Тарихи ономастикалық кеңістік (Х-ХІV ғғ. түркі жазба ескерткіштері негізінде)

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі лингвистикада көркем мәтін түзудің маңызды мәселелерінің бірі көркем шығарманың ономастикалық кеңістігін қалыптастыру болып табылады. Осыған орай, көркем мәтін онимдерін зерттеу нысаны ретінде алған еңбектер санының артуы – заңды құбылыс. Жалқы есімдердің көркем мәтін түзудегі қызметін зерттеуде автордың ойын және мәтіндегі ақпаратты жеткізу мақсатында онимдік бірліктерді қолдануда автордың құқығы басты назарда ұсталады.
Көркем мәтін авторларының шығармашылық шеберлігін онимдерді мәтін түзу заңдылығына бейімдеп, олардың мәтін ішіндегі эстетикалық маңыздылығын аша түсуінен, қажетті ақпаратты жеткізуде, әртүрлі қызметте орынды пайдалана алуынан байқаймыз. Сонымен қатар жалқы есімдерді лингвистикалық және экстралингвистикалық факторлармен байланысты қарастырылатын тілдік құрал ретінде зерттеу онимдердің ерекше мәдени құндылық екендігін таныта түседі.
Поэтикалық ономастика – қазақ тіл білімінде көп зерттелмеген, тың саланың бірі. Осы бағыттағы зерттеулер түркі, соның ішінде қазақ тіл біліміндегі онимдердің құрылымдық таптастырылуын айқындауға; антропонимдердің, топонимдердің шығу тегін зерделеуге, олардың көркем шығармадағы алатын орнын анықтауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты тарихи ескерткіштердегі ономастикалық кеңістікті зерттеу тіл біліміндегі көркем мәтін ономастикасын жаңа қырынан талдап, жалпы көркем шығарма ономастикасымен салыстыра қарастырып, нақты тұжырым жасауда, ерекшеліктерін анықтауда маңызды. Орта ғасырда өмір сүрген философ, ақындар Ж. Баласағұн, Қ.А. Ясауи, А. Йүгінеки, Хорезми шығармалары – қазақ халқының тарихи-мәдени өмірінен ақпарат беретін құнды дүниелер. Олардың тілдік бірліктерді (соның ішінде онимдерді) шеберлікпен қолдануларынан «Құтты білік», «Диуани хикмет», «Ақиқат сыйы», «Мұхаббат-наме» шығармаларын қарастыра отырып, сол кездегі қоғамдық құрылым, мәдени құндылықтарды, қоршаған ортаны, аспан әлемін, өзіндік көзқарастарын т.б. авторлардың танымы арқылы анықтауға болады.
Ж. Баласағұн, Қ.А. Ясауи, А. Йүгінеки, Хорезмидің ономастикалық поэтикасының көркемдік ерекшелігін ашу ақынның көркем-бейнелік ойлау қабілетін толық анықтау, оның адамзаттың дамуына, көркеюіне қосқан құнды үлесін айқындау дегенді білдіреді.
Жоғарыда айтылғандар түркітануда, соның ішінде қазақ тіл білімінде поэтикалық ономастиканы кешенді ғылыми зерттеуді қажет ететін жеке сала ретінде қалыптастыру қажеттілігін айқындайды. Сонымен қатар орта ғасыр, тарихи поэтикалық шығармалардың ономастикалық кеңістігі қазақ тіл білімінде кешенді зерттеу нысаны болған емес. Бұл жайттар диссертациялық жұмыс тақырыбының өзектілігін айғақтай түседі.
Зерттеу нысаны. Жұмыстың міндеттерін шешу мақсатында зерттеуге «Құтты білік», «Диуани хикмет», «Ақиқат сыйы», «Мұхаббат-наме»
        
        ӘОЖ  811.512.1'373.2
Қолжазба құқығында
ИМАНБЕРДИЕВА СӘУЛЕ ҚҰРМАНБАЙҚЫЗЫ
Тарихи ономастикалық кеңістік
(Х-ХІV ғғ. түркі жазба ескерткіштері негізінде)
Мамандығы – 10.02.06 – ... ... ... ... ... алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды
|Ғылыми кеңесшісі: |филология ғылымдарының докторы, |
| ... Г.Б. ... |
| | |
| | ... ... |филология ғылымдарының докторы, |
| ... Е.Ә. ... |
| | |
| ... ... докторы, |
| ... В.У. ... |
| | |
| ... ғылымдарының докторы, |
| ... Ш.Ш. ... |
| | ... ұйым: |Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті ... 2010 жылы «9» ... ... ... ҚР БжҒМ ҒК
А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ... 10.02.06 – ... және 10.02.02 – ... тілі мамандықтары бойынша филология
ғылымдарының докторы ... ... алу үшін ... қорғайтын
Д 53.38.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы ... ... ... 2010 ... «9» ... ... ... хатшысы, филология
ғылымдарының ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Қазіргі лингвистикада көркем мәтін
түзудің маңызды мәселелерінің бірі ... ... ... ... ... ... Осыған орай, көркем мәтін онимдерін
зерттеу нысаны ретінде ... ... ... артуы – заңды құбылыс. Жалқы
есімдердің көркем мәтін ... ... ... ... ойын және
мәтіндегі ақпаратты жеткізу мақсатында онимдік бірліктерді қолдануда
автордың құқығы басты ... ... ... ... ... шеберлігін онимдерді мәтін түзу
заңдылығына бейімдеп, олардың мәтін ... ... ... аша
түсуінен, қажетті ақпаратты жеткізуде, әртүрлі қызметте орынды пайдалана
алуынан байқаймыз. ... ... ... ... ... ... факторлармен байланысты қарастырылатын тілдік құрал
ретінде зерттеу онимдердің ерекше мәдени құндылық екендігін таныта түседі.
Поэтикалық ономастика – ... тіл ... көп ... ... ... Осы ... зерттеулер түркі, соның ішінде ... ... ... ... таптастырылуын айқындауға;
антропонимдердің, топонимдердің шығу ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты
тарихи ескерткіштердегі ономастикалық кеңістікті зерттеу тіл біліміндегі
көркем ... ... жаңа ... ... ... көркем шығарма
ономастикасымен салыстыра қарастырып, нақты тұжырым ... ... ... Орта ... өмір ... ... ақындар Ж. Баласағұн,
Қ.А. Ясауи, А. Йүгінеки, Хорезми шығармалары – қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... бірліктерді (соның
ішінде онимдерді) шеберлікпен қолдануларынан ... ... ... ... ... ... ... қарастыра отырып, сол
кездегі қоғамдық құрылым, мәдени құндылықтарды, қоршаған ... ... ... ... т.б. ... ... ... анықтауға
болады.
Ж. Баласағұн, Қ.А. Ясауи, А. Йүгінеки, ... ... ... ... ашу ... ... ... толық анықтау, оның адамзаттың дамуына, көркеюіне қосқан құнды
үлесін айқындау дегенді білдіреді.
Жоғарыда ... ... ... ... қазақ тіл білімінде
поэтикалық ономастиканы кешенді ғылыми зерттеуді қажет ететін жеке ... ... ... ... Сонымен қатар орта ғасыр,
тарихи ... ... ... ... ... тіл ... ... нысаны болған емес. Бұл жайттар диссертациялық жұмыс
тақырыбының өзектілігін айғақтай түседі.
Зерттеу ... ... ... шешу ... ... «Құтты
білік», «Диуани хикмет», «Ақиқат сыйы», ... ... ... алынды, құрамында онимдік бірліктер кездесетін лексика-
фразеологиялық ... ... ... ақын-жазушылардың
шығармаларындағы онимдік бірліктердің қолданыстары, жалпы саны 3 ... ... ... жинақталды.
Зерттеу пәні ретінде тарихи ескерткіштердегі онимдік ... ... ... олардың мәтін ішіндегі қызметі,
прецедентті есімдердің қолданысы, қазіргі ... ... ... ... мен ... ... басты мақсаты – орта
ғасыр поэтикалық ескерткіштеріндегі ономастикалық кеңістікті ... ... ... мәтін ішіндегі қызметін анықтау, олардың автордың шығарма
идеясын жеткізудегі мәнін ашу, ... ... ... ... рөлін айқындау. Бұл мақсатты орындауда шешілетін
міндеттер топтамасы:
Міндеттердің бірінші топтамасы поэтонимдерді зерттеуге ... ... ... зерттелу бағыттарына ғылыми-анықтамалық шолу жүргізу;
• тарихи жазба ескерткіштердің ... ... ... ... ... айқындау;
• тарихи ескерткіштердің зерттелуіне шолу жасау.
Міндеттердің екінші ... ... ... ... ... ... тарихи ескерткіштердің ономастикалық кеңістігінің мазмұнын өзектік-шектік
қатынас негізінде анықтау және оның ... ... ... ... ... ... және атау түзу ... үшінші топтамасы тарихи ... ... ... ... ... ... жалқы есімдердің тура және қосымша қызметтерін айқындау;
• мәтін түзудегі автор қолданысындағы онимдердің уәжділік, ... ... ... ... ... ... табиғатын, мәтін ішіндегі
қызметін ашу.
Міндеттердің төртінші топтамасы ... ... ... ... ... ... ... зерделеуге бағытталған:
• тарихи ескерткіштердегі онимдердің қазіргі қазақ тіліндегі қолданысын
анықтау;
... ... ... ... ... және ғылыми
зерттеулер негізінде «концепт» терминіне анықтама беру;
• «Жаратушы» концептісінің лингвокогнитивтік құрылымын айқындау.
Зерттеу материалдары ... ... ... (Ж. ... ... (Қ.А. ... ... сыйы» (А. Йүгінеки), «Мұхаббат-наме»
(Хорезми) ... ... ... ... бірнеше нұсқалары, қазақ
тілінің көп томдық түсіндірме сөздігі, Бабалар сөзі ... ... ... ... (Алматы, 1-10 томдары), Фразеологиялық
сөздік (І. Кеңесбаев. ... 2007), ... және ... шығармалардан алынған тілдік деректер пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы – ... ... ... ... ... талдаудың алғашқы тәжірибесі. Ескерткіштердің
ономастикалық ... ... ... ... ... ... ... кезде адамның қызметіне қатысты жиі
қолданылатын ... ... ... т.б.) ... ... Диссертацияда топонимдер арқылы берілген кеңістік бейнесін
бірегейлендіруде шығармада анық көрініс ... ... ... ... ескерілді: жиі қолданысы, онимнің мәтіндегі алатын ... ... ... ... ... ... ... жазылған
жері т.б.). Онимдердің жасалу ерекшеліктерін анықтау ... ... ... атау ... ... ... ... бойынша атау ретінде ең алдымен белгілеудің мүшелік сипаттау
құралдары ... ... бұл ... құрылымға тән екені
дәлелденді. Шығарманың ... ... ... ... ... қолданылған прецеденттi есімдердің шығу тегi аясына қарай әртүрлі
болып келетіні мысалдар ... ... ... ... ... семантикалық предикат жағдайындағы құрылымдары
анықталды. Тарихи ескерткіштерде төрт ғасыр бойы ... ... ... ету үшін прецедентті есімдерді белсенді ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға талпынуымен
байланысты ... ... ... лингвистикада қалыптасқан
«концепт» терминіне қатысты анықтамаларды қарастыра отырып, материалды
зерттеу ... ... ... ... берілді. Тұңғыш рет
теонимдік ... ... ... талданып, құрылымдық типтері
айқындалып, ассоциативтік ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен тақырып ерекшелігіне
байланысты диахронды-синхрондық сипаттама, шығарма онимдерінің ... ... ... ... кеңістікті анықтауда маңызды болып
табылатын ... ... ... мен ... ... кеңістікті талдау үшін дескриптік әдіс, концептуалдық ... ... ... ... ... үшін ... ... әдістері, мәтінді талдау мен онимдік бірлік санын ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелері
көркем мәтін ономастикасын зерттеудің болашақ ... ... ... Диссертацияда қарастырылған өзектік-шектік қатынасты құрайтын оним
түрлерінен қалыптасқан тарихи ... ... ... ... ғылыми теориялық еңбектерге бағыт бола алады. Жұмыста берілген
прецедентті ... ... ... ... ... автор есімдерінің
қолданыс сөздігі әртүрлі ономастикалық сөздіктер түзуде негіз бола ... ... ... ... ... ... тілдік деректерді қазақ
тілінің лексикографиялық теориясына, фразеологиялық, ... ... ... ... ... рет ... ... қарастырылуы оним түрлерін жаңа қырынан талдауға алғышарт болады.
Тарихи ескерткіштердегі прецедентті ... ... ... ... ... ... үлес бола ... практикалық мәні. Алынған нәтижелерді этнос тарихын,
этникалық дүниетанымды тіл ... ... ... ... ... оқу
курстары және ономастика теориясы, түркітану, ... ... ... лингвоелтану арнайы курстарында, ономастика бойынша
бағдарлама, оқу құралдары мен оқулықтар даярлауда, қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... жағдаят идеологиялық, саяси мәндегі құнды ... ... ... ... ... ... ... «Құтты білік»,
«Мұхаббат-наме», «Ақиқат сыйы» ... осы ... ... – сол ... ... ... есімдері берілген, ал
сопылық ілімді таратуды көздеген ... ... ... авторы оны
мақсат етпеген. Аталған соңғы ескерткіште билік басындағы тарихи тұлғалар
туралы ақпарат берілмеген, яғни ... ... ... ... орын ... Бұл жайт ... жанр ерекшелігін анықтауда
қосымша рөл атқарады. Көркем шығарма ономастикасына қатысты зерттеулерде
негізінен мына мәселелерге аса ... ... а) ... ... және
шығарма ішіндегі басқа да тұлғалар есімдерінің уәжділігі мен ... ... ә) ... сөз» (шығарма атауы немесе тарау атауы)
ұғымына қатысты айырым белгілерін анықтау; б) көркем ... ... ... ... ашу; в) ... және ... ішіндегі
онимдік бірліктердің атқаратын қызметін айқындау т.б.
2. Тарихи ескерткіштердегі өзектік-шектік қатынасты құрайтын онимдік
бірліктерден ... ... ... ... оним ... ... топоним, теоним, ороним, ... ... ... ... ... хрематоним, яғни тарихи ескерткіштерде
қазіргі кезде ономастикалық зерттеу нысанына ... адам ... оним ... ... урбоним, ойкодомоним, т.б.) қолданылмаған.
Дегенмен ескерткіштердегі ономастикалық кеңістікті құрайтын оним түрлері
сол кезде ... ... ... ... бұл ... ... көрінеді.
3. Ортағасыр ескерткіштерде антропонимдердің 40%-ы – мұсылман қауымға
сол кездің өзінде кеңінен таралған ислам дінін уағыздаған шайық ...... ... ... ... топ − ... пайғамбарлар,
олардың жақындарының ныспылары. Автор шығармада адресанттардың ... ... ... кейбір антропонимдерді сөзжұмбақ түрінде берген,
бұл сол кездің өзінде көрсетілген онимдердің кеңінен таралғанынан ... ... ... ... ең ... ... ... қызметімен
қоса бірегейлендіру мен әлеуметтендіру құралы болған. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... қолданылған онимдер ықпал
етуші, экспрессивтік және мәтінтүзушілік ... де ... ... ... ... шығарманың мезгілі мен кеңістігін ... ... яғни ... ... атқарған. Хронотоп құбылысы
«Диуани ... ... ... ... қарағанда ерекше
көрінеді. Басты кейіпкер – автордың сопылық ... ... ... және ... ... ... сират) кеңістігінде әр мезгілде
(тоғыз, он жеті, отыз, алпыс екі, алпыс үш жас) зікір салу қозғалысы ... мен ... ... ... ... ... ... онимдер ақпарат беретін мәдени код ... ... сол ... ... дін – ... екендігін аңғартады; екіншіден,
төрт ғасыр ішінде ескерткіштерде әртүрлі ... ... ... ... ... ... айналған жалқы есімдер сол кездің өзінде
ықпал етуші синергетикасы зор бірлік ... ... ... ... ... білімі негізінде сол кездегі зиялы қауым үшін
білім ошақтарының кеңістігі үлкен; төртіншіден, ... ... ... ... ... ... – патшаларға арналған, «Мұхаббат-
наме» – Аллаға деген махаббат ... ... ... ... ... ескерткіштердегі онимнің түрлері адамға қатысты ақиқат өмір мен
бейақиқат ... ... ... ... ... танымнан
ақпарат береді.
6. «Жаратушы» концептісінің құрылымдық типтеріне ... ... 1) Х ... етеді А-ға; 2) Х тірілтеді (жан береді) А-ны ... 3) Х ... ... ... 4) Х ақыл, сана береді А-ға; 5) ... ... Х-қа т.б. ... ... ... Орта ... ескерткіштері
мен Кеңес өкіметі орнағанға дейінгі, тіптен Кеңес өкіметі тұсындағы ақын-
жазушылардың шығармаларынан «Жаратушы» концептісіне байланысты көп ... Адам ... ... ... «өзі ... ... деңгейде «бәрін көруші» субъектінің көрініс беретінін
айқындауға септігін тигізді. Жаратушы ... ... ... және діни ... ... және ... адамды жаратушы, бәрін
көруші, қорғаушы ... ... ... мен ... ... ... тұжырымдары
республикалық және шетелдік ғылыми басылымдарда 40-тан аса мақала түрінде
жарық көріп, отандық және ... ... ... ... ... Социум. Культура» ІІ Байкал ... ... ... 2008); «Русский язык и литература в
международном образовательном пространстве: современное ... ... атты ... ... ... (Гранада,
2007); «Родной язык: проблемы ... и ... ... ... ... ... (Борисоглебск, 2009); «Русский
язык в социально-культурном пространстве ХХІ века» атты халықаралық ғылыми-
теориялық конференция (Алматы, 2001); «Тіл және ... ... мен ... атты ... ... конференция (Шымкент,
2003); «С. Аманжолов және қазіргі қазақ филологиясының өзекті ... ... ... ... (Алматы, 2004); «Академик Ә.
Қайдар және қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері» атты халықаралық ғылыми-
теориялық конференция (Алматы, 2004); ... ... ... атты ... ... конференция (Астана, 2004);
«Түркітану мәселелері» атты республикалық ... ... 2005); ... және ... ... ... мәдени құндылықтары»
атты симпозиум (Алматы, 2007); «Қазақ тілінің лексикология, лексикография,
фольклортану мен ... ... ... ... ... мен ... халықаралық ғылыми-теориялық конференция (Алматы, 2007); «Филология:
вчера, ... ... атты ... ... ... 2008). ... бірге зерттеудің жеке ... ... ... ... атты монографияда, «Ономастика: зерттеу
мәселелері» атты (бірлескен автор) кітап, «Ономастикалық ... ... ... нұсқаулықта, «Алматы қаласының ономастикалық атауларының
көрсеткіш-анықтамалығы» атты (бірлескен автор) нұсқаулықта, ... ... ... ... ... пайдаланылды.
Жұмыстың негізгі нәтижелері мен мазмұны бойынша А. Байтұрсынұлы атындағы
Тіл білімі институтының ... ... атты ... (Алматы, маусым, 2009) баяндама жасалды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... бес тараудан,
қорытындыдан және ... ... ... ... ... алты ... ... НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Диссертацияның кіріспесінде зерттеу тақырыбының өзектілігі негізделіп,
мақсаты мен міндеттері белгіленді, зерттеудің нысаны, пәні айқындалды ... ... ... ... ... құндылығы мен практикалық
маңызы, қорғауға ұсынылатын ... ... ... ... талқылануы көрсетілді.
«Ескерткіштер зерттелуінің теориялық негіздері» атты бірінші тараудың
«Көркем шығармалардағы онимдер» атты тараушасында жеке ... ... ... ... ... ... ... зерттеу топтастырылған ономастикалық
құралдарды толық талдаудан басталатыны жөнінде сөз болады. Антропонимдер,
топонимдер көркем ... ... ... ... құрайды, сонымен
қатар олар ономастикалық кеңістіктің шектік кеңістігін құрайтын, мәтін
ішінде талдауды қажет ететін ... да ... ... мәтін ішіндегі
құралдармен тығыз байланысты болатыны ... ... ... ... маңызы зор десек, сонымен бірге
онимдерді байытуда көркем мәтіннің де маңызы орасан. Халық антропонимиясын
тануда ... ... орны аса ... ... кейіпкерлердің есімдері
мен образдары бүгінгі ұрпақтарға жетіп, өмірде, күнделікті тұрмыста қазірге
дейін кеңінен қолданылып келеді.
Көркем ... ... жанр ... ... ... ... келеді.
Оларды ойдан шығарылған кейіпкерлер, тарихи тұлғалар, прототипі бар ... ... ... ... ... ... лексика ерекше орын
алады. Әр жазушы оны ерекше көзге ... ... ... ... ... ... ... қолданады.
Көркем шығармалардағы онимдердің зерттелуі. Қазақ ономастикасында
көркем шығармадағы онимдер мәселесіне көп уақыттан бері ... ... ... ... ... ... нысанына айналған.
Мәселен, «Қозы ... – Баян ... ... ... қарастыруда үш
мәселе көтеріледі: 1) поэманың ... ... ... 2) ... 3) ... жалпы түркі ономастикасының тарихи даму кезеңдері
мен тілдік ерекшеліктеріне сәйкес топтастыру (Ә. Қайдаров,
А. ... М. ... ... ... ... ... ... жүргізіліп (Т. Жанұзақ), көне тарихи ескерткіштердегі онимдік
бірліктер зерттелген (В.У. ... ... ... ... ... ... зерттеліп, ономастикалық материалдары анықталып, ондағы тікелей
кейіпкерлерге статистикалық талдау жүргізілген (Е. Жанпейісов),
Ш. Уәлихановтың «Манас» қырғыз эпосын талдауы ... ... ... ... ... ... бірі «Қобыланды батыр» ... (А. ... Е. ... ... бірге жалқы есімдердің
қызметі (К.З. Жаппар), прозадағы түркі ... ... ... ... ... құрамы мен лингвостилистикалық қызметі (Д.М.
Керімбаев), эпопея онимдерінің лексика-семантикалық, құрылымдық сипаты (К.
Еспаева), топонимдер мен этнонимдердің ... ... ... ... орыс ... ... онимдердің қазақ тілінде берілуі
(Г.Е. Исабекова), басты кейіпкер ... уәжі мен ... ... ... ... ... ... бойынша көптеген мақалалар мен еңбектердің
жарық көруі оларды зерттеу ... мен жаңа ... ... ... бойынша теориялық концепциялар жасауға мүмкіндік береді.
X-XIV ғғ. түркі ... ... ... ... ... А.В. Суперанская: «Әр дәуірдің өзіндік фактілері мен ... бар, ... ... сөздері мен есімдері, әдеби шығарманың
мәтіні байланысты ... ... ... ... ... ... бірақ олар дәуір өзгеруіне, жаңа ұрпақ келуіне
байланысты ұмытылады. Сондықтан шығарманы дұрыс ... үшін сол ... ... ... ... керек» [1], – деп
атап көрсеткен.
Демек, «Құтты білік», ... ... ... ... ... дұрыс қабылдап оқып, онимдерін анықтау үшін тарихи жағдайларды
сараптау қажет.
«Құтты білік» – түркілердің саяси, рухани, ... ... ... ... ... ... ... «дүниеге келген» шығарма,
Өгдүлміш пен Одғұрмыштың пікірсайысынан біз екі дін – ислам мен будданың
түркі ... ... ... ... сонымен бірге автор түркілердің
рухы мен ... ... және де «осы ... ... ... ... оқиғаларға бейқам қарататын» діннің ... ... ... Бұл ...... құндылықтарға көңіл бөліп, жалпыадами
сипатты жоғалтпауға ... ... ... ... «Ақиқат сыйы» түркі жерінде ... ... ... ... ... ... дүниелер. Бұл кез –
Алтын Орданың дәуірлеп тұрған мезгілі. ... Орда ... ... шақ, яғни мұнда жан-жақтан көптеген ғалымдардың, ақындардың,
жазушылардың, шеберлердің ағылып келіп жатқан уақыты. Сондықтан да ... ... ... ... күш – ... діні болды. Ескерткіштерде
ислам, осы дінді таратушы өкілдері есімдерінің қолданыс басымдылығы ... ... ғғ. ... ... ... ... ескерткіштерінің зерттелуі.
«Құтты білік», «Диуани хикмет», «Мұхаббатнаме», ... ... ... ... зерттеу арқылы олардың түркі
халықтары үшін, жалпы тіл білімі үшін қаншалықты маңызды ... ...... ... ... ... «құлақ асып», «өткенімізді
бағалауда» ... ... сай ... дау ... ... әр ... ... зерттеліп, талданған.
«Құтты білік». Ж.Баласағұнның бұл туындысын бірнеше ғалымдар аударған
(Г. Вамбери, В.В. Радлов, Р.Р. Арат, Қ. Кәрімов, Н. ... ... А. ... ... ... ... білдірген (А.П. Жауберт,
В. Томсон, Отто Альбертс, Н.И. Ильминский, Ф.В. Мюллер, А. ... ... ... ... ... жүргізген (Э.Н. Наджип, А.Н. Кононов,
В.В. Бартольд, Е.Э. Бертельс, С.Е. Малов, И.В. Стеблева, Қ. Халидов,
В.У. ... А.А. ... М. ... ... хикмет». Қ.А.Ясауидың ақындық ... ... ... ... ... (М. Фуад Көпүрүлү, А.Н. Самойлович,
Е.Э. Бертельс, А.К. ... Э.Н. ... Н.А. ... ақын ... ... ... ... да баршылық (Х. Сүйіншәлиев,
Ә. Қоңыратбаев, Р. Сыздық, С. Дәуітұлы, М. Жармұхамедов т.б.).
«Мұхаббат-наме» ескерткішінің ... ... ... ... (А.М. Щербак, Э.Н. Наджип), талдау, зерттеумен айналысқан
(Ч. Рье, С. Касымов, Т. Жалалов, А. Старостин, Т. Ганджи, А.Н. ... ... Н. ... Ш. ... ... ... ескерткішті басқа
ескерткіштермен салыстыра зерттеген (С. Аманжолов, Р. Бердібаев т.б.).
«Ақиқат сыйы» – ... ... ... бір ғана шығармасы
(«Хақиқаттар ... ... ... сыйы», арабша атауы – Хибат-ул-Хақайк).
«Хақиқатта» адамгершілік, әділеттілік, білімділік, ақыл-парасаттылық сияқты
өнегелі ұғымдар дәріптеліп, ... жат ... ... ... әр ... зерттелген: мәтін сөзбе-сөз аударылған (Ә.
Құрышжанов, Б. ... ... ... ... ... тұстарының көп
екені салыстыра зерттелген (Х. Сүйіншәлиев), ... ... ... ... берілген (К. Махмудов).
«Диуани хикмет», «Мұхаббатнаме», «Ақиқат сыйы», «Құтты білік» тарихи
түркі жазба поэтикалық ... ... ... ... ... ... әсіресе уақыт өте артып келе жатқанын шолу
негізінде аңғардық. Біз негізгі зерттеулерге тоқтала ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің
ономастикалық кеңістігіне арнайы зерттеу нысаны ретінде кешенді ... ... ... ... ... ... ... кеңістік»
атты екінші тарауда ономастикалық кеңістік теориялық ономастиканың негізгі
ұғымы болып табылатыны анықтама беру нәтижесінде ... ... ... ... атау беру ... және ... қияли деп бөлуі‚
әртүрлі мәдениеттерді салыстыру‚ барлық реалийлерді (көне дәуірден бастап)
таптастыру зерттеушілерге «ономастикалық кеңістік» ұғымын ... ... ... (В.Н. ... В.И. Супрун,
Л.М. Дмитриева, В.Д. Болотов, А.В. ... Е.Ә. ... ... ... ... (Ж. ... «Диуани хикмет» (Қ.А. Ясауи), «Мұхаббат-
наме» (Хорезми), «Ақиқат сыйы» (А. Йүгінеки) шығармаларындағы ономастикалық
кеңістік» атты ... ... ... бойынша, бұл шығармалар Х-ХІV ғасырда ... ... ... ... ... ... атап, олардың
Тәңірі алдындағы қызметін атау ... оның ... мен ... ... мінезін, бейнесін көрсеткенде ақындар олардың
есімдерінің мағынасын түсіндіруге ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру тиімдірек және жеңіл қабылданады,
сонымен бірге автордың көздеген мақсатына жетудегі ең басты құралы ... – 1 ... ... ... ... ... |Ескерткіштер |
| | | ... ... ... ... ... |
| | ... | |» | |
| ... |% |саны |% |саны |% |саны |% | |1. |антропоним |18 |23,3 |56
|54,3 |19 |33,9 |9 |34,6 | |2. ... |10 |12,9 |7 |6,7 |13 |23,2 |2 ... |3. ... |6 |7,7 |30 |29,1 |15 |26,7 |12 |46,1 | |4. ... ... |1 |0,9 |2 |3,5 |1 |3,8 | |5. ... |- | |1 |0,9 |- | |- | | ... |22 |28,5 |- | |4 |7 |2 |7,6 | |7. |гидроним |- | |- | |1 |1,7 |-
| | |8. ... |6 |7,7 |5 |4,8 |1 |1,7 |1 |3,8 | |9. ... |- | ... |1 |1,7 |- | | |10. ... |- | |1 |0,9 |- | |- | | |11. ... |7,7 |- | |- | |- | | |12. ... |- | |1 |0,9 |- | |- | ... |77 |100 |103 |100 |56 |100 |26 |100 | ... ... Қ.А. Ясауи, А. Йүгінеки, Хорезми өз шығармаларының басты
мақсаты – Алланы дәріптеу ... ... ... ... көп ... ... ... онимдерді шығарма ішінде тірек
сөздер ретінде мәтінтүзушілік қызметте ... ... ... өз ... ... ... ескерткішінің ономастикалық жүйесі
Ж. Баласағұнның «Құтты білік» тарихи ескерткішінің ономастикалық
кеңістігі топонимдер, ... ... ... ... тұрады.
а) топонимдер: Автор тұтас шығарма кеңістігінде ... бір ... ... өмір және ... тыс ... топонимдерді қолданған,
нәтижесінде олар автордың шығармашылық ... ... ... перцептивті
және эмотивті сипатқа ие болған. Топонимдер арқылы берілген кеңістік
бейнесін бірегейлендіруде мынадай ... ... ... ... жиі ... Шын Машын, Рұми;
• онимнің мәтіндегі алатын орны – ... ... ... ... ... мәтіннің жазылған жері т.б.).
Осы критерийлердің ішінде біздің үлкен қызығушылығымызды тудырғаны
соңғысы:
1) автор мәтін ішінде ... ... ... ... елі оның ... ... ... анық, тілді екені ...
Құзорда (Баласағұн) – Қарахан мемлекетінің ... бірі ... қала ... ... ... Х ... бастап белгілі. Әл-
Мақдисидің мәлімдеуінше, ол «игілікке бай, үлкен қала» болған. Ал ... ... ... ... ... (Құз-Орда) деген басқа да
аттары болғанын айтады. Зерттеушілердің пікірінше: 1) ... ... ғ.) ... – Беклік (Бекініс – бекініс), соғдыша Семекке деп
аталған.
2) автор ... ... ... ... ... ... ... барын жазды көңілде,
Тәмәмдады жырымен Қашқар елінде.
3) автор шығарманың кімге арналғанын көрсетеді:
Шығыс ханы, Машындардың бектері,
Даналары жердің, асыл тектері.
4) ... ... ... бағалағанын аңғартады:
Машын-Шынның хәкімдері жарасып;
Мадақтастып таң-тамаша қалысып.
Ақиқат болмыста бар топонимдер арқылы Ж. Баласағұнның шығармаға ... біз ... бере ... Құзорда – автордың туған жері; Машын –
шығарма арналған ханның жері; Шын – ... ...... ... ... ... жер; ... – шығарма жазылып аяқталған жер; Қытай –
сауда дамыған жер; Руми, Үнді – бұл ... ... ... жер.
Сонымен қоса, «Құтты білік» – негізінен дидактикалық ... ... зор. ... неге ... ... ... болу ... үйретеді. Өзі
тойса да, көзі тоймау:
Дүние таңсығы Руми, Үнді жібегін.
Ескерткіште бөліп көрсететін төртінші критерий:
• қанағат етуге шақыру:
Қытай ... ... ... ... еді ... асылдар.
Тарихи ескерткіште сонымен бірге ақиқат емес дүниелер мен бағыт-
бағдарды білдіретін терминдер қолданылған. Мәселен:
Ізгілік – оң, ... – сол: ... – ар ... – ұжмақ, солың – тамұқ, біліп ал!
Бар халыққа екі үйді жаратты,
Бірі тозақ, бірі ұжмақ жәннаты.
Бір ... ... ... ... ... бақ арманда ...
Қазақ тіліндегі бағыт-бағдарды ... ... ... ... ... құбыла, батыс, шығыс, оң, сол, арқа атауларына
тоқталған: әлемнің ... ... ... ең көне ... ... ... тал түс, ... білдіретін сөздер арқылы. Қазақ тілінде күншығыс,
күннің шығуын білдіретін, яғни шығыс сөзі, күнбатыс, ... ... ... яғни батыс сөзі бар, бұл көне түркілік бағыт бағдарға сәйкес
(Р.Б. Иманалиева).
Бір өрлем жер Туар Батар арасы,
Күшті, опалы болса бірлік, ... ... ... ... қос ... яғни осы ... мен о ... берген:
Ей, жолыңды, пейіліңді түзегей,
Қос жаһанда төрден орын тілегей!
Мұндағы ой: осы ... ... ... бәрі ... ... оңың – жұмақ, солың – тамұқ болып алдыңнан ... ... ... ... ... ... сол жерден орын аласың, яғни қос жаһан осы
дүние мен о дүниенің байланысы күшті.
ә) антропонимдер: ... ... ... ... ... бізге таныс, ақиқат ономастиконынан белгілі әдеби немесе
мәдени кейіпкер есімдері де кездеседі. Бұл ... ... әлем мен ... ... ... ... ... бізге белгілі кісі
есімдерімен салыстыра отырып, кейіпкерлерді жақсы білуге мүмкіндік береді.
Ж. Баласағұн «Құтты ... ... ... ... ... ... а) ... шығарылған кісі есімдері: Күнтуды,
Айтолды, Өгдүлміш, Одғұрмыш, Ерсік, Көсәміш; ә) хан, патша есімдері: Тавғаш
Қара ... ... Алып ... Ер, ... ... Хұсрау, Қайсар,
Нұшырбан; б) ғұлама, ғалымдардың есімдері: ... ... ... ... ... ... Зұлқарнайын; г) аңыздарда, шығармаларда кездесетін
кейіпкерлер: Шаддад, Намруд, Фарун, ... ... ғ) ... ... ... Иса, ... д) ... есімі: Қайдар (Әзірет Әлінің лақап
аты): Атық (араб) – азат етуші, бостандық әперуші. Әбубәкірдің лақап ... ...... пен ... ... Әділ ... мағынада
Омарға берілген лақап ат. Зақ пен ... ... ... е) ... ... басты кейіпкерлердің диалогы, теңеулер арқылы есім тағылу уәжін
ашады. Мысалы:
–Уа, Елік, – деді ...... деп неге ... ... ... – Атымды есті ер беріпті,
Қылығымды көріп, танып, сеніпті.
Айтолды айтты: – Уа, Елік, ... ... атың күн ... ... ... ... жантайып,
Кетті үйіне, көңілі өсіп, марқайып.
Айтолды атым, толған айдай толы ... ... ... ... шығармада адресанттардың аялық біліміне сүйене отырып, кейбір
антропонимдерді сөзжұмбақ ... ... ... ... аспан культімен, жұлдыздармен
байланысты антропонимдер ең көне болып есептеледі. Ай және күн ... ... ... ... ... ... болып саналады. «Құтты
біліктегі» басты кейіпкерлердің есімдері Айтолды және ... ... ... ... және ... ... Аспан культі мен
жұлдыздарға қатысты қазақ есімдері аспанға, суға, ... ... ... наным-сенімімен байланыстырылады (Т. Жанұзақов). Отбасында ұзақ
уақыт бойы сәбидің дүниеге келмеуі немесе тек қыз баланың туылуы ... ... ... ұл ... ... ... табатыны белгілі.
Мұндай есім «Құтты білікте» де кездеседі. Көсеміш – «қалаулы, ... ... да бір ... есімінде көрініс табады: Өгдүлміш –
«мақтаулы», Оғдұрмыш – «оятушы».
б) теонимдер:
Ескерткіште «Жаратушы» ұғымын ... үшін ... ... ... ... қолданылған:
Алла атымен үшбу хатты бастайын
Тәңірімнің бұйрығынан аспайын.
Бір Алланың рахымы ма тілерің?
Мұсылманға өзің рахым тілегін.
Берді Құдай ақыр маған тілекті
Есендікпен қауыштырдың білекті.
Құдай ... – мен ... ... ... ... ... ... жолдардан біз оларды атап қана қоймай, қолданыстағы тіркес арқылы
ерекшелігін анықтағанын байқаймыз, осы үдеріс қазіргі кезге ... ... Алла ... Тәңір бұйрығы, жалғыз – Құдай тіркестері ... ... ... ... ... ... шығармасында
жасанды антропонимдермен қатар космонимдерді де дінді ... ... ... қолдана білген. Шығармада Қозы, Үд, Әрәндір, ... ... ... ... ... Иа, ... ... Балық, Күн, ай, Руми
қызы, Миррах, Үркер, Қарақұс, ... ... ... ... ... ... Оңай, Күрүд космонимдері қолданылған. Сонымен бірге
Ж.Баласағұн күнді «қызыл ... және ... ... деп атайды. Мәселен:
Руми қызы жүзін жерге жасырды,
Бар әлемді зәңгі-түнек басынды.
Руми қызы жүзін жерге жасырып,
Жаһан жүзі тұнжырады, басылып.
Қызыл қалқан ... ... ... кеп, ... тура ... мұнда күннің түсі мен пішінін басшылыққа ала отырып, қызыл қалқан
деген ... ... Руми қызы ... ... ... біздің
ойымызша, Рүм – Византия, яғни Византия қызы, қазіргі татар тілінде ... ... бар, оның ...... қыз» деп береді.
Ж.Баласағұн ғаламшарлардың орналасу (мезгілі бойынша орын алу) ... ... ... қысқаша анықтама беріп, ерекшеліктеріне тоқталған,
сонымен бірге анықтамалары адамзатқа қатысты берілген. Мәселен, ... ... ... ... ... орындаушылар ретінде қолданылған.
г) этнонимдер: Белгілі ономаст-ғалым В.У. Махпиров «Құтты білік» пен
«Диуан ... ... ... салыстыра зерттей отырып, мынадай
ақпарат береді: «Халықтардың этногенетикалық және этносаяси тарихы ... ... ғана ... ... да ... ... мәдениетіне
қатысты әртүрлі дереккөздерде сақталады. ... ... емес сол ... ... ... мен фактілерді анықтауда аталмыш дереккөздерде
белгілі бір этнос жиынтығын атайтын нақты терминнің қолданысы ең ... ... ... яғни ... ... ... этика-дидактикалық поэмасында этнонимдер көп емес. А.
Валитова «Құтты біліктегі» этностық атаулардың екі түрін берген: 1) ... ... ... термин – Орта Азия халықтары мен ... ... ... ... ... қыпшақ) және Орта Азиядан тыс
мекендеген халықтар мен ... ... ... үндіс, грек, қытай т.б.); 2)
поэмада әлі этноним болмаған, кейін терминдік қасиетке ие болған ... ... ... ... тат), ... ... (черик, жүз, минг)
және басқа да ... ... ... ... күн т.б.) ... ягма ... тайпасының атауы аталады, оларды қара ягма деп
те атаған. Бұл тайпаның тілі ... ... ... (М. ... Ягма
тайпасы Ыстықкөлдің оңтүстігіне қарай одан ары Қашғарға қарай мекендеген,
негізгі кәсібі мал және аң шаруашылықтары. Ягма «шапқыншылық ... ... ... ... ... ... ягма ... тохси,
шығыл және қарлұқтармен бірге Қараханидтер мемлекетінің ... ... ... – Түрік жұртының бір тайпа, не руының аты да
болуы мүмкін. Моңғолияда Орхон өзеніне жақын тау ... ... (VІ ... ғғ.) деп аталған. Солтүстік Моңғолиядағы қазіргі Ханғай жотасындағы
Түкен тауы да ... ... ... (А. ... ... ... ... шығармасында этнонимдер мен ... ... ... ... ... қытай этноним болса, шегіл, ыла,
яғма т.б. – ... ... ... атын ... ... Ер еді, құты тасыған.
Тәжіктер оны Афрасийаб атаған.
Елдерге ол көп ізгілік жасаған.
Бар түркіде ... мұны ... оны ... ... ... зердеңе.
Не депті, аңда, білімдісі шегілдің
Біліксіз, ұқ–бойың беріп, ... ... не ... ... ... ол ... сан ... айтыпты Яғманың бір бегі,
Барлық іске пайдалы екен – білгені:
Өтүкеннің бегі айтқан тебіреніп:
«Тілін тисын – сыр ... ... ... ... ... тобы түркі тілінде сөйлеген. Олардың
құрамын қоныстарына қарай ол 3 топқа бөлген: 1) ... ... Кум ... ... ... 2) ... ... тұратын шігілдер; 3) Қашғарды мекен еткен шігілдер.
ғ) библионимдер: Ж.Баласағұн өз шығармасын Құтты кітап, яғни «хан ... ... ... аты айтып тұрғандай, әділ билік құру ... ... ... мәні ... ... ... тарту етуде үлкен
мағына бар. Сонымен бірге ақын әр елде осы ... ... ... ... қабылдайтынын айтып өткен.
Бұғра хан тұсында бұл жасалған,
Құтты кітап – хан тілі деп атанған.
«Әдәбүл Мүлік» деп атапты шынлықтар,
«Әнисул Мәлік» деп атапты ... ... деп ... «Құт ... санаған.
Ескерткіште библионимдер арқылы бір шығарма атауының бірнеше варианты
көрсетілген және бұл жергілікті тіл, ... ... ... ... ... ... ... жүйесі
Қ.А. Ясауидың «Диуани хикмет» тарихи ескерткішінің ... ... ... ... ... ... ... хрематонимдерден тұрады.
а) топонимдер: Сопылық ілімді дәріптеп таратқан ортағасырлық ғұлама
ақын Қ.А. Ясауи ескерткішіндегі топонимдерді ... ... ... бөліп
қарастыруға болады: ақиқат болмыс ... және ... ... ... ... ... болмыс топонимдерін әрі қарай
разрядтарға ... ... ... ... Шам, ... т.б.), астионим
(Мекке, Түркістан т.б.), ороним (Тор), ал діни-мифтік атауларды ... о ... ... ... ... ... ... т.б.), дозақ
(Саһар), қыбыла деп бөліп қарастыруды жөн көрдік.
Хорасан, Шам, Ирак – мұсылмандықтың даму ... ... ... ... Шам уа ... ниет ... көп ... білдім міне.
Сонымен бірге Қожа Ахмет Ясауи Хорасан, Шам, Ирак ойконимдерін «Дәптер
сәни» шығармасының сол жерлерге ... ... ... ... ... қолданған тәрізді. Қынған ойконимі – Жүсіптің отаны,
бірақ тағдырдың ... ... ... ... ... Алла ... мұны біз мына ... аңғарамыз:
Не келсе де көреміз бір құдайдан,
Жүсіпті айырып еді ол ... ... ... ... ... ... оны қабылдамай, құдай
қаһарына ұшырайды. Діннен безген халықты тәубеге келтіру үшін ... ... ... мұны мына ... ... халқы қабыл қылмай қалды ғапыл,
Надан халық пір қадірін қашан білер?
Шығарма ішінде Түркістан астионимі, біріншіден, ... ақын он ... ... ... ... берілсе, екіншіден, түркі (қазақ)
даласында сопылық ілімін дәріптеп, Аллаға құлдық ұруды қабылдап ... ... ... ... Мұны біз мына жолдардан оқи аламыз:
Перзентім деп мойным ... ... ... жетімде Түркістанда тұрдым міне.
Үшіншіден, ел ішінде кеңінен тараған аңыз бойынша, ... ... ... ... ... – деп ... ... Бабқа
табыстайды. Сөйтіп аңыз-әңгімелерге сенсек, Арыстан баб құрманы ұртына
сақтап, бір ... төрт жүз, бір ... жеті жүз жыл ... ... Осы аңыз-
әңгіме «Диуани хикметте» де көрініс тапқан сияқты:
Хорасанда төрт жүз ... ... төрт ағаш ән күні ... ... Баба Мәшін ол заманда,
Ахмет атты бір шаих шығар деп Түркістанда.
Сұхбат құрмай қыз-келіншектермен онда,
Тыйым салғалы Түркістанға ... ... ... біз Қожа ... ... таңдаулы екенін және ол жәй Ахмет
емес, қасиетті Түркістаннан ... ... ... болжалданғанын аңғарамыз.
«Диуани хикметте» ороним – Тор тауы ғана ... ол екі ... деп ... қойып Тордан асқан,
Махаббаттың атымен күйіп-жанған.
Мұса сынды Тор тауында көріп дидар,
«Раббу ... ... деп ... ...... ... Синай тауы, арабтар оны ... Мұса ... яғни ... ... Аңыз ... Жаратушы осы тауда Мұса пайғамбарға
дидарын көрсетіп, Тораны тапсырған. Тора (ивр. ... ... – Бес ... Мұса пайғамбардың кітабы деп аталатын Інжілдің алғашқы бес тармағы,
заңдар жинағы. Синай немесе Джабал Мұса тауының ... ... аңыз ... пайғамбарға тапсырылған заңдар жинағы атауынан ... ... ... ... – орта ... ... ... тараған. Тор < Тора ... ... ... ... яғни бұл – ... діни-мифтік атауларды «жақсы» – «жаман» бинарлық атауларға
бөліп, қарастыруға ... ал ... «О ... «Қиямет», «Қабірстан»
сияқты жалпылық атаулар біріктіріп тұр. ... ... ... ... ... атаулары жатса, «жаман» атауларға тозақ, жеті тозақ ... ... ... деп ... ... ... ... – Қ.А. Ясауидың бұл атауларды шығармада қолдану ерекшелігінде.
Қ.А. Ясауи Алланың құлы – адамдарды ... ... ... игі істер
жасап, қабір азабынан сақтандыру (яғни ... ... ... ... ... ... ... яғни бұл ұғымдар сыртында тұлға беру арқылы мына
жолдармен жеткізеді:
Бейіш, дозақ таласар, ... ... ... ... мен артық, менде перғауын Әман бар.
Бейіш айтар: не дерсің, сөзді ... ... Әман ... дүр, ... ... Қинған бар.
Нағыз мұсылман сегіз бейіш – Дариссалам, ... ... ... ... ... ... Жәннат мағауир, дарил-жалал, бақ ирамнан
(қазақша – Иран бақ) орын алар. Ал күнәсі көп ... жеті ...... ... Сауыр, Жаһаннам, Ситджын, Хатыма отына күйер. Қ.А. Ясауи
шығармасында осы атаулар да ... ... ... имандылыққа шақыру
мақсатында қолданылған:
Фирдус атты Жәннаттан хабар келді,
Дидар үшін баршасын қойдым ... ... ... ... Ізім ... ... ... келер.
Саһарда ерте тұрып қандар жұтқыл,
Пірмұғанның етегінен бекем тұтқыл.
Қ.А. Ясауи ақиқат болмыс объектілері мен ... ... ... ...... дәріптеуде, діни тәрбие беруде, ... ... ... ... ... ... ... бірге шығармада
берілген астионимдер мен ойконимдер автор өмірінен, көздеген арманынан
біршама мәлімет ... ... Қ.А. ... ... ... ... хикмет») деп атаған
шығармасында кісі есімдерін мейлінше көп ... ... ... ... ... Хасен Басри т.б. Бұл антропонимдердің көбі мұсылман
қауымға сол кездің өзінде кеңінен ... ... ... уағыздаған шайық
есімдері болса, екіншісі − шығарма кейіпкерлерінің есімі, үшінші топ ... ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Ясауи есімі ерекше орын алады, себебі тарихи
ескерткіш дидактикалық ... ... ... жазылған, яғни басты кейіпкер −
Қожа Ахмет Ясауидің өзі. Біз антропонимдерді мынадай лексика-семантикалық
топтарға ... ... жөн ... ... ... ... /автор/: Ахмет, Қожа Ахмет, Құл Қожа
Ахмет, Міскін Ахмет, ... ... ... Сұлтан; ә) тарихи тұлғалар:
Баязит; б) Құран-кәрімнен алынған антропонимдер: Айыб, Мұса, Сүлеймен т.б.;
в) әдеби кейіпкерлер: Зылиха, ... ... ... ... г) дін ... шайықтар: Зүннүн Мысри, Шәблі, Шайық Мансұр, Хасен Басри т.б.; ... ... ... ... ... т.б.
Пайғамбар Мұхаммедтің есімі көп жерде Мұстапа деген псевдониммен
алмастырылып ... ... ... ... ... ұстазы
саналған Арыстан Бабты «Хазірет Таба» деп берген. Сонымен ... ... Қ.А. ... ... ... ... ... есімі Әзіреті
Сұлтан деп беріледі. Мұнда, біріншіден, ... ... ... ... ... шығу тегіне меңзейтін сияқты. Себебі Қ.А. Ясауи – VIII
ғасырда өмір сүрген, алғаш ... ... ... ... аумағына алып
келушілердің бірі, Әзірет әлінің әулетінен шыққан ... ... он ... теонимдер: Кез келген ... ... ... сол ... ... ... сол дәуірдің әлеуметтік жағдайын
ескеру керек. Х-ХІV ғғ. түркі жазба тарихи ... ...... ... ... ... дегенмен ислами діни көзқарастың
дәуірлеп тұрған шағында дүниеге келген шығармалар.
«Диуани-хикметте» Тәңір, ... ... ... қоса, «Жаратушы»
ұғымын білдіретін, халықтың аялық біліміне қарай қабылданылатын, яғни терең
ислами діни-шариғат ... ... ғана ... ... сөздерді
қолданған. Мәселен: Ғафар, Жабар, Иаздан, Изат, ... ... ... ... ... ... Ғафар – (араб.) Құдайдың эпитеті;
Жабар – (араб.) Алланың сипаты; Иаздан – (парсы), Құдайдың аты, ... ... ... Изат – ... «жаратушы, ие»; Ламакан –
(араб.) «Мекенсіз, үйі жоқ, орны ... ... ... ... ...... «жомарт, кең, қолы ашық», Құдайдың теңеуі; Паруардигар ... ... Хақ, ... ... – (араб.) Құдайдың теңеуі,
«жаратушы, ... ...... ... ... өшпейтін Алла,
Жаратушы; Хайй – (араб.) «тірі, өмір сүруші, мәңгі тірі, өлмейтін», Алланың
теңеуі. Мысалы, ... ... мына ... ... ... рахман рахим Ғафар-Сатар.
Қолым жайып дұға қылам, уа, Жаббар,
Не қылсаң да ... ... ... ... ... ... Ізім Уахап,
Дарассалам сарайына кіргім келер.
Бұл теңеулер Тәңір, ... ... ... ашып көрсету үшін қолданылған
деген ой туындайды, себебі осы теңеулер арқылы игілік ... ... ... яғни ... ... бар, ... қолы ашық, қамқоршы, ... ... тірі ... ... ... ... Сопылық жолын салған
А.Ясауи ислами ... ... ... ... ... ... ... Аллаға деген сүйіспеншілігін ояту үшін Құранда берілген
теңеулерді өз шығармасында қолданған. Бұл ... ... ... ... дін ... түскен адам екендігін көрсетсе, екіншіден,
аталған теңеулермен Алла ... өлең ... ... арқылы майталман
сөз шебері екендігін байқатады.
в) этнонимдер: «Диуани хикмет» тарихи ескерткіште тек бір ... ... заты оның араб ... ... о ... ... әдеп дүр.
Әбутәліб Ғалидің атасы дүр,
Араб қауымының ұлығы дүр.
Мұның себебі ақын тек Мұхаммед пайғамбарға және оның ... ... ... оның тегі араб ... ... яғни бұл ... анық орын ... библионимдер: Ғылыми зерттеулерде онимдердің рөлін анықтауда ерекше
көңіл бөлінетіні ... сөз ... Бұл ... ... да ... Ол
өзіндік бір «шағын мәтінді құрайды, күшті прагматикалық қуатқа ие:
Жанды жалдап, қайғы шегіп, қандар жұтып,
Мен «Дәптер ... ... ... ... ... ... бет ... міне.
Мен «Дәптер саниді» Сізге еттім жәдігер,
Аруағымнан медет тілеп қорғана көр.
Жазылған уақытын ескерсек, атауынан-ақ дидактикалық ... ... ... ... ... анық ... Осы атаудың сыртында
санадан тыс тұлға – ... ... ... ... ... ... сыйы», «Диуани хикмет», «Мұхаббат-наме»: Құт ... ... ... ... ... шын ғашықтық тек Жаратушыға
арналған. Автор «Диуани хикмет» тарихи ескерткішінде ... ... ... ... ... ... сонымен бірге жазған шығармасының
құнды еңбек екенін көріпкелдікпен болжап, «Диуани хикметін» жәдігер ретінде
қалдырған.
Ақын сонымен бірге ... ... ... ... арқылы Аллаға бет
бұрғанынан, мұсылмандық парызын орындағанынан хабардар еткен. Мәселен:
«Инна фатханы» оқып мағына ... бар ... адал ... ... ... ... ... оқып көз ілмедім түні бойы,
Кеште намаз, ораза ұстап күні ... ... Біз ... ... ... ... тек А. Ясауидың
«Диуани хикмет» ескерткішінде қолданылғанын анықтадық. Мысалы:
Харамдықпен жиған малға қуанбаңыз,
Малдарыңды Қарыш атты жылан қылар.
Бұл зооним ... ... ... ... ... ... ... арамдықпен жиған мал Қарыш атты жыланға ... ... ... ... араласатынын көрсеткен.
д) фитонимдер: «Диуани хикмет» ескерткішінде тек бір ғана фитоним
қолданылған:
Ол Туб ... ... ... Туб ... ексе шықпас,
Алла деген ғашық құлдан залал келмес.
Бұл фитонимді қолданудың себебі – дінге ... ... ... түсудің
нәтижесі, яғни тек таза адамдар ғана жұмаққа барып, Туб ... ... ... ... – оним ... ... мәдениет
заттарының атауы, соның ішінде қару-жарақ, музыкалық аспап, зергерлік
заттар т.б. атаулары.
Күш-қайраты белінде, ... ... ... ... шері Ғали дүр.
Асыл алмастан соғылған қылыш «Зұлпықар» деп аталған. Зұлпықар –арабша
Зу-л-фикар. ... ... ... ... ... Әлі ... Зұлпықар
сілтегенде ұзарады деген түсінік бар. Бұл қылыштың шығу тегінде де сиқырлы
күш, ... діни ұғым бар. ... мына ... дәлел бола алады:
Жәбірейіл жәннаттан
Алып келген 4 қылыш.
Бірінің аты – хам-хам,
Бірінің аты – сәм-сәли.
Бірінің аты – Зұлқыжа,
Бірінің аты – ... ... ... ономастикалық жүйесі
Хорезмидің «Мұхаббат-наме» тарихи ескерткішінің ономастикалық кеңістігі
топонимдер, ... ... ... ... тұрады.
а) топонимдер: «Мұхаббат-наме» шығармасындағы топонимдерді мынадай
топтарға ... ... ... ... агиоойкодомоним, потамоним,
пелагоним.
Агиоэкклезионим – қасиетті есімдерден, ... ... ... ... ... – топоним түрі; ғұрыпты өткізу орындары мен кез
келген дінге бағыну орындарының атауы, соның ішінде ... ... ... ... Мина – әулие ұлы .... Мина – египеттен ... ... Оның ... ... ... бар: ... ... Ресейде,
Кипрдің өзінде бірнешеуі бар. Бұл онимнің қалыптасуында тарихи-әлеуметтік
фактор орын ... яғни ... ... ... ... ... жағдай себепші болған. Мысалы:
Бізбен бірге келе жатқан қартаң христианин,
Иерусалим мен Мина шіркеуіне.
Пелагоним – океанонимнің түрі, кез келген теңіз ... оның ... Бұл ... айта ... жайт – Көк ... деп отырғаны – Ніл ... ... бұл – ... Біз оны ... ... ... ... атауда «теңіз» – географиялық термин, екіншісінде – «өзен»
термині қолданылған. Біз бұл тұста ... ... яғни ... ... ... ... атауға ие болуы. Мысалы: Көк теңіз
және Ніл өзені.
Потамоним – ... ... ... атауы:
Мұхаббат-наме сөзін мұнда біттім,
Баршасын Сыр жағасында жаздым.
Бұл ескерткіште де топонимдерді кеңістікті бейнелеуде шығарма ішінде
тірек ... ... ... критерийлер ескерілген:
• топонимдердің жиі қолданылуы, мысалы: Шам, Ирак, Рұм.
... ... ... орны – топонимнің синергетикасы. Мысалы,
Шам, Иракқа жеткей.
• кей тұсында – ... ... ... ... ... ... ... мұнда біттім,
Баршасын Сыр жағасында жаздым.
ә) антропонимдер: Хорезми өз дәуірінің ақыны ғана емес, білімді ғалым
екендігін де ... ... бас ... ... ... туралы
көп аңыз-әңімелерді білетінін көрсетсе, сонымен бірге өзіне дейінгі ... да ... ... ... ... ... ... анықтаймыз. «Мұхаббат-наме» шығармасындағы антропонимдерді мына
топтарға бөлуімізге болады: а) пайғамбар есімдері: ... ... ... ... Аюп; ә) ... бек, ... ... Намруд, Мұхаммед
Хожа бек, Жәнібек хан, Жәмшид, Асаф, Баязид; б) ... дана ... в) ... ... Әли; г) шығарма кейіпкерлері: Рүстем, ... ... ... Ләйлә, Мәжнүн; ғ) автор есімі: Хорезми, ... ... ... атын жат ... ... ... ... ақынға назарың сал.
Екі бетің қыздырар Алланың сүйіктісі жаққан оттай.
Неткен сұлулық! Алла күшті ғой!
Құдайға сыйынып Көк теңізден өттім, жүзіп.
Хорезми теонимдерді өз ... яғни ... ... ... жалбарыну
мақсатында қолданғанын осы жолдардан аңғара аламыз. Бұл жерде «Жаратушыны»
дәріптеуден гөрі ... ... ... ... ... ... Нафид, Муштари, ай
космонимдерін қолданған:
Қанша мәңгі көкте жанса да,
Жазғыш – Утарид, сазды – ... ... – Кіші ... Арзу, Меркурий. Хорезмидің Утаридті
«жазғыш» деп атауында өзіндік мәні бар: Меркурий – Күн ... ... ... ... ... оны «аспан жазушысы» деп атайды.
Керемет стилді, хат пен ... ... ... ... қолы ... ... ... қолданылады (munsiy – «жазушы, жазғыш, ... ... dabiyr-e falak ... ... ... anjum ... ... бірге көне парсы, Бабыл ... ... ... ... ... және өнер құдайы Тирумен (пехлевия есімі –
Тир) байланыстырылған. Мұны Хорезми мынадай ... ... ... ... ... ... ... бұ Мұхаббат-намесін
Утарид көріп, қаламын қойды алып.
Ал Нафид – Шолпан, Зухра, Венера, Сәбит. Мұсылмандардың аңызы бойынша,
Зухра – қарапайым әйел ... Ол ... ... өзіне ғашық болған
періштелер – Харут пен Марутты алдап, керемет ... ... ... алады.
Сол сиқырдың арқасында аспанға ұшып барып, жұлдызға айналады; ол мәңгілікке
аспанда қалады және аспан ... ... ... ... ... ... ... сүйемелдейді (араб. – Mutrib «сазгер; әнші», парсыша ... falak ... ... әнші және ... «Мұхаббат-наме» шығармасында космонимдерді ерекше қызметте
пайдалана білген. Ол Мұхаммед Қожа бектің беделін ... ... ... Муштари космонимін тиімді қолданған. Сонымен бірге бұл жолдарда
космоним мәтін түзуші қызметін атқарған және Хорезми ... ... ... ... ақыл-ойдың иесі ретінде Мұхаммед қожа бектің дәулетті
көркіне тәуелді етіп көрсете білген.
Дидарың еліңе дәулет ... ... ... ... тұр ... – Есекқырған, Юпитер, Оңай. Юпитер – Күн жүйесіндегі ең үлкен
ғаламшар, оның ... ... өтуі ... 11.86 ... тең келеді, яғни ең
ұзақ кеңістікті ғаламшар. Сондықтан да болар ... ең ... және ... өтуі ... ең ұзақ ... осы өлең ... қолданған.
ғ) этнонимдер: Хорезми «Мұхаббат-наме» ескерткішінде түрік этнонимімен
қатар ... ... ... ... ... Қоңырат ұрығы,
Кіші жастан ұлықтардың ұлығы.
Қылық қылышын асынып, қара жамылған сен түрік қызы,
Хорезмидің ... ... ... ... ... ... басқа да ортағасырлық ақындар сияқты Хорезми
қоңырат генонимін өз шығармасын арнаған Мұхаммед Хожа бек ... ... беру және оның сол ... ... көрсету арқылы бірегейлендіру
мақсатында пайдаланған.
д) библионимдер: Ортағасырлық ұлы ақындардың бірі – Хорезми де ... ... ... ... өз ... ... көрсеткен:
Ұлы Тәңірінің атын жат қылдым (Тәңірге сиынып),
Мұхаббат-намені бастадым.
Жаза бастағанымды аяқтауға жеткізгей,
Мұхаббат-наме Мысыр мен Шамға жеткей.
Осы дастарқан ... ... он хат ... ... мақтап біттім,
Мұхаббат-намені жазуға кірістім.
Хорезми Мұхаббат-намені аяқтай келгенде,
Дүниеге жаңа көктем келді.
Мұхаббат-наме сөзін мұнда біттім,
Баршасын Сыр ... ... ... ... пен Асаф бол,
Мұхаббат-намеге назарың сал.
Сонымен бірге ақын осы библионимді қолдану арқылы бірнеше ... ... ... мұсылмандық отанында жоғары бағалануы, кеңінен таралуы
жөніндегі тілек; шығарманың көлемі жөнінде ... ... ... ... ақпарат беру, яғни алдымен шығарма арналған тұлғаға мадақ
айту, ... ... ... бөлімге кірісу; шығарманың аяқталу шағындағы жыл
мезгілі туралы ақпарат беру; ... ... ... ... жер
(кеңістік) туралы ақпарат беру; қаншалықты ұлы тұлға болсаң да ... ... ... ... бөлу керектігі туралы тілек (бұйрық)
білдіру.
е) ... ... ... де тек бір ... ... ... жанға қадалар,
Арғаван гүліндей жүзінде күлкі ойнаса.
Арғаван – ашық қызыл гүл ... ... яғни бұл ... ... – теңеу, өсімдік гүлінің түсі қыз шырайын көрсетуге ... ... ... ... ... жүйесі
А. Йүгінеки «Ақиқат сыйы» тарихи ескерткішінің ономастикалық кеңістігі
топонимдер, антропонимдер, теонимдер, ... ... ... ... ... тек бір ғана топоним қолданылған:
Шайырдың жерінің аты Йүгінек деп аталады.
Йүгінек топонимі ... ... ... автордың туған
жерінен ақпарат беріп тұр.
ә) антропонимдер: «Ақиқат сыйы» шығармасындағы антропонимдерді ... ... ... а) ... лақап аты: Садық, Фарух,
Зу н-нураин, Сәлім; ә) халифтердің шын аты: Әли, ... ... б) би, ... ... Наушарбан; в) ақын (автор) есімі: шайыр Ахмет, әдіб ... ... ... аты: Махмұд Йүгінеки; ғ) шығарма арналған ел билеушінің
есімі: Арыслан Қожа тархан.
б) теонимдер:
А.Йүгінеки де Алла, ... ... ... ... ... иесі ұлы бір ... тірілту оған оп-оңай.
Уа, Алла, кешіруші иемсің, кешір!
Қазаны жаратқан да, беретін де Құдай.
Саған реніш, оған қазына берген Құдай.
Жоғарыда аталған ортағасырлық тарихи ... ... ... бір ... ... ... ... ғашықтықты білдіру,
соған арнап мадақ айту, құдірет күш иесі ... ... бір іс ... рұқсат алу, сонымен бірге оған ... ... ... кешіруші,
жазалаушы, қолдаушы, жалғыз т.б. Бұл жөнінде біз зерттеу жұмысымыздың ... ... ... ... ... ... Симак космонимін қолданған:
Симак жұлдызынан әрігірек қамқорлық етеді.
Бұл жұлдыз туралы ... ... ... ...... грекше – Иксиюс, еврейше – Дуг, сирияша – Нуна, арабша – әт–Хұт
немесе ... ...... орысша – Рыбы (М.Ө. ... ... ... те деп ... (Б. ... т.б). ... ... бірнеше себептері бар: 1) Күннен 110 есе жарық, спектрдің инфрақызыл
бөлігін ескергенде ... ... ... 180 күн ... ... 2) ғарыш масштабы бойынша жерге ... ... ... ... ... да ... жұлдыздарға қарағанда (Центаврды
есептемегенде) өте ... 4) ... ...... ... ... ... ескере отырып, біз А.Йүгінеки Симак
жұлдызы деп Арктур жұлдызын атаған деген пікірге ... жөн ... ... ... ... ... жол ... қызметін
атқарады, оны жай көзбен бақылауға болады, екіншіден, ... ... ... ... ... ... мағына береді. А.Йүгінеки ыспаһсалар,
бектерді мадақтауда: «Симак жұлдызынан әрігірек ... ...... ... А.Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» тарихи ескерткішінде тек бір
этноним кездесті, себебі ақын өз шығармасының араб тілі ... ... яғни ол өз ... араб ... материалдар
негізінде байытқан. Мысалы: Мұның бәрі араб ... ... ... ... шығарманың аталуы туралы ақпарат берумен қатар,
сол ақпаратты өзі ... ... ... ... жеткізген:
Әдіб Ахмет оның ұлы. Мұның еш шәгі жоқ.
Кітабының аты – «Ақиқат сыйы».
Бүкіл жаратылғанның патшасы – Алланың көмегімен «Ақиқат сыйы» аяқталды.
Яғни ... ... ... ... тұс – ... ... бірге Қ.А.Ясауи,
Хорезми, Ж.Баласағұн сияқты А.Йүгінеки барлық іс-әрекет, соның ... жазу тек бір ... ... ... іс ... мойындаған және
мұны библионимді қолдану арқылы көрсете білген.
«Түркі жазба поэтикалық ... ... ... атты ... ... ... есiмдердi құрылымына қарай топтастырудың
түркi және славян ономастикаларында бiрнеше жолдары сипатталады. Зерттеу
барысында орта ... ... ... ... ... ... құрылымы анықталды: антропонимдік компонент:
Ахмет, Мәжнүн, Жүсіп т.б.; Антропонимдік компонент немесе ... ... ... + и; ... + міш т.б.; Антропонимдік ... ... ... ... бек ... ... аффиксалды тәсіл: антропоформант + и: ... ... ... ... + -мыш/-міш: Оғдырмыш, Өгдүлміш.
Тәуелдік формалы: Қызыр баба+м; Арыстан баба+м;
Көптік жалғаулы: тәжік+тер
Синтаксистік тәсіл: ... ... ... Қара құс, Жан ... комплетивті: Айтолды, Күнтуды; предикативті байланыс байқалады.
Графикалық ономоварианттар:
Күрделі онимнің бірінші бөлігінің түсіп қалуы: Құл Қожа Ахмет – ... Қожа ... ... онимнің екінші бөлігінің түсіп қалуы: Хатымтай – Хатым;
Эпентеза: Аплатон – Апылатон; Евклид –Ұқлидис т.б.
Сонымен бірге ... ... ... ... варианттары
кездеседі: есімі мен шыққан тегі: Күнтуды Елік; Махмұт Йүгінеки; ... т.б.; ... ... ... ... ... ... Ахмет, Әдіб Ахмет,
Құл Қожа, шайыр Ахмет, Сыдық дүр т.б.
«Құтты білік» ескерткіші онимдерінің құрылымы» атты ... ... ... ... ... ... ... атаудың бір тәсілі ретінде қолдану ұсынылды. Аппроксимация сандық
қатынаста ұқсастық тілдік ... ... үшін ғана ... сонымен бірге
болмыстың кез келген элементі немесе үзігін (зат, нысан, олардың белгілері,
қатынасы, бізді қоршаған орта мен ... ... ... атау ... (В.В. Бузаров, Э.Г. Льнова).
Аппроксимация ұқсастық бойынша атау ... ең ... ... ... құралдары арқылы жасалады, бұл синтаксистік атауға тән.
Аталмыш теорияға сай синтаксистік атау мәтін ішінде қоршаған орта ... ... ие ... Жұмыста «аппроксимация» терминін атау жасаудың
тәсілі ретінде ... ... ... ... Руми ... Жан ... ... атау жасаудың бірнеше уәжі туындайды:
1. түсі, пішіні негізгі тірек қызметін атқарады: Қызыл (түсі) + ... – Күн. Екі ... ... ...... ... екінші атаудың қалыптасуына уәж болған. Мысалы:
Қызыл қалқан найза бойын асқанда
Сарайға кеп, кірді тура жасқанбай.
2. бастама алуы негізгі тірек ... ... Руми (ел) + ... ... – Күн. Екі ... ... ұқсастық – аппроксимация
Күнді сипаттауда екінші атаудың қалыптасуына уәж болған. Мысалы:
Руми қызы жүзін жерге жасырды,
Бар ... ... ... ... ... ... ... атқарады: Жан (апеллятив (рух) +
алғыш ... ...... Екі компоненті бірігіп ұқсастық ... ... ... ... ... ... уәж ... алғыштың келуіне әзірлен,
Ұзақ жолға дайындалғын қазірден.
«Диуани хикмет» ескерткіші онимдерінің құрылымы» және ... ... ... атты тараушаларда бір және екі-үш
компонентті онимдер анықталды. Бір ... ... өзі ... және туынды (күрделі) деп қарастырылды.
Бір компонентті онимдерде біріккен тұлғалы ... ... ... ... ... ... т.б. Оларды ... ... ... ... Мәселен шах+наме; Ғалі+шер. Соңғы мысалда бірінші
түбірдің мағынасы – ... зор, ... ... екінші компоненті –
«арыстан» дегенді білдіреді.
Өзбек ... Н. ... ... ... жасалуы бойынша Навоидың
шығармасы негізінде мынадай пікір келтірген: «Фархад» екі муамнан тұрады.
Олар Фархад есімінің мағынасын ... ... ... ... ... берген: «фар» – жарқыл, ал «хад» – тағдыр белгісі. Аударғанда «фар»
дұрыс аударылған, ал басқа бөліктері ...... ......... ... назарынан тыс қалған. Екінші муаманың
мағынасын ақынның өзі келтірген:
Екі сөзден артық керек болды оған,
Бес сөз оған ... ...... «Ах» – жан ...... ең ауыр қайғылардың түбірі,
«Хаджр» – айырылысу, «Дард» – қайғы уы.
Осы бес ... қос, ... ... ... оқисың (аударма біздікі –
И.С.).» [5]. Сонымен, Н. Хусановтың пікіріне ... ... ... бес ... ... аббревиатура болып шығады. «Фархад» есімі
аббревиатураның аралас түріне жатады, себебі Н. Хусанов келтірген ... Ф –А –Р –Ха –Д ... ... бес ... төртіншісінен
басқасының бас әріптері, ал төртіншісінен бірінші буын алынған.
«Ақиқат сыйы» ескерткіші онимдерінің құрылымы» атты ... ... ... бір ... ... ... болып
келетіні анықталды.
Сонымен бірге бұл тарауда екі компонентті онимдердің құрамы анықталды:
а) бірінші компоненті кісі ... + ... ... ... ... Қызыр Бабам
немесе: бірінші компоненті туыстық атау + лақап аты: Баба ... ... ... де ... ... ... Таба; ә) екі компоненті де періште
есімдері: Мүңкір-нәнкүр; б) екі ... де ... ... ... ... кісі ... + ... Жанид Шәбли, Хасен Басри; г) бірінші
компоненті пайғамбар есімі + ... ... аты: ... Мұстапа; ғ)
бірінші компоненті эскорт сөз +кісі есімі: Міскін Ясауи, ... ... ... д) бірінші компоненті жалпы есім + жалпы есімі: Мұхаббат-
наме, «Ақиқат сыйы»; е) ... ... кісі ... ... хан; ж) екі ... де ... «Әдәбүл Мүлік», «Зийнатүл
умәра», «Құт білімі»; з) ... ... ... + ... Тор ... и) бірінші компоненті агиоантропоним + экклезионим: Мина
шіркеуі; к) бірінші компоненті ... ... + ... ... қ) ... ... антропоним + топоним: Жүсіп Қинған; л) бірінші
компоненті фитоним + ботаникалық термин: Туб ағашы; м) ... ... ... + ... Мұһамед-елші.
Үш компонентті онимдер: а) бірінші компоненті кісі есімі + термин ... ... ... Хожа бек, ... Хас ... ә) үш компоненті де
антропоним: Ғаси Жүсіп Бидауаны; б) бірінші компонент кісі ... + ... + дүр: ... ... дүр; в) ... ... құл +қожа + кісі
есімі: Құл Қожа Ахмет; г) бірінші компоненті ... сөз + ... + ... Міскін Қожа Ахмет; ғ) бірінші компоненті антропоним +
лауазымдық термин + лауазымдық термин: Арыслан Қожа ... д) ... ... + ... + дүр: шері Ғали дүр; е) ... ... + ... + ер: Алып Тоңға Ер.
Біз жинаған материалдар бойынша ... ... ... бар ... ... ... Айтолды, Күнтуды, Шахнаме т.б.
Ж. Баласағұн «Құтты білік» шығармасында ойдан ... ... ... ... тәсілін қолданған. Мысалы, Айтолды, Күнтуды.
Ай (зат есім) + тол (етістік) + ды (өткен шақ жұрнағы);
Күн (зат есім) + ту (етістік) + ды ... шақ ... ... ... тұлғалы антропонимдердің қосымшалары екі жікке:
өлі және тірі ... деп ... ... ... Ж.Баласағұнның
«Құтты біліндегі» антропонимдерде де кездеседі. Мысалы, Одғұрмыш, Өгдүлміш,
Көсеміш.
«Онимдерді зерттеудің ... ... ... тараудың «Мәтін ішіндегі онимдердің қызметі» атты тараушасында
антропонимдердің екі ... және кісі ... ... формаларының
тармақталған жүйесінің болуы оны қазақ тілінде тіл иелеріне ... ... ... ... ... ... ... жоғары әлеуметтік деңгейі ресми қатынасты
талап етеді), қатынас жағдаятын көрсету үшін ... ... ... ... үшін ... ... т.б.). ... бәрі жеке индивидтің
ерекше санасында емес, тілде сақталған. Мысалы, Баба ... ... ... ... ... ... ... бағалауда нысан атауының
жарыспалылығы ерекше рөл атқарады, оның жеке ... және көп ... ... бөлінеді. Көпвариативті парадигма (мысалы: Құл Қожа
– Қожа Ахмет Ясауи – міскін Ахмет – әдіб ... т.б.; ...... атау ... автордың да басқа аталушылардың да әртүрлі қатынасын
білдіреді.
Қаратпа ... ... ... ... формаларының
қолданылуы да қызығушылық тудырады. Бұл формалар атау беруші мен ... ... ... (тең дәреже) немесе иерархиялық (тең емес
дәреже), мысалы:
Құл Қожа Ахмет, дүние қусаң ісің бітер,
Құл Қожа Ахмет, қырыққа кірдің ... ... Қожа ... мен ... ... айттым («Диуани хикмет»).
Тура, автологиялық, мағынадағы антропонимдер қызмет тұрғысынан металог-
антропонимге ... ... ... ... Металог-есімдер
әртүрлі мақсатта қолданылады: патетикалық немесе ирониялық ... ... ... ... символдық ұғым беруші ретінде қолданылады, мысалы,
Мұса, Сүлеймен, Жәмшид т.б.:
Мұхаммед Қожа бек – екінші ... және ... ... ... сипаттау қызметінің
орындалуында әртүрлі деңгейінде жекелеуші белгісінің бар не жоқ болуының
маңызы зор. ... ... ... ... ... ... қызметі,
екі қызметі де бірдей анық ... ... ... атау ... ... ... Олар нақты денотатқа тағылып, оны
социумнан бөліп, индивидті нақтырақ бірегейлендіреді. Олар атау ... да бір ... ... және ... белгісіне қатысын көрсетеді.
Сипаттаушы қызметі сөйлем немесе сөз ... ... ... ... ... ... Қара құс, Руми қызы ... қызметі. Атау иесін әлеуметтік және қоғамда алатын
орнына қарай жекелеуге мүмкіндік береді. Мысалы: Қас ... ... ... ... ету ... ... атаулар локутивті әсерінен ... ... ... ... ... иллокутивті күшке ие.
Экспрессивті-бағалауыштық қызметі. ...... ... ... ... құрылымдағы эмоция тұрпат
межесі мен мазмұн межесінде әртүрлі сезім: құрмет, жиреніш, ... аяу т.б. ... ... ... ... атау ... атау ... қатынасын білдіретін жасырын коннотация
бар. Мысалы, мағынамен Ақыбет – ... ... деп ... ... барлық жалқы есімдерге тән қызметі ... ... ... ол ... қызметтерді қамтиды:
• дифференциация (жекелеу);
• мекенжай (адрестік: объектінің орналасқан жері);
• идеологиялық;
• эмоциялық;
• харизматикалық;
• легализация.
Тіл білімінде тілдің қызметі ... ... ... ... Кейбір
ғалымдардың пікірінше, тілдік қызметін анықтау бойынша ... әлі ... жоқ. ... ... және ... болмысын зерттеу бойынша
көптеген еңбектер күрделі құбылыс ... ... ... ол ... қосымша: номинативтік, экспрессивтік, кумулятивтік,
эстетикалық, ... ... және ... ... ... және ... ... қызметтері тілдің басты
қызметтері ... ... ... ... ... ... ... бірліктен басқа коммуникацияға түсіп, таным бірлігі де бола
алады.
Ғалымдардың кейбіреуі жалқы есімдердің ... ... ... ... ... ... деп санамайды. Жалпы есім мен
жалқы есімнің табиғатына қарай және тілде ... ... ... қызметі
бойынша ерекшеленетінін айтады. Сонымен бірге жалқы есімдердің жоғарыда
аталған қызметтеріне көңіл бөліп, жалқы есімдердің бірегейлендіру ... ... ... (А.В. ... О.И. Фонякова,
Е.Ә. Керімбаев, Г.Б. Мәдиева).
Хорезми «Мұхаббат-намеде» Утарид, Нафид космонимдерін автор тұлғасымен,
ісімен салыстыру мақсатында белгілі бір ... иесі ... ... ...... ... – сазды. Ал Муштари космонимін жан иесі ретінде,
әсемдікті тани білетін құбылыс ретінде қолданған: Көркіңе Муштари ... ... ... космонимдерді тек аспан әлеміндегі нысандарды атау немесе
көркем мәтін стилін құру үшін ғана ... ... ... ... орынды қолданған. Мәселен, адамзат космонимдер арқылы кеңістікте
бағыт-бағдарды ғана анықтап қоймаған, сонымен бірге ... бір ... үшін ... Мұны біз ... біліктен» де көре аламыз. Мысалы,
Ж. Баласағұн: 1) белгілі бір жыл ... жаз, қыс, күз, ... 2) ... бір нақты мезгілді (сағатты) анықтауда қолданған.
«Тарихи ескерткіштер: хронотоп және ... ... ... ... ... онимдер шығарманың ... мен ... ... ... яғни хронотоп қызметін атқарған.
Хронотоп ... ... ... ... ... ... берген.
Басты кейіпкер – автордың сопылық ілімді таратуда жер үсті ... ... асты ... дозақ, сират) кеңістігінде әр мезгілде (тоғыз, он жеті,
отыз, алпыс екі, алпыс үш жас) ... салу ... ... ... ... байланыстырып, шығарма хронотопын анықтаған.
Мұнда бастапқы хронотоп – жерасты, шығарма осымен басталып, аяқталады:
Жеті ... ... ... ... ... ... бер деп маған.
Жер үстінде сұлтанмын деп болдым ұлық,
Ризалықпен жер астына кірдім міне.
Шартты хронотоп – жерүсті, яғни Түркістан ... ... ... ... және ... ... кей ... нақтыланбай, тек
жер үсті және жер асты деп берілген. ... ... тек ... мен ... ... ... бірге нақты аптаның күнін (дүйсенбі) және
нақты ... (таң ... атау ... көрініс тапқан. Мәселен:
Шаш пен сақал ағарды, көңілім қара,
Махшар күні рахым еткін, халім нашар.
Таң сәріде дүйсенбі күн ... ... ... тұтып кірдім міне.
«Прецедентті термині және прецедентті есім». ХХ ғасырдың соңғы жылдары
прецеденттік есім ... ... ... ... ... ... ... бастады. Дегенмен әр ғалым бұл ... ... өз ... ... ... бірі ... есімнің жалпы есімге
ауысуы деп түсінсе, енді біреуі оны кеңірек мәнде деп ... ... оны ... ... ... атау ... ... (С.В. Перкас),
антономасия (Л.Н. Андреева, Э.Б. Магазаник, В.М. Калинкин), бейонимдену
(А.В. Суперанская, Кристоферсон, В.Н. ... Е.И. ... ... ... А.Е. Бижкенова, Б.Ә. Көшімова), тәмсіл
(С. Мұстафаұлы), логоэпистема (В.Г. Костомаров, Н.Д. Бурвикова), кенинг
(Ю. Лотман, Б. Успенский), ... (Е.С. ... ... ... ... бұл құбылысты толығымен қамти
алмаса, екіншілерінің мағыналары кеңірек. «Метафора», ... ... ... ... ... жалпы есімге ауысу
үдерісін байқасақ, «тәмсіл», «кенинг» терминдерінің беретін ұғымдары тар,
«прецеденттік ... ... ... ... айтылым»
терминдерінің ұғымдарын бере алмайды, «логоэпистема» терминінің ... ал ... ... бұл ... нақты ашып бере алмайды.
Біздің ойымызша, «прецедентті» термині жалқы есімнің жалпы есімге ауысуы
емес, «полярлық», яғни ... ... ... ... ... есім ... ... ұғым тіл білімінде ХХ ғасырдың соңына қарай Ресей
ғалымдарының (Ю.Н. ... Ю.А. ... т.б.) ... қарастырылған.
«Прецедентті есім» туралы Д.Б. Гудков, В.В. Красных, Е.Л. Березович, О.А.
Ворожцова, А.Б. Зайцева, О.С. ... Г.Г. ... т.б. ... сөз ... ... ... ... көптеген есімдерді
зерттей келе, Т. Жанұзақов адам әрекеті мен психикасын ашатын ... ... ... ... ... – өте ... ... – қайғы-мұңға берілген адам, Итбай – өте ... ... ... – кез ... адам, Қожанасыр – қарапайым, Қодар –өте мейірімсіз,
«қара күш» иесі, Көсе (Алдаркөсе) – өте қу, Қозы ... пен Баян ... ... пен ...... таза махаббат символдары. Профессор Т.
Жанұзақовтың пікірінше, бұл есімдер символдық мәнде жалқы есімдерден ... ... ... І. ... ... есімдердің мағынасын зерттеп,
ол әр кісі есімдерінің сыртында сараңдық, жомарттық, шынайы ... т.б. ... ... ... ... Қарабай, Шығайбай, Ләйлі-
Мәжнүн, Атымтай жомарт, Қожанасыр, Қодар, Қыз ... пен ... ... есім ... Прецедентті бірліктердің қалыптасуы мен
қолданысында маңызды рөлді уәждемелік ... ... Ол ... ... ... ... және ұқсастықтармен өзара
байланысының көптеген ... ... ... ... ... ... ол
күрделі, себебі тіл иелерінің мүддесін, мақсаты мен ... тек ... ... ... ... бірге диахронды
түрдегісінен көрініс береді, барлық тілдік деңгейін ... ... ғғ. ... ... ... ... Сүлеймен, Жүсіп, Қарын, Намруд,
Жамшид т.б. прецедентті есімдердің басты уәжі ( ... ... ... ... күшін білдіру үшін, дидактикалық мәнде ... ... ... «коммуникативті прецедент, ұқсас жағдайларда
коммуниканттар алдында тұрған номинативті, ... т.б. ... ... үлгі деп атауға болады. «Коммуникативті прецедент»
прецедентті бірліктер үшін «гносеологиялық ... ... ... және ... ... коммуникативті кодын қалыптастыруда маңызды саналады.
Мысалы, прецедентті есімдер бойынша Хорезмидің ... ... ... Әли, ... Сүлеймен Мұхаммед Хожа бек образын
ашуда «гносеологиялық прототип болып табылады.
Прецедентті есіммен тығыз байланысқан ... да бір ... ... ... ... олар прецедентті есімнің сигнификациясы үшін маңызды
емес. ... ... ... тән және сол ... ... ... ... сақал т.б. қолданылады. Мұндай бірегейлік атрибуты бойынша
аталу деп аталады, сол арқылы ... ... ... сілтеме
жасалады. В.В. Красныхтың сызбасы негізінде орта ғасыр ... ... ... ... есімдерді талдай отырып, нәтиже
алынды: Мұхаммед (ғ.с.) прецедентті есімі мынадай ... ... ... Алланың дидарын көрген; Құран алған; пайғамбар
т.б.; төлсипаттық ерекшеліктері: ... ... кез ... ... ... ... ... жеке түсінігі болады. Мысалы:
Мұхаммет деп жолдас ... ... ... Перзентім деп қолыңды ұстап
жаннат кірем, Мұстапаға аза тұтып кірдім міне («Диуани ... ... шах ... ... ... досы ... ... рақым қылса сонда бізге, Келтірсе тілімізді сөйлер сөзге. Нәбиім –
хақ Мұхаммед, раббым – Алла!» – Біз ... ... ... ... ... ... ... Жеке адамдардың тiлдiк құрамында
прецеденттi атаулар белгiлi бiр ... ... үшiн ... құрал
(белгi, символ) рөлiн атқара отырып, ерекше орын ... Әр ... ... ... ... прагматикалық деңгейге жатады.
Жиналған материалдарды талдай отырып, шығарманың ономастикалық кеңістігінде
әртүрлі қызмет атқару үшін ... ... ... дереккөзіне
қарай мынадай топтарға бөлiнді: 1) әдеби шығармалардан. ... ... ... ... ... пен ... шығармасының басты кейіпкері
– Зылиха; мұсылман қауымға танымал «Рүстем-дастан» жырының бас қаһарманы –
Рүстем; 2) ... ... ... ... кемеңгері, ойшыл-
философ – Платон (Шығыс халықтары оны Апылатон деп ... 3) ... 4) ... ... айналған топонимдер; 5) дидарын көрген
тау; 6) перғауын, ... есім ... ... ... Мәтін ішіндегі
семантикалық предикат позициясы прецедентті есімнің тіл мен ... ... ... ... ... ... ... позициясында прецедентті есімдер келесі (S –
сөйлемдегі субъект, V – ... N – ... ... cop ... ... ... ... cop V; N (дай) cop S; ... cop S; N ... cop V; S cop N ... S cop N (дейін); S ... N; N cop – S пен N cop – S; S cop N ... S cop N ... S cop ... S cop N ... S cop N (дәл өзі); S cop (нағыз) N.
S cop N құрылымы тіл және мәдениет ... ... ... да бір
жағдайды суреттейтін айқын бір немесе бірнеше сипаттама беретін предикат
позициясында қолданылған прецедентті есімдерді ... ... ... ... ... ... ... екінші сан есімі ақиқатта болған бейнені атайтын
прецедентті антропониммен тіркесіп ...... N, яғни ... Қожа бек – екінші Жамшид.
Екінші сан есімінің ... ... ... тіркеспеуі – олардың
ерекше бір құбылыстардан, яғни автор ... ... және ... қабылдағаннан болар деп ойлаймыз. «Екінші + ... ... ... ... есім ... тұлғаның бар қасиеттерін
телуі деп түсіндіруге болады. Сонымен қоса ... ... ... ... да бір ... ... ... Хорезмидің «Мұхаббат-
намесі» Көк Орданы билеген Мұхаммед Қожа ... ... Оны аты ... Иран ... ... ... де. ... сан есімі реттікті
білдіреді, сондықтан да рухани ізденістерді қамтитын, ... ... ... ... ... ... орта ғасыр түркі тарихи поэтикалық ... ... ... ... ... кең ... сол есімдер
арқылы оқырман санасына белсенді түрде ықпал ету – ... ... мәні бар ... және ... нәтижесінде аталмыш ... шын ... сол ... өзінде прецедентті есім қызметінде
қолданғанын аңғартады.
«X-XIV ғғ. ... ... ... ескерткіштеріндегі онимдердің қазіргі
кезде тілдегі қолданысы» атты бесінші тараудың ... ... ... ... көрінісі» атты тараушасында ... ... ... ... ... ... онимдердің тілде қаншалықты
қолданылатынына талдау ... Ж. ... ... ... ... Ясауи Сайрам қаласында туып ... ... ... ... А. ... ... ... болса, Хорезми «Мұхаббат-
намесін» Сыр бойында бастаған. Осы ... ... ... қолданысын анықтау, уақыт талабы екендігінде күмән жоқ.
Аталған ескерткіштердегі ... ... ... ... ... ... жиі ... Алла, Тәңір, Құдай, Қыдыр, Арыстан
баб, Мекке, Ай, Мәжнүн, ... т.б. ... ... ... ... ... ... қолданысында, БАҚ
прецедентті есімдердің қолданылуында кездеседі:
Әркімдікі өзіне ай ... ... ... ... ... ой ... ... (өзб.)
Һәркимниң өзигә, ай көрүнәр көзигә (ұйғ.)
Хер кимиңки өзүне, ай гөрнер гөзүне (түрікм.)
«Ай» космонимі қазақ, өзбек, ... ... ... тірек сөз ретінде қолданылған.
X-XIV ғғ. поэтикалық түркі жазба ескерткіштері мен ... ... ... есімдердің ерекшеліктері мен ұқсас тұстары. ... ... ... ... X-XIV ғғ. ... ... ... мен одан кейінгі кезеңдердегі көрнекті ақын-жазушылар
шығармаларында мейлінше қолданылған: а) ... ... ... ... ... есім; ә) мәдениет пен ... ... ... ... орын ... ... б) адамзаттың (жалпы мұсылман қауымы
үшін) когнитивті кеңістігін құрайтын әмбебап прецедентті ... ... ... ... ... ... ... Мария); г) тек
қана мұсылман қауымына тән ... ... ... ... Медине, Мұхаммед, Пайғамбар т.б.); ғ) нақты ұлтқа, соның
ішінде қазақ халқына қатысты ұлттық ... ... ... кісі ... мен ... ... ... (Айша бибі, Арыстанбаб
т.б.); д) тіл иелеріне белгілі және ... ... ... ... ... прецедентті есімдер; е) ғашықтық символдары болған
түркі, соның ішінде қазақ халқының прецедентті есімдері.
Қазіргі ақын ... ... ... ... ... ... құрауға қатысады. Үркер, Темірқазық космонимдері,
Алатау, Қаратау, Қазығұрт ... ... ... ... ... алады. Қарт Алатау, пайғамбар Алатау деп беріліп, елдің ... ... ... ... ... ... Қаратау – жоңғар
шапқыншылығы кезінде туған ... ... ... ... Қаратаудың
басынан көш келеді… арқылы халық тарихында қалған қайғылы кезеңнен хабардар
етсе, ал Қаратау халық панасы ретінде суреттеледі. ... өте ... ... ... ... дес ... ... жеткенін ақын: Басынан
Қаратаудың көш келмейді, Қаратау енді ешкімге дес ... ... ... жас ... Қара көз ... ... Қаратау енді ешкімге
дес бермейді (М. Мақатаев) өлең ... ... ... ... Мұнда ол мәтінді трансформациялап қолданып тұр. Мәтіннің ... ... ...... ... ... болу үшін біз ... арасында сауалнама жүргізуді
жөн көрдік. Сауалнамаға 100 адам қатысты, оның ішінде әртүрлі кәсіп иелері
(жасы 20-70 ... және ... ... ... ... сұрақтар ұсынылды: 1. Сізге мына есімдер қандай ассоциация береді:
Ләйлі, Мәжнүн, Сүлеймен, Әли, ... ... ... Атымтай, Наушарбан,
Омар, Оспан, Айыб, Мүңкір-нәңкір, Шығайбай, Алатау, Түркістан, Қызыр/Қыдыр,
Апылатон/Платон, Баязит, Иса, Арыстан баб, ... ... ... 2. ... ... ... а) ... (қандай) мәтін (қандай); ә) фильм
(қандай); б) тілдік қолданыстан; в) білмеймін. 3. а) Сіз үшін ... ... ә) Сіз үшін ... ... ... б) Сіз үшін ... кімдер? в) Сіз үшін сараңдық символы кімдер?
Сауалнама ... біз ... ... қол ... қазіргі
кейбір тіл иелері үшін Сүлеймен, Оспан, Жамшид, Жүсіп, Зылиха прецедентті
есімдері ... ... бұл ... ... ... ... Мұса
прецедентті есімі олардың санасында Мұса пайғамбар емес, Жаяу Мұса образын
туындатады. Ғашықтық символы ... олар үшін Қыз ... пен ... ... ... пен Баян сұлу символдық мәнге ие, ал ... ... олар ... болатындай образдар жоқ. Мұның себебін И. Бекмаханұлы келесі өлең
жолдары арқылы жақсы жеткізген, ... ... ... ... махаббатқа
сенбейді: «Қос аққу – Жібек-Төлеген сыр шертеді, Махаббат дерті – бүгінгі
жасқа ертегі». Орта ... ... ... ... ... қазіргі тіл
иелері хабарсыз, ал олар үшін қазір ... ... М. ... ... ол – ұлт ... көздеген, ісіне берілген ... ... И. ... атаған, өйткені ол «өз қалтасынан болмаса ... ... ... ұлт идеясын насихаттайтын көптеген
әдебиеттер шығаруға септігін тигізген». Прецедентті топонимдерден ... ... ... Сыр, Түркістан, Қаратау, Қазығұрт қасиетті,
әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар ... ... ие. ... ... теңеледі, ең биік тау ретінде бір тазалық символын береді. ... тіл ... үшін ... ... ... отаны саналатын киелі
бесік, онда белгілі, әулие кісілердің молалары бар және кіші қажылық ... Сыр суы ... ... балалық шақ белгісі. Қазығұрт тауы
киелілік мәнге ие, себебі онда Нұх ... ... ... ... ... ... сақталған. Мекке – қасиетті, мұсылмандардың отаны. Ирак
қазіргі тіл иелері үшін ... ... онда ... ... ... ... Мысыр қазіргі тіл иелерінің көбі үшін ... ... ... үшін ғана ол бір ... тең, яғни
отанын еске салады, мұның өзі «Әркімнің өз жері – ... ... ... ... Бір ... үшін ... оның ... әкесінің есімін
есіне түсіреді – Қазыбек Мысырұлы. Бұл ... ... ... ... яғни ... ... қазақ халқы
үшін орны ерекше болғандығын ... Шам, Рұм ... ... байланысты рецепиенттерде ешқандай ассоциация тудырмайды, себебі
Шам – ... ... ал Рұм – ... ... ... ... репрезентелуі. Жалқы есімдерді
когнитивтік аспектіде зерттеудің негізі – ... ... ... ... Қазақ жалқы есімдерін ... ... ... ... ... зерттелуде, оның
дәлелі қазақ ономастикасы бойынша көптеген еңбектерде ... ... ... ... ... ... тілінің дәстүрлі әрі бай антропонимиялық және ... жаңа ... ... ... ... етуде, бұл материалға
этнолингвистиканы, лингвомәдениеттануды, когнитивтік лингвистиканы ұсынуға
болады.
Жалқы есімдерді зерттеу адамның жалқы есімдер берген ... ... ... ... ... оның ... бар ... қатталып, жағдаяттарға байланысты шығып отырады. Сонымен бірге жалқы
есімдердің дамуы мен ... ... ... сананың ерекшеліктері ықпал
етеді.
Когнитивтік лингвистикадағы «концепт» терминінің қабылдануы. ... ... ... ретінде концепттің мазмұны ерекше ұлттық, яғни
нақты лингвомәдени қауымдастықтың мәдени және ... тану ... ... ... да кез ... ... ... әлемнің тілдік
бейнесін қалпына келтірудегі ... ... ... ... ... ... лингвистикалық әдебиетте мынадай терминдердің болғанын
айта кеткен жөн: логоэпистема (Е.М. ... ... Н.Д. ... ... (В.В. ... (М. ... В.Н. Базылев), бихевиорема (Эльс Оксаар),
ұғым. С. Воркачев басқа ... ... ... ... жиі ... және жаңа ... тіркестер жасауда
өнімділігімен түсіндіреді [6].
«Концепт» мағынасына қарай «ұғымға» жақын: әлемді танудың нәтижесі
немесе деңгейі ... ... ... және өзгермелі; тілдік формада
көрініс бере ... ... ... де ... ... адам ... ... яғни оның санасында сақталады. Дегенмен лингвомәдени
бағытының тармақтары дамуына қарай ғалымдар логика ... ... ... ... ... ... жөн ... оның үстіне
айырмашылық айтарлықтай. Жоғарыда айтылғандарды қорытындылау негізінде, ... ... ... бойынша, «концепті» терминіне мынадай
анықтама беріп отырмыз: концепт – адам санасының ... ... ... ғана емес, эмоционалды баға беру, сезіну негізінде қалыптасқан зат
немесе құбылыс туралы сығымдалған ... ... ... ойды ... ... жеке ... мен қоғамның танымдық әрекетінің нәтижесі
ретінде ... ... ... ... адам ... ... негізгі бірлігі болып табылатын дискретті менталды құрылым.
«Жаратушы» концептінің құрылым ретінде санада бейнеленуі.
Ғалымдар концептінің ... ... ... ... схема,
гипероним, фрейм, инсайт, сценарий, калейдоскоп (А.П. Бабушкин), нақты-
сезімдік бейнелер, ойсурет, ... ... ... сценарий немесе
скрипт, гештальт (Н.Н. Болдырев) Концептілердің қай түрін алсақ та ... ... ... береді, біз өз зерттеуімізді концептінің
мынадай түрлеріне қарай жүргізуді жөн санадық: ... ... ... форма (сценарий); сызбалы форма (схема); бейнелі форма (ойсурет);
гештальт.
Орта ғасыр түркі тарихи ... ... ... концептісінің
фреймдік құрылымы «бет бұру», ... ... ... ... ... ... «мешіт», «зікір салатын орын», «сұрақ-жауап
алатын орын», ... ... «Тор ... ... ... «пайғамбар»
т.б. танымдық элементтерден құралады. Сонымен бірге, «Жаратушы» ... ... ... ... ... ... бөліп, моделдерін
құруға болады. Мәселен: 1) Х рақым етеді А-ға; 2) Х тірілтеді (жан ... (ға); 3) Х ... ... ... 4) Х ақыл, сана береді А-ға; 5) ... ... Х-қа; 6) А ... Х-тан; 7) А сират көпірден өтеді Х
дидарын көру үшін; 8) Х ... Р-ді ... ... алу үшін; 9) Х
дидарын көру үшін, А зікір салады; 10) Х-қа ... болу ... А ... ... ... ... ... Х жазалайды А-ны; 12) А Х алдындағы бес парызын
орындайды; 13) А өзін Х-тың құлы, С-тің үмбеті санайды; 14) С Тор ... ... ... 15) С ... К-ні ... т.б. ... Х – Жаратушы (Алла,
Құдай, Тәңірі, Хақ); Р – періште (Мүңкір-Нәңкір); С – пайғамбар (Мұхаммед
(ғ.с.), ... Иса, т.б.); К – ... ... ... ... Забур);
А – адам (пенде).
Ескерткіштердегі «Жаратушы» концептісінің сценарийлік құрылымы зікір
салу, ... оқу, ... ... ... ... ... беру,
Сираттан өту, ісіне қарсы тұрмау сияқты әрекеттерді ой елегінен өткізеді.
Схема табиғаты ... ... ... Оған ... ... ... ... Мысалы, мешіт, құран т.б. Ойсурет санада бейне, символ,
метафора, аллегория көмегімен танылады. ... ... ... ұлындай
(фр.); Кешіруші ие («Мұхаббат-наме»). ... ... ... ол одан жоғары қасиетке ие деп ... ... ... ... орта ... ... мен қазіргі кезде тілде
қолданыс ерекшелігінен мысал келтірсек, гештальт мынадай көрініске ... ... ... асым жоқ, ... ... досым жоқ; Жалғыздың
жары – Құдай. Ұқсастық: Құдай хақ, Құран шын; Адамның басы – Алланың добы;
Құдайдың бір аты – ... ... – ай, ... бір Құдай; Мінсіз – құдай,
кірсіз – су. Тұтастық: Момынның есебін қу ... ... ... ... Адам басына бір Алла; Қашқан Құдай дейді, Қуған да Құдай дейді;
Құдай біреу, ... ... ... ... [Құданың] құдіреті; Алла
[Құдай, тәңірі]; Хақ тағала; Хақтың ... ... бір, ... ... ... есебін қу табады, Қудың есебін Құдай табады; ... ... ... ... ... береді; Алла деп барсаң, аман
келерсің; ... ... ... ұшар, Адамға сиынған мұрттай ұшар. Жалпы
шек (уақыт және кеңістік): Құдайдың құтты күні; Құдай қаласа [Құдай қосса];
Көп ... ... ... ... Алла жолы ... жар ... хақ, Басым
беріп хақ сырын білдім міне; Өмір – қысқа, өлім – ... жоқ ... ... ал Аллаға жоқ ажал.
«Жаратушы» концептісінің лингвоконцептуалдық көрінісі.
Жаратушы концептісі абстрактілі концептілерге жатады, яғни ... ... ... ... жоқ, бұл нақты «құндылық» және «антиқұндылықты»
білдіретін ... ... оны ... ... ... (А.П. ... ... Қазақстан мен Орта Азия мұсылман халықтарының
лингвомәдениетінде өте ұзақ тарихы бар, бұл тілде молынан көрініс ... ... Хақ, ... ... ... ... т.б.), көптеген мақал-
мәтелдер, афоризм, ... ... ... ... қолданылуымен дәлелденеді.
Негізгі эксперменталды әдіс ретінде «Жаратушы – ... ... ... (БАЭ) ... ... 300 ... қатысты,
оның 140-ы – әйел, 160-ы – еркек. Реципиент ретінде студенттер, ... ... ... ... ... ... ... Әр реципиент эксперимент шарты бойынша Жаратушы сөзіне ең
алдымен ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
рецепиенттерден 1200 анықтама алынды. Соның ішінде 10 реципиент 1, 20  – ... – 3; 110 – 4; 125 – 5 ... ... ... ... бас ... болған жоқ. «Жаратушы» концептісінің ассоциативті өрісі
құрылды.
X-XIV ғғ. ... ... ... ... ... ... анықталды.
«Диуани хикмет»:
1. бет бұрдырушы: Сол мезетте мың бір зікір еттім тамам, Нәпсім тыйып
Аллаға бет бұрдым міне. 2. ... ... ... ... оқып ... ... төкті: естен танып дидар көрдім. 3. атын қайталатушы: Жалған ... сәби ... Алла атын ... ашық ... Залым егер жәбір қылса
Алла дегіл, Қолың ... дұға оқып ... 4. адал ... ... ... адал болдым, «Фанафи Алла» мақамына салдым міне. 5. қатты, тіл
безегеннен безуші: ... емес ... де ... ... ... қатты, діл
азардан құдай безер т.б.
«Мұхаббат-наме»:
1. атын жаттатушы: Ұлы Тәңірінің атын жат қылдым ... ... ... 2. ... ... ... Хорезми ақынға назарың
сал, Махаббатты көңілден сен азайтпа. 3. күш ... ... ... ... сұлулық! Алла күшті ғой! 4. сиындырушы: Құдайға сиынып
Көк теңізден өттім, жүзіп, Рум патшалығын түгелдей араладым.
«Ақиқат сыйы»:
1. құдірет ... Бұл ... иесі ұлы бір ... 2. ... ... ... оған ... 3. кешіруші: Уа, Алла, кешіруші
иемсің, кешір!
«Құтты білік»:
1. пенделерін жарылқаушы: Жаңа ат ... ... ... ... ... құдайым! 2. білім, ақыл, қасиет беруші: Адамды хақ
жаратты да ескерді: Оған ақыл, білім, өнер, ес ... ... ... ... ... Қолы жетіп, алар ол мол асылды! ... ... ес ... ... ақыл берген құлына. 3. ... ... ... ... апарып, Жаратты да жарастырды қатарын. «О, құдайым! – деді, - бәрін
жараттың, ... ... ... ... 4. ... ... ... алла!
Жазықтымын, байқадым, Мұң-шерімді саған ғана ... 5. ... ... Мен ... ... медет берсін деп, Ісің үшін сақтап,
жебеп жүрсін деп!» Жақсылардың ісін құдай оңдасын, Құт дарытып, ... ... ... ... ... оңдасын Оттан-судан сақтап өзі ... ... ... ... күш ... Үш есе көп ақы ап, бір іс ... қазақ тіліндегі ақын-жазушылардың шығармаларында репрезентелуі:
1. рақым етуші: Құдайым рақым қылса сонда бізге, ... ... ... ... ... 2. жалғыз ие/қожа: Нәбиім – ... ...... – Біз ... ... ... ... (Мәшһүр-Жүсіп
Көпейұлы). Құдайдың құлымын мен – мұсылманмын, Денемде түйірі жоқ арам
қанның (М.Мақатаев). 3. зар ... Ақ ... ... ... Сүт ... ... Қосылып, кел, екеуміз бір жылалық, «Тәңірінің» жетер
ме екен құлағына ... 4. ... жоқ: ... ... ... еш ... ... сақтамаса, түсер тайып (К.Әбубәкір) т.б.
Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігін қарастыра келе, Жаратушы, Құдай,
Алла, ... Хақ ... бар ... ... ... (78).
Фразеологимдерде репрезентелуі:
1. бұйыртушы/бұйыртпаушы: Алла [-ның, құда, Құдайдың] әмірі [үкімі,
бұйрығы]; Құдай ... 2. ... / ... ... ... ... ... берді [берсе]; Құдай абырой берді; Алла
[Құдай, ... ... ... жарылқады [иді, оңдады]; 3.
сиындырушы/жалбарындырушы (тілеткізуші/сұратушы): Аллаға [Құдайға] ... ... ... жалбарынды; Алладан парман [пәрмен] тіледі;
Құдайдан мойнына бұршақ салып сұрап [тілеп] алды. 4. ... ... ... ... ... Құдая тоба [тәуба]; 5. бағын
ашушы/ашпаушы: Алла [Құдай] бағын ашты т.б.
Тұрақты ... ... ... ... ... ... табындыру; 2. құрметке ие: Құдайдай көру;
Тәңір құрметіндей; Құдаймен құдай болғандай; 3. жазалаушы: ... ... ... Хақ, ... ... Алла компоненттері бар мақал-
мәтелдерден 114 мысал ... ... ... ... ... Көп ... ... құдай сонда; 2. Бәріне бір: ... бір ... ... ... ... Қуған да Құдай дейді; 3. Еңбектенгенді
қолдаушы: Бекерден бекер ... ... ... Берер Тәңірім талап
қылсаң, Түк таппайды қарап жатқан; Бекерден Тәңірім безер; Десе де ... ... ...... 4. Қудың сазайын беруші / Жаны таза, пәк
адамдарды жақтаушы:: Момынның есебін қу табады, Қудың ... ... ... ... да жақ; ... – ай, ... бір Құдай; Мінсіз – құдай, кірсіз –
су т.б.
Қазақ тілінің Алла деп барсаң аман келерсің ... ... ...... бар. Тек оның бір өзі ғана адам ... ... ... түйедей бой бергенше, түймедей ақыл бер; Адамның басы – Алланың добы
мақал-мәтелдері адамның фатализмге, ... пен ... Бұл ойды біз А. ... ... де ... «... ... ... өзінің қолында еместігін сезінтетін пассивтілік ерекше байқалады
және өзін (кез келген ... ... бой ... ... ... ... ... «бақылаушы емес» ретінде сезінеді [7,
33].
Шарасыздықтан және риза еместіктен ... ... ... ... да ... ... ... адамда қандай да бір кінарат
қалыптасады: Құдай ... ... ... менің тимесін; Жарымды алған
Құдайдың Келіні мендей жыласын. ... ... ... ... ... ... биік екендігін байқатады. Мұндай сөз тіркестері мен
мақал-мәтелдердің орын алу себебін анықтау мақсатында біз ... ... ... ... ... 50 адам жынысы бойынша
іріктелініп ... ... ... жас ... әртүрлі және әр мамандық иесі
болды. Эксперимент 2005-2006 жж. ... ... ... ... ... ... І. ... сөз тіркестері мен мақал-
мәтелдерді қалай түсінесіз? Алла жар ... Ұра ... ... да ... ала ... ... ба? Алла нәсіп етті; Мінсіз –құдай, ... ... ... ... Жарымды алған Құдайдың, Келіні мендей жыласын; Алла
деп барсаң, аман келерсің; Құдай ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мынадай жауап алынды: Алла жар ... ... ... ... ... ... жиі ... қолданысы бойынша 70% құрайды. Құдайдың ала танасын
ұрлаппын ба? ... ... ... ... ... ... фразеологизм мен
мақалды 80% бірінші рет естіп тұрғанын және бұл ... ... ... ... Ал ... 20% қазақ тілінде мұндай фразеологизм мен
мақалды мүлде жоқ деп есептейді. Алла деп ... аман ... ... ... реципиенттер жиі қолданбайды, Құдайға сиыну керек, құрбандық
шалу керек деп түсінеді, яғни бұл ... біз ... ... ... ... ... алдында әлсіздігін сезінетіндерін байқатады. Ұра берсең,
құдай да өледі; Құдай көгін билесін, Жеріме менің ... ... ... ғана ойлайтын дінсіздердің шығарғаны деп есептейді, яғни тек
солардың ... ... деп ... ал ... қатысқан
реципиенттер мұндай мақал-мәтелдерді мүлде қолданбайды, күпірлік санайды.
Айта кететін жайт – ... ... ... ... ... адамдар, инженер, бухгалтер, дәрігер, заңгер, үй шаруасындағылар.
Орта ғасыр ескерткіштері мен ақын ... ... күш иесі ...... рөлі ... ... ... ал адам пенде ретінде бәріне
бойсұнушы рөлде ғана ... ... ... мен ... тапқан жағымсыз мәндегі коннотация орта ғасыр ескерткіштері ... ... ... ... ... ие, яғни ... мәні бұл ... олардың басты ұстану принципін айғақтайтын қорытынды мәнде
қолданылған, сол ... біз орта ... ... мен ... ... ... ... алып отырмыз.
Біз қарастырған материал адам тарапынан ... ... ... алмайтындық» тілдік деңгейде «бәрін көруші» субъектінің
көрініс беретін айқындауға септігін тигізді.
Қорытынды. Х-ХІV ... ... ... ... ... ... ... зерттеу негізінде онимдердің
бірнеше разрядтары: антропонимдер, топонимдер, теонимдер, этноним, фитоним,
космонимдер, гидронимдер, катойконимдер т.б. қолданылғаны анықталды.
Қ.А. ... ... ... ... ... ... ... ақиқат болмыс атаулары және діни-мифтік атаулар. Хорезмидің
«Мұхаббат-наме» шығармасында агиоэкклезионимнің қалыптасуында ... ... орын ... яғни ... есімнің қалыптасуында қоғамдық-
саяси, тарихи-әлеуметтік жағдай себепші болғаны айқындалды.
Ескерткіштердегі онимдер жасалуының ... ... ... ... ... метафора негізіндегі екіншілік атау. Жалқы
есімдердің жалпы есімдерден ...... ... ... ... ... Жалқы есімдерден жалқы есімдердің жасалуы маңызды тәсіл болып
саналады, трансонимденудің бірнеше түрлері кездесті.
«Метафора», ... ... ... ... ... ... ... ауысу үдерісін байқасақ, «тәмсіл», «кенинг»
терминдерінің беретін ұғымдары тар, ... ... ... ... айтылым» терминдерінің ұғымдарын бере алмайтыны, ал
«логоэпистема» терминінің ұғымы кеңірек, ал «коннотонимдер» ... ... ... ашып бере ... дәлелденді. «Прецедентті» термині жалқы
есімнің жалпы есімге ... ... ... яғни ортадағы ұғым, қажет
уақытында жалқы есім бола алатыны зерттеу негізінде ... ... ... ... ... атқару үшін
қолданылған прецеденттi есімдердің шығу тегi аясына қарай мынадай топтарға
бөлiндi: 1) ... ... 2) ... ... 3) Құран-
кәрімнен; 4) мұсылмандықтың отанына айналған топонимдер; 5) дидарын көрген
тау; 6) ... ... 7) ... патшалар.
Мәтін ішіндегі семантикалық предикат позициясы прецедентті есімнің тіл
мен мәдениетке ... ... ... ... ... ... предикат позициясында прецедентті есімдер ... (S ... ... V – етістік, N – прецедентті ... cop ... ... ... ... cop V; N (дай) cop S; ... cop S; N ... cop V; S cop N (десем); S cop N ... S ... N; N cop – S пен N cop – S; S cop N ... S cop N ... S cop ... S cop N ... S cop N (дәл өзі); S cop ... N.
Жинаған материалдар негізінде прецедентті есімдер X-XIV ғғ. поэтикалық
түркі жазба ескерткіштері мен одан кейінгі кезеңдегікөрнекті ақын-жазушылар
шығармаларында мейлінше қолданылғаны ... а) ... ... ... ... прецедентті есім; ә) мәдениет пен қоғамның ... орын ... ... ... б) ... ... ... қауымы
үшін) когнитивті кеңістігін құрайтын ... ... ... ... ... ... есімдер (Құдай, Алла, Мария); г) тек
қана мұсылман қауымына тән ... ... ... ... ... ... ... т.б.); ғ) нақты ұлтқа, соның
ішінде қазақ халқына қатысты ұлттық конфессионалды ... ... кісі ... мен ... ... ... ... бибі, Арыстанбаб
т.б.); д) тіл иелеріне белгілі және ... ... ... ... ... ... есімдер; е) ғашықтық символдары болған
түркі, соның ішінде қазақ халқының ... ... ... ... терминіне көптеген ... бұл ... ... ... негізінде мифологема,
лингвокультурема, бихевиорема, логоэпистема, ... ... ... ... ... «концепт» терминіне анықтама берілді.
«Жаратушы» ассоциациялық өрісін құраған ассоциация тудырушы сөздердің
мағынасын талдау ... ... ... ... ... анықтау мүмкіндігі туды. Олардың берген анықтаушы сөздерінің
қаншалықты Жаратушыға (денотатқа) қатысын ... ... ... ашылды.
Қазақ тілінде мазмұн жағынан жағымды/жағымсыз коннотациялы мақал-мәтелдер
мен фразеологизмдер бөліп қарастырылды. Жағымды коннотациялы ... ... ... а) үміт; ә) тілек; б) ризашылық. Жағымсыз ... де ... ... ... ... а) ... ә)
қарғыс; б) риза еместік.
Қарастырған материал адам тарапынан пассивтілік, бойсұнғандық, «өзі
қадағалай алмайтындық» тілдік деңгейде ... ... ... ... айқындауға септігін тигізді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. –М.: ... ... ... ... В.У. Имена далеких предков (источники формирования и
особенности функционирования ... ... ... ... МН-АН РК, 1997. –302 с.
3 Валитова А. Этнонимы в тюркоязычном памятнике ХІ в. «Кутадгу билиг»
// Международный конгресс ... и ... ... ... ... ... Қ. Ақберен. –Алматы, 1972. –198 б.
5 Хусанов Н. Пути номинации и стилистические особенности имени Фархада
(«Фархад и Ширин» Алишера ... // ... ... –Ташкент, 1989.
–208 с.
6 Воркачев С. Счастье как лингвокультурный концепт. –М., 2004. –С.44.
7 Вежбицкая А. ... ... ... ⁄ Пер. с англ. Отв. ... –М.: ... ... 1997. –416 ... ... ... ЖАРИЯЛАНЫМДАР
1 Қала ономастикасының кейбір мәселелері. –Алматы: Арқас, 2004. –137 б.
2 Ономастика: зерттеу мәселелері. –Астана: 1С-Сервис, 2005 ж. –240 ... ...... Ономастикалық анықтағыш. Алматы: «Алматы» баспа үйі, 2006. –220 ... ... ... қаласының ономастикалық атауларының көрсеткіш-анықтамалығы.
–Алматы: «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы, 2009. –240 б. (құрастырушылардың
бірі).
5 Русские и ... ... // ... язык в социально-культурном
пространстве ХХІ века. –Алматы, 2001. –С.110-112.
6 Менсонимдердің тіл мен ... ... ... орны // Тіл ... ... мен ... ... –Шымкент, 2003. –Б.215-222.
7 Ахмед Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» шығармасындағы онимдер. // Әл-Фараби
ат. ҚазМҰУ Хабаршысы. Фил. сер. 2004. № 6. ... ... ... ... ... // ... 2002. № 2.
–Б.195-201.
9 Қостанай облысы топонимдеріндегі географиялық терминдер. «Тілтаным
Языкознание» журналы. 2004. № 1. –Б.24-32.
10 Тағамхана ... ... ... сөз // ҚР ҰҒА ... 2002. № ... Менсонимдерде кездесетін аббревиатуралар // Тілтаным. 2002. № 1. –Б.36-
41.
12 БАҚ ... ... ... ... // «С.Аманжолов және ... ... ... өзекті
мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
–Алматы, 2003. ... Все в ... ... ... ... // «Наука Казахстана» ... № 22. ... ... көне ... ... ... // ... –Астана, 2005. –Б.253-269.
15 Прецедентті атаулардың қолданысы // Академик Ә.Қайдар және ... ... ... ... ... 2004. ... ... шығармасындағы ономастикалық кеңістік // Қазақ
ономастикасының өзекті ... ... 2004. ... ... ... шығармасындағы онимдердің лингвомәдени
бірлік ретінде қолданысы // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ... Фил. ... № 2. – ... Х-ХІV ғғ. түркі жазба тарихи поэтикалық ескерткіштердегі Тәңір, Алла,
Құдай ұғымдары // Тілтаным. 2005. № 3. –Б.31-37.
19 Қостанай ... ... // ... 2005. № 4. ... ... и поговорки с ономастическим компонентом в русском и
казахском языках» // Сборник ... ... ... язык ... в ... ... пространстве: современное
состояние и перспективы». Гранадский университет –Гранада. (Испания). ... ... ... ... ... ... хикмет» ескерткіштеріндегі
ономастикаға қатысты ұқсас тұстары // «Қазақ және ... ... ... ... атты ... материалдары. – Алматы, ... Х-ХІV ғғ. ... ... ... кедесетін онимдердің
қазіргі кездегі тілде ... // ... ... ... ... мен ... ... мәселелері: қалыптасуы,
дамуы мен болашағы” атты халықаралық ... ... ... 2007. – Б.85-90.
23 Антропонимы как ключевые слова в тюркском письменном историческом
памятнике Хорезми «Мухаббат-наме» // ... ... ... завтра.
Сборник научных трудов памяти Е.А.Седельникова . –Павлодар, 2008. -576 ... ... ... ... ... письменного
памятника Ахмада-адиба Югнаки «Атебат ал-хакаик» // Имя. ... ... ІІ ... ... ... конференции. –Улан-
Удэ, 2008. -300 с.
25 Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани хикмет» шығармасындағы топонимдер ... ... ... ... ... ... 2008. № 2. –Б.31-38.
26 Прецедентті есімнің мәтін ішіндегі қызметі // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
Хабаршысы. Фил. сер. 2009 №4. –Б.27-33.
27 ... ... ... // ... 2008. № 1-2. ... ...... всего происходящего // Ізденіс – Поиск. 2009. № 4.
–С. 34-41
29 ... ... ... ... антропонимдер //
Түркология. 2008. № 1-2. – ... ... ... және ... есім // Қ.А. ... атындағы
Халықаралық Қазақ-Түрік университетінің Хабаршысы, маусым 2008 № 2. –Б. ... ... ... ... ... ... Хорезми «Мухаббат-
наме» // Родной ... ... ... и ... преподавания.
–Борисоглебск, 2009. –С. 74-79.
32 Мәтін ішіндегі прецедентті есімдердің қызметі // ... ... ... 2009. –Б. ... Мәтін ішіндегі прецедентті есімдердің қызметінде // ... 2009. № 2. ... ... ... ... ... // ҚР ҰҒА Хабаршысы.
2009. № 5. –Б.17-23.
35 Х-XIV ғғ. ескерткіштері мен қазіргі қазақ ... ... ... мен ұқсастықтары // «Этнос және тіл» Академик
Ә.Қайдардың 85 ... ... ... ... конференция
материалдары. –Алматы: КИЕ. 2009. –Б.312-318.
36 «Диуани хикмет», «Мұхаббат-наме», «Ақиқат сыйы», ... ... ... // Ұлт ... 2009. № 3. ... Ж. ... «Құтты білік» шығармасындағы топонимдер // ҚР БжҒМ
Хабарлары. 2009. № 4. ... Х-ХІV ғғ. ... ... ... ... ... ... «Диуани хикмет», А.Йүгінекидің «Ақиқат сыйы», Хорезмидің
«Мұхаббатнаме» шығармалары негізінде) // «Қазақ тіл ... және ... атты ... ... конференция материалдары.
–Алматы, 2007. –Б.118-123.
39 Прецедентті ұғымының мәні // Ономастикалық Хабаршы. 2009. № 1. ... Х-XIV ғғ. ... ... жазба ескерткіштері мен қазіргі қазақ
тіліндегі прецедентті есімдердің ерекшеліктері мен ұқсас ... // ҚР ... 2009. № 3. ... ... ... ... // Электрондық-ақпараттық кеңістіктегі қазақ
тілі: терминология және тіл ... атты ... ... ... ... 2009. ... Несколько слов о разрядах топонимов в произведении Ходж Ахмета Яссави
"Дивани Хикмет" // ... ... ... ... ... Материалы Республиканского семинара-совещания. ТГЮИ. - Ташкент:
Изд-во ... 2009. –С. 38 - ... ... ... ... пространство
(на основе тюркских исторических памятников Х-ХIVвв.)
Резюме
автореферата диссертации на соискание ученой степени доктора
филологических наук по специальности 10.02.06 – ... ... ... ... ... пространства
тюркских исторических памятников, а также ... ... ... ... онимов в современном казахском языке.
Цель исследования – определить ономастическое пространство поэтических
памятников ... ... в том ... ... ... онимов в составе
текста, ... ... ... ... произведения в
использовании онимов, выявить их роль в ... ... ... ... исследования. Для решения комплекса поставленных в работе задач
в качестве ... ... ... ... ... памятников
«Кутадгу билиг», «Дивани хикмет», «Мухаббат-наме», «Хибадат ал-хакаик», ... ... в ... ... ... во ... пословицах и поговорках. Общее количество имен собственных
составило более 3-х тысяч единиц.
Предмет ...... ... ... памятников, содержание которого ... ... ... типы ... а также использование прецедентных
онимов и их проявление в исторических памятниках и ... ... ... ... ... ... ... тюркских памятников «Кутадгу ... ... ... ... ... толковый словарь казахского языка,
Слова предков (Бабалар сөзі), ... ... ... ... ... и ... языковые факты, взятые из
поэтических произведений.
Научная новизна исследования ... в том, что ... ... ... опыт ... ... ономастического
пространства исторических поэтонимов произведений ... ... ... теоним Жаратушы в качестве концепта, ... его ... На ... ... эксперимента проведено
лингвоконцептологическое описание концепта Жаратушы (Господь).
Методы исследования. ... ... ... ... ... ... ... диахронно-синхронный анализ, дескриптивный метод,
метод формализации, методика анкетирования, методика ... ... ... ... ... ассоциативного эксперимента,
прием количественных подсчетов, прием сплошной выборки.
Теоретическая значимость исследования заключается в том, что ... ... ... ... для ... дальнейшей
стратегии исследования поэтонимов. Разработанный словарь прецедентных имен,
частотный словарь исторических онимов, частотный словарь имен авторов ... ... для ... ... рода ... ... Кроме
того, проанализированные языковые факты могут быть ... ... ... ... ... языка, фразеологических и
ассоциативных словарей, семантических ... ... ... в
качестве концепта может послужить предпосылкой для изучения ... ... ... ... ... заключается в возможности
использования полученных результатов в ... ... и ... ... ... введение в тюркскую филологию, Язык тюркских памятников,
когнитивной лингвистике, при подготовке программ, ... ... ... по ... ... ... ... положения, выносимые на защиту:
1. Исторические события (активное распространение ислама, победа
Караханидов над ... и др.) ... ... ... ... идеологического, политического характера. «Кутадгу билиг»,
«Мухаббат-наме», ... ...... ... ... ... ... в то время как ставящий ... ... ... ... ... ...... направления. В ономастическом
пространстве данного памятника не нашло отражение имя правящего лица, ... этот ... не ... ... Этот факт – ... ... ... жанра памятников.
2. Большинство антропонимов в памятниках – имена известных в то время
шейхов, пропагандировавших ... ... ... ... ... ... ... и их родственников. ... в ... на ... ... ... антропонимы использовал в виде
загадки, это дает ... о ... ... ... ... ... ... в тексте выполняют назывную, адресную функции, а
также является средством идентификации и легализации. Использованные в
политических ... и ... ... ... ... в ... ... и оценочности, а также основную текстообразующую
функцию.
4. В тексте памятников онимы, ... ... ... время и пространство произведения, выполняют функцию хронотопа.
Явление хронотопа четко продемонстрировано в «Дивани ... ... – сам ... – с ... ... ... находясь в трансе,
мог пермещаться по земле (Туркестан) и под ... (рай, ад) в ... ... ... ... ... … в шестьдесят два, шестьдесят три года),
тем самым определил ... ... ... ... времени и
пространства.
5. Исторические онимы – ... код: ... ... о ... того ... во-вторых, в течение четырех веков
онимы, не утратившие свою ... и ... в ... ... прецедентными именами, уже в тот переиод являлись ... ... ... ... на ... ... ... авторами, можно определить значительность территории
распространения очагов знании (Китай, Индия, Египет, ... Ирак и др.); ... ... ... цель ... ... ...
произведения для правителей, «Мухаббат-наме» – показывает ... к ... и др.; ... разряды онимов в ... ... о ... в ... ... ... о реальном и
ирреальном мире (реальные онимы: топонимы – Египет, Туркестан, Сыр и ...... ... ... ... баб и др., космонимы – Утарид,
Симак, Нафид и др.; ирреальные онимы: фитоним – Дерево туб, ... ... ... – Рай, Ад и ... В ... фрейма концепта Жаратушы (Господь) ... 1) Х ... А; 2) Х даст ... А; 3) Х ... ... А; ... даст ум, сознание А; 5) А молится Х и др., где Х – ... А ... ... ... ... представленного в произведениях поэтов
средних веков и современных поэтов, заключается в ... ... что на ... ... дает ... ... ... субъекта». Инвариант концепта Жаратушы описывается в светском
и религиозном дискурсе как ... ... ... ... исследования. В связи с развитием ... ... ... ... ... имен собственных с точки ... ... ... ... ... и ... ономастики. Перспективой проведенного
исследования является разработка новых подходов исследования поэтонимов и
составление ... ... ... типов.
Imanberdieva Saule Kurmanbayevna
Historical onomastic field
(within the framework of Turkic historical monuments of Х-ХIV ... the ... abstract of ... for doctoral thesis on ... ... 10.02.06 – Turkic ... dissertation is dedicated to the research on onomastic field ... ... ... as well as to determination of ... ... usage of the onyms in the ... Kazakh ... of the research – to define onomastic field of poetic
monuments of Middle ages, ... ... of the onyms ... the text, ... of an authour’s message in the onyms usage,
manifestation of onyms role in the ... of ... ... the work.
Object of the research. Onomastic units of the monuments such ... ... ... ... “Muhabbat nahme”, “Hibaddat al-hakaic”,
total number of which is over 3 ... their function in the ... ... units which contains the onyms, proverbs ... usage of onyms in the works of the ... poets ... for the ... of complex of the tasks as the main object ... research.
Lexical-semantic, structural types of the onyms of the historical
monuments, usage of the ... onyms and their ... in ... Kazakh language have been the subject of the ... versions of the ... ... ... like “Kutadgu
bilig”, “Divani hikmet”, “Muhabbat nahme”, ... ... ... of Kazakh ... ... words ... ... national encyclopaedia, phraseologic dictionary,
proverbs and sayings, linguistic facts taken from folklore and art ... serving the source of the ... of the research is in the first ... of the ... of the onomastic field of the historical poetonyms which was
performed in this ... It is the first time when theonym ... as the concept, the ... types were determined; the
linguistic-conceptual description of the Lord was ... on the ... the ... ... of the ... Above ... tasks ... the main
methods and techniques of the research: diachrono-synchronic ... method, the ... of the ... ... of the conceptual analysis, methods of cognitive
analysis, method of associative experiment.
Theoretical significance of the research lies in its ... results are ... for the ... of the further
strategy of the poetonyms research. The developed ... of ... onyms, ... dictionary of authors’ names might serve a ... creation of various kinds of ... ... apart of that the
analyzed language facts might be used while ... of the ... of Kazakh ... as well as in ... ... ... ... The theonyms study as the subject ... might be pre-condition for onyms category study in new direction.
Practical significance of the research lies in the capacity of ... the achieved results in the ... courses and specials courses ... theory, ... ... ... while ... study manuals and text-books on onomastic, ... ... ... ... for the ... Historic events have been serving a reason for ... ... monuments of the ... and ... nature. ... ... ... ... ... – there is an indication
whom it is dedicated to in the ... of the ... plan, yet ... of ... ... did not set such task but the ... ... In ономастическом space of the given monument has not ... ... – a name of the ruling person as this monument is ... someone. This ... can be ... in ... of a ... a monument.
2. Majority of anthroponyms in the monuments are names of the known
sheikhs, who were ... Islam, other ones – names of the ... ... works, the third ones – prophets names, khalifs and their ... author applied ... as a ... being based on the ... of the readers that prompts us about huge ... of ... of the first names.
3. Historic onyms in the text perform naming and ... ... well as being a mean for ... and ... Besides ... onyms used for ... and Sufism dissemination purposes perform the
expression function and influence evaluation and text-forming function,
too. The text onyms in the ... being ... ... ... the time and space of the work ... the chronotope function.
The chronotope phenomena is well demonstrated in “Divani hikmet”. The main
character – the authour who aimed to ... the Sufism, falling in ... could relocate through the earth ... and under the earth
(heaven, hell) in different time (in nine, seventeen, ... sixty ... three years old), thereby ... by that the work of ... the link between time and ... Historic onyms – informative-cultural code: firstly, it prompts
information about the religion of that time, ... the onyms have ... their ... for forth ... and moreover they became ... since even at that time they were the units with ... Thirdly, on the base of the ... ... one ... the hugeness of the ... area (China, India, Egypt, ... and others). The fourth point is that biblionyms determine the ... the work: ... ... is a work for governors, ... ... big love toward the Lord and others. The fifth, onyms ... to the information about awareness which was formed in the man’s mind
about real and non-real world (real: toponym Egypt, ... Syr, ...... Zunnoon Mysri, Arystan bab, etc., cosmonym ... Seemak, Nafeed, etc., non-real – phytomyn –toob tree, ... ... toponym – heaven, hell, ... In the ... of the phrame of the Lord concept there are ... “I know: 1) X forgives A”; 2) Х gives life to А; 3) Х ... А; 4) Х gives mind, ... to А; 5) А prays to ... where Х – is the Lord, А – human being.
6. There are similarities determined in the works of the ... while ... with the works of the Middle Ages towards ... the Lord. ... ... of the human being at the language ... the opportunity to determine the ... of the ... of the ... the Lord concept was ... in ... and ... discourse as kind, perfect, the Creator, all-seeing,
protecting.
Perspectives of the research. Due to the development of the ... there are new ... in the study of the proper names ... ... ... point of view as well as linguistic culturology,
inter-culture communication, ... and poetic ... ... of the ... research is the ... of ... in the study of the poetonyms and the development of ... of ... types.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы5 бет
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары49 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет
Рухани мәдениет. Дін. Өнер. Қазақстанның XIII-XV ғасырлардағы рухани мәдениеті38 бет
ХІV-XVIIғғ Қазақ хандығы4 бет
Қала құрлысы мен сәулет өнері24 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь