғыдан жан-жақты сөз
болды.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдердің уәжділік сипаты Н.Уәлиұлының,
С.Сәтенованың, ... ... ... т.б. ... ... Мәселен,
фразеологизмдердің уәжділік мәселесін ... ... Ж.Д. ... ... жылқы малына ... ... ... ... атты ... ... жасы мен ... уәжділік, тегі мен табиғи ерекшеліктеріне қатысты уәжділік, жылқы
шаруашылығына қатысты уәжділік, дене ... мен ... ... ат ... ... ... тәрізді түрлерін көрсетеді.
Фразеологизмдердің табиғаты аса күрделі: фразеологизмдер жеке сөзге
де, сөз ... де, ... де ... ... ... ... ешбіріне
ұқсамайтын қасиеттерімен де ерекше болып тұрады. Сондықтан олардың ... ... ... ... мағына деп аталады.
Көптеген фразеологизмдердің неге ... ... яғни ... жоқ, - деп ... ... ... [10, 4]. Бұл пікірдің
қолөнеріне ... ... де ... ... мен зат ... ... емес факторларды жан-жақты
зерттемей тұрып, олардың шығу себебін анықтау оңай бола бермейді. Тіл
біліміндегі ... ... ... ... ... екі ... ... 1) бірінші дәрежелі немесе алғашқы атау (первичная номинация).
Ол атаудың ... ... ... ... 2) ... ... ... атау (вторичная номинация). Онда сөздің семантикалық дамуы
нәтижесінде өзін тудырған түбірмен мағыналық байланысы үзіледі [11, 249].
Біз ... ... ... ... дәрежелі атауларға
жатады. Фразеологизмдердің ... ... ... адам ойлауының
ассоциативті сипаты жатады. Ол ... бар ... ... ... ... Ал, ол ... ... фразеологизмнің ішкі формасы.
Фразеологизмдер халықтың ассоциативті – образды ... ... ... ұлт менталитетін көрсететін, ұлттық-мәдени коннотация мазмұнын
білдіретін тілдік таңбалар болып табылады. Фразеологизмдердің ... ... ... ... өзі ... ... когнитивтік
игеру көзі болып саналады. Коннотация, басқаша айтқанда, ... ... ... ... көп ... ... қызметін атқарады,
сондықтан да қоршаған ортаны сезіну, қабылдау әр ... ... ... ... әлем ... ... ... ұлттық
ерекшелігі айқын көрінеді.
Фразеологизмдер тілдік қызметі, құрылымы тұрғысынан номинативтік
және ... ... деп ... ... жеке ... ... жүре алады, синтаксистік жағынан
сөйлемнің бір мүшесі болып қызмет атақарады, ал ... ... ... қасиетінде. Басқаша айтқанда олар зат пен құбылысты бейнелі
түрде атайды. Бұл жөнінде компаративті ... ... ... ... ... тілде таңбалануы жалпы адамзат
танымымен, адамдар тәжірибесі мен ... ... ... ... болады, яғни олар жоғарыда аталған функциялармен қатар аталымдық
қызметте де жұмсалады. Аталым ... – уәж, ... ... уәждем,
уәжді, уәждемелі, уәжділік ұғымдарымен тығыз байланысты. ... ... уәж ... тілдік санасында қабылданып, сөз мағынасын құраушы негіз
болады. Қазақ тілінде теңеу мағынасын ... ... ... ... ... ... негіз болған уәждік белгілері бойынша
олардың бірнеше уәжділік түрлерін ... - дей ... ... уәжділіктің соматикалық ұғымдармен (бес
саусақтай, көзіндей көрді), ... ... ... ... ... ... ... төрт түлік мал атауларымен байланысты
түрлерін көрсетеді [12, 181].
Біздің зерттеуімізде қазақ ... ... ... ... ... түрлері анықталып отыр: салт-
дәстүр, материал мен оның сапасы, жасалу технологиясы, түр-түс, ... ... ... ... ... фразеологизмдер. Табиғаттағы
заттар мен жасанды заттар да бір-бірінен формасы арқылы ажыратылады. Адам
танымының осы бір ... ... ... қалыптасқан
фразеологизмде айқын байқалады. Олардың басым көпшілігі адамды сипаттауға
қолданылады. Мысалы: айбалтаның сабындай – ... ... ... ... – үлкен басты. Тура мағынасында «басы шелектей» деген ұғымды білдіреді.
Шелек ертеде бақырдан (мыстан) жасалған. Шелектің ... ... өзі ... ... шыққан. Бұл фраза басы бақырдай түрінде де
жұмсалады. Азу тісі ...... ... ... балғадай – жұп-
жұмыр, толық, етженді. Біз мұрын – мұрнының ұшып ... ... ... ... істі – ... ... ... ісіп кетті (білеу - қайрақ,
жұмырлау келген, құралдың ... ... ... Тана көз - үлкен әрі
жайнап тұратын мөлдір көз (тана – түркі ... ... ... ... ақық түйме).
Бір қалыпқа соққандай //Бір қалыптан шыққандай – бір-бірінен
айнымайды, ұқсас. Қалып – ... ... бір ... ... ... ... ... құйма қалып, темір шыбықтарынан басына ою, бедер салып
жасаған соқпа қалып деген түрлері бір үлгі – ... ... ... пайдаланылады. Оймақ ауыз – кішкентай ғана ... ... ... – қазақ ұғымындағы сұлулық өлшемдерінің бірі.
Сымға тартқандай – ... ... ... ... ауыз ... бұл
фразеологизм қыз-келіншектердің сұлулығын бейнелеу үшін жиі ... ... әрі ... ... ... тартқан күмістей формасында
кездеседі. – Сымға тартқан күмістей Он саусақтың саласы («Қыз Жібек», ... Сым сөзі ... екі ... ... ... 1. ... ... созатын қалып; 2. қалыптан шыққан жіңішке металл (алтын, күміс,
жез) жіп, талшық. Атаудың бұл мағыналары ауыз әдебиеті ... ... және ... ... ... ... ... ол сұлулықты
бейнелеуге қызмет етеді: - Белі нәзік талып тұр, ... ... ... ... ... тұр ... эпосы, 1957, 24-б.).
2.3. Салт-дәстүрге байланысты уәжделген фразеологизмдер. ... ... ... орын ... ... зат, бұйымдар атқаратын
қызметіне, белгілі бір наным-сенімге т.б. ... ... ... ... ... құлағын қағып қойған ат – о баста қойылған есім. Әр
отбасының ... ... ... ішетін қазанды халық қастерлеп, жеті
қазынаның бірі деп есептеген. ... ... ас ... әрі ... да болар, қазан-ұрпақ жалғасуы мен отбасы берекесінің символы
болып ... ... орай ... ... деп ... ... мен
қара мылтықтың «қасиетті жетінің» қатарында айтылуы тегін ... ... ... қара ... сары ... ... ... тәрізді сөз орамдары
жайдан-жай айтылмаған. Қазақтың ертегі, жырларында алтын ... ... ... деректер кездеседі. Мысалы:
Сөз тыңда құлақ салып, балам, маған,
Астында дарияның алтын қазан.
Әкелсең сол ... ... ... Күнсұлуды қосып саған («Құламерген»).
Академик Ә.Марғұлан бұл сюжетке ерекше назар аударып, онда ... ... ... ... ... жырында теңіз астынан қазан
іздеу – тайпалар демократиясының бірлігін сипаттайды. Қазан-шаңырақ сияқты
бүтіндіктің белгісі. Ол құрыса, ел де құриды. Оның ... ... ... ... темірге табынудың бір түрі. Тәуке ханның аңызында жолығатын
«қара қазан», «қара мылтық алу» - жаудан кек ... ... ескі ... ... бойынша бұрын жауласқанда «шаңырақ», «қазан» сындырып кек
алудың орнына енді оны сындырмай, жәбір көрген жаққа сол ... ... ... ... ... басқа ыдыстарға қарағанда қазақ тұрмысы мен ... ... ... ... ... оның ... тіршілік құралы болуымен
байланысты. Қазақ дастарханына түсетін тағамдардың ... да ең ... ... ... ... жай ғана қазан демей, оны қара қазан деп
қастерлеп айтады. Бұл ... қара сөзі ... ... ... деген
ұғымды білдіреді. Ұлттық әлеуметтік тарихи ... ... ... орны бар. ... сындыру – отбасын ойрандаудың, қазанын төңкеру –
аштықтың, масқаралаудың белгісі. «Жеті ... өлім ... ... жеті айып ... ... оның ...... қазан төлеуі» деп
аталған.
Тіліміздегі «Бақыр қазан қайнаса, бәріміздің бағымыз», «қазаны
бөлектің қамы бөлек», «қазаны ... ... ... ... еркі
бар, қайдан құлақ шығарса», «қазансыз алтын ошақтан, қара сулы мосы артық»
тәрізді мақал-мәтелдер оның халық өміріндегі ... ... ... ... о бастан-ақ қасиетті, киелі деген ұғымға, үлкен мәнге ие екендігін
аңғартады.
Дүкен ұстады – ұсталықпен, ... ... ... ... – ұста іс ... ... ... шатыр, лапас тікті.
Дүкен – ұстаның жұмыс істейтін, құрал-жабдықтарын ... ... ... ... байланысты көшпелі дүкен де, тұрақты дүкен де болған.
Көшпелі дүкенді шыбықтан тоқып, шошала тәрізді етіп ... ... ... ... ... ... орнына кей жағдайда киіз үйді де, пайдаланып,
құрал-жабдықтарын соның ішіне орнатып, сонда сақтаған. Ал ... ... ... ... соғылған үй түрінде болған. Дүкенде міндетті
түрде металды шоқта қыздырғанда оған жел беретін көрік ... ... кей ... ... ... үй деп те ...... тілдеріне араб тілінен енген сөз. Араб тілінде дүккән ... ... ... 2) ... шеберхана. Кейбір түркі тілдерінде дүкен осы
мағынасында және «өрмек», «тоқу аспабы» ... да ... [4, ... бір не ... адам да істей береді. Кейбір ұсталардың
шәкірттері болады. Шәкірттер жұмыс тәсілін айлап-жылдап ... ... ... ... ... ... Ұста жұмысын шәкірттеріне
тапсырғанда, бір жаққа жүрерде олардың тәжірибелі ... ... ... ... Бұл ... басшылық жасаңыз, бас-көз болыңыз» дегенді
білдіреді.
Дүкен майлау – дүкен құрып, іске ... ... ... ... бір мал ... ... ... шақырып, ас беру,
сыйлау салты. Бұл әдет діни ұғымға байланысты ... ... ... ... күн ... ұста, зергерлер дүкен құрған күні мал ... ... ... ... ... дұға ... ырым ... болған. Малдың
қанын дүкендегі құрал-жабдықтарға жағып шыққан. Осы салт ... ... ... деп ... ... әдет ... ... халықтарында да
кездеседі. Халық түсінігінде дүкен – ... ... Онда ... ... да қасиетті саналған. Кейбір халықтардың дәстүрінде дүкен ... ... қылу орны ... ... ... ... жағдайларда
өз бұйымдарын есікті жауып алып, ешкімге көрсетпей ... ... ... жатқан затты біреу-міреу көріп қойса, ол бұйым (мысалы қылыш, білезік
т.б.) «киесінен, қасиетінен айырылады», «қасиеті төмендейді» деп түсінген:
- ... ... ... ... ... шықпайды енді. Жабық дүкенде соқпаған
қылышта не қасиет қалсын, - деп шын ренжіп, Арыстанға ... ұста ... ... ... ... Жусан мен гүлдер. Алматы, 1981, 22-б.).
Тұрмыстағы орны мен осындай ұғым-түсініктерге ... ... ... бірі деп ... кісе ...... ... сыйынып жалбарынды, тілек
тіледі. – Сарыбай хан екен табында енді, Бәйгіден жүріп ... ... ... сары Аллаға қойын айтып, Мойнына кісесін сап жалынды енді (Қозы Көрпеш –
Баян ... жез ... ... жасалған қалталы белбеу кісе
деп аталады. Кісенің қын, қынап (пышақ, қанжар, қылыш салынады), ... оғы ... ... ... ... ... (қан ... пышақ), дәндәку (шақпақ тас, от ... ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлшектері болады. Кісенің осындай
бөлшектерінен оның ертеде батырлардың, аңшылардың ... ... ... ... болғаны, ер адамдарға арналған бұйым екендігі
көрінеді. «Кісі болар бала ... ... ... ... да ... ер
адамдар үшін қаншалықты маңызды болғанын аңғартады.
Кісенің тіліміздегі ... ...... ... бұл ... ұмыт бола ... Қазіргі көпшілік қауым оның мағынасын түсіне
бермейді. Ауызекі сөйлеу ... де ... ... ... ... кісе сөзі ... шығармаларында ғана кездеседі: -
Базаралы үлкен кісесі бар күміс белдігін белінен шешті ... ... ... ... кісе ... ... ... «киімнің
қалтасы» мағынасында жұмсалады. Мысалы, қырғыз тіліндегі кисе атауын К.К.
Юдахин иран ... ... сөз деп ... [13, 389]. Оның ... ...... (былғарыдан) тігілген белбеудің ... ... ... ... тұрмыста кісені адамдар қиыншылық көргенде, тәңірге
жалбарынғанда белден шешіп, мойнына салатын ... ... ... ... ауыз ... ... ұшырасады: - Ақбоз атты шалғанда,
Мойнына кісе салғанда, Баба ... ... абыз ... бата ... (ХV –
ХVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы, 109-б.).
Ертеде біреудің қазасын естіртуге барған ... ... адам да ... ... ... ... салып алған. Сонымен, мойынға кісе ... ... ... қиыншылықтың белгісі болған. Ол ... кісе ... ... ... ... тәрізді фразеологизмдерде
сақталып қалды.
Қазақ салтында кісені малға тағу әдеті де болды. Бураға шөгеріліп
кеткен түйе ... ... ... ағызып жібермесін деген ырыммен ... кісе ... ... Осындай төлін ағызып жіберетін түйеге көшіп-
қонғанда, кіре ... ... ауыр жүк ... Мұны ... түйе ... [14, 68].
ХIХ ғасырдан бастап қазақ ... ... ... ... ... салмай, алтын-күміспен әшекейлеп жасайтын болды.
Сондықтан оның байырғы мағынасы мен ... ... ол ... ... ... көмескілене бастады.
Тіліміздегі фразеологиялық сөз оралымдарының бір тобы құда болу
салтына, той-мерекеде ... ... ... ... ... келеді. Олардың біразы зергерлік атауларының ұйтқы болуынан пайда
болған.
Сырға тағар. ... ... ... құда болу салты айрықша
орын алғандығы белгілі. Әдетте, қызды бесіктегі кезінде немесе ол бой ... ... ... Егер екі жақ ... ... ... ... ұлдың ата-анасы қыздың бесігін кертіп белгі салған. Бұл ғұрыптың
бесік-керті, бесік кертпе деп ... ... Өсе келе ол қыз ... қыз деп ... Егер қыз бой жете ... ... атастырылса, оның
құлағына жігіт жағы сырға таққан. Бұл рәсім ... ... ... тағу ... «Қалыңдық» мағынасындағы сырғалы қыз немесе сырғалы ... ... ... ... ... де ... сырғалды деп атайды. Осы
әдетке қатысты қырғыз тілінде сөйке салды тіркесі жұмсалады. ... ... ... ... ... ... ... әке-шешесі қыздың үйіне
алғаш рет келген кезде ... ... ... ... алып ... ... Оның жанында басқа да сыйлықтары болады [13, ... ... ... той ... Бұл той ... ... де ... деп аталған.
Этнографиялық деректер бойынша, көптеген түркі халықтарында
қыздардың құлағын ... ... ... қою өте ерте ... басталады. Баласы
тұрмай жүрген ата-аналар қыздың құлағына 3 жасқа дейін де тесе ... ... ... да ер ... ... қас күштерді шатастырамыз
деген түсінікпен сырға таққан. Бала ер жеткенде оның ... ... той ... сол той ... ... ... құлағынан сырғасын
алады. Қазақта осы тойды сырға той деп атаған.
Қазақ дәстүрінде қызға ... ... ... ... да ... ... ... бір шоқ үлпілдек қауырсыны /, ... ... ... ақық ... моншақ т.б. әшекей бұйымдары қолданылады.
Сондықтан қазақ тілінде ... ... ... ... ... деудің орнына «үкі
/тана, моншақ/ тағып кетті» деп те айта берген. Кей жерде «жіп ... ... ... ... ... заттармен бірге күйеу баланың ата-анасы
тарапынан қыздың ата-анасына берілетін сый-сыяпаты қоса жүреді. Ол сыйлық
мал немесе ... ... ақша ... беріледі. Күйеу жағының осындай
сыйлықапару кәдесі алғашында құда түсу рәсімін білдіретін атаулармен ... аяқ, ... ... тана ... құлақ моншақ тәрізді фразеологиздер
пайда болған. Ертеде, құлақ ... деп ... ... ... диалектісінде сырғаның бір атауы құлақ мончок [13, 532].
Шеге шапан. Салт ... құда тұсу ... қыз ... ... ... ... арқылы жігіттің әкесі сыйлық беріп жіберген. Ол қарғы бау
деп аталған. Этнограф А.А. Диваевтың көрсетуінше жаушы ... ... ... екен, бізде сұңқар бар екен» деп бастайды. Қыздың ата-анасы келісетін
жағдайда қалың мал ... де ... ... қыз ... ... ... Қыз әкесі оған «уәдеміз шегедей мықты болсын» деп шапан кигізеді.
Кейде шапанның ... ат ... Қыз ... ... мұндай сый шеге
шапан, шеге ат деп аталған.
Қылауы түспеген құда. Құдаласқанына көп ... ... жаңа ... құда» мағынасын аңғартатын қылауы түспеген құда тұрақты ... ... ... ... қылау сөзінің ұсталар тіліндегі мағынасы
– «өткірлегеннен кейін кескіш құралдардың ... ... ... өте ... ... ... әдетте, былғарыға жанып кетіреді. Олай ... жүзі ... ... тез ... ... орай ... ... алу деген термин қолданылады. Жалпыхалықтық тілде қылау
«өте ... ... ... ... ... Мысалы: қар қылаулап
тұр; «Қар қылаудан өсер, бала сылаумен өсер» /Мақал/. Қылау сөзі ... енді ғана ... ... жүзі ... да ... Қылыш,
ұстара т.б. өткірлігін байқау үшін олардың жүзіне қыл ... ... ... ... оны шын ... ... деп ... Тіліміздегі қылауына
қыл түспеген фразеологизмі қолөнерінде қолданылатын осы әдіске орай
қалыптасып, «әлі ... қыл ... та ... ... ... ... тура ... ауыспалы «жаңа» деген мағынаны білдіреді.
Қазақ халқының ұлттық ойын түрлері ... ... ... ойындары» атты еңбегі т.б. зерттеушілердің тоғызқұмалақ, ат спорты,
күрес т.б. ... ... ... мақалалары бар. Халық ойындары
шілдехана мен қызойнақтың, бастаңғының, серненің, сірге мөлдіретердің, ... ... ... ... ... көңілін көтеруге, жастардың бір-
бірін жақынырақ біле түсуіне, ептілікке, ... ... ... т.б.
баулуға қызмет еткен. Ойындардың тәрбиелік, ... мәні ... ... ... ... сай ... ... мәселен
бәйге, қыз қуу, көкпар, балуан күрес, күміс алу, тоғызқұмалақ т.б. қазіргі
күнде спорттық ... ... еніп ... ... ойын ... ... қолөнер бұйымдарын, зергерлік бұйымдарды пайдалана отырып ... ... ... болған.
Сақина алмақ. Бұл фразеологизмнің этномәдени мазмұнын былайша
түсіндіруге ... ... ... екі ... ... ... Олар қыз-
жігіттерді араластырып отырғызып бір қыздың аузына сақина жасырады. Ойын
жүргізушілер ол ... ... ... жігітін өзіне шақыруды бұйырады.
Шақырылған жігіт қыздың алдына ... ... ән ... ... Сосын
қыздың аузынан сақинаны ернімен алып, оны сол күйінде /өз аузынан/ басқа
қызға береді. Ол қыз да ... ... ... ... ол ән салған соң яки
басқа өнер көрсетіп, жұрттың көңілін ... соң ғана ... ... ... сақинаны қыз аузынан тек ернімен алуы шарт. Ойын осылай
жалғаса береді. Басқарушылар ойын ережесінің бұзылмауын ... ... ... жол ... ... ... байқалса, кінәлі ойыншыны
есілген арқан, белбеумен арқасынан ұрады, жазалайды. ... ... ... түрі ұмыт ... ... ... тіпті ойналмайтын болып кеткен.
Мұндай ойынның болғанын қазіргі оқырман кейбір көркем ... ... ... ... ғана ... ... Дауысы шөп ете ... ... қыз ... сақина алған. Сүйгізген қыз ... ... ... ... ... 4-т., 1956, 139-б.).
Теңге алу. Ас пен тойда, ұлы жиындарда ат бәйгесінен кейінгі
кезек балуандар күресі мен ... алу деп ... ... ... ... ... қымыз не шұбат толы шараның ішіне алтын не күміс теңгелер
тасталады. Шарт бойынша теңгені ... ... тек ... тауып, тістеп
алу шығу керек. Көзін жұмып, басын қымызға тығып, тауып шыққан адамға осы
теңге сыйлыққа ... ... бұл ойын ... ішек-сілесін қатырып,
жұрттың көпке дейін көңілін сергітеді. Осы ойын туралы кезінде А.Левшин,
А.Янушкевич т.б. зерттеуші, ... да ... ... ... ... ... ату, белбеу соқты, күміс алу, ... салу ... ... ... сөз болады.
2.4. Жасалу технологиясына байланысты уәжделген фразеологизмдер.
Шеберлер зат, ... ... ... ... ... етеді.
Материалдарды өңдеуге ... ... ... ... ... ... (күміс жалату, күміспен қаптау), сымға тарту
(металды жіңішкерту), суару (металды шынықтыру), ... ... ... ... т.б. тәрізді атаулар бар. Сонымен бірге жасалған бұйымдардың
халық арасында айтылатын, ... ... ... ... ... бар.
Фразеологиялық қорда бұйымды дайындау технологиясын ... ... екі түрі де ... ... мен зергерлер тілінде дәнекерлеу сөзі қолданылады. ... ...... ... ... бір-біріне ұстату,
біріктіру”. Дәнекерлеу үшін ... ... ... ... ... (қоспасын) дайындап алады. Қажет кезінде осы дәнекерді отқа
қыздырып, екі бөлшектің түйіскен ... ... ... ... ... бір-бірімен ұстасып, жабысып қалады.
Алтындай шайып, күмістей еледі – қадірледі, ... ... ... ... ... ... булау, алтын шаю, алтын буына шаю
тәрізді атаулар қолданылады. Мұндай атаулар ... ... ... ... алу ... орындағанын, яғни “затты ерітіндіге малып,
шайқап алу” мағынасын білдіреді. Ал, өзбек зергерлері ... ... ... тәсілді қолданған. Темір, шойын бұйымдардың беті
аптауға келмейді. ... ... үшін ... күміс қақталуы керек, содан
соң ғана алтын жалатып әшекейлеуге болады. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... деген мақал алтынмен әшекейлеудің ... ... ... жасыған жездей, жүзікке қас қондырғандай, көрігі
басылды (сабасына түсті), аршыған күмістей (таза, ... ... ... суын алу (кескіш құралдардың жүзін от пен суға алма-кезек
салып отырып суару), темірден ... ... т.б. ... ... ... ... ісіне орай пайда болған.
2.5. Заттың қызметіне байланысты уәжделген фразеологизмдер. ... ... ... ... орай ... ... ... отырып анықтауға болады. Мәселен, тілімізде
шаужайдан алды тұрақты ... ... ... ... деген ұғымда,
шаужайдан қақпады фразасы “жолына бөгет жасамады, бетін ... ... ... ... ... сөзінің мағынасын бүгінде
екінің бірі біле бермейді.
Шаужай – ауыздық пен сулық арасына бекітілген, ұзындығы ... ... ... жабдықтың аты. Ат басына жүген салынғанда, шаужай екі езуге кесе-
көлденең түсіп, сулық пен ... ... ... ... ... ... де, ... түрі де болады.
Шаужайлы жүген мініс атын ... ... ... Тізгіннің бір
жақтауынан бұра тартқан шаужай ат ... ... ... да, жақ
сүйекті қысады. Соны сезінген ат сыңар езулемей тез бұрылады.
Біреу сөйлеп отырғанда, екінші біреудің кес-кестеп “жә, жә, ... ... ... ... ырқы байқалса, сол шектеуді тілімізде шаужайлау деп ... ... ... ... дерек жоғарыдағы фразеологизмнің
қалыптасу төркінінің қайда жатқанын анықтауға септігін тигізеді.
Арбаға жегілген көлікті бағыттап, жүргізіп ... ... ұзын ... ... ... Ал делбе қақты тіркесі тура мағынасында “делбемен ... ... ... ... ... ... ... байланысты
“сыйлау, көңілін аулау” мағынасында қолданылатын бейнелі сөз ... ... Сол ... өз табағын өзіне тартты (істегенін алдына келтірді),
тізгінін тартты (бойын тежеді, аптығы ... ... ... ... жүгенсіздікке салынды (бетімен кетті, әдепсіздік ... ... ... ... сөз ... Материалына байланысты уәжделген фразеологизмдер. Байырғы тұрмыста
бұйым жасауға материал ретінде қолданылатын ... тас, ... ... ... ... ... т.б. бәрі де ... қолымен өңделіп, әрбір
материал түрінен сан алуан бұйым түрлері ... ... түрі ... ... жасалған зат түрлері ... ... ... ... ... ... ... т.б. түрлі сапа-
белгілері фразеологизмдерде сақталған. Мәселен, ... ... ... ... ... “Алтынды тот баспайды” дейді. Демек, ... ... ... аса төзімділігінен өте жоғары бағаланған. Уәжі
материалға байланысты фразеологизмдердегі бағалауыштық мән алтын ... ... ... ... жез ... ... бір нәрсеге көңілі толмауын
білдіреді), ... ... қасы еді ... қиналғанда сүйеу болар адам),
алтыннан ... ... ... (құрметті адам) т.б. тұрақты
тіркестерден байқалады.
Темір – қатты материал; оны ... де оңай ... ... осындай
қасиетіне байланысты темірге тіл, жаңқаға жан бітіретін (өте шебер,
бармағынан бал ... ... ... ... тәртіп), тепсе темір үзерлік
(күшті, мықты) т.б. бейнелі сөз орамдары ... Ал ... ... басқа элементтермен араласқан қорытпасы – жез ... ... ... ... жатады. Соған орай жұмсақ иленген теріні жасыған
жездей деп сипаттайды. Жұмыста қой ... ... сап ... ... ... ... тасындай, қайыстай қатты, диірменнің кесек тасындай
т.б. тұрақты тіркестердің уәжділігі баяндалады.
2.7. ... ... ... ... ... ... ... байланысты атаулар тура және ауыспалы
мағыналарда қолданылады. Бұл тараушада түр-түс атауларына ... ... ... ... шолу ... ... қолөнер бұйымдары мен
материалдарының түр-түсіне қатысты қалыптасқан фразеологизмдердің ішкі мән-
мазмұны сипатталады.
Ақ, қара түске байланысты ... ... ақ ... ... өзі ғана ұстайтын өткір балта. Ал отын жаратын жай ... ... ... Қазақ эпостарында болаттан жасалған семсер, қылыштар ақ алмас,
көк алмас деп сипаттама түрінде қолданылады. Ал ... ... ... ... ... ... өңделген күміс жарқырап тұрады.
Қақтаған ақ күмістей тұрақты теңеуінің шығуы күмістің осындай ... ... ... ақ ... деп те аталған. Ал қара ...... ... ... ... Қара сөзі ертеде “байырғы”, “қарапайым”, “көне”,
тәрізді ұғымдарды білдірген. Мәселен, қара мылтық деп түсі ... ... ... ұсталары жасаған қарапайым, күміспен әшекейленбеген түрін
атаған.
Көк сөзі де үнемі түр-түс ... ... ... Бұл ... ... ... ... “болат” тәрізді мағыналарда қолданылғандығы
көк темір көре ... ... ... қапы ... көк кірсін, қызыл
шықсын (ант, қарғыс мағынасындағы фраза) т.б.
Металдардың сапалық белгілерін аңғартатын, уәжі сары, қызыл түр-түске
байланысты ... ... бар: сары ... ...... ... ... алтынды сары деп қолдану да ... ... ... алтын, жезін (сары болып көрінген ... ... ... сарапшы айырады деген мағынада). Шеберлер тілінде сары алтын ... таза ... [16, 106]. ... ... білдіретін қызыл алтын (таза
алтын) фразеологизмінің де түр-түске қатыстылығы ... ... ... тіліндегі фразеологизмдердің бір тобы шығу
төркіні, пайда болу жолы ... ... ... бір ... өнер түріне
байланысты қалыптасқан. Мұндай фразеологизмдер туынды, астарлы мағынада
қолданылып затты, құбылысты, ... ... ... ... ... ... және ... Фразеологизмдер бойындағы ассоциативті
параллельдер түрінде көрініс ... ... ... ... жинақталған. Қолөнеріне байланысты қалыптасқан фразеологизмдерде
ғаламның тілдік бейнесі молынан көрініс тапқан. Мұндай фразеологизмдерді
тіл білімінен басқа ... ... ... отырып, кешенді зерттеу
арқылы олардың танымдық ... ... ашып ... ... ... ... ... Э. Заметки о резьбе по кости и камню у казахов ... XIX – ... XX ... // Труды института истории, археологии ... АН ... Том 18. ... ... 1963. – 103-121 ... ... С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Қазақстан, 1969. – 248
б.
3. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987. – 128 ... ... Р. ... ... тас ... ... Алматы: Типография
ОП, 2005. – 160 б.
5. Шойбеков Р. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. ... ... 1991. ... ... ... Ө. ... ... Рауан, 1995. – 112 б.
7. Шоқпарұлы Д., Дәркембайұлы Д. Қазақтың ... ... ... 2007. – 272 ... ... І. ... тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы: Ғылым,
1977. – 712 б.
9. Кәмалашұлы Б. Қазақ халқының дәстүрлі ... ... ... 2004. ... б.
10. Уәлиұлы Н. Фразеология және тілдік норма. Алматы: ... ... 1999. – 128 ... ... Ж. ... лексиканың ұлттық сипаты. Алматы: Ғылым, 1997. –
272 б.
12. Айдарбек Қ. Фразеологизмдер, тұрақты теңеулер құрамындағы ... // ... ... ... жж.) ... Арыс, 2007. –
177 – 181 бб.
13. ... К.К. ... ... ... ... ... 1965. – 973 ... Жанәбілов Ш. Қазақша мал атаулары. Алматы: Қайнар, 1982. – 150 б.
15. Бабалықұлы Ж. Ер-тоқым // Ер қанаты. Алматы: ... 1987. – ... ... Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы: Мектеп, 1980. – 128 б.
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған материалдар:
1. Қолөнер ... ... ... ... ... фразеологизмдер // «Профессор Ф.Мұсабекова және тіл білімі мен
әдістеме мәселелері» атты ... ... және ... ... ... 2009, 10 - ... – 89-91 ... Ершілік өнеріне байланысты ... ... және тіл ... мен ... мәселелері» атты Халықаралық
ғылыми-теориялық және практикалық конференция ... ... ... - ... – 86-88 ... ... ... қалыптасқан фразеологизмдер // «ХХІ
ғасырдағы жоғары кәсіби білімді мамандар ... ... ... және ... ... ... ... Шымкент, 2009, 23-25 - сәуір. – 57-62 бб.
4. Үйге байланысты фразеологизмдердің анымдық ... // ... №1. – 138-144 ... ... концептісіне қатысты фразеологизмдер // ... ... ... ... ... Тіл, әдебиет сериясы,
2009, №2. – 85-90 бб.
6. Қолөнеріне ... ... ... ... // ... 2009, №2. – 153-159 бб.
7. Қолөнеріне байланысты қалыптасқан фразеологизмдердегі ... ... // Тіл және ... Тілдің антропоөзектік
парадигмасы. Профессор Ж.А.Манкееваның 60 жылдығына арналған ғылыми-
теориялық ... ... ... 2010. – 287-290 ... Номинативті фразеологизмдердегі «өнер» концептісінің көрінісі // Әл-
Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... 2010. – 61-63 ... Е З Ю М ... автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата
филологических наук по специальности 10.02.02 – казахский язык
Ержанова Зохре
Этнокультурный аспект фразеологизмов, связанных с декоративно- ... ... При ... ... ... ... парадигме помимо языковых фактов во главу угла ... ... ... с ... с традиционной этнической
култьтурой, обычаями и ... ... ... ... ... предопределяется тем, что ... ... ... ... ... с ... видов декоративно-прикладного искусства, закодирована объемная
лингвокультурная информация, отражающая основные ... ... ... и духовно- ценностные ориентиры казахов.
Актуальность ... ... ... ... ... осмысления языковых ... ... в ... ... так как до ... ... ... и богатейший языковой пласт казахского ... ... ... ... не ... объектом специального научного
исследования.
Цели и задачи исследования. Целью ... ... ... потенциальных возможностей, специфики языковой картины ... ... ... ... нашедших яркое отражение ... ... ... ... ... связанных с декоративно-
прикладным искусством. Поставленная цель и ... ... ... ... задач:
– дать этнолингвистическое описание видов ремесел и ... ... ... развитию
соответствующего фразеологического фонда казахского языка;
... ... ... с ... ... ... ... и устойчивых языковых оборотов;
– раскрыть и ... ... ... и ... ... ... фразеологизмов;
– указать место фразеологизмов, связанных декоративно-прикладными
видами искусства, в создании объективной и ... ... ... ... определить духовно-ценностный и эстетический потенциал
социокультурного, ... ... ... и ... ... ... с ... искусством.
Объект исследования. Языковые единицы, фразеологические ... ... ... с ... видов декоративно-прикладного
искусства.
Предмет исследования. Историко-лингвистические основы формирования
фразеологизмов, ономасиологическая и этнокультурная ... ... ... ... единиц, связанных с наименованиями ... ... ... искусства.
Новизна и научные результаты исследования. Декоративно-прикладное
искусство ... в ... ... ... ... ... искусствоведов, а также языковедов. Однако по сей
день роль декоративно-прикладного искусства в образовании ... ... ... в этнокультурном плане, не нашла четкого
определения, так как не были ... ... ... ... ... ... тем, что значительная часть
фразеологического корпуса казахского языка образована ... на ... ... ... искусства. Лингвокультурная,
этнолингвистическая и ономасиологическая интерпретация фразеологизмов
данной ... в ... ... ... ... ... и ... достичь следующих результатов:
– на основе анализа исторических, архивных данных, свидетельствующих о
существовании ... ... ... ... с ... ... ... факты, отражающие декоративно-прикладное искусство;
– определены пути формирования и образования фразеологизмов, связанных
с декоративно-прикладным искусством, а также выявлены их ... ... ... ... ... признаки, на основе которых были образованы
фразеологизмы, а ... дана ... их ... ... ... и ... связей между ними;
– выявлены место и роль фразеологизмов, связанных с наименованиями
видов ремесла ... ... в ... ... ... в целом, и, фразеологической базе, в частности;
– на основе анализа этнокультурной семантики фразеологизмов, связанных
с наименованиями декоративно-прикладного ... ... ... них ... ... ... ... и поведенческие стереотипы, духовные ценности казахского
народа.
Методы и приемы ... В ... ... ... ... классификации, методы сравнительного,
лексико-семантического и диахронно-синхронного анализа, а ... и ... ... ... ... ... ... и выводы
диссертационной работы в определенной степени способствуют ... базы ... ... ... в ... ... такие категории как язык ... язык и ... язык и ... язык и ... Вносят вклад
для дальнейших научных изысканий в развитии теоретической и ... и ... ... ... быть ... при ... ... спецкурсов в высших учебных заведениях по лексикологии,
фразеологии, этнолингвистике, ... ... ... ... ... ... ... быть
использованы при подготовке ... ... и ... по ... в ... составления толковых, фразеологических словарей.
Основные положения диссертации, выдвигаемые на ... ... ... ... с ... ... богатейшим бесценным пластом этнической культуры, в
которой ... ... ... ... об ... об эстетических представлениях и духовных приоритетах
казахского народа;
– лингвокультурная семантика фразеологизмов, связанная с ... ... ... ... ... языка и человека,
национальной культуры и этнического сознания, объективно отражают языковую
картину мира народа;
– усвоение ... ... ... ... ведут к усвоению, расширению системы ... ... что, ... ... ... ... духовно-интеллектуального уровня,
укреплению национального менталитета подрастающего ... ... ... ... с декоративно-прикладным
искусством, отличаются четкой идиоэтнической ... ... ... ... что ... в эпоху глобализации
в современном мире. Так как они ... в ... ... ... ... то ... ... ономасиологический и
мотивационный аспекты их содержания;
– в образовании фразеологизмов, связанных с ... ... ... ... ... связанные с обработкой
металла, дерева, камня и кожи;
– в лингвокультурной ... ... ... ... опыт ... ... в ... о полезных ископаемых,
предметах быта, ... ... ... ... ... ... фауной и флорой, а ... ... ... в прошлом.
Структура диссертации. Диссертация состоит из введения, двух основных
разделов, заключения и списка использованной работы.
Апробация ... ... ... и ... ... ... в ... международных, республиканских конференций и в 4
статьях в научных изданиях.
RESUME
on the dissertation for the competition of scientific degree of ... ... Sciences by the ... – Kazakh ... ... cultural aspect of phraseological units related
to decorative applied arts
Topicality of research. In the study of ... ... ... ... in addition to linguistic facts of paramount non-
linguistic essences associated with the outlook, with the ... culture, customs and ... ... patterns of people ... paramount. The topicality of research is predetermined by the fact ... ... units of the Kazakh language ... with the
traditional kinds of names of decorative applied arts, ... ... cultural ... ... the basic forms of life, ... and spiritual valuable orientations of the Kazakhs. The topicality of
research is also dictated by the ... of ... ... ... of ... and extralinguistic factors in ... of ... units, as up to this day, this powerful and ... ... of the Kazakh ... which has deep historical
roots, has not become the object of scientific research.
Aims and objectives of ... The aim of this study is to ... ... specific of the ... view of the ... mentality of the Kazakh people, which found reflection in ... of ... units of the Kazakh ... related ... applied art. The goal and the logic of the study ... ... of the following objectives:
- Give the ethnic ... ... for kinds of trades ... of decorative applied art, assisting the development of
relevant phraseological fund of the Kazakh ... To provide the lexical semantic ... to ... classes of ... units and ... ... To disclose and describe the main ... ... of ... that ... to the
formation of phraseological units;
- Indicate the place of ... units , related ... applied kinds of arts, in ... an objective
and an ideal linguistic view of the world;
- Identify the spiritual and valuable ... ... ... ... ethnic and cultural content of ... and ... ... turns, associated with
decorative applied arts.Прослушать
На латинице
 
Словарь - Открыть словарную статью
The object of research. Linguistic units, ... turns of ... language ... with the names of kinds of ... ... of ... ... and linguistic basis of formation of
phraseological units, ... and ... ... ... semantics and motvation of phraseological units associated with ... of trades and crafts of ... applied ... and ... research results. ... and applied art ... Kazakhs at various times became an object of research of experts ... art historians, and linguists. However, till nowadays the ... ... applied arts in the ... of ... units, ... are informative in ethnocultural terms, has not found a ... because they were not the object of ... ... ... of the research stems from the fact that much of the ... of the Kazakh language is formed on the basis of the names ... applied art kinds. ... cultural, ethnic linguistics and
onomasiological interpretation of the ... units of the ... ... paradigm also ... the novelty of the study ... to achieve the following results:
- On the basis of analysis of ... archival fact of ... of a rich material culture of Kazakhs since ancient times, ... ... facts that reflect the ... applied ... Were identified ways of formation of phraseological units related to
decorative applied arts, as well as their thematic and ... were ... Were pointed out ... signs on which basis were ... units, as well as were given the ... of ... lexical-semantic groups and system relations between them;
- Identified the place and role of ... units ... the names of kinds of craft of ... applied arts, in the ... ... of the Kazakh ... in general, and ... particularly;
-On the base of the analysis of ethnic cultural ... ... units ... with the names of ... applied ... ... encoded linguocultural information in them reflecting the
outlook, psychomental and behavioral ... ... values of ... people.
Methods and techniques of research. In the research were used ... ... ... ... methods, lexical semantic ... synchronic analysis, as well onomasiological and ... research ... ... ... of ... Results and conclusions of
the thesis to some extent contribute to the ... of the ... of ethnics and ... cultural ... ... in the ... link ... such as language and
deology, language and culture, language and nation, language and ... to further ... research in the ... ... and applied ... The results of the research can ... for lectures, special courses in ... by ... ... of ethnology, cultural linguistics, onomasiology,
cognitive linguistics. Proceedings of the work can also be used in ... of training manuals and programs by those ... in ... of making defining, phraseological dictionaries.
Key provisions of the work put forward on the ... ... lexicon ... with ... applied ... an ... wealth of ethnic culture, in which the system
of folk knowledge about reality, about aesthetic ideas and
spiritual ... of the Kazakh people ... ... ... of ... units related to
decorative applied arts, shows the inextricable connection between language
and man, national culture and ethnic consciousness, ... ... ... view of the world;
- Mastering the linguistic cultural content of those ... lead to ... the ... of ... ... ... ... contributes to the growth of spiritual and intellectual
level, the strengthening of the national mentality of the younger
generation;
- Kazakh ... units related to ... applied ... with clear ... ... ... reflecting national
identity that is important in an era of globalization in the modern world.
As they reveal in the ... essences and ... ... must be ... ... and ... aspects of their
contents;
- In the linguistic cultural semantics of phraseological units
collective experience of the people of many ... is ... in ... about ... household items, jewelry, human
interaction with society, nature, fauna and flora, as well as ... ... of the Kazakhs in the ... In the ... of ... units related to the decorative
applied arts, occupy an important place the trades associated with the
processing of metal, wood, stone and ... of the ... work. The ... work consists
of an introduction, two main sections, conclusion and list of literature.
Approbation of the work. The main ... and results of ... ... in the ... of international and national conferences
and in 4 articles in ... ... ... - ... словарную статью
Прослушать
На латинице
 
Словарь - Открыть словарную статью

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лингвомәдениет48 бет
Музыкалық қабылдау – әлеумет мәдениеттік және психологиялық-педагогикалық мәселесі. Музыкалық қабылдаудың түрлері4 бет
Студенттердің рухани-адамгершілік дамуына «Өзін-өзі тану» дәрісінің ықпалы3 бет
Қазақ тіліндегі әйел қолөнеріне байланысты халықтық лексиканың этнолингвистикалық сипаты22 бет
Қазақстанда табиғатты қорғау ғылым аспектілерінің орнығуы3 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Адам дамуының аймақтық аспектісі5 бет
Адам потенциялының даму аспектісі және оның көрсеткіштері12 бет
Адамдар санасына жарнама әсерінің теориялық аспектісі37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь