Алакөл ойысына физикалық-географиялық сипаттама және экологиялық мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.АЛАКӨЛ ОЙЫСЫНА ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
1.1.Алакөл ойысының географиялық орны, аумағы және шекарасы ... ... ... 4
1.2.Геологиялық даму тарихы және жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.3.Алакөл ойысының климаты ... ... ..10
1.3.1.Климат қалыптастырушы факторлары
1.3.2.Ауаның темпеартурасы ... ... ... ... 12
1.3.3.Жауын.шашыны ... ... ... ... ... ... ...12
1.3.4. Желдері ... ... ... ...14
1.4 Ішкі сулары ... ... ... ... ... .15
1.4.1.Ойыс өзендері ... ... ...15
1.4.2.Ойыс көлдері ... ... 16
1.4.2.1.Алакөл ... ... ... ... 16
1.4.2.2.Сасықкөл ... ... ... ... 22
1.4.2.3. Ұялы ... ... ... .25
1.4.2.4. Жалаңашкөл ... ... ... 27
1.5.Топырақ.өсімдік жамылғысы және жануарлар дүниесі ... ... ... ... ... 28
2.АЛАКӨЛ ОЙЫСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ТАБИҒАТЫН ҚОРҒАУДЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1.Алакөл ойысына полигондардың әсері .32
2.2.Адам әрекетінің ойыс экологиясына әсері
2.3. Алакөл қорығы және табиғатын қорғаудың кейбір мәселелері ... ... ... ...37

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... .42
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ...43 ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... 45
Алакөл ойысы Қазақстанның оңтүстік – шығысында орналасқан. Шығыс Қазақстан облысының оңтүстігі және Алматы облысының солтүстік – шығыс бөлігі осы ойыс үстінде жатыр. Алакөл ойысының көлемі 30000 км 2 -қа тең.
Ойысты үш жағынан таға тәріздес жоталар қоршап жатыр. Солтүстігінде – Тарбағатай, оңтүстігінде – Жоңғар Алатауы, ал шығысында Барлық және Майлы жоталары орналасқан. Алакөл ойысы батысында Балқаш ойысымен, ал оңтүстік шығысында тау аралық өткел – Жоңғар қақпасы арқылы Қытай халық Республикасының территориясындағы Ебінұр көлінің ойысымен ұласады.
Ойыс өзінің пішіні жағынан көп бұрыштылығымен және тегіс еместігімен ерекшелінеді. Ол оңтүстік – шығыстан солтүстік –батысқа қарай 300 км-ге созылып жатыр. Оның жазық бөлінің ені оңтүстік – шығысында 10 км – ден, солтүстік – батысында 100 км – ге, ал орталық бөлігінде Жоңғар Алатауынан Тарбағатай жотасына дейін 150 км – ге дейін барады.
1. Алакольская впадина и ее озера. Алма-Ата, Академия наук Казахской ССР. 1965
2. Гидрогеологическое районирование и региональная оценка ресурсов подземных вод Казахстана. Алма-Ата, Академия наук Казахской ССР. 1964.
3. Войтович В.С. К вопросу о палеозойском фундаменте Алакульской впадины. Извести Академия Наук Казахской ССР, 1962. Вып. 1.
4. Диденко-Кислицына Л.К. По Джунгарском Алатау и Алакольской впадине . Алма-Ата, Академия наук Казахской ССР, 1961.
5. Омарғалиева С.Алакөл көлдер жүйесіне қамқорлық керек // Журнал Дүние, 2004, №5, 21-23 беттер
6. Омарғалиева С. Көлдер экологиясы толғандырады «Алакөл» //География және табиғат. 2005, №4, 11-13 беттер
7. Түментай Қ. Алакөл айшықтары //Журнал .Ақиқат, 2005, №10, 37-39 беттер
8. Омарғалиева С.Алакөл көлдері жүйесіне қамқорлық керек. //Атамекен, 2003, 28 маусым
9. Толғанбаев С. Алакөл жетім қалмаса екен //Дүние. 2003, №6, 19 бет
10. Алакөл ауылға таяп қалды //Егемен Қазақстан, 2000, 19 қараша
11. Шәріпов С.Алакөл қорығы //Жетісу, 2004, 6 қараша
12. Ә.С.Бейсенова, А.Смақов, Т.Есполатов, Ш.Шілдебаев.Экология және табиғатты тиімді пайдалану.Алматы, «Ғылым баспасы».2004
13. Омаров Т., Филотенц П. Қазақстан көлдері. Алматы, 1975 ж.
14. Қазақстан Республикасының ландшафтық және биологиялық әр түрлілігі.// журнал Алматы, 2005
15. Водные ресурсы Казахстана в новом тясячилетии.//Журнал Алматы, 2004

16. Иващенко А.А. Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары. Алматы, “Алматыкітап”, 2006
17. Жетісу. Энциклопедия. Алматы: «Арыс баспасы», 2004. 119-122 беттер
18. Жер туралы ғылым.// Журнал, №1, 2007
19. «Қазақстан» Ұлттық Энциклопедия.Алматы.: «Қазақстан Энциклопедия баспасы». 1,2,3 томдар, 1989-2001 жж.
20. Жетісу газеті. Табиғат қаскөйлері. 2004, №1
21. В.Шевченко, З.Буланова. «Алаколь ждет милосердных». // Казахстанская правда, 2007,15 июня, стр.7
        
        ҚАЗАҚСТАН БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
            АБАЙ ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... КАФЕДРАСЫ



                                ... ... ... ... ... ... сипаттама және экологиялық
                                 ... ... ________ 2007 ... ... ... ... ... –бақылаушы
__________ Тургумбекова Н.М.
                                  ... ...                 ... ... Қ.Д.

                 ...                                                             ... ...                                                       4 курс ... ...                                ... 2007
                                   ...          ...          ...          СИПАТТАМА

1.1.Алакөл ойысының географиялық орны, аумағы және шекарасы  ... ... даму ... және жер ...      ... ... климаты  ……………………………………………….10
1.3.1.Климат қалыптастырушы факторлары  …………………………………10
1.3.2.Ауаның темпеартурасы  ………………………………………………….12
1.3.3.Жауын-шашыны  ... ... ... Ішкі сулары   ………………………………………………………………...15
1.4.1.Ойыс өзендері    …………………………………………………………..15
1.4.2.Ойыс ... ...  ...  ... ... ...    ... жамылғысы және жануарлар дүниесі  ………………..28
2.АЛАКӨЛ ОЙЫСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ТАБИҒАТЫН ҚОРҒАУДЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1.Алакөл             ...              ...              ...         ...         ойыс         ...          ...   Алакөл   қорығы   және   ...   ...   ...    ...                                                       ...              ... ОЙЫСЫНА ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
1.1.Алакөл ойысының географиялық орны, аумағы және шекарасы
    Алакөл  ...  ...  ......  ...  Шығыс
Қазақстан облысының оңтүстігі   және  Алматы  облысының  солтүстік  –  шығыс
бөлігі осы ойыс ... ... ... ... ... 30000 км 2  -қа тең.
    ... үш жағынан таға тәріздес жоталар қоршап жатыр.  Солтүстігінде  –
Тарбағатай, оңтүстігінде – Жоңғар Алатауы, ал шығысында  Барлық  және  ... ... ... ... батысында  Балқаш  ойысымен,  ал  оңтүстік
шығысында  тау  ...  ......   ...   арқылы   Қытай   халық
Республикасының территориясындағы Ебінұр көлінің ойысымен ...    Ойыс ... ... ... көп ...  және  ...  еместігімен
ерекшелінеді. Ол оңтүстік – шығыстан солтүстік  –батысқа  қарай   300  ... ... Оның ... бөлінің ені оңтүстік – шығысында   10  км  –  ...... 100 км – ге, ал ...  ...  ...  ... ... дейін 150 км – ге дейін барады.
    Алакөл ойысының жазық  бөлігінде  үстірттер  мен  ұсақ   шоқы  ... ... ... ... ... ...  бөлігінде,  яғни  Жоңғар
Алатауының  батысындағы   ...   ...   ...   ...   –   Арғанаты,
солтүстігінде яғни Тарбағатай тауының  ...  ...  ... ... ... ... Балтабай – Арқарлы және  тағы  да  ... ... ... ... аласа бөліктері – Алакөл және  Сасықкөлдегі
аралдарда палеозойлық ірге тастары жер бетіне шығып,  жекелеген  төбе  болып
кездесіп  ...  ...  көп  ...  ...  ...   көмкерілген.
Сасықкөл  көлінің  оңтүстік-  батысында  Қарақұм,   Сарықұмдар   ...  ...  ...   ...   ...    шығысында   Биікқұм,
Бармаққұм және тағы да басқа құмдар ... ... ... ... ...  ... ... 800 м – ден батып, Алакөл көлінің бассейндерінде  347  м  –
ге  дейін  төмендейді.  ...  ...  ...  ...  ...  ... Румыниямен, Солтүстік  Италиямен,  Франциямен  бірдей  бір  ендік
бойында жатыр.
    ... ... ... ... өте  ...  ...  жатыр.  Алакөл
ойысынан Солтүстік Мұзды мұхитының  жағасына  дейін  және  батысындағы  ...  ... ... ... ... 3000 км, ал  Тынық  мұхитынан
4000 км., Үнді мұхитынан 2500 км – ден ... ... ...  ...  бұл  ерекшелігі  ойысытың   климатынаң   шұғыл   континетті   ... әсер ... ... ... климат  өз  кезегінде  шөл  және
шөлейт зоналарын қалыптастырады. ...  тау  ...  ...  ... түрлендіреді және де ауыл  шаруашылығының  дамуына  қолайлы  жағдай
туғызады.

    ... даму ... және жер ...    ... ... қазіргі  рельфінің  қалыптасуы  оның  геологиялық  даму
тарихымен тығыз байланысты. Ойыс тау аралық иін болып табылады.
     ...  ...  ...  ...  бұл  ...  ... Кейін мезозойда күшті эрозиялы–денудациялы процестерге  байланысты
бұзылып, пенепленденген. Бұны ...  ...  ...  және  ...       ...  ...  ...  және   антропоген   ...   ... мен  ...  Алатауында  өте  күшті  көтерілулер  болған.  Алакөл
ойысын  Балқаш  маңы  ойысынан  Жоңғар  ...  ...  ...   ... ең ... ... жері  ...  зерттеуі  бойынша  Жоңғар
жарлысының маңында – 1500  –  1600  м  –  ге  ...  ...  ... ...  үш  ...  құрамдық  бөліктері:  калеодондық   –
Кіндіктас- Шу –  Іле,  Бетпақдала  және  Ерейментау  ,  ...... ... ... Бұл ......  қарай  Жоңғар  –  Балқаш
геосинклинальды  облысын  қоршап  жатыр.   Ерейментау   –   ... ... ...  ...  сай  келеді.  Жоңғар  –  Балқаш
қатпарлы жүйесі Солтүстік Балқаш  маңын  және  ...  ...  ...  Ол  ...  ...  дейінгі  эффузивті  шөгінді   жыныстардың
қабаттарынан тұратын бірнеше антиклинорийлер мен ...  ...    ...  ...  эрозиялы  –   денудациялы   ...   ... ... ... ... ... Тарбағатай, Барлық  және
Жоңғар Алатауының төбелері тегіс болып келеді. Мезозойдың  жыныстары  Балқаш
ойысында өте сирек кездеседі. Тирас, юраның  ...  ...  ...  ... Балқаш маңында кездеседі.
    Неогенде  полезой  жыныстарынан   құралған   ...   ... ... ... ... қызыл түсті құм, саздар  және  үгілген
тау жыныстары тау етегінде сырғып ... ...  ...  ...  ... ... ... басында Тарбағатай мен Жоңғар Алатауы  тектоникалық
зонасында күшті блокты ...  мен  ...  ...  ...  ... ...  ...  блокты  қозғалыстармен  бірдей  бір  ...  ... түбі ... түсті.
    Күшті болған эрозиялық процестердің нәтижесінде таулардан тасымалданған
материалдар тау ... ... ... ... ...  түзді.  Ол
әсіресе Алакөл  ойысының  Жоңғар  Алатауы  мен  Барлық  тауының  жоталарының
етегінде ... ...    ... ... Алакөл ойысы – ортасына қарай  майысқан  аккумулятивті
жазық. Абсалюттік биіктігі 344 метр. Одан басқа төмендегідей ...  ...     ... – денудациялы таулар: Батыс Тарбағатай, Жоңғар Алатауы.
  II.Төбелі  жонды  лесті  және  ...  және  ...  ... III. ...... тау алды  көлбеу  жазықтары:  Жоңғар  ... ... ... және ... IV. ... және көлдік – аллювийлі тегіс жазықтар.
  V. Аласа және ұсақ ... ...  VI. ...  I.Эрозиялы – денудациялы таулар:
     Оған жататындар – ... ... мен ... Тарбағатай. Олар  негізінен
палезойдың тығыз, өте күшті дислокацияланған жыныстарынан  тұрады.  Арасында
метаморфты жыныстар,  сазды  тақтатастар  мен  ...  ...  ... ... ...  кездеседі.  Батыс  Тарбағатай  жотасы  ... ... ... Ұзындығы – 150 км  –  ге   жететін  жақпарлы  таулар.
Орташа биіктігі – 2100 – ден 2200 ... ... Ең биік ... –  Ақтас  –
2709 м, жота асиметриялы оңтүстік ендік  бағытта  ұзына  бойы  ...  ... ...    ... ... қарай жоталар тік  жар  жасап  батыстан  ...  ...  ...  ...  ...  Абсолюттік  биктігі   2923  м  –  Жабық
тауында. Таулардың  төбелері  тегіс.  Жоңғар  ...  ...  ...  аз
тілімденген. Бірақ, бұл бөлікте әр түрлі абсолюттік биіктегі  грабен  типтес
тау аралық жонды – төбелі ойпаттар кездеседі. Ең ...... ...   ......  лесті,  сазды  Тарбағатай  және  Барлық  жоталарының
   ...    1. ......  лесті  Тарбағатай  бөктері  тау  жотасының  оңтүстік
беткейімен батысында – Қызыл Белдеу тауынан, ... ...  ... – 150  км  –  ге  ...  жатыр.  Алып  жатқан  ауданы  –  2620  ... ... ... 1000 м – ден  ...  400 м  –  ге  дейін
төмендейді.
    ... ... ... ... өзендердің ысырынды конустарынан
қалыптасқан бірқатар массивтер кездеседі. Бөктерлерге толқынды  ...  ... ... тән. Төбе мен жондардың салыстырмалы биіктері 20  –  50  ... ... ... ... мен саздақтардан тұрады,  кей  жерлерінде
палеозойлық аналық жыныстар шығып ... ... өзен  ...  лессті
жыныстардың астыңғы қабатынан ежелгі өзен  террассаларының  беткі  қабатында
сақталған  ысырынды  конустардың  ...  және  ...  ...  ... ...    ... ... қалыңдықтары әр түрлі. Тау алды жазықтарында ол жұқа.
Өзен аңғарларында 4 м – ге дейін барады.  ...  ...  ...  ... өзен ... опырылмасынан  лестің  қалыңдығы  35  м  екенін  көруге
болады, ...  ...  ...  70  м.  ...  төбелі  –  жонды
бөктері өзендермен өте күшті ...  ...  ...  ... 10 – 20 м – ге дейін барады. Үлкен өзендердің атырау беткейлерінде 2 –  ... ... ...  ...  солтүстік  саласы  –  Құсақ  ...  ... яғни тау ... 40 – 50 м ...  биіктіктері  1,5;  1,5;
1,1 және 4 м биіктіктердегі 4 терраса жасайды.
    2. ... ... ...... ... ...  -  ...  ойысының
шығысында орналасқан. Абсолюттік 500 –  1000  м  –ге  ...  ... ... оңтүстігінде Шұршұт өзенінің құрғап қалған  арнасына  дейін
мемлекеттік шекара бойымен 50 км – ге ... ені 20 км, ... 750 км²  ... аналық жыныстардың қалыңдығы беткі қабатта 60 м.


    ......  тау алды ... ...    ... ... тау алды көлбеу жазығы. Солтүстігінде  Алакөл  көлінің
оңтүстік жағалау бойымен, ... ...  тау  ...  ал  ...  ...  ...  ...  шекараға   дейін  180  км  –  ге
созылған жазық. Ауданы 2220 км², ... ... 347 – 800 м.
    2. ... және ... жоталары алды көлбеу жазығы –  Барлық  және  ... ... және ... ... ... және Жоңғар  Алатауының
қақпасының шығысымен шектеседі. Ұзындығы 120 км, ені 20 км. Ауданы  1370  км
Ойыс жазық ысырынды конустан ... ... ... ... Оның  ... 360 – тан ... маңында) 900 м-ге (тау беткейіне) дейін.
    3. Тарбағатай көлбеу жазығы жотаның ... ... ... 180 км –
ге  созыла  келе  ...  ......  тау   ...   ... Арқарлы – Балтабай  төбелерімен шектеседі.  Ені  20  км  –  ... ... 3200 км². ... ... 400 – 800 м.
   ... және көлдік – аллювийлі тегіс жазықтары
    1. Аллювийлі жазықтар Алакөл  ойысының  ...  алып  ...  ... 360 – 450 м.
    Бұдан  ...  Ай,  ...  ...  ...  және   Еміл   өзендері
бассейндерінің  төменгі  бөліктері  мен  ...   ...   ...   ... ... ...    Көлдік – аллювийлі жазықтар Алакөл ойысының ... ...  347
– ден – 360 м-ге ... ең ... ... бөлігін  алып  жатыр.  Солтүстік  –
батысында ... ... ... бастап, оңтүстік – шығысында  Жоңғар
қақпасына дейін созылып жатыр. Ені 1 км – ден 50 км –  ге  ...  ... км².
       V.  ... және ұсақ  ... ...    ... аридті –  денудациялық  күштердің  әсерлеріне  ұшырап,  өңделген
Алакөл  ...  ...  ...  ...   ...   кайназойлық   шөгінді
жыныстардың сатынан көтерілген аласа тау тізбектері жатады.
    ... және ... ... таулары диаметрі 40 – 45 км –  ге  жететін
тұйық шеңбер құрайды.  Араларына  құмды  массивтер  мен  тау  ...  ... алып ... ... 710 м.
    ...... Үлкен – Сайқан және Ерке – Сайқан аласа таулары.
    3.Балтабай –  Арқарлы  ...  ...  ...  мен  Еміл  ... яғни  ...  ...  солтүстік-шығысында  жатыр.  Балтабайдың
абсолюттік биіктігі – 723 м. Арқарлы  –  848  м.  ...  ...... ...  эрозиялы  тілімденген.  Бұл  таулардың  батыс  беткейлеріне
куэсталы рельеф формалары тән.
    4.Бақты ... тауы – ... ... ... ... ... ... кішігірім өзендердің аралығында жатыр. Батыстан шығысқа қарай  16  км
– ге созылып өтетін беткейлері (200 – 250 м тереңдікке  ...  ...    ... аласа тауы. Алакөл ойысының солтүстік – батысында, Ай  және
Қаракөл өзендерінің аралығында, Сасықкөлден 40  км  солтүстікте  ... ... ... ... 25 км – ге ... ...    ...    Құмдар Алакөл ойысында Балқаш маңымен салыстырғанда аз  таралған.  Оның
көлемі –  4350  км².  ...  ...  ...  ...  ...  ... түрінде кездеседі.  Оларға: солтүстіктігінде –  ...  ... ... ... ...  ...  көлінің  солтүстік  –  шығысында
Ұржар және ... ... ... ... құмы ...  Еміл  ... ... Бармаққұм, ал сол жағында Үмбетқосса шағылы жатыр.

    1.3. ... ... ...    ... ... ... материгінің өте ішкері бөлігінде орналасқандықтан,
оның климаты құрғақ әрі шұғыл континентті болып келеді.
1.3.1.Климат қалыптастырушы факторлар
    Климат қалыптастыушы ... күн ...  ауа  ...  ... ... ...     Алакөл ойысында  күннің түсу  ұзақтығы  жылына  2600  –  2800  ...  ...  түсу  ...  ең  көп   ...   ...   ... ... жаз айларында күннің түсу ұзақтығы мүмкіндіктің 70 –  85%
– ын   ...  ...  ...  ...  және  тауалды  беткейлерде
күннің әсері азаяды.
    Ойпатта  ...  ашық  ...  ...   ...   Сонымен   қатар   Сібір
максимумының барикалық тармағының ... ...  ...  ... ... ... аязды ашық күндер басым.
       Күн жиынтық радициясының жылдық мөлшері  125  –  130  ...  ... жылу  ...  жылу  азаяды.  Желтоқсан  айында  күннің  жиынтық
радиациясы не бәрі 3 ккал/  см2.  ...  ...  көп  ...  ... тура ...  15 – 17 ... см2. Жыл  бойында  радиациялық  баланс  ... сай. Ал ... ... ... ...     ... ... баланс ойыс жерінде  28 – 29 ккал/см.
    Ауа ... ... ... ...  ...  ... батысқа қарай бағытталған Орталық  Қазақстан  арқылы  өтетін  Сібір
максимумының   рөлі  зор.Ол  ...  ...  ...  ...   Орталық
Қазақстан арқылы өтеді. Ал жазда Орта  Азияның  термикалық  депрессияларының
әсерінен Алакөл ойысына батыстан келетін  Азор  ...  ...  ... болады. Сондықтан қыста да, жаздада  да  жоғарғы  қысым  орнайды.Бірақ
таулы жоталар бұл режимді өзгертеді.
    ... суық ...  ...  ...  ...  ...  ...  әсеріне  байланысты  антициклональды   алаптар   азонасын
қалыптастырады. Орта  Азия  ...  жылы  ауа  ...  ... ... ауа райы уқытына жылынады. Сондықтан Қазақстанның  оңтүстік
– шығысында ауа райы бұлтсыз, ауаның температурасы жоғары  ...  және  ... жел аз ...    ... ... климатының қалыптасуында оның орографиясының  да  әсері
байқалады. Алакөл ойысын қоршап жатқан ... ... ... және  ... ... ... жалпы ауа  циркуляциясына  әсер  етеді,  температуралық
инверсия байқалады. Таулардың беткейлерінің биіктіктері экспозициялары,  ... ... ... ... ... ...  ерекшелуіне  себеп  болады.
Таулы  жоталар  мен  массивтер  ауа  массаларының   ...   ...   ... ... Атап  айтсақ  тау  аңғарлық  церкуляция,  тау
өткелдерінен ... ... ... ...    ... температурасы
    Ойыстың жазық бөлігінде климат шұғыл  континентті  болып  келеді.  ... ... аяз ... ... – 48˚–  51˚  –  қа  ...  ...  ... болып тұрады. Жазы ыстық, құрғақ, ауаның температурасы +40˚  + 42˚  –
қа ...    ... ... таулар мен тауалды беткейлерінде температуралық режим
шұғыл өзгереді. Ойысытың солтүстігі мен оңтүстігі температурасы жағынан  ... ... ... ... ... солтүстігіндегі орташа ауаның  жылдық
температурасы  –  2,7˚  –  4,3˚(Аягөз-Таңсық)  ,ал  ...  –  6,0˚  ...    ... ... температурасы – 10˚ –  18,0˚С.  Ал  ақпан  айы  ... ... бір шама жылы ... Ауа  ...  күрт  көтерілуі
наурыз айында байқалады +7˚ + 11˚С, ал сәуір айында + 10˚ + 13˚С.
    ... және жаз ...  ауа  ...  ...  Ең  ...  ...  айында  байқалады.  Қазан  айында  жылдың   жылы   ... ... ... 3,4˚ – ...    ... ... сәуір  айының  бірінші  декадасынан  басталып  қазан
айының  соңғы декадасында аяқталады. Ол 167 – 205 ... ...    ... ... мен ...  ...  ...  ораграфиялық
ерекшелігіне  байланысты.  Үсіктер  жеміс  ...   мен   бау   –   ... ... ... ...  ...  ...  үсіктер  қыркүйектің
аяғында болады. Көктемде мамырдың ... және ... ...    1.3.3. ...    ...  құрғақшылық  айқын  байқалады.  Бұл  оның  Евразия  материгінің
орталығында  орналасқандығы  және  ...  ...  көзі  ...  ... ылғалдың аз, тікелей келмеуі. Ойыстағы  жауын  –  ...  ... ... 165 – 521 мм. ...  ...  ...  жауын  –  шашын
біркелкі түспейді. Жылдың суық маусымында (қараша, наурыз  ...  51  –
247 мм,  ... ... жылы ... (сәуір, қазан) түсетін жауын  –  шашын
106 – 447 мм. Қыста (желтоқсан,  ...  ...  ...  әсері  басым
болуына байланысты қысы құрғақ болады.
     Ойыстағы жауын – шашынның максимумы көктемде түседі. Жазықтарда  ... ... ...  ...  мамыр,  маусым  айларында  түседі.  Жаздағы
минимумдары тамыз, қыркүйекте  жауын  –  ...  ...  ...  ... Ебі ... ... байланысты байқалады.
    Жауын – шашын мөлшері кей жылдары күрт өзгеріп отырады. 150 –  ден  750
мм – ге ... ...    ... жеке аудандары бойынша нөсерлі жаңбырлар 12 – 25 күнде  болады.
Қарашаның ... ... ...  ...  қар  ...  көп  жылдық
мөлшері байқалады. Биік таулы аудандарда жаздың өзінде –  ақ  қар  жамылғысы
жатады. ... ... ... ... қар еріп  ...  Қар  ...  ...  қарашаның  ортасында  жауады.  Жоңғар  қақпасында  ...  ... ...  қар  жамылғыс  жұқа  ...  ...  Оның  ...... ... Ебі ... ...    Қаңтар айының ортасында қар қалың болып жауады. Ал  наурыз  ...  ...  тез  ...  Қар  ...  ...   ...   Жекеленген
аудандарда қар жамылғысы сәуірге дейін жатады.  Қар жамылғысы  әр  жылда  әр
түрлі түседі. ... – 25 – 47 см ... ал  ...  70  –  71  см  –  ...     Ойыс ... ... салыстырмалы ылғалдылығын 52 –  67%.  Жылдың  суық
маусымында қарашадан бастап наурызға дейін 73 – 82%, ал ... жылы  ... ... ... ... 33 – 56%. Бұл ... жоғары, жауын  –
шашынның  аз  түсуіне  байланысты.  Ыстық,   әрі   құрғақ   ...   ... ... 5 – 10% – ға ... төмендейді.






       1.3.4. Желдері
    Алакөл ... ... ... максимумының  барикалық  тармағы  әсерінен
қалыптасатын солтүстік  –  ...  ...  ...  ...  –  ақ  шығыстан-
батысқа қарай күшті желдер соғады. Оңтүстік – шығыстан соғатын желдер  19  –
75 күн 15 м / сек ... ... ... ...  ...  ...  ... байқалады.
    Ебі желі  –Эбі   желі  ...  ...  ...  ...  ...  Эбі-Нұр  көліқазаншұңқырында,  жоғарғы  қысым  пайда   болғанда
соғады. ... ... ...  желі  ...  да,  ...  ... ... қарай соғады. Осы кезде төменгі қысым  аймағы   пайда  болады.
Жоңғар қақпасы –ені тар ... ... ені 20 ... 40  ...  ... ... км шамасында. Ауа тау жоталарының  арасымен  қысылып,  ... ... ... ... м-ге  жетеді.  Қыс  кезінде  қысылып
өткен   ауаның   температурасы   ...   ...   8-10    0С    ... ол жылы  ...  ...  ...  бұл  жел  жыл  ...  ... 70-100 ... ...  ...  ...  қызған  кезде  Ебінұр
қазаншұңқыры үстіндежоғары қысым сирек кездеседі.  Ебі  желі  де  ... ... ... рет ... ... қазақтың ғұлама ғалымы Шоқан  Уәлиханов.
Жоңғар  қақпасынан ескен күшті жел  Алакөл  маңы  көлдерінен  балық  ... жол ... ... да ... ... ...    ... желі –еіб желіне кері  бағытта  Жоңғар  қақпасы  арқылы  Орталық
Азияға қарай соғып ...  жел.  ...  ...  ...  ...  орнағанда,
антициклон тұрақтап  күшіне  енген  кезде,  Сайқан  желі  солтүстік-батыстан
оңтүстік-шығысқа  ...  ...  ...  ...  50-60  ...   Алакөл
ойысында  температура   -30-37  0С-қа  дейін  төмендейді.  Сайқан  жоталарын
бойлай ... ... ... желі деп ... Жел қыркүйек пен  сәуір
айлары аралығында күшті  соғып,  қалған  айларда  бәсеңдейді.  ...  ... ... су ... 1 м-ге ... ... жағдайына  желдің
тигізер зияны көп. Сайқан желі 2-3 тәулікке  созылуы  ...  ...  ...  ...  ...  мал  басын  шығынғаұшыратып,  жол  ... ... ... ... ...    ... сулары

    Алакөл ойысы өзен торларымен күшті тілімденген. Өзен  ...  ... екі ... ... ... Олар: Тентек өзенінің жоғары ағысы  –
100 км² – қа – 12 – 16 км және ... ... ... ... – 100 км²  –  қа
– 10 – 14 км. ... ... ... бөлігінде өзендер жоқ. Тек  көлдер  алып
жатыр.
    1.4.1. Ойыс өзендері
      Ай,   ...   ...   ...   ...   ...   ... басталып Сасықкөл және Алакөл көлдеріне құяды.  Сондай  –  ақ,
ірі өзендер Тентек, Жаманты, Ырғайты,  ... ...  ...  басталып
көлдерге құяды. Өзендер – негізінен қар  суымен  қоректенеді,  ...... және ... ... де ...    Алакөл ойысындағы өзендердің деңгейлері көктемгі толысу  кезіндегі  1м,
ірі өзендері 1,5 –  2,0м  көтеріледі.  ...  ...  ...  ... кезеңінде  /ΙV – XΙ/ жылдық ағынның 80 – 85 – тен 90 –  95  ... ... ... ... ... ... айынан бастап қата бастайды.
    Еміл өзенінің ұзындығы – 205 км. Оның 102 км ... су  ... 21800 ... ... ... ...  ...  ауданының  жерімен
ағады. Еміл Тарбағатай тауының сілемі ... ...  ...  ... ... салалары: Жантезек, Көктұма,  Шағантоғай.  Өзен  арнасы  жоғары
бөлігінде тар, сағасына қарай кеңейеді.  Атырауы  ...  ...  ... Қар және ... ... ...  Көп  жылдық  орташа  су  ... ... 11,4 м³ / С. Суы мол және ... жер суғаруға пайдаланады.
    Қатынсу өзенінің ұзындығы – 155 км. Су ... ... – 1650 км².  ... ... басталып,   Алакөл  көліне  құяды.  ...  ...  ... ... кең 0,5 – 0,6 км. ... тік жар. ... –  1  –  3
м. ... 40 – 50 %  қар.  10  –  12  %  ...  ...  жер  асты  ...  ...  ...  су  шығыны  Қызыл  Жұлдыз  станциясы   ... 4,67 м³. Суы ауыз ... ... пайдаланады. Қатынсудан  8  канал
таралған.
    Ұржар өзені ұзындығы – 206 км су ... ... – 5280 км².  ... оңтүстік – батысында беткейінен басталып, Рыбачье  селосы  тұсында
Алакөл көліне құяды. ... ... ... ... ...  ...  ... – 8  м.  Ақжар  елді  мекеннен  ...  ......  ...  бірнеше
өзектерге бөлініп, сағасы сазды қорысты атырауға айналады. Жылдың орташа  ... ... ... ... ... 13,5  м3.  Суы  ...  ауыз  суға,
егіндік,  шабындық  суғаруға  пайдаланады.  Алакөлге  құятын   барлық   өзен
суларының ... ... ... өзенінің үлесіне тиеді.
    Тентек өзенінің ұзындығы 200 км, су  ...  ...  5390  км  2,  ...   ...  ...   мұздықтардан   басталып,   Сасықкөлге
құяды.  Таулық  бөлігінде  аңғары  тар,  терең   ...   ...   ... ... су  ...  44,2 ...    Ай ... ұзындығы 152 км. Су  жинау   алабы  3090  км  2  ... ... ...  ...  тау  шатқалдарынан  жазыққа  шықанан
кейін жерге сіңіп кетеді. Жауын-шашын  мол жылдары  Сасықкөл  көліне  ... ...    1.4.2. Ойыс ...    ...  ...  ...   жүйесі   негізінен   ойыстың   орталығында
шоғарланған. Көлдерді солтүстігінен  тарбағатай  ...  ...  ...  ...  ...  қоршап  жатыр.  Бұлкөлдер  жүйесінің  өзіндік
ерекшелігін анықтайды. Алакөл ойысындағы негізгі көлдер:  Алакөл,  Сасықкөл,
Ұялы, Жалаңашкөл.
     ...    Көл  ... ол ...... ......  қарай  созылып
жатыр.
    Алакөл  теңіз  деңгейінен  347,3  метр  ...  ...  ...   көлемі
аралдарымен қоса есептегенде 2696 шаршы километр, ұзындығы 104  км,  ені  52
км, жағалауының ұзындығы 384 км, ... ... 22,1  м.,  ...  су  ... ... текше метр, судың жинау алабы 47859 шаршы километр. (сурет).
    ... ... ... әр ... ... ... ...  шығанақтар
кездеседі. Көлдің ең терең жері – 50 – 54 ...    ... ... ... қарай төмендегідей биотоптарға бөлуге болады: сұр
биотопты лай, ол ең терең кездеседі, оның аумағы көл  ...  54%  ... лай ... (7 %) енсіз, бірақ ұзынан  –  ұзақ  солтүстік,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  (4  %)  ішінара,   әсіресе,
аралдардың солтүстігінде және ... ...  ...  ...  ...... және батыс жағалауларын алып жатыр.
    Алакөл жағалауының бір қалыпта болмауына толқыны, су деңгейінің оқтын ...  ...  ...  ...  ...   фитогендік   және   эолды
процестер әсер етеді. Мұнда көптеген  түбек,  мүйіс,  құм  ...  ... ... Ең ірі ... Кіші Азия ...  ол  ...  ...  –
шығысында  жатыр.  Алакөлдің  оңтүстік  –  ...  және  ...... су ... ал ... жағалауларын әр түрлі аумақта  су  басып
кетеді.
    Алакөл жағалаулары төрттік  дәуірдегі  әр  ...  ...... ... ...  және ... тастардан,  ал  солтүстік  –  шығыс
жағалауы күлді құмнан құралған. Топырақтың  негізгі  жыныстары   тек  ... ... ... ... ... ... бөлуге болады:
              •  ......   ...   ...   –   образионды   –
                ... ол ... ... шығатын өзеңдер  ағызып
                ... ұсақ тау ...  ...  ...  болған.
                Көл жағалауының ... ... ...  тау  ...                ... ол ... ...  ...  (2  метрден  8
                ... ... ... тік ...  сатылы,  бұл  тек  Жаманты
                өзен ... ғана ... ... ...  поселкесі
                ...  ...  доға   ...   ...   ...                ... одан әрі олар құм  өңірге  ұласады,  Жағалау  көл
                ... ... бір ... ...... ... ...  –  аккумулятивті,  фитогенді.  Бұл
                ... ... ... ... мен  ...  ...                ... шығанағы болып екіге бөлінеді. Кіші Алакөл  шығынағы
                ... ......   тау  ...  ...                ...  ...   бір   бұрышы   Жоңғар   қақпасына
                ... ... ... ...  топырағы  балшықты,
                ... ... ...  ... ...  ...  ...                Шығанақ қамыс басқан Жаманөткел өзеніне ...... ... ... – образионды –  аккумулятивті.  Көлдің
                бұл ... ... ... жазықтық,  топырағы  балшықты,
                ...  ...   ...   аккумулятивті   қойнау,
                ...... ... ... ... ......  –  шығыс  жағалау   ......                ... Бұл ... ... пен ...  ...                мен ... ...... ... ... – аккумулятивті, потомогенді.  Бұл
                ... ... ... ... әсері болды.  Соңғы
                жүз ...  бұл  ...  ...  ...  20  км  –  дей
                ... ... ... ені  2,5  км,  ...  12  км
                ... ... ... болған;
              •  солтүстік  –  ...  ...   .........  Алакөл  мен  Ұялы  көлдерінің  су  айырығы.
                ...  бойы  сәл  ...   ...   ол   ...                ... ...... жағалау ауданы – аккумулятивті, эолды.  Көлдің  батыс
                ... ... ... ... ... бар. ... 15 –
                тен ... өзен  ...  Атап  ...  ...  ...                солтүстік –  ...  ...  ...  Хатынсу  және  Емел,
                ...... ... Жаманөткел, Ырғайты және Жаманты
                ... ...                ... ... ... ... орташа ағыны
|Құятын өзендер              |м³/ сек             |%                       ... ... ...  ...  |25,9                |50                      ...                        |14,2                |27,4                    ... ...           |4,6                 |8,8                     ...                     |4,6                 |8,8                     ... ...           |2,6                 |5                       ...                    |51,9                |100                     |



    Жер және су ...  ...  ...  мамыр  айында  4,9  градус,
қараша айында 8,1 градус. Ал су ... ... ...  ...  артығырақ.
Судың  ең  жылы  болатын  көзі  ...  ...  орта  ...  Көлдің  терең
жеріндегі судың жылылығы 24 – 26 градус болса, таяз ...  ...  30  ...   ...   Су   ...   ...   ... шілде – тамыз айларында 10 – 25 метр  ...  ал  ... аяғы мен ... айының басында 30 метр тереңдіктен байқалады.  Мамыр,
маусым  айларына  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... су салқын болады.
    Судың жылылық температурасының ... су ... 26 –  30  ...  ... ... – 15 – 17 ... ал 50 метр тереңдікте 7 – 9 градус.  Судың
көпжылдық орташа температурасы 4,5 градустан  15,3  градусқа  ...  ...    ... жел ... өте құбылмалы және әр  түрлі.  Желдің  су  бетіндегі
жылдамдығы жер бетіне ...  ...  ...  Желдің  ең  күшті  жері
көлдің солтүстік – батыс мен солтүстігінде. Мұнда жел ...  40  –  ... ал  ......  мен  орталығында  секундына  50  –  60  метр
жылдамдықпен ... Жел күз бен қыс ... жиі ...    ... жерінің ерекшелігіне байланысты оның толқындары әр түрлі сипатта
болады. Шығыстан  соққан  желдің  әсерінен  ...  2  –  2,5  ...  ... Бұл ...  ...  қазан  –  желтоқсан  айларында  ...  ... ... ... ... 4 – 5 ... ... толқынның биіктігі 6  –
7 метрге жеткен кездері де болған.
    Алакөлге тән жоғарыда аталған ерекшеліктер күрделі  де  ұзақ  ... Ал көл ... қату ... де  әр  ...  ...  ...  Көлдің
оңтүстік – батыс жағының  таяз  жерінде  қараша   ...  ...  көл  ... қата бастайды, ал Көктұма  поселкесінің  тұсында  бұл  бір  ... ... Көл ... басында тегіс қатады.  Мұз  жалпы  екі  айға
дейін басып жатады, ал кей  ...  бұл  бір  айға  ғана  ...  ... қату ... Көктұма поселкесінің тұсында 91 күн,  көлдің  солтүстік
– батысында 120 күн және оңтүстік  –  батысында  60  күн.  ...  ... ... 55 см (ең ... жері 80 см), ал мұз бетіндегі қардың  қалыңдығы
5 – 10 см ...  ... ... ... ... мұз ... бастайды.  Наурыз
айының аяғында Көктұманың тұсынан су беті мұз ашыла бастайды,  ал  ... ... мұз 1 – 2 жеті ... ... ... еру ... 30 – 40  ...    Алакөлге бірнеше өзен құяды. Мұнда жер асты ... да ... орын бар.
    ... ... ...... су ... 306 мм, жылы кезінде 169  мм  –
55,2%, ал ... ... – 137 мм – 44,8 % суы буға ... Су  ... ...  ...  –  ақ  су  ...  өзгеруі  көл  суның  барлық
компоненттерінің де өзгеріп отыруына әсер етеді.
    Су ... ... екі ... жүреді. Мысалы: жылдық өзгеруін алайық.
Бұған өзен суының қосылуы және көл суның буға  айналуы  әсер  ...  ... ... су ... ... де  мамыр – маусым айларында  ең  ... ... ал су  ...  ең  төмендеуі  ақпан  –  ...  ... ... көл ... ... өзгеру мөлшері 40см – ден  121  см  –
ге   дейінгі  аралықта  болады.  ...  ...   ауа   ... ... –  шашынның  түсу  мөлшеріне  ...  ...  ... ... ... су деңгейінің ең  жоғары  көтерілуі  1908  және
1974жылдары, ал ең төмендеуі 1946 жылы ... 1908 ... 1946  ...  ... ... ... 5,27 метрге дейін  азайды,  нәтижесінде  көл  ...  ... ... ... ... оның суы 12 ... метрге кеміді. 1947  жылдан
1974 жылға дейін көл деңгейі 7,18 метрге  ...  ...  ...  ... ... 600 ... ... өсіп, 17 текше километр  су  қосылды.  1975
жылдан бастап  Алакөл  суының  деңгейі  ...  ...  ...  ... өзгеру деңгейі 2,1 – 2,5 метр болды.
    Алакөлдің ... 1,2 – 11,6 г/кг ...  ...  ...  ...  қарай  арта   түседі.   Орташа   минералдығы   көл   ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... минералдануы 6,39 – 7,42 г/кг. Су деңгейінен көтерілген кезде  суының
минералдығы  азаяды.  Көлге,  өзен  т.б.  ...  ...  ...   ... ... есеппен  1335,1 мың тонна, оның ішінде 313  мың  тонна  көл
түбінің лайына сіңеді, ал 1021,5  мың  ...  көл  суы  ...  ... ... ... төмен деңгейі жауын  –  шашынмен  71  г/м³,
өзен суларымен 435 г/м³ және жер саты ... 750  г/м³,  тұз  ...  ... ... 7,1 г/кг ... ...  ...  шамамен  415миллион
тонна тұз қосылады екен. Көл суының ... ... ... ол  хлоритті  –
натрий, сульфатты – натрий ... .........  ... ... ал РН – түрі 7,2 – ден  9,1  ...  болады.Көл  суының
мөлдірлігі 0,6 метр, солтүстік  –  батыс  жағындағы  ...  ...  6  ... дейін мөлдір. Көлдің биогендік заттар құрамы фосфордан,  азоттан,
темір мен кремнийден тұрады. Алакөлде ... ... жыл ... 0,003  ... мг/л ... өзгеріп тұрады, ал қыс айында  бұдан  көбірек  болады.
Азоттың нитрат түрі жыл ішінде 1 мг/л – ден нольге ...  ...  ал  ... бұл біршама көбейеді. Кремний түрі 1,2 – 6,4 мг/л, ал  ...  0,04
– 0,96 мг/л ... ... ... ... 45 % – тен 118  %  –  ... ... ал су бетінің беткейінде көбірек кездеседі.
    Көл суы сілтілі (20 – 30 мг – экв/л); суында фтор  және  ...  ... түрі өте аз ...    ... 58 балдыр түрі құрайды. Зоопланктондардың 80 түрі  бар,
олардың ішінде өзен суы құятын жерде,  шығанақтарда  жамбасқұрттар  өте  ...    Су ... ... ... және ......  ... өзендердің көлге құятын жерлерінде және  Кіші  Алакөл  ... ... ... ... ... – ақ  шалғын  шөптер,  қоға,  шалаң,
қарақұмық, жебе жапырақтар, мүйіз жапырақ,  т.б.  кездеседі.  ...  14  ... ... алып жатыр.
    Алакөлде  сегіз  түрлі  балық  бар.  ...   ...   ... ... және шармай. Мұнда кәсіптік негізде  жылына  орта  есеппен
2500 тонна балық ауланады.
    Көлдің солтүстігінде және ...... ... және ... ... жерінде ондатр  өседі.  Алакөлдің  көгілдір  айдынын  бірқазан,
гагара, жылқышы, аққу, шағала,  көкқұтан,  тағы  ...  да  ...  ... ...    ...  арасынан  түлкіні,  қамыс  мысығын,  су   ...   т.б.   ... ...    ...    ... ойысының солтүстік – батысында орналасқан, ол батыстан – шығысқа
қарай созылып ... ... ...      Көл ... ... 350,5 метр ...  ...  Сасықкөлдің  көлемі
736  шаршы  километр  (аралдарын  қоса  есептегенде  797  шаршы   ... 49,6 км, ені 19,8 км,  ...  ...  182  км.  ... коэффициенті 1,8, орташа тереңдігі 3,32 метр, ең терең жері 4,7  метр,
ал көлге 2,43 миллиард текше метр су ...    ... ең ... жері шығысында. Көл түбі тегіс, тек қана  батыстан
шығысқа қарай сәл ылдилау. ... ... ...  ...  үш  биотопқа  бөлуге
болады, олар су боитоп,  құмайтты  боитоп  және  құмды  ...  Сұр  ... ең ... ... жиналған,  ол  көлдің  61%  көлемін  алып  жатыр.
Құмайтты ... су  ...  ...  1,5  –  2  метр  ...  ... ... 20 – 30 % ... биотоп. Құмайтты – лайлы биотоп жоғары  екі
биотоптың аралығында орналсқан.
    ... ... ... Оңтүстік – шығысында Аралтөбе  тауы  ... ... ... ... тұр. Солтүстік – батысында  Аралтөбе  (көлемі
11,2 шаршы километр, ұзындығы 5  километр,  ені  2,8  ...  су  ... 47 ... ... ...  ...  жағалауы  жалпы  төмен,  сазды,
айналасын  қамыс  қоршаған.  Бұл  көл  ...  ...   ...   ...    ... ...... Тентек, солтүстігінен Қаракөл, сондай –
ақ батысынан Ай өзені құяды. ... аз ... Ай ... мен Қаракөл  өзендері
көлге жетпей жерге сіңіп кетеді. Тентек өзені үш  тармақтанып  көлге  ... ... ... ... ... ... орташа ағыны  Төңкеріс  селосының
тұсында 1135 миллион текше метр ... Ал ... ... су ...  өзеніне
қосылып  жағалауға  сіңіп  жайылып  отырады.  Су  деңгейі  ...  ... ... су ... ... 2,43  миллиард  текше  метр  су
жиналады. Көл суы мұз еріген кезде судың ... 1 – 3 ...  7  –
10  ...  дейін  жетеді.  Шілде  айының  аяғында  көл  жағалауы   суының
температурасы 28 – 29 ... ... ...    ... үстіне жел шығыс, оңтүстік – шығыс  және  солтүстік  –  батыстан
соғады. Желдің ... ... ... 2  –  4  ...  ал  күз  және  ... ол 40 – 45 ... ...    Сасықкөлдегі су толқынының биіктігі жағалауға жақын ... бір  ... ал ... ашық ... 1,9 метр болады.
    Қараша айында көл ... ... мұз ... да 7 – 11 ... ... ... қата бастайды. Ақпан айының екінші  жартысында  мұз  ...   ... ... 60 – 62  ...  ...  ...  ...  аяғы  мен  наурыз
айының басынан бастап мұз ери бастайды.  Сәір  айының  ...  ...  ... ...    ... көпжылдық есеп бойынша  Сасықкөлге 212  миллион  текше  метр  су
құйылады, 745 миллион текше метр су буға ...    ... ... ... ... ...  көтеріліп,  мамыр  айында  ең
жоғары шегіне жетеді. Жаз ... орта ... ...  су  ...  біртіндеп
төмендеп, қазан – қараша айларында ең ... ... ...  Су  ... ... шегі  50 – 98 см аралығында болады.
    Сасықкөлдің минералдануы жыл ... 0,270 г/л  –  2,16  г/л  ... ... ... ...  барлық  жерінде  біркелкі.  Қыс  аыйнда
судың минералдануы жоғарлап, ... ... ...  тұз  ... 925 мың ...    ... ... жағынан гидрокарбонат класына жатады.
    Көл суы 0,2 – 2,6 м тереңдікке дейін  ...  Жыл  ...  ... 0,001 – 0,015 мг/л, азот ...  0 – 0,5 шамасында,  ал  кремний
0 – 5,8 мг/л аралығында.
    Оттегі ерітіндісі 42 % – тен 119 % – ке дейі ... ол ... аз,  ... ... көп мөлшерде болады. Пермангантты қышқылдануы 2,26 мг О/л.
    Сасықкөлдің суы аздап ... ... өте аз.
    ... ... 55 түрі кездеседі. Фитопланктонның негізін тұщы су
балдыры құрайды, олардың көбісі көлдің таяз жерінде өседі.
    ... ... мен шаян ... т.б. ... ... негізін есекеаяқты шаяндар құрайды.
    ... ... 10 км – ге ...  созыла  55  мың  гертардай
жерге қамыс өседі. Ал судың ішінде  балдыр,  ...  ...  ...  ... т.б. ... Зообентостың негізін әр түрлі  жәндіктер  мен  олардың
құрттары құрайды.
    ... ... ... ... ... Оның ...  ауланатындары:  сазан,
көксерке, алабұға, шармай. Жылына орта  есеппен  мың  тоннадан  артық  ...    ... ... ондатр өмір сүреді, әсіресе олардың тіршілік  етуіне
Тентек өзенінің атырабы қолайлы. Алакөл бассейніндегі  көлдерге  ...  ... 1943 жылы ...    ... әр ...  ...  ...  қаз,  гагара,  аққу,  шағала,  жылқышы,
аққұтан және т.б. құстар мекендейді,  ...  ...  ...  ...  ... су ... және т.б. өмір сүреді.
    1.4.2.3.Ұялыкөлі
    Ол Алакөл және ... ...  ...  ...  Көл  ... ... солтүстікке қарай ағады.
    Ұялы көлі ... ...  349,8  метр  ...  ...  ...  120  ...  ...  ұзындығы  8,2  километр,ені   9,6   ... ...  57,3 ... ... тереңдігі  4,07  метр  .   Көлге
488,3 миллион текше метр су жиналады. Көлдің су  ...  ...  20800  ...    Ұялы ... сырт ... ... шар ... Ол көл жағалауынан бастап
біртіндеп тереңдеп, оңтүстік – батысында 5,8 метрге жетеді. Көл түбі  жазық.
Тұнбалары ... ... ...  құм,  ...  және  сұр  лай  ... Сұр лай ... көл түбінің 62%  –  ын  алып  жатыр.  Құмды  тұнба
жағалаудан басталып 1,5  –  2,0  метр  ...  ...  ...  ол  көл
түбінің 20 – 30%. Құмайт тұнбада осы екі тұнбаның аралығында жатыр.
    Көлдің жағалауы  өз  ...  ...  ...  ...  ...  төмен, сазды,  кей  жерлерінде  кішігірім  көлшіктер  кездеседі
және барлық ... ... ну  ...  қамыс  басқан.  Қамыс  көл  жағалауын
толқыннан қорғайды. Ұялы көлдің жағалауын төрт ауданға  бөлуге  болады.  ... мен Ұялы ... ...  бөліп  жатқанқиыршық  тасты  бөгеттердің
арасынан  ...  ...  және  кіші  –  ...   ...   суымен   қорланады.
сасықкөлдің деңгейі төмендеген кезде Ұялыға су келмей  ...  ...  ... ... ... ... өзенінің төменгі саласынан  секундына  0,5  ... су ... ... 488,3 ... ... метр су жиналады. Су шілде  айының
аяғында 28 – 29 градус жылылыққа дейін жетеді.
    Көл ... жел ... ... оңтүстік – шығыс  және  солтүстік  –
батыстан ... ... ...  орташа  жылдамдығы  секундына  2  –  4  ... күз бен қыс ... ... ... ... секундына  40  –  45  метрге
дейін жетеді.
    Ұялы  көлінің  толқыны  1,3  ...  ...  ...  2,1  ...   ...    Көл беті ... ... аяғында  қабыршықтанып  қата  бастайды.  ... ... 60 – 62 ... ал мұз үстіндегі қардың  қалыңдығы  50
–  60  сантиметрге  дейін  жетеді.  Наурыздың  ...  ...  мұз   ... ... ... мұз түгел еріп бітеді.
    Көлдің су  баланысын  шамамен  ғана  ...  ...  ...  ... ...  Ұялы ... жер бетінен 165  миллион  текше  ...  ал  ... 20 ... ... метр су ... ... – ақ ... жауын  –  шашын
арқылы 33 миллион текше метр су  қосылады.  Көпжылдық  орташа  есеп  ... 119 ... ... метр су буға айналады  екен,  ал  ...  және  ... 99 ... ... метр су ағып шығады.
    Ұялы көлінің су деңгейі  наурыз  айынан  ...  ...  ...  ... көтерілген кезі сәуір – маусым айларында. Жыл ішінде су деңгейі 41  –
90 ... ... ... ...    Ұялы ... ... жыл ... 0,85 г/л  –  2,16  г/л  аралығында.
Жуық шамамен тұз ... қоры 537 мың ...    ... ... жағынан Ұялы көлінің суы гидрокаобонат класына жатады.
    Суы 0,2 – 1 метрге дейінгі тереңдікте мөлдір. Көлдегі фосфор ... ... 0 – 0,61 мг/л , ... 0 – 10,2 мг/л, ...  ...  6,6  –
69 % ... ... қышқылдануы 9 – 29 мг  О/л.  Ұялы  ...  ... ... ... өте аз.
    Ұялы  ...  ...  64  түрі  өседі.  Коловраткалардың  11  ... ... 5, ... мұрттылардың 8 түрі кездеседі.
    Көлдің барлық жағалауын қамыс басқан, қоға өседі. Судың ішінде әр түрлі
балдыр, мүйіз  ...  қара  ...  ...  ...  ...  ... аумағы 37 мың гектардан астам. Су кенесі, сүлік т.б. кездеседі.
    Ұялы көлінде балықтың 8 түрі ... Орта ... ... ...  ... сазан, көксерке, алабұға, ашырмай ауланады.
    Көлдің батыс және оңтүстік – батыс жағалауларында ондатр, сондай  –  ... қаз, ... ... т.б. ...    ...    ... қақпасы маңында  Алакөл көлінен  оңтүстікке  қарай  15  километр
жерде орналасқан.
     ... ... 37,5 ... километр, ұзындығы 9 километр, ені 5,8
километр, жағалауы 23,8 киломеьр. Орташа тереңдігі 2,6 метр. Көл 372,5  ... ... оған 104 ... текше метр су жиналады.
    Көл шұңқыры солтүстікке  қарай  ылдилана  біткен,  осы  ...  ... бар.  ...  ең  ...  жері  ......  түбі  кедір  –
бұлдырлы, қиыршық тас ... ал ... ...  ... ...    ... ... тегіс, төмен, жағалай қамыс өседі.
    ... ... ... ... жоқ. ... ... су көзі – жер асты
суы. Тек қана жағалауынан қар және ...... суы ...    ... 104 ... ... метр су жиналады.Көл суы шілде айында 24
– 26 ... ... ... ... жел ... оның жылдамдығы,  көл
бетіндегі толқынның биіктігі осы аймақтағы көлдер мен ...    Көл мұзы ... ... ... 1 – 2 ...  ішінде  қатады.  Ақпандла
мұздың қалыңдығы 90 – 100 сантиметрге жетеді де  наурыз  ...  ...  ... еріп ...    Көл ... ... күз ... төмен түседі де  ақпан  –  наурыз  айында
қайта көтеріле бастайды. Су деңгейінің ...  ...  42  –  89  ...    ... ... әр ... әр түрлі. Бір литр  суында  ол  1,2
грамнан 5 граммға дейін болады. Соңғы жылдары көл ... ... ...    Химиялық құрамы жағынан Жалаңашкөл суы сульфаттық –  гидрокарбонатты  –
натрий түріне жатады,  суы тереңдеген сайын ... ... ...  ... – 0,75 мг/л аралығында, кремний 8,4 –  12,0  мг/л,  темір  0-  0,96  мг/л,
фосфор 0,009 – 0,05 ... ...  ...  79  –  80%.  ...  9  –  20  мг  О2/л.  ...   суы   ...   Суында   фтор
микроэлементінен басқалары өте аз.
    Көлде алабұға, сазан өседі, сондай – ақ онда ... ... ...  ... ... ...    1.5.Топырақ-өсімдік жамылғысы және жануарлар дүниесі
    ...  ...  ...  ...   ұзақ   ...   созылады.Ол   оның
географиялық орнына ... ... ... аз қар  ...  әр  дайым
соғып тұратын жел тағы да ...    ... ... ... ... ...           • Сұр ... ...           • Аз ... сұр ...... – сұр топырақ;
           • ... және ... ... ...... – шалғын топырақ;
           • ...... ...    Сұр ... ... ... бұл түрі  ең  ...  климатты  жерлер  –
Арқарлы – Арғанаты, Керегетас қыраттарында кездеседі. Ол ежелгі  ...  ... көл ... қалыптасқан. Қарашіріндісі – 1,33 – 1,55%.  Сұр
– қоңыр топырақ  тобылғы–жусанды  өсімдіктердің  өсуіне  мүмкіндік  ... ... ... ...  ...  бу  ...  ...  екенін
білдіреді,  бірақ  судың  көмегі  арқылы  ...  ...  ...  ... ары ... өнім бере алады.
    Аз карбонатты топырақ Алакөл ойысының қырқалы жерлерінде 360  –  750  ... ...  ...  ...  ...  –  жусанды  өсімдіктер
астында таралған. Құрамындағы қарашірінді – 1,3%-дан ...    ...  –  сұр   ...  өзен  ...  ...... ... жатыр. Топырақтағы қарашіріндінің мөлшері 2 – 3%.  Бұл
топырақтың түрі сұр ... ... тән.
    ... және ...  тәрізді  топырақ  топырақтың  бұл  типі  ежелгі  өзен
аңғарларында таралған. Осы  топырақтың  ...  ......  ... ... ...    ... – шалғын  топырақ  өзендер  мен  көлдердің  жайылма  сатылы
жағаларында шалғынды – тоғай өсімдіктерінің ... ...    ...... топырақ батпақ пен  көлдің  төменгі  жағалауларында
қияқ – қамысты өсімдіктердің астында таралған.
    Геоботаникалық аудандастыру ... ... ... Орта ...  ... ... Шөлейттік өсімдік жамылғысы ойыстың  теңіз  деңгейінен
300 – 500 м  алып құмдардың экологиялық түрлілігімен, тасты – шалғынды  ...  ...  ...   Өсімдіктер   жамылғысы   тауларда   биіктік
белдеулер ... Ойыс ... ... ... ...  ... ... бұл құмдар өсімдік жамылғысы мен жақсы  бекінген.  Аймақтағы
өсімдіктер  бірлестігін  негізінен  астық  тұқымдастары  –   ...   ...... бұталы,  бұталы  –  сексеуілді,  эфемерлерге  бай  үлкен
шөптерімен  ... ... ...    Алакөл ойысын қоршап жатқан тау  жоталарында  түрлі  –  альпінің  көкал
жерлері,  ...  ...  ...  және  ...  ...  сазы,  батпақты
жерлермен араласып жатады. Жоңғар Алатауында биіктік белдеуде 600  –  800  ... ... дала ... ... 800 – 1200 м ...  дала  зонасы,
1200 – 2500 м аралығында ... – дала ... 2500 – 3000  м  ... ... ... ... Ойысты қоршап жатқан  тау  жоталарының  өзіне
тән өсімдіктері бар.
    Су маңы және жүзіп жүретін ...... аил ... ...  ... көл ... ... шыланы басым топтар. Өзен мен аңғарларда  кәдімгі
сары тұңғиық, ақбоз тұңғиық, шөгінді мүйіз  жапырақ,  жебе  ...  ... тік ... бас, ... және тік ... балдыр шөп,  қосмекенді
таран, кәдімгі дүңгершек кездеседі. Бұл ну  қопалар  көптеген  суда  ...  су  маңы  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...    Уақытша су басқан шұңқырларда қамыс, айл қоғасы, соғыр, сәлемшөп басым.
Батпақты ...  ...  қоға  ...  ...  ...  ал  ...  –
шалғынды  топырақтарда  айрауықтар,  қияқтар,  ажырақтар  мен   қараматаулар
кездеседі. Шалғынды сор топырақты ... көл  ...  ...  араласқан
сораңдар тобы басым. Атыраудың шет  жағындағы  шалғынды  –  тосап  топыраққа
жусанды, жусанды – ... шилі ... және ... ...  ...... орман негізінен Тентек өзеннің  жағалауында  кездеседі.  Тал
тоғайлары Көкпекті, Россыпл және Тұйықсу сайларында шоғырланған. Биік  ... ... ... ...... ... аралас үйеңкіден тұратын  шілік
тоғайлары бар.
    ... ... ... ...  бай.  Оған  ...  ...  және  ... көлдер, өсімдіктер көпшілік жағдайда көлдер маңында шоғырланған.
    Алакөл  ойысының  фаунасы  алуан  түрлі  және  бай.  ...   ... мен  ...  ...  ...  ...  28  ... тұяқтылар мен жыртқыштар мекендейді. Атап айтатын болсақ,  ...  ...  ...  сабаншы,  ақкіс,   қасқыр,   ...   ...   ...    ... бұл ...  «Қызыл кітапқа» енген  жануарлар  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ұсақ   қоректілер
өсімдік жамылғысына байланысты ... ... ...  ...  ...    Алакөлдің жағалауындағы қамыстардың арасында терілі ондатр  мекендейді.
Тентек өзенінің  бойында  1944  ж  ондатрдың  саны  499  ...  ... ... отыр ... ... ... ...  өркендеген.
Құстардың бірнеше түрлері кездеседі. Алакөлдің  жағасындағы  ...  ... ... ...    ... ... тау алды ... сондай  –  ақ  өзен  маңындағы
шалғындарда    дуадақтар     мекендейді.     ...     ...     ... ...  ...  Бұлдырық  тұқымдасына  жататын  қылқұйрық
ұясын Жоңғар қақпасында салады.  Бұдан  басқа  тарғақ,  джен,  ...  ... ... ... ...         ... ... экалогиясы және табиғат қорғау мәселелері
    2.1Алакөл ойысына полигондардың әсері
     Жер  ... ...  ...  ...  да  ...  ...  жеріндегідей
экологиялық дағдарысқа ұшыраған  аймақты  кездестіре  алмаймыз.  Қазақ  жері
неше түрлі термоядролық сынақтардың ... ... ...  ...  ... ... кесірінен әлемде теңдесі жоқ американың  Жоғары  ...  ... ... ...  Алакөл,  Сасықкөл,  Ұялы,  ...  ... ... ... ... ... Сайрам, Ебінұр  көлдеріде
бүгінгі таңда экологиялық зардапты  басынан  кешіруде.  Бұл  өңір  екі  ...... және ...  Лоб  –  ...  ...  ...  ... өзіне тән ерекшеліктері - жиі  –  жиі  болып  тұратын  атмосфералық
құрғақшылық пен ыстық желдер. Осы ... ...  ...  ...  ... ... ... әр атом сынағынан кейін түстік – шығыстан  Жоңғар
қақпасынан жылдамдығы 60 – 80 ...  ... ... жел ... Бұл  осы
Алакөл ойысындағы адамдар өміріне аса қауіпті. Нақты  мәліметтерге  сүйенсек
соңғы оншақты жыл ішінде аталған өлкеде әр 100000 ... ... ...  ... ... ... ... саны 960 – тан 1624 – н, ақыл –  ой  ... 3103 – тен 4612 – ге, ... және ... дерті бар адамдар 3692 –  ге
көбейген. Сарыауру, іш ауруы, өкпе ... рак ...  ...  ...  күн
санап өсіп барады.
    География ғылымының докторы,  профессор  Жақыпбай  Достайұлының  Алакөл
ойысында  ...   ...   ...   ...   ...   ...  ...  химиялық  талдауға,  түптік  шөгінділер  мен  ... ... ... ... ... ...... химиялық  талдауы
жүргізілді. Осы материалдардың талдамы аймақта  табиғат  суларының  химиялық
құрамында өте қауіпті өзгерістер өтіп жатқанын көрсетіп отыр.  ...  ... және оған ... ... 1989 ... бастап   қауіпті  деңгейден
көп мөлшерден асып  кеткен  бір  ...  ...  ...  ...  отыр.
Солардың бірі –  кадмий.   Бұл  элементтің  суэкожүйелерінде  пайда  болуына
адамзаттың өзі  деп  ...  ...  ауыз  су  ...  ...  ... ісік ...  пайда болуына әкеліп соғады. Яғни концерогені  өте
күшті.  Қазіргі  зерттеулер  бойынша  кадмийдің  ...  ...   ... ... ... ... екі есе жоғары, ал  Ұржар  ...  ... ... ... ... ... 4 есе жоғары екендігін анықталды.
    Су көздерінің кадмиймен ластануына Лоб  –  Нор  ...  ...  ...  кез  –  келген  өзендер  мен  бұлақтардың  басында   қой   ... ... ... ... ...  ...  бұл  процеске
құрамында аса көп мөлшерде кадмийі бар гексохлоран  химикатының  қолданылуы,
суармалы жерлерде ... улы ... ... ... 60 – 80  м
/сек  жылдамдықпен  ...  Ебі  ...  ...  ашық  ...   ... ... көмір кенінен қою улы шаң –  тозаңдар  да  ...  әсер  ...    ... ... Семей ядролық сынақ аймағы жайында  тоқталсақ.
Мұнда 40 жылдан астам уақыт ішінде 500 – ден астам  жер  асты  және  ... ... ... жарылған заттардың қуаты  Чернобль  апаты  кезіндегі
жарылған заттардың қуатынан бірнеше мың есе асып кетті. Осы ... 27  –
сі ... 113 – і жер ... ал ... жер ... ...    Семей  ядролық  сынақ  ...  ...  ...   500   км   ...  Осы  ...  ...  ...   ядролық   полигонның   радиациялық
сәулелерінің әсерінің бұл  территорияда  ...  ...  жоқ  деп  ...  болатын.  Бірақ  алып  жатқан  ...  жер  ...   ... көз ... ... Бұған негізгі себеп  Үшарал  қоласынан  160
км қашықтықта орналасқан Аякөз қаласы ...  фон  ...  ... бірі  ...  ...  ...  ...  Аякөз  ауданымен  шекаралас
жатқан Абай ауданының орталығы Қарауыл  селосынан  жақын  жерде  орналасқан.
Радиация  ...  ...  Абай  ...  ...  ...  дейін  онша
қиындық келтірмейді. Жалпы Алакөл ойысындағы  ...  ...  ... 4 – 5 %. ... ... ... ... бірге ең ірі  нақты  жауын
– шашынның болмауы, адамдардың көңіл – ... ...  ...  ...    ... ... ... басқарушы және реттеуші гендер деп аталатын
құрлымдық белестіктер болады. Олар ... ...  және  ішкі  ... тәні жұмысын реттеп отырады, психикасына әсер етеді.  Адамдардың
ақыл  –  ойы,  жүріс  –  ...  ...  және  ...   ...   арқылы
басқарылады.  Ал  гендердің  қалыпты   қызмет   етуі   ...   ... ... ... факторлардың  өзгеруіне  сәйкес  адамдар
өздерінің ақыл – ойына бақылау жасай алмай қалады. ... ... да  ...  ...  ...  ...  ұшырайды.  Ауыз   судың,   ...   ... ... ... азық – ... неше түрлі улы  қосылыстар  мен
ластануы адамның  – гендік жүйесін бұзатындығы ғылымға баяғыда белгілі.  Бұл
өзгеріс  ...  ...  және  ...  ...  ...  ...  ...  мутогендік  өзгерістер   туғызады.   ...   ...   ... ... ... ... бола берсе биосфераның  табиғи  тепе  –
теңдігі бұзылады да жер бетіндегі тірі  ағзалар  ...  ...  ... заңы ... ... ... тастап кеткен қасіреті  мен  әлі  күнге
дейін тоқтамай тұрған Лоб –  ...  ...  ...  өлкедегі  радиациялық
экология проблемалары қазіргі таңда  күн  тәртібіне  тікелей  қойылып  ... ... өмір  ...  ...  өз  ...  көбейіп  бара  жатқан
зиянды экологиялық  факторлардың  ең  қауіптісі  –  иондаушы  ...  ... ... ... ... ... ...  өлкеде  қатерлі  ісік
ауруларының көбеюінің бірден – бір себебі болып отыр.
    ... ...  ...  жұмыссыздық  осыдан  туатын  экономикалық
қыспағы осы  аймақ  тұрғындары  арасында  ...  ...  ...  ... Халықтың басым көпшілігінің,  атап  айтқанда  90%  –   ға  ... азық – ... ... етілуі ертеңгі күнге  деген  алаңдаушылық
туғызып, оның себебінен табиғи өсім келіп кетті.  Бір  ...  ...  ...  да  ...  ...  тарихи  Отанына  жаппай  көшуі,  ...  ... ... ... ... өндіріс  орындарына,  құрылыс  алаңдарына,
темір  жолдарға,  басқа  да  түрлі  ...  ...  ...   ... санының күрт азаюына әкеліп соқты.
    2.2Адам ... ойыс ... ...    ... ойысындағы өзен су торлары көл бассейндердегі  қазіргі  кездегі
территориядағы орналасқан елді ... ... ...  ...  ... (мал шаруашылығы, егін шаруашылығы) Алакөл ойысына үлкен  әсерін
тигізіп отыр.  Көлге  екі  ...  ...  ...  ...  ... Жоңғар Алатауының  өзендері  көлге  ...  ...  ...  ... ... жаңбыр және қар  қар  суларымен  қоректенеді,  бірақ  көлге
дейін жетпей орта жолда жерге сіңіп кетеді.
    Ауыр  ...  бірі  ...  ...  бара  ...   жағдайлары.
Мақаншы, Қаракөл өзендері құрып  ...  ...  тұр.  ...  өзен  ... суармалы жерлерде  қолданумен  қатар  оның  келешекте  қайта  қалпына
келтіру жағдайлары ... ...    ... ... биологиялық, түп тұңбасының,  жағалауының  геологиялық
құрамы жағынан бұл көлдер қатар жатсада  бір  –  ...  ...  ... ... Ұялы ... көлдер тізбегінен  тұратыны  баршаға  аян.
Бұл көлдер  ... ... ... ...    ... экологиялық тазалығын оның өнімділіәгін сол аймақта өсіп  өнетін
жан – жануарлары мен өсімдіктер құрамын табиғи ...  ...  ...  ... ғана емес бүкіл мемлекеттік мәселеге айналып отыр.
    Аталған  көлдерде  дүние  жүзінде  тек  ...  ғана  ...  ... ... –  бір  ...  ...  адамдардың  кейінгі  50жыл  ішінде
ешқандай аяусыз табиғатқа қол ...  ...  ...  ...  ... өсімдік, жануар, құстар, балықтар дүниесіне ойсырай кеміп бара  жатыр.
Мысалы, баяғыда ... құс ... ...  бірқазан,  үлкен  аққұтан,  су
құзғын, қалбағай, ... қаз, ... ...  аққу  тағы  да  басқа  құстардың
түрі бүгіндері ... ... көл ...  ... дала  ... құр, шіл, үкі, ... сияқты  дала  құстары  мүлдем  жойылған.  Сол
сияқты бұл өңірдің өзіндік фаунасы ... ... ... ...  жабайы
қабан, арқар  сияқты  аңдарды  қазіргі  кезде  тек  суреттен  ғана  көреміз.
Көлдердегі қарабалық, ... ... ... ... тағы  да  ...  балықтар
мүлдем азайған.  Өсімдік  дүниесі  жойылып  ...  ...  ...  ... ... тал, ... ... қызыл  қайың  тоғайлары  оталып  бітті.
Жыл сайын шөпке шауып, тұқым  қалдырмай  ала  ...  ...  ... ... ... нәрлі шөптер мүлдем жоғалып, тек  тамыр  арқылы
көбейетін нәрсіз  шөптер ғана қалды.  Қалың  қамыс  пен  тал  –  бұта  ... ... ... ... ... ... ... аң  –  құсы
мен өсімдігін аяусыз жоюда. Оның үстіне көл  жағасындағы  шабылған  қамыстың
беткі қабатындағы ... торф ... ... ... өте ... ...  ... қаупін тудырып,  қамыстардың  өртеніп  кетуін,  өсімдік  ...  ... ... тағы да ... зиян ...    ... жағасындағы  қамсытың  біртіндеп  құрып  бара  жатқан  мұндай
жағдайлар келешекте ... ... ...  біле  ...  ...  дейін
ешқандай шара қолданған жоқ. Оның үстіне халық шаруашылығын одан ары  ... ... ...... ... ...  ...  салуда.  Мысалы.
Үшарал қаласындағы Бескөл маңында  ет  ...  ...  көл  ... ... ... ... шығару арқылы көлді ластап  жатыр.  Ол
қалдық, керексіз заттар ... ... ... ... ... ...    ...  республикалық  тұтынушылар  одағына  қарайтын  іргелі  –  Алакөл
өңдірістік аң ... ... Оның ... өзі 3 – 4  ...  ... салдарынан ондатр аулау  кәсбі  де  тоқтатылды.  Белгісіз  ... ... ... қысы – жазы ... 1995 – 1996 ...  ... жаз, күз ... ондаған мың жабайы құс өлімі байқалған.  ... ... ...  ...  ...  ...  бақылау  жасайтын
мекеме не ұйым жоқ. ... аң ... ... көл ...  ... жолын кесіп өтетін елік, ор  қоян,  шошқа,  түлкі,  қасқыр  сирек
кездесетін аңдарға айналып барады.
    2.3. ... ... және ... ...  кейбір  мәселелері  Жоғары
айтылғандай бұл  Алакөл  ойысындағы  экологиялық  мәселе  бүкіл  мемлекеттік
мәселе болып ... Оның ... ...    Біріншіден, Қазақстан 1994 жылы дүниежүзілік табиғаттың алуан түрлілігі
сақтап қалу конвенциясына қол қойып, мүшелігіне ...    ... ... ... ...  сәйкес  қандай  да  болмасын
мемлекеттің кем деген 80 – 100% жер көлем ерекше қорғалатын немесе  ... ... ... Ал ... ... ... жер көлемі  небары  3%  -  ... – ақ ... Осы  ...  ...  сәйкес  Алакөл  ойысында  қорық
ұйымдастырылған.  Ол  –  Алакөл  мемлекеттік  ...  ...  ...   ... жануарлар мен өсімдіктер әлемі, табиғи бірлестіктерді,  сонымен
қатар Алакөл көлі аралығындағы  дәуір  шағаланың  бірегей  популяциясы  ... да ... ... қорғау мақсатында 1998 жылы  21  сәуірде  Қазақстан
Республикасы  Үкшеті  қаулысы  мен  ...  Ол  ...  ...  мен  ... облысының Ұржар ауданында орналасқан.
    Қорықтың  алғашқы  көлемі  12520  гектар  болатын,  содан  ...  ... ... ... ... оған ... өзені  атырауы  мен  Алакөл
көлі  аралдары  кіреді.  Қорық  ...  ...  57   ...  193  ...  269,  түр  ...   ...   ...   гүлділер
алабұталар, қоңыраубастар, бұршақтар және ерінгүлдіктер  тұқымдастары  алуан
түрлілігімен сипатталады.
    300 ... ... шаян ... мен ... 197 түрі ...  атырауының  микрозообентосына  су  түбі  омыртқасыздардың  69   түрі
жатады. Инеліктердің 34 түрі кезедеседі. ...  ...  ...  әлі  ...    ... ... ... фаунасы 15 түрден тұрады. Оның ішінде  Қазақстан
Қызыл кітабына енген балқаш алабұғасы бар, ... ... ... ...  ... ерін ... ... шармайы және тағы да  басқа  кәдімгі  түрлер  болып
саналады. Алакөл қорығы территориясынан қосмекенділердің набары 2 түрі  ...  ...  14  түрі  ...  ...   ...   ... ... түрлі түсті кесіртке, шығыс айдаһаршасы сарыбас  және  ... ... ... ... дала сұр ... ... ... жылан  қорық
үшін кәдімгі түрлер болып табылады. Қорықтың  ...  ...  272  ... ... қатар Тентек атырауында 263 түр  және  Алакөл  аралдарында  87
құс түрлері анықталған. Қазақстан  ...  ...  ...  сирек  кездесетін
және құрып бара жатқан құстардан Алакөл ойысында 38 құс ...  оның  ... ... ...  ...  ...  15  ...  Кітаптық  түрлер  –  бұйра
бірқазан, жалбағай, қара дегелек,  сұңқылдақ,  аққу,  ...  ...  ... үйрек, аққұйрық су бүркіті, жыланшы бүркіті, сұр тырна,  ...  ...  ...  ...  ...  өгіз  ...  ...  шағала,   үкі
кезедеседі. Тағы да 9 түр: қызғылт бірқазан, дала  ...  ...  ... ... ... қылқұйрық бұлдыры  қойыста  қорық  территориясын
сырт ұялайды.Тарғақ ұялайтын ... және  ...  екі  ...  бұл  ... өту кезеңінде де байқалмады. Тек маусымдық ұшып өту  кезеңінде  анда  ... төрт ... кіші ... ...  ...  ...  және  ақиық  су  бүркіті
кездеседі. Тағыда тоғыз құс түрі Алакөл көліне  сирек  ұшып  келеді,  ... ... ғана ... ... ...  ...  Бұлар  –
кіші аққұтан, қарабай, қоқи  қаз,  дөңтұмсық  ...  ақ  ...  ... және ... ...    Қазіргі кезде қорғалатын территория көлемін  кеңейту  жөнінде  жұмыстар
жүргізіліп жатыр. 2004 жылдан  ...  ...  ...  ...  ... ... ... Ұйымы  өкілділігінің  ұзақ  уақытқа  ... ... ұшып ... ... ...  ортасы  ретінде  жалпы  маңызды
сулы ... ... ... ... атты  ...  іске  ...  бастады.

    Екіншіден, Алакөл ойысындағы көлдер  Африка,  Үндістан  жерінде  ... жер ... ... ... жер ... құс жолы  және  өсіп  -  өнетін
мекені:  ...  ...  Иран  –  ...  ...  ...  ...   жататын
өсімдіктер де осы маңда өседі.
    ... ...... ... зор. ... Алакөл ауданы  арқылы
өтетін Үрімелі – Алматы темір жол болашақта халақаралық  тарнсконтинентальды
жолға   айналмақ.    ...    ...    ...    жолының    тарихы    қайта
ақтарылып,ғалымдар   мен   ...   ...   ...   жиі
аударуда.
    Төртіншіден, экологиялық –  әлеуметтік  маңызы  осыдан  ондаған  жылдар
бұрын 2000 ... ... ... ... ... ... ...  жететін  балық
аулау мөлшері ондаған есе төмендеді. Тек Алакөл  мен  Балқашта  ғана  ... ... ... ... түр ретінде жойылды десе де болады.  Ақ
балықтың (судак) денесі  ісік  ауруына  шалдығып,  ...  ...  ... ... ... саны күрт ...  ...  дәмге  айналып  барады.
Сонау 1943 жылы Америка  құрлығынан  әкелініп  Сасықкөлге  жіберілген  құнды
терілі  ...  да  халі  ...  1946  жылы   ...   ...   ондатр
шаруашылығы құрылған. 1960 жылдардың ортасында жылына 170  –  180  мың  ... ... саны  ... ... 2000 – 3000 – нан  аспай  қайды.  Бұның
негізгі  себептері  ...  4  –  5  жыл  ...  ...  ... байланысты көлге иелік, оған  деген  қамқорлық  ғылыми  ...  ...  ...  ...  Көл  ...  ...  ...  Алакөл  балық
комбинатына бекітіліп, иелік бір қолда болса, ... ...  ...  ... ... көлге өз  иелігін  жүргізе  бастады.  Комбинат  «Балық»
акционерлік бірлестігіне айланып, өрісі тарылды.  Оған  қоса  ...  ... ... ... ... ... ... кетті. Кейінгі екі – үш  жыл
ішінде жазғытұрым балықтың аналық басын ұрық ашуға жібермей  көлден  шығатын
жолын тосып, ... ...  етек  ...  Тағы  бір  ...  Алакөл  жағасында
жүздеген ондатр терісі мен  оларды  аулаумен  айналысқан  ...  ... Етек ... қылмыстың бұл түрін  соңғы  кезде  табиғат  каскөйлері
өндірістік кәсіпке айналдырған.
    Ондатрлар қамыс арасынан ... ... орын  ...  ... ... аң ... тыйым салынады. Соған қарамастан  браконьерлер
жасырын түрде өз әрекеттерін жүзеге асырып келеді. Олар  қыс  бойы  ауланған
олжаларының терісін ... алып ... ... ...    ... ... ... өз кәсіптеріне  әбден  машықтанып  алған.
Бір топтың өзі тәулігіне 500 аңға дейін аулаған. Ал бір ... құны  ... ...  ...  ...  айтуынша,  браконьерлер  су  тышқандарына
қырғидай тигендіктен,  олардың  қатары  соңғы  ...  тым  ...  ... қыс бойы ондатрлардың қысы ініне бейберекет қақпандарды  қойып,
олардың мекенін қиратып қана ... аң ...  ...  ...  ... шабуылынан кейін ін салқындап, ондатрлар өліп қалады.
    Бірақ табиғат ... ... ... ... ... ... әрі ... мың теңгенің көлемінде айыппұл салынады. Ал осы заңсыз кәсіптің  кесірінен
мемлекетке былтыр 3 млн ... ... ... келген.
    Қазақ Ұлттық Ғылыми академиясының экспедециялық зертеулері қарастырылып
отырған аумақтың экологиялық  ...  ...  ...  ...  ... мыналарды анықтады:
               • Жалпы аймақ ... ... ......  мен  ...                 ... ... ...... ... ... саны ...               • Су ... ... ... ... болуына  байланысты  және
                 ...  ...  тыс  көп  ...  ...  ...  шым
                 ... ... ұшырауынан өзендердің  қатты  ағыны
                 ... яғни ... жуып – шаю ... ...... аң, құс, құс, өсімдік балық және тағы  да  басқа
                 ...  ...  ...  ...   ...   ал
                 ... келешекте болу болмау мәселесі туындаған.
               • ... ... ... ... ...  туа  ақыл  –
                 ойы кем ... ... жүйке, тамыр дерттері, сары  ару,
                 іш ... өкпе ... рак және ... да ... көбейген.
























                                  ...    ... ... ... келе Алакөл ойысындағы Алакөл  көлдер
жүйесінің  қайталанбас  табиғаты  мен  ...  ...  ...... темір жол магистралінің бойында жатқандығы  мен  стратегиялық
саяси маңызын ескере отырып, аталған көлдер  ...  ...  ...   ...    денсаулықтарын    жақсарту    ...    ...  ...  ...   үшін   ...   кезек   күттірмей
шараларды мемлекеттік дәрежеде іске асыруымыз керек. ...  ...  ...  ...  ...   ...   қытайлық   әріптестермен   ... ...  ...  радиациялық  фонын  Лоб  –  Нор  ... ... ... ... ... ...    ... аталған өлкедегі халықтың  жалақысы,  зейнет  ...  ...  ... ...  ... алу ...    Үшіншіден, Алакөл демалыс  ...  ...  ...  ... оның шипалы суы бойында  жыл  бойы  жұмыс  ...  ...  ... ... ...    Төртіншіден, Алакөл көлдері жүйесі өңірі релекті шағала  және  тағы  да
басқа  жерде ... аң – құс,  ...  ...  ...  ... ... ... шектелуі тіс.
    Бесіншіден, Қазақстан ... ... ...  ...  ... ... ...  аймағының  экологиялық  апат  картасын  табиғатын  қалпына
келтірудің перспективалық жоспарын ...  оны  ...  ...  ...  ... Осы шараларды тез арада іске асырсақ жетісудың алқасын сақтап  қалуға
болады.

































































       ... ... ... метеостансалар










































       2- сурет . Алакөл  көлінің жоспары және жағалық ауданы
       1. ... ... ... ауданыны- образионды-аккумулятивті
       2. ... ... ... -акумулятивті, фитогенді
       3. Шығыс жағалау ауданы – ...       4. ... ... ... ауданы- акумулятивті, потомогенді
       5. Солтүстік жағалау ауданы- акумулятивті, потомогенді
       6. ... ... ... ......       7. Батыс жағалау ауданы -акумулятивті, эолды
       8. Үлкен және Кіші ... ... ... акумулятивті





























3-сурет   .Алакөл көлінің тереңдігі мен көлемін көрсететін сызықтар




























4-сурет. Сасықкөлдің: а) жоспары
                        б) ... мен ... ... ...  . Жалаңашкөлдің: а) жоспары және жағалы аудандары
                                           ...                                           ... ...                              3. ... ...                                            4. ... ...                             б) ... мен көлемін көрсететін сызықтар




















































6-сурет  . Ұялы : а) жоспары
                    б) ... мен ... ... ... ... ...  ...  –батыс  бағытындағы  желдер-толқынының
картограммасы: (толқын биіктігі м)
а) ... 20 ... ... 30 ... ...  Алакөл  көліндегі  оңтүстік-шығыс  бағытындағы   желдер-толқынының
картограммасы: (толқын биіктігі м)
а) ... 20 ... ... 30 ... ...    ...    ...    батыс    ...    ... ... ... м)
а) жылдамғы 20 м/сек;
б) жылдамдығы 30 м/сек жоғары;


























7-сурет.    Алакөл    көліндегі    ...    ...    ... ... биіктігі м)
а) жылдамғы 20 м/сек;
б) жылдамдығы 30 ... ...                           ... ...   1. Алакольская впадина и ее озера. Алма-Ата, ... наук ... ССР.
      1965
   2.  ...  ...  и  ...  ...   ...      подземных вод Казахстана.  Алма-Ата,   Академия  наук  ...  ССР.
      1964.
   3. ... В.С. К ... о ... ... ... ...      Извести Академия Наук Казахской ССР, 1962. Вып. 1.
   4. ... Л.К. По ... ... и Алакольской  впадине  .
      ... ... наук ... ССР, 1961.
   5. ... ... ... жүйесіне қамқорлық керек // Журнал  Дүние,
      2004, №5, 21-23 ...   6. ... С. ... ...  ...  ...   ...      және табиғат. 2005, №4, 11-13 беттер
   7. ... Қ. ... ... ... ... 2005, №10, 37-39 беттер
   8. Омарғалиева С.Алакөл көлдері  жүйесіне  қамқорлық  ...  ...      2003, 28 ...   9. Толғанбаев С. Алакөл жетім қалмаса екен  //Дүние. 2003, №6, 19 бет
  10. ... ... таяп ... ... Қазақстан, 2000, 19 қараша
  11. Шәріпов С.Алакөл қорығы  //Жетісу, 2004, 6 қараша
  12.  ...  ...  ...   ...   ...      табиғатты тиімді пайдалану.Алматы, «Ғылым баспасы».2004
  13. Омаров Т.,  Филотенц П. Қазақстан көлдері. Алматы, 1975 ж.
  14. ... ... ... және биологиялық әр  түрлілігі.//
      ... ... 2005
  15. ... ... ... в ... тясячилетии.//Журнал Алматы, 2004

  16. Иващенко А.А.  Қазақстанның  қорықтары  мен  ұлттық  бақтары.  Алматы,
      ... 2006
  17. ... ... ... ... ... 2004. 119-122 беттер
  18. Жер туралы ... ... №1, 2007
  19.  ...  ...  Энциклопедия.Алматы.:  «Қазақстан   Энциклопедия
      баспасы». 1,2,3 томдар, ... жж.
  20. ... ...  ... ... 2004, №1
  21. В.Шевченко, З.Буланова.  ... ждет ... //  ...      ... 2007,15 ... стр.7  
        
      

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алакөл ойысының экологиясы және табиғатын қорғаудың кейбір мәселелері52 бет
АЛАКӨЛ ОЙЫСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ТАБИҒАТЫН ҚОРҒАУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ52 бет
«Аңырақай шайқасы» және оның тарихи маңызы5 бет
Алакөл9 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алакөл жүиесіндегі қошқаркөл табан балығының морфо-биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің даму ерекшелігі35 бет
Алакөл көлінің экологиялық жағдайы9 бет
Алакөл көліне қысқаша сипаттама21 бет
Алакөл көлдер жүйесіндегі жыртқыш балықтардың қоректенуі51 бет
Алакөл суқоймасындағы мөңке балығының сипаттамасы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь