Көркем тілді адамтану парадигмасы тұрғысынан зерттеу (Ж.Нәжімеденов өлеңдерінің тілі негізінде)

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ өлеңі әлеміндегі көркем ой философиясын бағындырған қайталанбас тілдік тұлға Жұмекен Нәжімеденов өлеңдерінің тілі «ауырлығымен» байланысты күрделі, кешенді жүйе ретінде тілтанымдық адамтану (антрополингвистика) аспектісінен зерттеуді қажет етеді. Өйткені жұмекентану алдындағы Жұмекеннің «тереңіне жетпеу» мәселесі оның «күрделі» болмысына сай туындады. Және әлі күнге өз шешімін таппай отыр.
Ақын өлеңдерінің идеялық мазмұны мен тақырыптық, жанрлық-бейнелік ерекшеліктеріне әдебиеттанушы ғалымдар арнайы зерттеу арнамағанымен, кезінде ол туралы Ғ.Қайырбеков, Ә.Кекілбаев, Қ.Мырза әлі, т.б. сынды ақын-жазушылардың таным-таразысынан өткен пікірлері бар. Өкінішке қарай, өзектілігін жоймаса да, ғылыми еңбектердің (монография) ұстын-ұстанымы бола қойған жоқ. Сондықтан Жұмекеннің «тереңіне жету» кешеуілдеп келеді.
Ақынның «жұмбақ» атанып, жұмекентану саласының қалыптаспауының бір себебі – осыған дейін мәселе тек ақынның «қиынырақ қиысқан» өлеңінен ізделініп келді. Ол ақынның оқырман-адресат адресіне арнаған «өкпесін» («түсінетін құлақ – қыңыр, көз – надан») көрсетті де, біржақты бағаланды.
Ал, ол кездегі қоғамның рухани сұранысы, талабы назардан тыс қалды. Оны ескерудің қажеттілігі зор. Өйткені Жұмекенге қоғамының да «өкпелеп», түсінбегені белгілі. Оны ақын көре білген: «Күн сүймесе қайтейін, көнем мейлі».
Сайып келгенде, мұның бәрі ақынның ақындық ұстанымынан туындап отыр. Ал, Жұмекеннің ақындық позициясын толық түсіну үшін, ақынды қоғамымен қатар танылу тиіс. Жұмекен шығармашылы туралы сөздің толық болмауы, міне, ақынның «ауыр» болмысынан өзге мәселе қырларын көрмеу себебінен.
Осы олқылықты ақынның тілінен ғана емес, тілдік емес мәнділіктерден (экстралингвистика) де іздеп, ғылыми пікір білдіру – қазақ руханияты мен мәдениетінің мүддесі. Жұмыс осы бағытта орындалып отырғандықтан, бұл жұмыс тақырыбының соны әрі өзектілігін көрсетеді.
Ендеше, қазіргі тілтанымдық адамтану (антрополингвистика) бағытына сәйкес ұлттық санасы жоғары, ұлттың рухани мұрасын меңгеріп, ұлттық әдебиетті жаңа сапаға көтеруге өзіндік үлес қосқан Жұмекеннің тілін ұлттық құндылық ретінде зерттеу – ұлттық болмыс пен халықтың дүниетанымын танытуға қатысты көкейтесті мәселе.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты – Жұмекеннің «жұмбағын», ерекше сөз өнерінің иесі ретінде қалыптасуын негіздеген тәрбиелік-танымдық тегі, рухани-әлеуметтік ортасы мен қоғамы арқылы ашылатын көркем тілін талдаулар негізінде дәйектеу. Аталған мақсатты орындау барысында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- тілтанымдық адамтану парадигмасы бойынша ақынның тілі арқылы танымын тануға мүмкіндік беретін әрі қазақ көркемсөзінің зерттелуін
        
        ӘОЖ 811.512.122’373
Қолжазба құқығында
САБИРОВА ГҮЛБАНУ НҰРЫМҚЫЗЫ
Көркем тілді адамтану парадигмасы тұрғысынан зерттеу
(Ж.Нәжімеденов өлеңдерінің тілі негізінде)
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ... ... ... ... үшін ... ... в т о р е ф е р а т ы
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ... ... ... Тіл ... ... орындалды
Ғылыми жетекші: филология ғылымдарының
докторы, профессор Ж.Манкеева
Ресми оппоненттер: ... ... ... ... ... ұйым: Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті
Диссертация 2010 жылы «10» желтоқсанда сағат 1400-де ҚР БжҒМ ... ... Тіл ... ... ... 10.02.06 – ... және 10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары бойынша филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д
53.38.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ... ... ... (050010, ... ... ... ... 2010 жылы «10» қарашада таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы міндетін атқарушы,
филология ғылымдарының докторы ... ... ... Қазақ өлеңі әлеміндегі көркем ой
философиясын бағындырған ... ... ... Жұмекен Нәжімеденов
өлеңдерінің тілі «ауырлығымен» байланысты күрделі, кешенді жүйе ... ... ... аспектісінен зерттеуді қажет
етеді. Өйткені жұмекентану алдындағы Жұмекеннің ... ... ... «күрделі» болмысына сай туындады. Және әлі күнге өз ... ... ... ... ... мен ... ... әдебиеттанушы ғалымдар арнайы зерттеу арнамағанымен,
кезінде ол туралы Ғ.Қайырбеков, Ә.Кекілбаев, Қ.Мырза әлі, т.б. ... ... ... ... ... бар. ... ... жоймаса да, ғылыми еңбектердің (монография) ұстын-ұстанымы бола
қойған жоқ. Сондықтан Жұмекеннің «тереңіне жету» кешеуілдеп келеді.
Ақынның «жұмбақ» атанып, ... ... ... ... – осыған дейін мәселе тек ақынның ... ... ... келді. Ол ақынның оқырман-адресат ... ... ... ...... көз – надан») көрсетті де, біржақты бағаланды.
Ал, ол кездегі қоғамның рухани сұранысы, талабы назардан тыс қалды. ... ... зор. ... ... ... да ... белгілі. Оны ақын көре білген: «Күн сүймесе ... ... ... ... бәрі ... ... ұстанымынан туындап отыр. Ал,
Жұмекеннің ақындық позициясын толық ... ... ... ... ... ... Жұмекен шығармашылы туралы сөздің толық болмауы, міне, ақынның
«ауыр» болмысынан өзге мәселе қырларын көрмеу себебінен.
Осы олқылықты ақынның тілінен ғана ... ... емес ... де іздеп, ғылыми пікір білдіру – қазақ руханияты мен
мәдениетінің мүддесі. Жұмыс осы бағытта орындалып отырғандықтан, бұл ... соны әрі ... ... ... ... ... ... бағытына
сәйкес ұлттық санасы жоғары, ұлттың рухани мұрасын меңгеріп, ұлттық
әдебиетті жаңа ... ... ... үлес ... ... тілін ұлттық
құндылық ретінде зерттеу – ұлттық болмыс пен халықтың дүниетанымын танытуға
қатысты көкейтесті ... ... мен ... ... ... ...
Жұмекеннің «жұмбағын», ерекше сөз ... иесі ... ... ... тегі, рухани-әлеуметтік ортасы мен қоғамы
арқылы ашылатын көркем тілін талдаулар ... ... ... ... ... ... міндеттерді шешу көзделді:
- тілтанымдық адамтану парадигмасы бойынша ақынның тілі ... ... ... ... әрі ... көркемсөзінің зерттелуін сипаттайтын
теориялық, әдістемелік тұжырымдарды қарастыру;
- тілтанымдық адамтану өлшемі ... ... сөз ... ... ақын және ... ... ... ұсыну;
- Жұмекеннің тілі негізінде ол өмір сүрген қоғамдық-әлеуметтік жағдай,
оған ақынның қатынас-көзқарасын, прагматикалық ұстанымын анықтау;
- ақын санасындағы ... ... ... ... ұстанымын
белгілеуге әсер еткен танымдық-тәрбиелік тегін танумен қоса, оның тілдік
көріністерін дәйектеу;
- ... ... ... ... ... ... ... деп келген оқырманының (ақын-жазушы, сыншылардың мақала,
рецензия түрінде жарық көрген) еңбектерін саралау;
- ақын жұмбағын ... ... ... (астар) мағынасын
сипаттайтын, Жұмекендегі астарлаудың әдіс-тәсілдерін айғақтайтын ... ... ... ... ... ... ... беретін «ескі»
сөздердің мәнін ашып, түптеп келгенде, мағыналық құны ... ... ... ... ... ой, ... дүние бейнесін бейнелейтін көріктеуіш
құралдарының жасалуы мен мағыналық мазмұнына түсінік беру;
- ақынның ... ... ... ... ... әсіресе кейіптеуге құрылған өлең-сөз астарында жатқан уәжділікті
адамтанымдық тұрғыдан бағамдау.
Зерттеу ... Ақын ... ... өлеңдері тілінің мәдени-
танымдық, прагматикалық сипаты.
Зерттеудің пәні. Көркем тілді ... ... ... дереккөздері ретінде Ж.Нәжімеденовтің әр жылдары жарық көрген
жыр ... ... (1961), ... ... (1963), «Өз ... ... пен ... (1966), «Күй кітабы» (1967), «Мезгіл әуендері»
(1968), ... ... ... ... – 1969), «Гүл ... ... ... (1979), «Ашық аспан» (1982), ... ... ... ... Ж.Нәжімеденов өлеңдері тілінің тілтану
ғылымындағы тілтанымдық адамтану парадигамасы тұрғысынан ... ... ... – ізденісіміздің ғылыми жаңалығы. Зерттеудің ... ... ... ... жетуге негіз болды:
- қазақ тіл біліміндегі қаламгер тілін зерттеген еңбектердің тұжырымдары
негізінде, дәстүрлі-құрылымдық парадигма мен ... ... ... ... деп, ... ... ... толықтыратын тұстары зерделенді;
- Жұмекеннің тілі ғана емес, тілі-ойының қозғаушы күштері – оқырман,
ортасымен арасындағы қатынастың ... рет сөз ... ... ... ... тануға қызмет ететінін көрсетеді;
- Жұмекен танымында дүние бейнесінің қалыптасып, тілінің көркемдік
жүйесіне ықпал еткен факторлар ... ... ... көрсететін дүниелік
білімі – сөзі арқылы айқындалды;
- Дүние бейнесін астарлап жеткізуге ақынның саналы түрде (прагматика)
барғанын көрсететін ... ... ... болмысынан ақпар
беретін линвомәдени бірліктер мен теңеулерге мағыналық талдау жасалды;
- ақын ... ... ... ... топырақ, жапырақ,
маусым, жел, т.с.с. лексемалардың Жұмекен қолданысындағы ... ... ... ... қаламгерлердің сыни пікір, рецензия, мақалалары
барысында айтқан қарама-қайшы көзқарастары алғаш рет сарапталып отыр.
Зерттеудің ... және ... ... ... ... ... іргелі зерттеулері, соны бағыттары мен жаңалықтарының көрсеткіші
ретінде қазақтың А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, ... ... ... ... ... Н.Уәли, А.Әділова, т.б.
сынды ғалымдарының, шетелдік ғалымдардан В.А.Маслова, Ю.Н.Караулов,
И.Гальперин, т.б. ... ... ... ... ... ... мен ... Жұмекеннің туып-өскен ортасын тану үшін
баяндау, сипаттау, ... ... ... сөзін-
дүниетанымын тану мақсатымен көркем сөзді мағыналық өрісте талдауда
семантикалық әдіс пен ... ... ... ... ... ... теориялық маңызы. Ақын Ж.Нәжімеденовтің өлеңдерін
тілдік тұрғыдан зерттеу ... ... ... ... ... тіл ... ... тұлға», «дүние бейнесі» теориялары зерттелуін
толықтыруға септігін тигізіп, ... ... тіл ... мәтін
лингвистикасы салаларының дамуына үлесін қосады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... бір ... тұлға
шығармашылығын талдауға арналған ... ... мен ... ... ... мәтінді лингвистикалық талдау», «Мәтін
лингвистикасы», «Қазақ тілінің стилистикасы», ... ... ... т.б.), ... тілінің сөздігін құрастыру ісіне
пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ... ... ... ... ақын тілін зерттеу оның тіл білімі
мәселесі болып қана ... ... ... ... ... рухани
сұранысты өтеуіне мүмкіндік береді;
- тұлға тілге «таңбасын» салса, тіл – ... ... ... ... ... өзі. ... ... деген нақтырақ;
- «Жұмекен жұмбағы» деген анықтама оның ... ... ... ... өз ... ... тану әдістемесінің қалыптаспауына
байланысты оның күрделі ... ... ... ... ... ... Ж.Нәжімеденов өлеңдеріндегі көріктеуіш құралдар, лингвомәдени
бірліктер қолданысының ... ... ... ... ... тәсілі арқылы берілген имплицитті мағыналар оның
саналы мақсатын (прагматикасын) көрсетеді;
- сөз ... сөз ... сөз ... ... ... құралдарының
өзіндік дәйектері құм, дала, Темірқазық, Қошалақ т.б. ... ... ... ... мен ... ... ... негізгі
тұжырымдары мен нәтижелері, сондай-ақ мазмұны бойынша ... биік ... ... ... (Алматы, 2006), «Тіл және ... мен ... атты ... ғылыми-теориялық (Алматы, 2008),
«Н.Оралбай және тіл білімі мен ... ... атты ... ... ... 2008), ... ... тақырыбындағы
республикалық ғылыми-теориялық (Алматы, 2008), «Әдеби тіл және ... ... атты ... ... 2009), «Түркі
тілдерінің грамматикасы: ... ... мен ... атты ... ... 2010) ... баяндалып, жарияланды.
Сонымен қатар, ҚР БҒМ ... және ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі ... ... 2007. №4; 2008. №2) және ... ... ... ... №6) атты ғылыми журналдарда 10 мақала түрінде жарық көрді. Жұмыс
мазмұны ҚР ... ... ... Тіл ... ... ... ... баяндалды, лексикология бөлімінің кеңейтілген
мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... екі ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспе бөлімінде зерттеу тақырыбының өзектілігі, зерттеудің нысаны,
мақсаты мен міндеттері, зерттеу әдістері, ғылыми ... ... ... ... ... ... тұжырымдар, зерттеу жұмысы
барысында қолданылған әдістер, пайдаланылған дереккөз, жұмыстың жария табуы
мен мақұлдануы, зерттеудің құрылымы ... ... ... жұмысының «Қаламгер тілін кешенді зерттеудің адамтанымдық
негіздері» атты I тарауында ... тіл ... ... ... ... мен көркем тілді зерттеу теорияларының мәні сараланады.
Сондықтан адамтану тарихы әріден басталады, тіл ... ... ... тіл ... тұрғысынан жүзеге асатын тілтанымдық адамтану
теориясы екінші кезектегі ... ... ... ... ... тарауша «Қазақ көркем сөзінің зерттелуі» деп аталады. Онда ізденуші
зерттеу бағыттарындағы адамды тану мәселесінің қойылуына байланысты бұрынғы
(дәстүрлі-құрылымдық), жаңа ... ... деп ... ... ... сын ... Біріншіден, тіл арқылы
адамды тану қағидасы ұлы Жаратушының адамды ... ... ... ... санасы мен тілі негізінде адамның өзін-өзі тану арқылы иесін ... ... ... тілді таныммен бірге, тұтастықта тексеруді 20-ғ.басындағы қазақ
зиялылары жолға ... ... ... ... ... да ... ... тану мәселесі мәтін→идея негізінде іске асты. Бұл
ретте шығарманың ішкі пікір жағы шығарманың түрі ... ... ... болса, тысқы тіл жағын тексеру – тіл ғылымының еншісі.
Жазушы ... ... тіл ... ... қауымға жөн сілтеп
отыратын, мойнында теориялық парызы бар туыстығы» – ... ... ...... ... десек, сайып келгенде, «тіл мамандары –
жазушылар мен ... ... ... ... ... жөнімен» адамтану ғылымының» дамуына үлес қосып, қоғамға қызмет
етпек. Олай ... тіл ... ... сөз, ... ... ... парадигма) теориясы тұрғысынан зерттелуі заңды.
Тіл мен ... ... ... «тіл мен ... біртұтас»
қағидасына сай «тіл – халықтың жаны» (В.Гумбольдт) екенін қазақ көркем ... ... XX ғ. ... ... ... еді. Атап айтқанда,
тілші-ғалымдар Құдайберген Жұбанов «Абай – қазақ ... ... ... тілі ... Ахмет Байтұрсынов «Қазақтың бас ақыны»,
ақын-жазушылар Жүсіпбек Аймауытов ... ... ... ... «Ақан Сері», «Бернияз Күлеев», «Базар жырау», «Әбубәкір ақсақал
Диваев», Мұхтар Әуезов «Қазақ шаруа жастар ... ... ... ... хат» ... ... осы тұрғыда жазған.
Олардың қай-қайсы да көркем сөзді тексермес бұрын, ... ... ... ... ... ... ... мән берген немесе сөзінің айтар
мағынасын қазіргі тілмен айтсақ, тілдік емес экстралингвистикалық мәнділік
– тұлғаның әлеуметтік ... ... ... ... тексеруші, сыншы ақын шығармасын тексергенде, ол ақын ба,
қандай ақын, кімнің ақыны, нені ... ... ... ... сұрауларға
жауап беруге тиісті. Бұл сөз иесінің кім екенін, ... ... ... ақынның күш-қуатын, шығармасының әлеуметтік мағынасын, әсемдік
құнын ашуға, дәл, әділ бағалауда тиімді болмақ.
Сондықтан ... тіл мен ... ... ... «тіл ... ... ... М.Әуезовтің «сөз – ойдағы пікірдің құралы» атты
пікірлері тіл философиясының негізін салған В.фон.Гумбольдтың «тіл – ... ... ... ... ... біз ... дана адам болмасын, ол сол ... ... ... ... ... еді деп ... Бұл ... Сұлтанмахмұт
бұдан да гөрі анықтаңқырап, былай дейді: «сезімнің сыртқа шықпас түсі бар
ма, оны жасырар адамның күші бар ма? ... сөз, ... ... біреу күймен,
көрсетпейтін жүректің ісі бар ма?», – дейді. Және ...ескісі болсын, ...... ... ... да, ... – ілгеріде өткен қауымның өмір
тіршілігін біздің көзімізге елестетпей қоймайды. Яғни, әдебиет сол ... ... ... ... шаруашылық күйін, дүниетану көзқарасы
дәрежесін, әдет-ғұрпын, қысқасы нені ... нені жек ... ... ... [1,300]. ... ... осы пікіріне қарағанда, көркем
шығарма халық рухының ... ... ... ... Бұл – ... ұлт ... ... танытуды көздейтін зерттеу қыры. Алайда ... ... ... ... осы ... ... ... үрдісі кезеңдік саяси-әлеуметтік жағдаятқа байланысты жалғаспай
қалды.
Осыдан кейін тіл білімінде ... ... ... ... да тілдің табиғатын, соның ішінде қаламгер тілін зерттеуде
белгілі дәрежеде жаңа ... ... ... тіл ... ... таман жарық көрген ғалым «Қазақ прозасының тілі» атты ... ... ... ... еңбектерді, не
қолдағы бар әдебиеттік зерттеуелерді алсақ, ... да ... ... ... оның ... ... даму, жетілу жолдары әңгімеленеді. Ал, жалпы
көркем әдебиеттің, жеке жазушылардың тілі ішінаралап қана талданады» ... ... Жеке ... ... ... ... ғалым Қ.Жұмалиев (Абайға
дейінгі қазақ поэзиясы және Абай ... ... ... ... (Сөз және ... ... 1948), ... (Поэзия жаны –
көркем тіл. Алматы, 1958), Р.Сыздықова (Абай тілінің ... ... ... 1959), Б.Манасбаев (С.Мұқанов поэзиясының тілі,
1960) т.б. ғалымдардың есімдерін атайды [2,5].
Ғалым Қ.Өмірәлиев: ... тіл ... ... категориялардың
анықтамалары мен ерекшеліктерінен ғана тұратын болса, онда бұл ... ... ... ұлы ... Абай мен ... ... ... оларды мүлде ұмыт қалдырып та оқулықтар жасауға, осы ... ... ... ... ... болады» [3,18] дегенді айтады.
Және осыдан шығудың жолдарын да көрсетті: «Адам ... ... ... ... жасаған дәуірдегі қоғамдық болмыстық тұрғысынан
келіп баға беру ... ... Олай ... ... бір ... ... ... нені айтқыза алар еді деген тұрғыда келуіміз ... ... ... тілімен тұжырымдасақ, «көркем туындының ... ... ... талдау дегеніміз – тілдің ... ... ... атау ... сол бөліктердің қолданысы,
қолданыстағы көрінісін зерттеу болмақ» [4,5] деп, мәтін ішіндегі тұрмыс-
тіршілікті сөз ету ... ... ... ... тану жолға
қойылды. Қазіргі көзқарас ... ... ... ... ... сол ... жазушының нені қалай суреттеп тұрғаны – қаламгердің
діттемін пайымдайтын прагматикалық мәселе.
Бүгінгі зерттеулер ... сөз ... ... ісін ... ... мәтін →оқырман үштігінің қатысынан қарастырып, тілдің
функционалдық мәні, яғни қолданыстағы ... яки оның өмір ... ... ... – Адаммен байланысты зерттеуге [5,7] ден қойды. Ол
түптеп ... ... адам ... оның ... ... ... ... тұлға мәселесіне келіп тірелерін тілтанымдық адамтану
бағытынан байқауға болады.
«Ақын тілін оның адамтанымдық өлшемі ретінде талдау» 1.2 ... ... ...... ... ... ... ұғымы тіл мен
тұлғаның теңдігіне (тіл=тұлға) саярына сай оны «тіл-тұлға» деп ... ... тіл мен ... теңдігінде жатса, оны тілдік тұлға
дегеннен гөрі тіл-тұлға деп атау керек сияқты. Өйткені, ... ... ... ... – тілі ... ... тану мәселесі. Ендеше,
тілдік тұлғаны тану бір күннің ісі емесін айтпағанда, ол тілтану ғылымының
шеңберінде ... ... ... ... ... ... ... ұлт, мәдениеттің көрінісін социолингвистика, этнолингвистика,
лингвомәдениеттаным (макрокомпонент) салалары және ... ... ... ... ... ... лингвистика (микрокомпонент) тұрғысынан зерттеу адамның күрделі
де кешенді жүйе болуымен ... ... ... ... тіл иесі – тұлғаны
тану мақсатында әдебиет, тарих ... ... ... ... ... жағдайлармен тұтастықта қарастыру да ... Олай ... ... ... – тіл-тұлға лингвист-тілшілер ғана
қолданатын термин ... ... ... ол ... ... сонымен қоса,
тұлғаны танудың кеңістігін де кеңейтер еді.
Белгілі ... ... ... ... ... ... ... қоюшы да, оны тарқатушы да, оны қажет етуші де – ... ... ... керісінше Алласыз ешқандай мәнді сөз емес» [6,146;147]. Осы
тұрғыдан келсек, тіл – ... ... Оның ... ... ... ... ... етуімен» байланысты. Ендеше, «адамдағы тіл, ... ... ... білімділік емес. Оны дүние түсінігіне ыңғайлап,
түсіндіріп, зерттеу де, тілді тіл ... ... беру де – ...... ғана емес, тіл бойындағы халықтың таным-мәдениеті
мен дүниетанымының тұтынушысы. Әсіресе, ... ... ... ... ... басты ерекшелігі – бұл. Әдебиетші А.Әлім
тілімен айтқанда, «қазақ жазушысына» қарағанда, «ұлт ... ... ... элитарлық тіл-тұлғаның айқын белгісі: уақыттың сынына төтеп
беріп, қай уақыттың да талабына ... бере ... ... қарасақ, кезіндегі ұлы Абай сияқты Жұмекеннің де
«еленбеген ерекшелігі» – ... ... Ол ... ақындық ұстанымы
ретінде күллі шығармашылығынан табылмаса да (ішінара ізделіп), қазақ атты
халқымен бірге өмір сүруде. ... ... ... ... осында
екені айтылудан кенде.
Ұлттық әдебиет халықтың әдеби тілімен жазылып, өн ... ... ... Оны әр ... әр ... ... Жұмекен болса, мәдени кодты –
ұлттық қасиетін танытатын ақпараттарды ... ... ... М.Мақатаев, т.б. қаламгерлер сияқты астарлауға пайдаланған
ақын.
Мысалы, Жұмекен өлеңдерінде қазақтың тұрмыс-тіршілігіне қатысты тұлып
сөзін 7 рет ... ... т ұ л ы п – ... ... ... ... ... 1. зат. Әр түрлі аң, мал терілерінен
тігілген сырт киім, ішік; 2. зат. Жас төлі өлген малдарды ... ... шөп, ... ... бітеу тері [ҚТТС, 272] деген ... ... де тура ... ... ... тұлыптың екінші заттық
атауы ауыс мағына жасауға бейім.
Оны фразеологиялық ... ... ... ... ... ...... етті, жұбанды; тұлыпты місе қылғандай – ... ... ... ... өлгенде терісіне шөп тығып, тұлыптап қойып,
сауар кезде көрсетеді, сиыр, я ... сол ... ... те ииді ... Осы анықтамаға сүйеніп, тұлып сөзінің құрамындағы мағыналарды (сема)
былайша жіктеуге болады:
1. Сиырды ... ... ... ... ... шөп ... ... Тұлыпты сиырға (түйе) сауар кезде көрсетеді;
3. Сиыр (інген) сол тұлыпты иіскеп те ииді;
4. Алданыш етеді, жұбанады.
Енді осы ... ... ... қалай қолданып, дамытқанын
түсіндіру үшін оған ... ... ... қажет. Осы ретте әңгімені
ақынның тұлып «тарихын» суреттеген «Тұлып» атты өлеңінен бастау керек.
1. Сиырдың ... ... ... ... ... шөп тығып, тұлыптап
қояды: Өлең «Қызыл бұзау арам қатты, Терісін ... ап әжем ... ... ... ... қойды қайтадан теріге әлгі шөп тығып» ... Бұл ... ...... тура ... қолданылып тұр. Яғни
бұзаудың «терісін желге кептіріп», оған «шөп тығып», «қолдан бұзау жасау» –
тұрмыс-тіршілігі малмен байланысты ... үшін ... ... ... ... – осы ... ... «Қызыл бұзау – қызыл
тұлып атанды, Көзі орнынан шөп ... ...... тоймай өліп пе екен
ол қасқа?! Тұлып деген – ойыншық па, басқа ма, Сезім туды екі ұдай, ... ... Түк ...... ойға ... қап; ... неткен
масқара: Жетектеуші ем момын-қызыл байғұсты, тұрдым енді қолтықтап».
2. ... ... ... ... ... «Қайтқан сайын өрістен ... ... кеп ... ... Сиыр (інген) сол тұлыпты иіскеп те ииді: «Иіскелейді, ... ... ұлып құр, ... ... ... берген соң, тулақ
болды түгі түсіп тұлыптың.
Ақынның тұлып ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді, дәлірегі төмендетеді: тулақ – үстіне жүн сабау үшін немесе
төсеніш үшін жүні ... ... шикі тері ... ... ... ... ... «Кейін ұқтым пәлсафасын тірліктің, Соңғы
талшық ойдың нәрін жаңа алдым: Алданғаны емес екен, жоқтығы екен ... осы ... ... ... ... «амалдың жоқтығынан» елдің де
«мөңірейтінін» айтады: «Жұбау ... ел ... ... бауырына бала
кеткен талай жан; шүкір айтып әр күн сайын он рет, алданатын қара іздейді
маңайдан». Қара болу – ... ... ... болды; Қара көру – ес санау,
пана тұту [ҚӘТС, 272] мағынасын ... ... ... «орнын» сол
дәрежеге көтереді. Адамға соншалықты үміт, сенім ... мәні ... ... ... мәжбүрлеген шындықтың өзі екеніне кәміл
сенеді. Шынында, сол кездегі ... ... ... көрсетудің тәсілі:
«Бөркін иіскеп қаза болған ұлының, ... отыр өзін ... ... Жаңа
шықтым сол үйден мен, табанда, Мен де өзіңнің ұлыңмын ғой деп алдап; Қара
жерде қаза, мұңлық көптігі – ...... ... етсе бір ... ... ... ... иіскеуі – қарияның өзін-өзі алдауы емес, өзін-өзі
жұбатуы: Әжем тұлып ... шөп ... ... сиырды алдау емес, жұбату,
Жұбатулар жаса, көңіл демеулер..
Жұмекен «тұлыпқа мөңіреу» өз-өзіңді ... ... ... ... ... өлең ... ... мен жұбану үрдісі үстінде, қарама-
қайшылығында дамиды. Адам болсын, мал болсын, алданбаса, жұбанбас та ... ... ... ... ... Демек, ақын өлеңі конфлиткіге
құрылып, «қорадағы» тұлыптан ... мән табу ... ... ... тән ... ... ... саған, жасқа келдім біршама – Сенем
саған – талғамымыз бір ... ... ... көп ... ... Шөп ... да; ... саған, Қабыл, ал, алдым – аздығы емес ... ... ... көз бен шөпке қатысты көзге шөп салу тіркесі бар. ... ... ... опасыздықтың реңкі бар: Ерлі-зайыпты адамдардың біреуі
опасыздық жасады, басқа ... ... ... ... ... Ал ... шөп ... – Жұмекен алғаш қолданып, қазақ әдеби
тілінің ... ... ... ... ... ... Жұмекеннің сөзді
шығармашылық деңгейде меңгерген элитарлық тұлға екені көрінеді.
Жұмекен «Тұлып» лексемасын басқа өлеңдерінде осы ... ... ... бұл ырыс ... ... ... ... саумаған – иісіндірген?!
Бір тамшыға біреу жүр құны ... ... ... ... ... ... «Тырсиып
жатты алдында қара тұлып, Алдау мен мазақтаудан жаратылып. Иісі бар ... ... ... тебер еді нар атылып». «Бұлақ та жалт-жұлт етіп
күлім ... ... екі ... ... ... ... не болғанын Қара нар тек:
Алдында пәре-пәре тұлып жатты».
Тұлыптың жасалу технологиясы, оның мәнінен ... адам ... бұл ... ... ... ... ... образ. Өлеңді оқыған қазақ тұлыпқа
малдың ... біле ... Осы ... мына ... ... шаңырағы ғана
емес, ұлттың тағдырының ... ... ... ... ... жаулаған ел, о, тәңірі, Тұлып иіскер орынына ботаның;
Саулы інген-ел, о, бақытты ел, сорлы жұрт, О, ... ... ... да, ... ел – Кеңес Одағы (15 одақтас республика), оның
құрама ... ... ... ... ... ...
коммунистік саясатпен өмір сүріп, коммунизмге ... ... ... ... ... – өз ... ... тәрк етіп, ата-бабасын, дінін, тарихын
ұмыту арқылы «өзін-өзі жаулап», өз ұлтына тән ... ... ... ... жаттап өскені – «бота ... ... ... ... өзін-өзі алдағаны. Бірақ идеология цензурасынан асып кете
алмайды, жалтақтап сөйлейді, құлдық ... ... ... ... торғайлар». Яғни тұлыптың «тордағы» (отар) ел тірлігінен алынуы
және ауыспалы мағынада ... ... ... сол ... ... ... ... жатыр.
Тұлып бар үмітін алдау, жұбатуға жеңдірген елдің көкейін ауыстырып,
метафоралап, қоғамының қытығына тимейтін ... ... ... ... бұл – ақын ... ... кеңесу». Екінші жағынан, тұлыпты
көз қылып, астары (мәні) арқылы елдің халін жеткізген. ... ... ... кең, кемелдігі көрінсе, суреттеу шеберлігі де ... ... ... ... атты 1.3. ... ... ... әкелетін тақырып, идея екені, ал оның ... ... ... ... ... ... көзі ... Жұмекен өлеңдері
негізінде дәлелденеді.
Поэзияның прозалық шығармаларға қарағанда, адам дүние-танымын жағдаят
(ситуация) үстінде таныту жағынан «тынысы» тар. Дегенмен, ... ... өлең ... ... ... ... Жұмекен болды.
«Тасыр емен тақырыпты жай таңдар, түйгенімді айтам бар» дегеніне
қарағанда, бұған Жұмекеннің прагматикалық мақсаты (ақындық ұстанымы)
үстемдік еткен. Оған екінші ... ... ... (логика) диалектикасы да
ықпалын тигізген. Бұл – Жұмекеннің оқиғалы ... ... ... ... ... ... үшін, оның ойлау логикасына, сөз қолданыс
ерекшелігіне аса мән беру керек.
Жұмекен өлеңдерінің оқиғасы бір-біріне байланыссыз, тіпті айтпағы
соңғысөзіне (концовка) ... ... ... ... ... тез» ... ... әкесінің әлсіз жатқан көршісіне дәрі әкелу үшін Қошалаққа
жұмсаған жерден басталады.
«Бар ізгі от өзінде қалғандай», ... дәрі ... ... ... ... көршісінен гөрі әлдекімнің тағдырын ойлап, шынында осы үшін көршінің
халі ... ... ... Осы ... ... ... ... осы тұсқа келгенде, олардың адрестерін көрсетуден «қашады»: екі
дүние ... ... ... ... ... ... да ... Мен асықсам – мойнымда парыз көп. Демек, ақынның асығыстығы –
өзіне артқан парызымен байланысты туған кеп. ... ... бұл ... да ... адамға тән қарым-қатынасының көрінісі секілді көрінеді.
Соған орай, сөз соңын өлең оқиғасымен байланыстырып, бағалау қиынға
түседі: «Қауіптенем, жарылардай жүрегім, алқынып бір жеткен ... Ұлы ... ... ғой, ... дейтін секілді». Міне, тұрмыс-тіршіліктен таңдаған
деталь арқылы ақынның айтқысы келгені – осы. Яғни ... осы ... мен өлім ... яғни «Менің елім» дегенді ашық айта алмай, ұлттық
санасы төмендеген сол кезеңдегі қазақ ... ... ... ... оған жәй ... ... Оған қарама-қарсы тұрған күш-қуат
– жел бар: «Жете алмайсың!» – деп итерді жел алдан. Жел – метафора, ақын
өзіне-еліне үстемдік құрып тұрған ... ... ... ... отыр.
Демек, соған қарамастан, алға ұмтылғаны, елдің тағдырын жыр ...... ... ... ... қолданған бір детальдың өзі құпия кілтке
айналып отыр.
Сөз қолданыс – жазушы шеберлігінің айнасы. Бұл ... ... ... ... тұстары әр алуан болып келеді. Солардың бірі – ... ... ... ... ашатын сөздерді қолдану екені белгілі.
Егер өлең тіліндегі сөздерді ... ... ... ... ... ... ... әсерлеуіш қызмет атқаратын құбылмалы
қалпын (трансформациясын) зерделеуіміз ... ... ... ... ... ... көзін сулап қалып еді қамығып,
Қоңыр жолға түсіп едім мен өстіп, қоңырқай ой маза берер емес түк;
Қоңырайып жатыр алда жол әлі, ... ... ... к ү й ге ... ... қазақ б е с і к тербетіп, өргізіпті-ау қоңыр-қоңыр баланы;
Қоңыр к ү п і, қоңыр д а л а, ... үн... ... ... өтіп жатыр өмірім.
Қоңыр күзде қоңыр шаруа күйбеңмен, қоңсы қонған қоңыр ... ... күй ... ем ... Шешем қалды қоңыр төбе басында.
Қоянжонға қоңыр ымырт түскенде, Қоңырайып отырамын ... ...... ... (текстообразование) [4,88]. Бір
микротексте бір сөзді ... ... ... – оған ... қызмет
үстеудің амалы. Өлеңдегі Қоңырдан «тараған» сөздердің (қоңырайып, қоңырқай)
стильдік реңкі сондай, өлеңде ... ... ... ... ... үндестігін (гармония) тудырған Сөйтіп, ақын идеясын аша түсуге жағдай
жасаған. Жазушы ... ... ... осы бір ... ... ... қазақтың баяғы ата-баба заманынан бергі бар-бар тірлігін,
тірлік кешіп жатқан өмір ортасы, мінез-құлқы, ... ... сол ... мөлдіретіп, ...мүсіндеп шығарған да қойған» [7] дейді.
Шын мәнінде, «Қоңыр» өлең қазақтың «ата-баба заманынан бергі ... ... ... ... өмір ... мінез-құлқы, ұлттық сипатын» қай
ретте қалай танытып отыр? Бір анығы: қоңыр сөзі ... ... ... ... келмейді. Бұл – бір. Екіншіден, метафораланған сөздерді
«тіркестіріп», олардың да мағыналарын ауыстырған.
Егер қоңыр ... ... күй, ... ... ... ... ... қоңыр дала – қазақ тұрмысынан хабар беретін тілдік бірліктер десек,
қоңыр шеше – қазақ ... ... ... ... ... қыз – ... ... ақындық қасиет
дарыған халық деген мағынаны астарлайды. Ендеше, ақын – «қоңыр ... ... ... ... жай ... қоңыр-қоңыр баланың» бірі емес,
қоңыр қызға үйленген, қоңыр шаруа күйбеңнің адамы.
Жұмекеннің «қоңыр шаруа, күйбең» ... ... мәні ... ... қара да... бәрі де, өзінше салтанат құрып», «ақ, қара, көк,
қызыл, ... – әр ... ... өз ... ... ... ... «қоңыр
бояу
күннің күлуге жаралғаны сықылды ойлауға жаралғандай». Яғни ақын өмір-ақ мен
өлім-қара арасындағы ... ...... ... ... ... ... ұсынып, түсінігін қабылдаған емес, сондықтан
қызыл сөз жазбайды. Өлеңнің қоңырға қарсы күштердің бары не ... ... ... ... боса ... «жалғыздық көрмесін деп тағдыр мені өлең деген бір қызға
«үйлендірген» деуіне ... ...... ... саналы түрде
барған. Шынында ол жалғыз емес, қоңыр күз, қоңыр кеш, қоңыр ... ... ... ... ... ой маза ... емес түк. Сайып
келгенде, қоңыр ... ... ... ... ... тірлік – Жұмекенді
мазалаған ойдың ... Ал, ... ... бойы ... ... ... ... кеудесі шер, көңілі мұңға толып, қоңыр шеше – ... ... төбе ... ... ... та ол ... арқалап әкеткен
жоқ. Артына аманаттап кетті.
Қоңыр жол – ақынның ақындық ғұмыры аманатқа қиянат жасамауды ойлайды.
Сол үшін күреседі ... үшін ... ... ... Күрес қимылы –
әдіс-тәсілі тым «терең» («түсініксіз») болғандығы ... ... ... оның ... ... топырағына тартатынын байқамаған: «Дала саған
болады көңіл айтса, Қазасы үшін кешегі ... ... ... Жамбылдың, Бата алып ем Махамбеттен, Абайдан»; «Әзірше алдым жай
бір ... ... Жо, ... жаман болман! Мына өзім ... ... ... ... ... ... ... бар табы,
Талай ойды табынтады, ол да ... ... ... ... ... ... жарасын»; «Бір ғасырды қазып алсаң қопарып, Махамбеттің ізі
шығар астынан»; «Күйшілік пен жыршылықтың қонғаны, Махамбет пен ... ме? ... ... ... ... ... жырлары...», т.б.
Міне, осы жолдар ақынның өз халқының күрескер тарихын үлгі ... ескі ... ... ақын ... ... Олай болса, ақынның
қызыл-дүниені жырға қоспай, өмірін қоңыр күймен өткізуі, оны ... ... ... заңды да.
Ақын өлеңдеріндегі сөз таңдаудың ерекшелігі өмірдің үлкен саласына
өмір шындығын, атап ... ... ... ... ... шынайы
көрсетуде этнографизмдер деп аталатын ұлттық ... ... ... мен ... ... ... дәл тауып қолдану жатады.
Басқаша айтқанда, ол стильдік амалдарды шебер қолдануына ғана ... ... емес ... ... ашып ... де ... ... «Өмір» атты өлеңінде басты «кейіпкер» – әр күні желіден ... ... ... Бұл – мал ... ... ... ... отырған
бейне болғандықтан, қазақ тұрмысынан хабардар адам оның мәнісін біледі.
Желі – мал сауған кезде төлдерді (құлын, бұзау, қозы-лақ) байлау үшін
екі ... кере ... ... ... [ҚТТС,71]. Осыған байланысты желі
арқан (желіге арналып есілген жуан ... желі ... ... бие ... ... ... кәде), желі тартарың көбейсін (құлынды желіге байларда
алғаш айтылар тілек) ... ... бар. Шөгу – шөк (ет) ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
Бір күйді бастайыншы, күй артығы, өзен боп бір теңізге құяр ... де ... ... ... деп, Желіден өреді екен түйе әр күні.
Теріп, қырқып сол түйе әр бұтаны, Жантақ, сораң, қаңбақты қарбытады.
Түске ... ... ... ... Ұлы ... ... қалды тағы.
Әркім де тілек қылып жүр күресіп, ... үміт ... ... бір күні ... ...... ... тойып, Ертесіне тағы да тірлік – осы.
«Айтарын абайламай айту» (Мұқағали) мұң болып, ойына «ноқта» түскен
ақын өзін ... ... ... ... жоқ) ... ... Ақын өзін
түйеге тегін теңеп отырған жоқ. Оған әлді, төзімді, қайсарлығы ... ... түйе – ... ... ... мал ... сол ... өсімдері мен беретін құнды ... ... ... ... қамы үшін шөбі ... суы мол ... ... жүретін.
Сол көшкенде негізгі күш көлігінің бірі түйе болатын. ... пен ... ... ... қайсар мал – түйе-адамның өзін «көгендеген» желінің
«мықты» екені көрінеді: (түйе) түске ... ... ... ... ... ... ... бетінен қайтпайды: «қайтсем де бүгін Мекке барамын
деп, желіден өреді екен түйе әр ...... де ... ... жүр
күресіп». Яки түйе желінің үстемдігін мойындағысы жоқ. Нәтижені көрмесе ...... ... алға ... ... үміт бірде өшіп,
бір күні өсіп».
Мекке – ... ... ... ... өз ... ... ұлы сапары
– тәуелсіздік идеясы. Жантақ, сораң, қаңбақты (қазақ тіршілігінің көздері)
қарбытуы ақынның тәуелсіз күнге ... ... ... «Кім ... ... іздесе, келер күн төрінен табады». Сол күні желіден асып кете
алмағанымен, ... оны ... ... ... «аңдата алса,
қаламның ізі нені, соған сайып күн кештік біз үнемі». Дегенмен, осыған желі
мен түйе мүдделерінің ... қиып ... ... келетін күрес үстінде
өрбігеніне ақын бақилы. Бұл – ақынның қайраткер тұлғасының көрсеткіші.
«Ақын және ... ... ... атты 1.4. ... ... ... ақын ... (логос)
түп мәнін қаламгердің сөз қолданыс қалпының өзінен ғана ... ол ... ... ... ... ... мен ақын (этос)
екеуінің арасындағы қатынастан іздеудің қажеттілігі айтылады.
Жұмекен ұлт ақыны ... ... ... ... ... ... ретінде қуғын көріп, атылмағанымен, өз қоғамынан «мәдениетті» қиянат
көрген. «Жұлқып жатқан ешкім жоқ жағамды ұстап, ... ... тым ... ... сөзі соны ... Бұл ретте ақын рухани қысасты меңзеп
отыр. Осыған байланысты оның оқырманын ... ... тура ... Жұмекеннің өзі сынды «бір бармағы ішіндегі кісілер». Оған «түрі
ұлттық, мазмұны ... ... ... ... ... ... ұлттық» шығарма жазып, ... ... ... өзіне
қайтарған» (М.Мағауин), болмаса оған қолы жетпегенмен, соған ... ... ... ой» ... жатады. Мәселен, Ә.Кекілбаев, М.Мағауин,
Ә.Тәжібаев, Ғ.Қайырбеков, Ә.Сәрсенбаев, ... ... ... «әр сөзінің тасасындағы асылының», өлеңге астар салғанда, нені
айтқысы келгенін сезген, ... ... ... ... сол ... ... ұлттың өзіне
тән табиғи санасынан жырақ дамыған, оны ... ... ... Бұл ... ... ... ... құрайды. Сондықтан олар «түрі
ұлттық» Жұмекен ... ... ... ... ... ... келмес секілді. Ал, Жұмекен Нәжімеденов ше? Үш күннің бірінде
мақталса, екі күннің ... ... ... ... Жұмбақ деп
көндіріп келеміз-ау деп қорқам» [8,20] деген сөзі осыны көрсетеді. ... ... ... осы ... ... шамалауға болады.
3) Ақынмен «қағаз жүзінде» сұхбаттасып отырған бүгінгі оқырман.
Алдыңғы екі топ ... ... ... болғандықтан, бір-бірімен
«жауаптасып», ақынның танымына түрткі болып, тың ойын оятуы да ғажап ... ... ... (реакция) нәтижесі ақынның жаңа өлең жазуына ... ... пен ... ... ... ... ғана «қараған»
бүгінгі оқырман не біз ... екі ... үкім ... ... Ақын ... екі түрлі оқырманы да қоғамның перзенті екенін ескеріп, сол ... ... ... Бұл ... ... ақын ... «ауырлығы» –
жаратылыс берген қасиеті; екіншіден, жаратылыс берген санасы қоршаған орта
табиғатына бейімделу барысында айналаны ... ... ... ... басында алған тәрбие – міне, осылар ақынның бүкіл өмірінде ұстанған
қағидасының негізін ... ... ... ... бейнесі» деп аталатын II тарауда
ақын тіліндегі дүние бейнесін (тіл-құрал негізінде берілген ақынның ақиқат
дүние туралы көзқарас, түсінігі) негіздеуші ... емес ... ... ... ... ... дәйектеп, ол тілдік бірліктер –
сөзі арқылы анықталып, ... ... ... деп ... 2.1. ... ... «ауырлығын» нақтылап, «жұмбақ» атауын қалыптастырудың
ұйытқысы болған оқырманның ... ... ... ... тұла бойы тұңғышы – «Балауса» ақынның жиырма алты жасында
жарық көрген (1961). ... ... ... ... бастап ақын аз
сөзді, содан бастап көп мағыналы [1] ... ... ... ... «Өз ... (1964), «Жарық пен жылу» (1966), «Күй кітабы»
(1967), «Мезгіл әуендері» (1968), «Ұлым, ... ... ... – 1969),
«Гүл туралы баллада» (1971), «Ақ шағыл» (роман – 1973), ... ... 1975), ... пен ... ... ... – 1977), «Жетібояу» (1979),
«Ашық аспан» (1982), «Қыран-қия» (1984) атты ... ... ... ... ... ... ... бастап,
кітап сайын тереңдеп, кітап сайын кекселеніп отырғанын жоққа шығарған емес:
ақынның ең көп үміт күттірген жақсы қасиеті – ... ... ... ... ... ... ... сырына алаң»
лирикалық геройы айналасынан ылғи сыр, мән-мағына іздеп жүреді ... ... ... ... ... ... «түсінілмеген», «тереңіне» тарта берген. Жұмекенді түсінген
оқырман (диссертацияда Жұмекенді түсінуге ... ... ... ... аударылды) ақын өлеңдерінің иірімі ұлттық болмысы болып
табылатынын аңдады: ақын өлеңдерінде сарқылмас қуат иесі – х а л ы қ т ы ... ... бар ... ... ... ... оның «бірді айтып, бірге кететінін»
сынға алды: Әдетте ... ... оқып ... булығып-булығып келеді
де әр жерінен жарқ ете қалады. Бұл нені білдіреді? Бұл көрінбей ... ... Жол ... ... ... білдіреді [11]. Екіншіден, ақын
«айтпағын тау мен тасқа қарап айтпай, адам, уақытпен байланыстырса» деді:
Жұмекен ойларын өне бойы тау мен ... ... ... ... ... ... адаммен де байланыстырып айтса екен. Екіншіден, ақын өлеңді
ойға құрам деп бірді ... ... ... ... да ұшыраттық. Мұндай
жағдайда оқушы ақынның ізінен адасып, оның не ... ... ... [12]. ... ... ... ... заманын жырға қоса
алмайды» деді: Бір айта ... ... ... өлеңдерінде ...дәуір
тынысын, заман құдіретін сезіну аз, жеткіліксіз. ...Отан, туған жер ... ... 1962 ... 1862 жылы ... десе де ... Өз ... білмеген деп осыны айтады. Бұл кімге болса да қолына қалам ұстаған
соң, кешірілмейтін кінә болуға тиіс [11].
Міне, ақын ... ... ... ... ... қана емес, сыншы З.Серікқалиев тілімен айтсақ, солақай, үстірт
көзқарастардың негізгі сарыны – осы. ... ... ... «бір ... ... ... ... біржақтылыққа ұрындырады. Ол
ақын мен қоғам ... ... ... ... ашылмақ. Біздің зерттеу
жұмысымыз ақынның осындай «кемшіліктерін» қоғамының талабы ... ... ... ақын ... ... ... деп
аталатын 2.2. тараушада Жұмекеннің даралық ... ... ... ... ... ұқсамайтын, өзіндік жаратылысы, өзіндік ақындық
бейнесі бар» ... ақын ... ... онда ешкімде қайталанбас дүние
бейнесі де бар. Дүние дегеніміз ... оны ... орта ... ... ... – сол ортаның әсері тудырып, ақынның «көркем» санасы
өңдеген, реттелген сөз-бейне-ақпарат. Олай болса, тіл-сөз – ... ... ... кілті.
Жұмекеннің тілін сөз ету нәтижесінде ақынның ... ... ... ... ... ... ... ашылады. А.Байтұрсынов оны ғалам
бейнесі деп атайды. Сөздіктің анықтауынша, ... 1). ... ... жер
беті; 2) реалды өмір, табиғат; 3) табиғат, ... ... ... ... 4) ... пен ... қалыптасатын белгілі бір орта [ҚТӘС,
5-т, 50-51] ... ... ... Ал, ... 1) әлем; 2) шындық, дүние,
болмыс; 3) алуан түрлі ... ... әрі ... ... отыратын, кеңістік
пен уақыт бойынша шеті де, шегі де жоқ бүкіл дүние [ҚТӘС, 4-т, 386] деген
мәндерде ... ... ... ... бір ... «шектеулі» екенін
ескерсек, «шеті де, шегі де жоқ» – он ... мың ... ... ... білім
«көместі көруші» тек Жаратушы Аллаға тән. Әлем шексіз, адам оны ... ... ... ғана тани ... Адам өз ... өз ... ... дүние мазмұнын тани ала ма? [13,45].
Адам, дұрысында, ... ... ... ... ... өмір ... ... бейнесін жасайды. Міне, осы себептен де оны дүние
бейнесі деген дұрыс па ... ... ... ... ... көз
сала отырып бағамдауға болады. Екінші сөзбен айтқанда, бұл – ақын-жазушының
өмір сүрген ... ... сол ... ... ... ... ... ақындық – «тәңірлік құбылыс». Пайғамбарымыз Мұхаммед с.ғ.с.
хадистерінде «сен әлі құрсақта ... ... сені ... ... ... саған дарын берілді» деген екен. Ал, оның бер жағында (шартты
түрде болса да) ақын ... ... ... қалыптасып, дамуына
тікелей түрткі болған тілдік емес мәнділіктер (экстралингвистикалық фактор)
бар. Бұл ретте ақынды туған «ана бір қолымен ... бір ... ... оның ... ... ... қалайды дегенмен, ана да –
табиғаттың перзенті. ... ... ... ... өмір ... сол табиғат жағдайына ... ... ... ... ... ... көрінісіне, жағдайына икемделу – адамның
негізгі бір қасиеті. Жүздеген, иә ... ... бойы ... ... тек ... өндіріспен ғана шектелмей, ол ... ... де әсер ... ... тілімен айтқанда, «күнге жайған терідей сор қаптаған жағалай»
Қошалақтың құм төбелі жазық даласының ... жаз ... қыс ... қонып,
көшіп жүрген қазақ қоныс тепкен ... ... ...... Ақын ... құм ... ... өрісі осы
түсінікке тіреледі. Құм – бабалардан қалған «көз», д а л а: «осы ... ... құм ... ... ... ... арман мінгескен».
«Көшкен құмға» ақын неге бабасын теңейді дегенге келсек, КӨШ ... ... ... орнын өзгерту, ауыстыру [ҚТӘС, 338] деген
мағынаны білдіретін сема бар. Ал ҚҰМ – ... ... мен ... ... өте майда түйіршікті, борпылдақ, ... ... ... ол ... ... ... ... былай
қойғанда, жел мен дауылдың әсерінен «орнын өзгертіп» отырады.
Ақын, құмның «көшпелі» ... ... ... ... жүріп
тіршілік ететін, отырықшы емес» [ҚТӘС, 392] салтын ... ... ... ... ... ... ... құмы, артты ақынға нардай арман»,
«Мен – зергермін ... ... ... ... жоқ ... ... де».
Асыл – көріктеу құралдары, әдеби тілі, құм – халықтың тағдыр-талайы ... ... Сол ... ... ... ... ... қолданса, ол өлеңнің ескіліктің қалдығы ретінде бейбіт заманның
бет-бейнесін бұзған сөз ... ... ... жол ... ... оның ескі ақын ... дала табиғаты ықпалын
тигізсе, екіншіден, атасы – ... қарт ... де ... зор екенін
Жұмекеннің «қаршадайынан бірге өскен» туыстарының естеліктері де расқа
шығарады. Нәжімеден қария ақын ... ... Ұлы Отан ... қаза ... Сабыреденнің ұлы, немересі Жұмекен жастайынан ... ... ... ... «құлағына асыл сөз жетіп» өскен.
Тіл-тұлғаның жады тіл жүйесінің заңдылықтары мен ... ана ... ... ... ... ұланғайыр білімді түрлі
мәтіндерден алады, яғни өз ғұмырында оқыған сан ... ... мен ... ... алады, яғни өз ғұмырында оқыған сан алуан кітаптар қайтсе
де оның жадында ізін ... [16,30]. ... Асан ... ... Мұхтар, Махамбет сияқты ұлттық әдебиет өкілдері Қадыр айтқандай
«атасының қойнында өскен ... ... ... бұрып», өзі де сол
тұрпатты әдебиет жасауға мүмкіндік ... ... ақын ... ... ұлттың тыныс-тіршілігінен алынады. Айталық, «ақ аспан ... ... ... ... ... бұлт», «ағылшы бір, ақ нөсер,
әжелердің, ұршығының жібіндей дір-дір ... ... ... ... ... ала бұлты аспанның айран шалап сияқты», «шайырындай бураның
боз жусанның бүршігі, бүкірейген қу бұта – ... ... ... қой мен ... ... ... ... суық маусымда өскен,
ұйысқан жүні болса, Жұмекен ... ... ... қою ... ... бірде айран шалап, қазақтың ұлттық тағамы ақтан жасалатын сусынға
ұқсатады. Ұршық – малды күзеп, оны ... ... ... киім тоқитын
жіпке айналдыратын қазақ киім ... ... Мұны тек ... сөз, ... дей салу ... ақын ... ... арқылы өз
танымындағы дүние бейнесінің қазақ жері ... ... ... ... алып, тұз түйген сол шүберекті әлі күнге ... ... алып ... ... ... ... жас ... септі
жұрт, ...неткен асыл ұғым едің ырым сен?», «мен де сүйем топырағымды, бірақ
сенше сүймеспін: қоныс ... көше ... сен ... ... ... ... ... есті болса да, әкеміздің өлген күнін
сол санап Тоғызыншы май ... Сары ... ... ...... ырым-
тыйымға тоқтап, аттамайтын, тіпті кей жағдайда ... ... ... ... ... алумен өздеріне қастық қылатын» /Бақара, ... ... ... лексиконында этномәдени мәні күшті, өлеңдерінің тамыры
(«елім – шырша, ... ... ... ... ... ... ұғым ақынның туған жері – Қошалақ атымен жол ... ... жаны – ... нәр ұрлап», бүгінгі көзбен ... ... ... Осы ... ақын ... танытудың өзін жөн көрмей,
уақыттың талабына жауап бермейтін, ... ... ... ... ескі ... ... ... ескіңді айтып езіл демес еш адам,
ескі ... да – өз ... ... Ескіліктің қалдығы деп, қалдығы кәрі
әкесін қуып шықты, т.б. Шынында, қоғамның ... ... (ұлт ... ... ... ал Жұмекен ойынша, ұлтыңды ұмыту –
«тамырынан жұлыну, ... ... ... ... ... ... ... жаңалығын жырға қоспаған ақын саналуының мәнісі сонда.
Ақын мен қоғам арасындағы қатынас (коммуникация) деп ... ... ... өмір сүрген дәуірі қазақ еліндегі қоғамдық-саяси
күштер арасындағы «мылтықсыз майдан» ретімен ... ... ... ... сипатталады.
Жазушы М.Әуезов жазғандай бірі «жұртты жем қылуды» көздеген отарлаушы
өкімет болса, бірі «елдік іздеу» мұраты үшін ... ... ... ... ... қазақтың әдебиеті мен мәдениетін өзіне қайтару үшін
күрескен ұлттық әдебиеттің көрнекті өкілдері, ақын-жазушылар болды. ... сан ... ... да, ... ... ... (М.Мағауин,
Ә.Кекілбаев, С.Сматаев, А.Сейдімбек, Ж.Нәжімеденов, М.Мақатаев,
Қ.Мырзалиев, ... ... ... екі ... ... өмір ... бірі – құлданушы
совет өкіметі мен ... ... ... ... екіншісі
ұлтшылдық сананы ұлықтаған ұлттық, Жұмекенше анықтасақ, «маусымдық» және
«тамыр» әдебиет. Расында, маусымдық әдебиет ... ... ... қалған 70-
жылдық кеңес өкіметімен бірге жоғалды. Ал «тамыр» әдебиеттің ... ... ... ... ... өзі де ...... өзі дәлелдеген шындық.
Отаршылдық сананы мойындамаған қазақ қаламгерлері «ескі ... ... Туды ... ... бір ... жұл ... жүректінің
қолынан, Ашу-кектің арыстаны, тұр, ... ... ... рух ... ой ... ... соның аузымен баяндайды.
Өйткені ол кезде ұлттық сананы ... ... ашық ... ... ... ... қауым әрқилы әдеби әдіс-тәсілдерге арқа
сүйеген. Немесе «ашық мәтінмен жазу ... әмсе ... ... соң, ... ... нәрселерді емеурінмен, иегімен айтып», «көз
көретін деңгейге түк ... ... ... ... Ақынның «сен
әуелі тереңірек көр, үңіл», ... ... ... ... мен ... ... ... сондықтан.
«Ақын және қоғам» контексіне сай астарлы мәтін сипаты атты ... ... ... ... ... ... ... тану
жолдары белгіленеді. Жұмекен ұлттық тұрғыдағы мақсатына жету үшін, ... ... ... ... деңгейде зерттеуді құптады.
Ол ұстанған поэтикада глобальдық ... ... ... ... ... ... бар филологиялық ... мен ... ... әр ... ... он ... бір ... дейін ұсатып,
екшеп, ежіктеп қарастыратын музыкадан келген Жұмекендей сирек ақындардың
ғана қолынан келуі ... іс еді. Яғни ... ... ... ... адами тіршіліктің қыр-сырын түгел ашатын кең ...... ... сомдады [17,12]. Оның осы қасиетін таныған
ғалымның бірі С.Қирабаев еді. Ғалым Жұмекен «Ғұмыр ... ... мен ... ... ... Оны ... қанша өмір сүретінін
мысық қана біледі деп, «тым құрыса қартайып өле ... ... ... Өлең соңында ол оқырманына:
Қағып тастап кекілді,
Мына өмірден бақыт тауып не түрлі,
Сенің бүйтіп жүргенің де, ... ... ... – деген ой тастайды. Қазақ тағдырын
сырттан пішіп отырған отаршылдықты меңзейді», – дейді [18,191].
Отарлаушы өкімет ... ... де ... менің де әдебиетім болды
деген сөздің өзін айтқызбай (М.Мағауин), керек десеңіз, «өз тарихын өзінен
жасырып, қорлап» ... ... ... бермеген болса, осындай ойды
жеткізуде мысықты нысанаға алуы ақынның тапқырлығын аңғартады.
Онысында негіз бар: Мысық тұқымдасы – (Felidae) – ... ... ... ... және осы ... ... түрінің дене бітімі ықшам,
бұлшық еттері жақсы ... аяғы ұзын ... ... ... [ҚСЭ, 248].
Ұйықтап жатқан мысықты оятуға, өлтіруге болмайды, киесі ұрады деген ... ... ... с.ғ.с. мысықты шапанында ұйықтап жатқан мысықты
оятпау үшін, шапанының етегін кесіп алыпты дейтін аңыз да бар. Бұл ... ... ... ... ... ... қалыптасқан тұрақты
тіркестердің беретін мағынасы мұнымен сәйкеспейді:
Мысық боп ...... ... үрейленіп тыңдады; Мысық көмбе
қылық – Көңірсітіп, бықсытып жүрер, пыш-пыш әңгімесі бар, сасық қулығы ... ... ... ... ... жоқ – ... ... жоқ, ақ көңіл
деген мағынада; Мысық тілеу – Арамдық, жамандық ойлау мағынасында.
Қазақ әдебиеті тарихында, әсіресе 20-ғ. ... ... ... ... ... ... ... көп қолданылғанда, жыртқыш
жануардың тырнағы назарға алынған. Ол С.Дөнентаев өлеңдерінде кездеседі:
«Бұл заман байқағанға ... ... ... мен ... ... жем ... ... отаршылдықтың озбыр саясатын
мысықтың жыртқыштық қасиетін б е р н е л е у ... ... ... ... ... – отар елдің (қазақ елі) бейне-жанын қойып, былайша
айтқанда екеуінің «тартысын» суреттейді. Дәлірегі, ... ... ... ... ... ... ... айту бернелеу болады [19,161].
Жұмекен де отаршыл үкіметке мысықты балап отыр.
Ақын тура ... ... ... ... тулап ұрып, ұшып ... ... ... ... – деп, отар ... ... тәбет-тамақ-
нәпсі алдындағы тоқ мысықтың «арбауына» ... ... ... ... ... ... тышқанға теңейді, ұқсатады. Сөйтіп, «мысыққа
ойын, тышқанға өмір керек» деген сөзді «бүгіп» ... сөз ... сөз ... осы философияны шығарады.
«Тыныштық деп газеттер майдалады» дегенмен, «майдан әлі ... ... ... деген сөзінің мәнісі – осы. Қоғамның ұстанған саясатын
дер кезінде бағалай білген ақын ... ... ... «Мысықтарға
ұнамады тырнағым». Ақынның тырнағы – «ұрланып» айтқан шындығы. Оның бір
парасы – мысық пен ... ... ... ... сап ... осы өлең.
Мысық-Құдай. «Ал, біреудің орта жасы? Расы, тәбетіне ... ... ... соғар екен жүрегім?! Бірақ, бірақ... мысықтардан
шошынам!». Мысық-билік. «Жиырма бесте менің әкем ... ... ... ... ... мысық-табан саясат! ... пен ... ... әр ... ... ... ... әр іннің,
әр елдің бір сылдыратып бұтасын, аш мысық боп дүниені кезіп жүр. Мысық-
тәбет! ... ... ... елі ... ұрулы, сен де
ұқпадың күн барында кіруді: көксегенің – ... ... кіл ... ... ... тырнағы (деталь) арқылы өз қоғамының ұстанған саясатты
әшкерелеген. Бұл әдіс – ... бір ... ғана ... барлық өлеңіне тән
қасиет.
2.5. Ақын қолданысындағы мәдени бірлік, көріктеу құралдарын мағыналық
талдау. Сөз ... ... ... ... сөздердің бір түрі –
ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, жалпыхалықтық лексика-фразеологиялық қазынаға
еніп, нормаға айналған ... ... ... ... ... ... әрі ... болуымен қоса, ұлттық сипатын арттыра түсуді көздейді.
Бұл ретте жасалу механизмі бұрынғы, бірақ ішкі мазмұны жаңа ... ... ... осыны көруге болады: «тағдыр шүберек емес түсетұғын
жыртысқа», «өнер – шоқпар емес ... ... – бұл ... ... ... жыртыс сөзін 5 рет пайдаланып, осы қорға жыртысқа түсу деген
жаңа мағына қосып отыр. Яғни ... ... мата ... ... ... «Абырой, атақ түскен сын-ды жыртысқа, сол жыртыстан құр
қалған бір ... ... бір ... бұлт ... ... үлес екен ... «өмір жыртыс емес, түсетұғын жыртысқа» деу арқылы жыртысқа
түспеу дегенді де айтады: Ішке ... ... ал ... сырт ... ... ... түсті бұл тұста; ант етемін нан ... ... бұлт ... ...... емес ... ... Туған халық
үшін сынға төтеп беру, ... сағы ... ... ... ... түспеу деген мағына ғана емес, «ата ұлынан адамның ұлына айналған»
ақынның ... ... өкше ... онға ... қолданғанда, жалпыхалықтық тіл
қазынадағы (жоғарыда санамаланған) мағынаға жаңа мағына жамайды. Өкше ... ... ... ... ... мағынаны берсе, Жұмекен а я қ а л ы ... ... ... ... ... ... ... өкшесін, тізеңді аттап
өтеді әрі аунатып бөксесін».
Өкшеге ...... ... мағынасын өкшені күйдірмеу
арқылы білдіреді: «Жасаған саған, балам, қиянатым: өкшеңді ыстық ... ... ...... ... ... анықтама
бойынша, тез кет, яғни бұйыру мағынасын береді. Ал, Жұмекендегі өкше көтеру
тіркесі – онымен «омоним» болады. ... ... ... ... ... әр ... «Көтергенмен өкшемді көре алмадым, Келер
күннің ауласы биік екен». «Өкше көтерудің» астарын ақын енді ... ... «Күн – ... ... ... шкафтан көтердің сен өкшеңді.
Ақынның сөз ыңғайына қарағанда, «өкше көтеру» – е ң б е к т е н ... ... ... «кім бізді бұл күннен іздесе, келер күн ... – деп өзі ... ақын «ел ... ... ертеңгі үшін»
(А.Байтұрсынов) десе де, келер күн тағдырына ортақтасудың, танудың мүмкін
емесін айтқысы ... Өкше ...... деген мағынадағы Жұмекен
қаламының қолтаңбасы: «Екеуі де ... ... өзің қой ... бірі –
өкшесін алдырған, бірі белден – шойырылған.
Жұмекеннің ... ... ... ... әлемінің табиғатпен
сабақтастығы (тілдік ... атты 2.6. ... ... ... ... ... ұстанымының берілуі сөз болады. Ол ұлттық сананы
жаңғыртуды көздеген ақын ... ... ... ... ... арқа
сүйеді. Және оның ақынды түсініксіз қылып, ... ... жері ... ... бір ... ... ... астар→тамыр,
жел→заман ағымы, маусым→кеңестік идеология түрінде көрініс табады,
астарланды.
Айталық, ... т а м ы р ... 142 рет ... ... ... тура ... сөз етумен қатар, оны дамытады. Бұл ретте ақын ... мән ... қана ... ... сол арқылы прагматикалық
мақсатын (ақындық ұстаным) – ... ... ... ... мен ... идеясында екенін жеткізуді ойлаған. Бірақ онысы өзі
айтқандай, «келе-келе, көре-көре танылады». Яғни Жұмекен өлеңіндегі ... ... ... танысып шыққанда ғана, тамыр сияқты «өсімдіктің ... ... ... жеткізіп тұратын мүшесі» [ҚТТС,580] ұл мен ұлттың
арасындағы қатынасқа да «қызмет» етіп ... ... ... тамырына «жан бітіріп», адам мүддесіне қатыстыру
халық даналығынан бастау алады: тамыр жайды – өріс ... ... ... ... ... – түп ... ... жойды; түп тамырымен құртты –
мүлдем жоқ қылды, ештеңесін қалдырмады; тамырын басты – сөз тартты, ыңғайын
байқады, т.б.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... тамырлық (алыс-беріс жасап жүретін дос-жаран), тамыр-таныс –
(көңілдес дос-жаран) ... бар. ... ... осы мағына негізінде
ғалым Н.Уәли қазақта «тамырластық институты» ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мән алуы оның ақиқат дүниедегі
тамырдың өсімдіктің өмірін ... ... ... ... ... ... Осы ... (сема) активтеніп, өмір
көзі, тіршіліктің символы ретінде тамырға сергек (мажор) ... ... ... ... көшпенді қазақ халқының жалғасы, бүгінгі
ұрпағы екенін тамырмен тұспалдаған. Қазақтың дүние-танымынан хабардар ... ... ... ұғым екенін білсе керек. Тамыр – ақыннан
«тараған» ... ... ... ... ... ... тілімен айтсақ,
астарлы мағына. Оны мына өлең жолдары дәлелдейді: Сұр ... ... ... боп, ... сәл ... ... ... көрсет!» дейтін
қадалып, кетсе біреу әлдеқалай көп сөйлеп; Сөйтіп, киіп кетуші еді төтеден
... ... ... екен ол, қарияның әлгі сын-ды «әмірін», келе-
келе, көре-көре таныдым».
Тамыр көрсету, яғни ... басу ... сөз ... ... ... ... ... сияқты «абайламай» «Мен, мен едім, мен едім»
десе, кеңестік цензураның «мысық саясат-тырнағына» тап ... ... ... отыр. Сондықтан тамырын көрсетпек емес, қалғаны – өтірік:
«тамырыңды көрсет!» деген сөз жалғыз, ... ... ... ... ... ... оқырманының еншісіне қалдырған: ... ... деп ... ... ... деп едім». Жұмекен жырының тамыры,
«Мен – Қазақпын» идеясы тарайтын тұс. Оның ... ... ... Оны
Құран кәрімдегі Ібрахим сүресімен де негіздеуге болады: Көркем сөз (Алладан
басқа Тәңір жоқ ... сөз) т а м ы р ы м ы қ т ы, ... ... ... ағаш ... /14;24/. ... ұлттық сөзге қатысты мәнін мына дерек
те дәлелдейді: қазақтың бары да, жаны да ауылда қала бермек. ... ... жас ... ... прозашылардың еңбектерін
оқығанда, қалада жазылғандықтан, тамырсыз, нәрсіз ... [20]. ... ... ... ... сөзінің мәні қазақ, қазақтың идеясы дегенге
саятыны сөзсіз.
Алайда туған заманында жұмекенді тану әдістемесінің ... ... ... ... біріншіден, ақынның зерттелуіне қатысты сөз, пікір
атаулы дәлелдесе, екіншіден, ақын ... ... ... мұңы») сөз етіп,
гүл тағдыры-тамырын жырға қосу арқылы өзінің ... ... Тегі ... шын екен жаралғаным өзге боп, Көрінеді екенсің ... ... көп; Бәрі сені ... ... шын ... Келсең егер
көңліне – қояды екен жұлып ап; Танисың-ау жақсыны, ей, ... ... ма екен ... жұлу үшін тамырды. ...Төбемде – өмір, Түбімде –
ажал жатқан секілді...
Қорыта келе, ... ... ... ... ... аясында
зерттеу оның (тіл) қозғаушы күшін тілдік емес ... ... ... ... ... ... орта және ... қарым-
қатынасының көрсеткішін көрсететін тілдік бірліктерінің (әлеуметтік мағына
алған) жиілігін айқындап, семалық деңгейдегі талдау жасалды.
Зерттеу ... ... ... мақсаты, қаламгерлік
позициясы қазақ қоғамына әсер ету, қозғау салу болса, ақын қаламының ұлттық
бедерін танытатын ... ... ... ... ... ... ... тәрбие негізінде қалыптасқанын көрсетті. Ақын
сөзінің тереңіндегі тылсым сыр құпиясы сөз ... ... ... ... ... ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: ... 1999. ... ... ... Е. ... прозасының тілі. – Алматы: Ғылым. 1968.
3. Өмірәлиев Қ. ... ... ... және стилі. Алматы: Ғылым 1883. –
240 б.
4. ... Р. Сөз ...... ... ... Уәли Н. ... сөз ... теориялық негіздері.
филол.ғыл.докт.дисс. – Алматы, 2008.
6. Есім Ғ. Сана ... ...... ... 1997. – 232 ... Кеңшілікұлы А. Қазақ жырының тұңғиығы // Таңшолпан. 2001. №3.
8. ... Қ. Сөз ... Жыр ... ... ... ... 1982. –
464 б.
9. Кекілбаев Ә. ... адым ... ... ... // ... 1962. 1-июнь.
10. Қайырбеков Ғ. Жыл ішінен жыр іздегенде // ... ... 1959, ... ... С. Жол ... ... қуат бар ... сыры» жинағына сын) //
Лениншіл жас, 1962. 31 июль.
12. Нұрманов С. Сыбызғы сыры («Сыбызғы сыры» атты өлең кітабы ... ... ... 1962. 14 ... ... В.А. Когнитивная лингвистика. Мн.: ТетраСистемс, 2004. – 256
б.
14. Роль человеческого фактора в ... Язык и ... ...... 1988. – 214 ... ... Ж. ... тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері.
– Алматы. – Жібек жолы, 2008. – 356 б.
16. Әділова А. ... ... ... ... ... ... құрылымы // филол.ғыл.докт.дисс.
қолжазбасы. – ... ... ... Ә. ... // ... биік ... ... әдебиетінің
классигі, көрнекті ақын, Ж.Нәжімеденовтің 70 жылдық мерейтойына
арналған ... ... ... ...
Алматы, Қазақ университеті, 2005. – 235 б.
18. С.Қирабаев. ... ... ... ...... ... 1998. –
224 б.
19. А.Байтұрсынов. Шығармалары. – Алматы. Жалын, 1989. – 320 ... ... Т. ... ... де, ... де ... // ... әдебиеті,
қазанның 30-ы, 2009 ж.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНЫМДАР:
1 Жұмекен – ... ақын // ... биік ... атты ... ... конференциясының материалдары. – Алматы, 2006. – 97-102-бб.
2 Жұмекен танымын тілдік танудың ... // ... 2007. №4. – ... Жұмекеннің жұмбағы неде? // «Тіл және жаһандану: бүгіні мен болашағы»
атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – ... ... 200-202 ... ... тілінің халықтық қасиеті // «Рухани-ғылыми мұра» тақырыбындағы
республикалық ғылыми-теориялық конференция ...... 2008. ... ... ... ... // «Н.Оралбай және тіл білімі
мен әдістеме ... атты ... ... ...... 2008. – 86-89- бб.
6 Жұмекен тіліндегі ұлттық рух көрінісі // Тілтаным. 2008. №4. – ... ... ... ... ... ... // ... ғылыми
әлемі. 2008. №6. – 129-133-бб.
8 Қаламгер тілінің зерттелу ерекшеліктері // «Әдеби тіл және ... ... атты ... конференция материалдары. –
Алматы, 2009. – 166-170-бб.
9 Тілдік тұлға – мәдени феномен // ... ... ... ахуалы мен болашағы» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – Алматы, 2010. – 295-302-бб.
10 ... ... ... // ... – 2010. №3. – ... Е З Ю М ... автореферат диссертации на соискание ученой степени
кандидата филологических наук по специальности
10.02.02 - ... ... ... Нурумовна
Исследование художественного языка в антропоцентрической парадигме (на
основе анализа языка поэтических произведений ... ... ... ... ... ... ... личности Жумекена Нажимеденова с ... ... ... ... с необходимостью
осмысления «тяжелого для восприятия» поэтического ... его ... ... ... в качестве многоаспектной, сложной,
комплексной системы. В казахской литературе не до ... ... ... ... ... ... его произведений, связанное с
спецификой неординарно, философски мыслящей ... ... ... ... ... не только с сложностью восприятия и
понимания языка Ж.Нажимеденова, олицетворяющего его поэтический феномен, ... с ... ... ... ... ... его становления как творческой личности.
Актуальность исследования ... ... ... ... ... ... его языковой личности в ... ... как ... ... освоившего
национальные культурно-духовные ценности, морально-этические ... ... ... на ... новый уровень национальную
литературу. ... его ... ... ... ... ... феномен в современном ... и ... ... С ... ... ... ... поэтического феномена Ж.Нажимеденова, несущего в себе печать
социально-духовной среды, ... ... и ... ... ... в работе были поставлены следующие задачи:
- определение теоретических и методологических положений, интерпретация
которых позволяет ... ... ... слова и согласно
антропоцентрической парадигме постичь природу поэтического дара ... ... ... ... ... ... с ... антрополингвистического направления;
- дать интерпретацию отношения «поэть и читатель» в ... ... ... повлиявших ... ... ... и ... ориентиров, прагматических
установок поэта;
- на основе ... ... ... когнитивные, духовно-
генетические основы формирования поэта как языковой личности;
- провести анализ статей, рецензий авторов и ... ... не ... ... прагматические установки поэта, считавших поэтому их
«непонятными»;
- выявить языковые единицы, ... в ... ... в ... ... ... иносказательности;
- раскрыть значения устаревших слов, информирующих об объективном
культурно-историческом контексте, ... ... ... культурно-ценностного (вербально-семантического) содержания
произведений поэта;
- прокомментировать ... ... ... ... ... специфику мышления, национальную картину мира в
творчестве поэта;
- дать ... ... ... ... ... стихам поэта, олицетворяющих его прагматические ... ... ... ... ... ... и ... специфика
поэтического языка Ж.Нажимеденова.
Предмет исследования. Антрополингвистическая парадигма исследования
художественного языка.
Новизна и научные ... ... ... в ... ... ... цель ... языка поэтических произведений
Ж.Нажимеденова в новой антропоцентрической парадигме, что ... ... и ... достичь следующих научных результатов:
- на основе научных изысканий, ... ... ... поэта в казахском языкознании, сделан вывод о том, что ... ... ... ... ... и «новую» антропоцентрическую парадигму, они взаимодополняют ... ... ... язык ... Ж.Нажимеденова, рассматривается во взамосвязи с
читателем – ... ... его ... ... и ... ... парадигмы, направленной на постижение внутреннего мира
человека;
- ... ... ... ... с позиции
антрополингвистического направления позволяет рассматривать его не только
как ... ... ... ... но и ... ... ... национальной и духовной культуры;
- проведен семный анализ лингвокультурем, ... на ... мира в ... Ж.Нажимеденова, «порождению» его речи ... ... ... ... ... в ... автора таких лексем
как «тамыр», «топырақ», «жапырақ», «маусым», «жел» определены как выражение
взаимосвязи внутреннего мира ... и ... и ... ... В ... ... методы повествовательного и историко-этнолингвистического
описания, при семантико-ассоциативном анализе художественного слова ... ... ... концептуального, сравнительного и
контекстуального анализа.
Теоретическая значимость ... ... и ... ... в ... ... ... расширению
теоретической базы казахского языкознания в области исследования «языковой
личности», и ... ... а ... ... ... ... ... отраслей языкознания как ... ... и и ... ... значимость исследования. Результаты исследования могут
быть использованы при ... ... ... и ... ... ... ... языковой личности
(«Лингвистический анализ художественного текста», «Лингвистика текста»,
«Стилистика ... ... ... ... ... речи» и
пр.), а также при составлении словаря поэтического ... ... ... ... ... на ... антропоцентрическая парадигма выходит за ... ... ... ... с ... ... и ... потребности народа;
- в контексте «язык и автор» язык оценивается не ... как ... ... а ... ... им самим. Поэтому, правомерно говорить
язык-личность, а не языковая личность.
- известное определение ... ... ... ... не ... его ... а как ... интуитивной оценки в
понимании вследствие отсутствия соответствующей методологии комплексного,
антрополингвистического изучения ... ... ... ... ... в ... Ж.Нажимеденова,
отличаются национально-культурной спецификой, ... ... ... ... ... ... приемами
иносказательности , указывают на характер ... ... ... Прагматика художественно-выразительных средств в форме «құм», «дала»,
«Темірқазық», «Қошалақ» и др. заключается в их прецедентной характеристике.
Апробация работы. Содержание и результаты ... ... в ... ... и ... ... конференций 10 научных
статьях.
Структура диссертации. Диссертация ... из ... двух ... ... и ... ... работы.
SUMMARY
of the abstract for the competition of the scientific degree
of candidate of ... ... the ... 10.02.02 - Kazakh ... Gulbanu ... of artistic language in ... ... the basis of the analysis of the language of poetic works ... of the ... Study of the language of poetic heritage ... unique language person Zhumeken ... who has ... of artistic thinking is ... with ... ... ... for ... poetic language of his works ... paradigm as ... complex system. The ... understanding of "deep sense » of his works in Kazakh literature hasn’t
been solved. It’s ... with the ... of ... thinking creative nature of the poet.
The urgency of the research is ... not only with ... ... and ... of the language of Zh.Nazhimedenov,
personifying his poetic ... but also with ... of ... of ... factors which have predetermined peculiarities
of his becoming creative person. The urgency of the research of ... of ... works is also caused by the ... ... his language person in new ... paradigm ... person, who has mastered national cultural – spiritual and moral ... values of Kazakh people, raising national ... ... new level. ... his poetic language ... represents
social-cultural phenomenon in modern ethnocultural space.
The purpose and the tasks of the ... With the purpose ... study and ... of poetic phenomenon ... ... the social - ... ... which ... moral - ethical and cultural ... points of the poet, the
following tasks have been put in the work:
- to specify ... and ... ... based on ... ... and nation are ... and directed to the study ... language person, allowing according to anthropocentric paradigm to
comprehend the nature of poetic gift and artistic skill of the ... To reveal on the basis of the analysis of the works of ... of the social - public ... which has ... of his knowledge and cultural - ... ... ... views of the poet, to ... them on the basis of lexical
thesaurus (lexical fund) of the poet;
- To carry out the analysis of ... reviews of authors and ... the readers, who don’t ... ... views of the poet,
therefore considering them "not ... To reveal language units, showing "latent" meaning of the poems ... author's methods of ... meaning;
- To show the meaning of ... words, ... about ... - ... context, used by Zh.Nazhimedenov, to carry ... of the cultural (verbal - ... contents of the poet’s ... To comment on ... ... of the language means, ... specificity of thinking, national picture of the world in ... work of the ... To evaluate ... giving secret sense, ... meaning ... verses of the poet, personifying his pragmatic levels, ... of the ... of the ... Cultural - ... and pragmatical specificity
of the poetic language of Zh.Nazhimedenov.
Novelty and scientific results of the research. For the first ... the ... of the given research the purpose of ... of poetic works of ... in new ... ... put, that has predetermined its novelty and has allowed to achieve the
following scientific results:
- On the basis of the ... ... devoted to study of ... of the poet in Kazakh ... the ... has been ... it is impossible to oppose the "former" traditional ... ... language paradigm and "new" ... ... ... and enrich each ... anthropocentric paradigm exceeds the limits of linguistic ... is ... with society and provides ... needs of ... For the first time language of the poetry of ... ... in ... with the reader - driving force of his ... the role of ... ... directed to ... of inner world of the person is indicated;
- The analysis is given to the factors which have ... ... the picture of the world in ... ... to "causing"
his speech, by the analysis of language richness of his works the ... his ... ... ... of the ... reality ... Figurative language means are determined, which allowed the poet to
create in the ... form the picture of the world, their ... national idea (the analysis of author's ... and ... given at use of proverbs - sayings, ... units, ... and comparisons informing about their national specificity).
Methods of the research. In dissertational research methods of narrative
and historical-ethnolinguistical ... are used, methods ... ... comparative and contextual analysis are used at the
semantic-associative analysis of the artistic word of the ... ... of the ... Results and conclusions of the
dissertational work promote in the certain degree expansion of ... of the Kazakh ... in the field of the research of " ... person », and «picture of the world », and also to the ... and ... of such branches of ... ... cognitive linguistics and linguistics of the text.
Practical importance of the research. Results of research can be used ... out special courses, seminars and the ... courses, ... the study of the certain language person ... analysis of the
artistic text», «Linguistics of the text », « Stylistics of the ... », ... ... "Culture of speech" etc.), and also ... up the ... of poetic language of ... theses of the ... which are carried out for defence:
- Zh.Nazhimedenov's poetic heritage, ... ... ... ... not only lexical richness of the language of the ... also ... an integral part of national culture and history, ... it is regarded as a historical category in public - social
aspect;
- The ... ... of ... thinking (combined with
philosophy) refers him to elite type of the person, who has ... at the creative level. The picture of the world, created by ... sources of which lay in the national ... refers him to ... person, who raised the level of the national ... passed
poetic heritage, vision of the world from generation to generation;
- Zh.Nazhimedenov is the poet who has displayed the picture of the ... close ... with national outlook, ... ... ... the contents of the poet’s poems can be revealed as
much as possible at their ... in ... social ... aspects;
- The language means used in the poems of Zh.Nazhimedenov, differ ... national - cultural ... his ... units, implicit
semantics, shown by methods of ... meaning, specify the ... realized target ... of the work. Main theses and results of the research ... their ... in materials of international, republican
conferences and in 10 articles in the ... ... ... ... ... on supervision in the sphere of education and science of ... of ... and Science of ... of the ... Dissertational work consists of
introduction, two basic sections, conclusion and the list of the ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмекен Нәжімеденовтің философиялық лирикасы46 бет
Жұмекен Нәжімединов шығармаларындағы қосарланған синонимдер7 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Ана тілі сабақтарында сын тұрғысынан ойлау жобасын қолдану арқылы оқушылардың тілін дамыту55 бет
Ана тілі сабақтарында сын тұрғысынан ойлау жобасын қолдану арқылы оқушылардың тілін дамытудың әдістемелік негізі43 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Білім беру парадигмасының мәні және педагогикалық өркениет кезеңдері12 бет
Бастауыш сыныптың математика сабағында сын тұрғысынан ойлау технологиясын қолдану16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь