Қазақ жазуы және Ахмет Байтұрсынов

Кіріспе: ... ... ... ... ... 3.5

І тарау. Аналитикалық септіктің жалпы сипаттамасы

1.1 Аналитикалық септіктің зерттелу тарихы ... 6.20
1.2 Аналитикалық септік мағыналары ... 20

ІІ тарау. Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер ... ... ...30.35
2.1 Септеулiк шылаулар ... ... .35.43
2.2 Көмекші есімдер ... 43.49

Қорытынды: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.51

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... 52.54
Аналитикалық септік туралы кеңес ғалымдары да, шетел ғалымдары аз зерттемеген.
Мысалы, Демесинова Галина «Англиские предлоги пространственного значения и их соответствия в казахском языке» деген кандидаттық диссерта-циялық жұмысында былай деп жазады:
«Падеж традиционном понимании представляет собой словоизменитель-ную категорию; наличие в языке категории падежа свидетельствует о синтетизме. Однако ряд языковедов, например Яхонтов, и упомянутые Ч.Онионз, М.Дойчбайн, Д.Керм, Б.А.Ильин считают возможным говорит о так называемых аналитических падежах. В этом случае падежными формами могут считаться сочетания существительные с предлогами, послелогами или даже существительные в определенной синтаксической позиции » /1,26/. Бұл зерттеуден ХХ ғасырдың алғашқы ширегінен бастап жазылған Ч.Онионз (1932); М.Дойчбайн (1959); Д.Керм (1966) еңбектерінде аналитикалық септік ұғымын танығанын көреміз.
1. Демесинова Г. Английские предлоги пространственного значение и их соответствие в казахском языке. Канд. дис. Алматы 2003
2. Серебряника Б. А « Сводимость языков мира, учет специфики конкретного языка предназначенность описания языков мира » Москва. Наука 1976 г.
3. Д. Лаионз. Введение в теоретическую лингвистику. Москва «Прогресс» 1978 г.
4. Ч. Филлимор. « Дело о падеже » перевод Е. Н. Саввинной – Новое зарубежной лингвистике. Москва «Прогресс» 1978 г. 10 том
5. П. С. Кузнецов. Морфологическая классификация языков. Издательство Московского Университета, 1954.
6. В. М. Жирмунский. Об аналитических конструкциях – Аналитических конструкции в языках различных типов. Наука М-Л 1965 г.
7. Н. М. Александров « О взаимосвязях аналитических и синтетических форманалитические конструкций в языках различных типов. » Наука М. Л. 1965 г.
8. О. П. Суник. О понятиях аналитическая конструкция и аналитический строй речи – Аналитические конструкции в языках различных типов. Ленинград, 1963 г.
9. Н. В. Солнцев, В. Солнцев. Анализ и аналитизм – Аналитические конструкции в языках различных типов. Ленинград, 1963 г.
10. Н. Е. Майтанская. Два направления развития аналитической конструкции в венгерском языке – Аналитические конструкция в языках различных типов. Ленинград, 1963 г.
11. А. С. Чикобава « О некоторых процессах трансформация аналитических образований в синтетические – Аналитические конструкции в языках различных типов. » Ленинград, 1963 г.
12. П. П. Скорик « Аналитические конструкций Чукотко-камчатском языке – Аналитические конструкций в языках различных типов. » Ленинград 1963 г.
13. А.М. Казем Бек. Общие граматика турецко-татарскокого языка. Казан, 1846 г.
14. Н. К. Дмитриев. Строй тюркских языков. Москва 1962 г.
15. А. М. Щербак. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков. Ленинград 1977 г.
16. А. М. Щербак. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков. Ленинград 1987 г.
17. Ф. А. Ганиев. Вопросы морфологии татарского языка. Казан. 1980 г.
18. Г. И. Дойнзе. Послелоги – грамматика хакасского языка. Москва, 1975 г.

52
19. В. А. Серебрянников, Н. З. Гаджиев Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Наука, 1986 г.
20. О. Н. Бётлинг. Служебные слова – советская тюркология. 1972 г. № 4.
21. Н. К. Дмитриев. « Грамматика кумыкского языка. » М-Л. 1940 г.
22. А. Байтурсынов. Тіл тағлымы. Ана тілі. 1992 жыл.
23. Қ. Жұбанов. Шылаулар. Ауыл мұғалімі. 1937 жыл. №3
24. Қ. Жұбанов. Қазақ тілі жөніндегі зеріттеулер. Алматы. 1966 жыл.
25. С. Аманжолов. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. Алматы. 1994 жыл.
26. Р. Әміров. Қазақ тіліндегі жалғаулықтар. Алматы. 1963 жыл.
27. М. Балақаев. Қазақ тіл білімі мәселелері. Алматы. 1941жыл.
28. В. Исенғалиева. Служебные имена и послелоги в казахском языке. Алма-ата. 1957.
29. А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы. 1974 жылы.
30. К. Аханов. Тіл білімі негіздері. Алматы. 2002 жыл.
31. Ф. Кенжебаева. Послелоги и частицы в современном казахском языке. Конд. дис. Алма-Ата. 1964г.
32. Н. Оралбаева. Аналитическая форма глагола в современном казахском языке. Канд. дис. 1971г.
33. А. Қалыбаева, Н. Оралбаева Қазақ тілінің морфемалар жүйесі. Алматы, 1986 жылы.
34. Ә. Хасенов. Тіл білімі. Алматы. « Санат » 1996 жыл.
35. Мұхамади Т. Қ. Грамматикалық аналитизмнің категорияға қатысы ІІ. Қазақ тілі мен әдебиеті. 2005 ж. № 8
36. Ғафируллин С. Послелоги татарском языке. Автор канд. дис. Казан 1990 г.
37. Қазақ тілі сөздігі. 2003 жыл.
38. М. А. Бордина. « Синтиз и анализ в современном и исторической грамматике французского языка – Аналитические конструкции в языках различных типов. М – Л. Наука 1965 г.
39. М. Ергебобеков. Қазақ тілінің сөз өзгерім жүйесі. Алматы 1994 жыл.
40. В. В. Виноградов. Русский язык. М–Л. 1947 г.
41. В. В. Виноградов. « О формах слова – Известия АНСССР отделение литературы и языка. 1944 г. ІІІ том. Вып. №1
42. А. И. Смирницкий Морфология английского языка. Москва 1959г.
43. Серебринииков К. Проблеме лексической и грамматической абстракций. Вопросы грамматического строя. Москва, 1955 г.
44. Л. Решетова. Категория падежа в языке разных систем. Ташкент. 1982 г.
45. В. М. Жирмунский. Аналитические конструкции – Аналитические конструкции в языках разных систем. Ленинград. 1963 г.

53
46. Т. Абдуалиева. Предложение – падежной конструкция немецкого языка. Канд. дис. 2003 г.
47. М. Терентьев. Грамматика турецкая, персидская и узбекская. СПб 1875 г.
48. И. Е. Петров. Служебные имена и послелоги в якутском языке. Ленинград 1963 г.
49. А. М. Пешковский. Русский синтаксис в научном освещении. Москва. Учпедгиз. 1959 г.
50. А. Н. Кононов. Грамматика узбекского языка. М-Л. 1960 г.
51. Қ. Молгаджаров. Көне түркі тіліндегі шылау сөздердің лексика-грамматикалық сипаты. Кан. Дис. 2000 жыл.
52. С. Аманжолов. Глаголные управление в языке древнетюркских памятников. Наука 1969 г.
53. А. Ысқақов. Көмекші есімдер //. Халық мұғалімі. 1948жыл. № 9
54. Ғ. Ибрагилов. Аналитическое конструкции в татарском языке. Казань. 1974 г.
55. М. Оразов. Көмекші есімдер. І, ІІ том. Ташкент. 1997жыл.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БIЛIМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛIГI АБАЙ  АТЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚ  ҰЛТТЫҚ    ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТI


                                                ... ... ...                         ... ТІЛ БІЛІМІ ЖӘНЕ  ҚАЗАҚ ТIЛI ТАРИХЫ  КАФЕДРАСЫ



                                             ... ...  ......                                              «     » ...   2006 жыл
                                                         ... ...                                                         ... ...            ...   ... жазуы және Ахмет Байтұрсынов



                                                ... ... ...                                              ...  ... ...                                                              ... А.
                                                 ... ... ...                                             ... докторы Г.Қосымова













                                             ...    ...                                                  Ж о с п а р




             ... ... Аналитикалық септіктің жалпы сипаттамасы


          1.1 ... ... ... ... ....6-20

          1.2  Аналитикалық септік мағыналары................20-30




ІІ тарау.  Септіктің аналитикалық ... ...              ...          2.1 ... ...          2.2 ... есімдер ......................................43-49




          Қорытынды:...................................................50-51


      ... ... ...                              К і р і с п е


       ...    ...     ...     саласына     арналған.   Қазақ
  тілі типологиялық    ...    ...   ... жатады. Себебі,
тіліміздегі төрт жалғау  да, етістіктің лексика – грамматикалық түрлері де
синтетикалық тәсіл арқылы   жасалады.    ...    ...    тілі   ... тіл ... Қазақ тіліндегі   грамматикалық   мағыналар  тек
синтетикалық ... ... ... ...  да беріледі.
       ... ... ... осы ... ... септік туралы.
      Тілімізде   ...   ...    бар    ... ... ... ...   сөз   табында   көп,  себебі етістік – тілдегі
категориясы көп сөз ...       ...   ...  ... қазақ тіліндегі етістіктің
аналитикалық форматтары» деген еңбегінде бұл мәселе туралы толық қамтып
дәлелдеді.
       Ал, сын есім ... ... ... ...   ... тіркесу тәсілі арқылы жасалса да, оның
грамматикалық аналитизм ретінде зерттеу әлі қолға алынбай отыр.
       Зат ... ... ... ... ... ... да ... айтуға болады.
       Біздің     ...      бар     ...    ...    ...   тіліндегі аналитикалық    септік    формасы    ...    ...  ... ...   ...  8 түрі анықталған.
Аналитикалық септікті жасаушы элементтер   ретінде   біздің  тіліміздегі
бар септеулік ... мен ... ...    ...    ...   ...   ...    да,  септіктің аналитикалық формасы туралы
зерттеу морфологияда жасалмаған.
       Дипломдық   ...   осы  ... ... ... оның ... ... туралы сөз болады.






        Жұмыстың өзектілігі
       Грамматикалық    ...    осы    ...    ...    ... ...   ...  ... Аналитикалық форманың типологиялық
жағынан әр    түрлі   тілдердегі  көрінісі ... ... ... жоқ деп айта   ...  ... грамматикалық  аналитизмнің әр
сөз табына қатысты жүйелі   түрде  ... бір ... ... деп ... ... зат ...  ...   категориясы  туралы қазақ тіл
білімінде зерттеу еңбегі мүлде жоқ деп айтуға болады.
       ...    ...   ...   ...  ... ... ... де, олардың грамматикалық мағынасы туралы да

                                                           ... әр ...   Бұл   ...  шығатын қорытынды көмекшілер деп
бір атпен топтастырылған элементтер өз грамматикалық мазмұны мен ... әр ...   ...    ...   ...   ... көмекші
етістіктер етістік категориясына     тән, септеуліктер   мен  көмекші
есімдер зат есімнің септік котегориясына тән ...      ...   ...   ......  тіл  екенін ескеріп түркі
тілдес тілдердің  мысалдарымен  салыстырмалы түрде аналитикалық септіктің
қазақ тілінде  бар  ...  және  оның  ...  ... мен ... зерттеу қазақ  тілі  морфологиясы  үшін  маңызды.  Себебі,
жалғамалы тілдер грамматикалық  ...   ...   ... қандай орын алады  деген    мәселе   өзекті  мәселеге   ...   ...    ... ...   түрі   жеке   ... ретінде
зерттелетіндей шегіне жетті. Олай дейтініміз,  әр   түрлі   еңбектер   мен
жинақтарда септік пен ... ...   ...   ортақ
белгілері,  грамматикалық  аналитизмнің септік категориясына   қатысы  да
айтылып жүр. Олай болса осы зерттеу еңбектерін ... бір ... қою ... ... үшін қажет-ақ.


               Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
          ...   ...    ... – қазақ  тіліндегі аналитикалық
септіктің бар екенін  дәлелдеу, аналитикалық  ... ... ... ... ...   ортақ  белгілерін анықтау, оның мағыналық
топтарын жүйелеу. Қазақ   тіл   ...  ...  ... ... ... ... асыру.
          Аталған мақсатты орындау үшін ... ... ... ...    - ... ... ... тілдердегі зерттеулерге шолу жасау;
    - Септеуліктер мен көмекші есімдердің ортақ белгілерін анықтау;
    - Осы   екі    ...    ...    ...    ...      ... ... қатысын ашу;
    - Аналитикалық  ...   ... тән ... ... бере
      алу мүмкіндігін көрсету...
    - Қазақ   тіліндегі   септікке тән ... ... ... ...    - ...  септіктің грамматикалық мағыналарына саралау.


        Жұмыстың ғылыми жаңалығы
                ... ... ... лалғаш рет зерттеу нысаны
   болуы. Септеулік шылаулар мен ... ... ... ...   ... ету ... ... Септіктің аналитикалық түрінің жалпы
   септік котегориясына тән грамматикалық мағынасын беруі және оған
   қатынасатын элементтердің ... ... сөз ...                                            4
        ... ...        ... тіліндегі аналитикалық септік.




        ... ... ...    1. ...   ...    жасалу   жолдары   ( таза  аналитикалық ана-
        ...    2. ...   ...    ... ( әрі  ... ...       әрі есім сөз болуы)
    3. Аналитикалық ... ... ...    4. ... ... ... септеулік шылаулардың орны;
    5. Аналитикалық   ...   жай  ... бере ... грамматикалық
       ... бере алу ...          ... ...               ...  ...   ...   екі тараудан және
     қорытындыдан тұрады. ... ... ... әдебиеттер тізімі
     берілген.


















































                                ...                                   І ...      ... ... ... ...            1. ... септіктің зерттелу тарихы
      Аналитикалық   септік  туралы  кеңес ғалымдары да, ... ... ...      ...   Демесинова   Галина  «Англиские предлоги пространственного
значения и  их соответствия в ... ... ... ... ... ... ... деп жазады:
      «Падеж  традиционном  ... ... ... ...   категорию;    наличие    в    ...   ... ... ... ...    ...   ряд   языковедов,    например   Яхонтов, и
упомянутые ...   ...   ...  ... ... возможным
говорит о так  называемых аналитических падежах. В этом случае падежными
формами могут  считаться сочетания ... с ... или даже  ... в ... синтаксической позиции
» /1,26/. Бұл зерттеуден   ХХ ғасырдың    алғашқы  ...  ... ... (1932);  ... (1959); ... (1966) ... септік ұғымын танығанын көреміз.
      Латын, ағылшын   ...   ... ... ... бұл   ...    көне   ағылшын тілінде қанша ... ... ... ... ... те ... ... деп есептейді
/1,19/.
      Біз   бұдан   аналитикалық    септік   ...  ...  тіл  ... ХХ ...   ...  анықталып, зерттеле бастағанын байқаймыз. Бұл
әсіресе латын, ағылшын,  француз   ...   ерте ... ... ... ... ... қазіргі кезде предлог арқылы беріледі.
       ... The young woman was walking from her own village
                            Жас әйел өз ... ... ... /1,15/
             From – нан ... ... ... ...      Ал      ... Б.А.     « ...  ...  ... учет
специфики конкретного    языка,      ...  ...    ... ... ... еңбегінде     ағылшын     тіліндегі    ...    ... ... ...  айта келіп, бұл конструкцияның жалпы тіл
біліміндегі ерекшелігін көрсетеді:
      1.Синтаксистік  ...   ... да, ... ... да ... эквиваленті болады.


                                        6
      2. ...   тіл   ... ... ... ...      нақтылайды, толықтырады. Ал ... ... ... ... қызметін
атқарады.
      3. Септеуліктер   өзінің   ...   ...   ...   ... ... түрінің мағынасын береді /2,31/.
      Бұл   ...   ... ... ... ... орнына

      жұмсалғанда, өзінің    ...  ...  ... ... айтқысы келген. Демек, ғалым   аналитикалық септік тілде бар
екенін, әр ... де болу ... ...  ... келген.Шынында да,
септіктің аналитикалық формасы бір тілде негізгі септік қызметін атқаруы
мүмкін.
      Ал кей тілдерде ... бір сөз ... ... ... ... ... ...   Мысалы:    Қазақ    тілінде  бері - әрі үстеу, әрі
аналитикалық септік жасаушы ...      ...   ...   туралы   құнды  пікір   айтқандардың   бірі –
Джон Лайонз. Ол:
      «В ... и том же ... эти ... и ... функции, могут
выражаться частично посредством падежных окончании, а частично ...   чаще   ...    ...   ...  Это ... ... рассматривать   категорию  падежа исключительно с морфологической
точки зрения » /3,318/, - деп   септікті   тек   ...  ... ... ...   ...  ... ... де қарастырылуын
алға тартады да түрік тіліндегі
                Ahmet  icin – ... үшін ... ... келтіреді.
      Бұндай    пікірді    ... о ...   ...     мақаласында
Ч.Флелимор да айтады:     «Мне   ... что  ...    ...   ...  бы ... в ...   ... свете если бы как на
процесс, в точности ана- логичный правилам, приписывания послелогом в
японском языке » /4,391/.
      Осы ...  ... да ... ... тек ... ...  ...   жалғауымен   тоқтап   қалмай, шылаулармен  дербес
сөздер тіркесін де септік ретінде ... ...      « Ал, егер – ...   ... – кей    ...    ... ескерсе,   оны   әрі       ... – сөз      ...     әрі ...   деп    ... ... /4,391/.
      П.С.Кузнецов   « Морфологическая     ...     ... ...  ... ... ... тіпті септіктің
синтетикалық формасының   жоқ  екенін, бұндай қызметті предлогтар
атқаратынын айтады.
      «Следует ... в ... что ... ... больше распространяется
    на  имя,  ...   ... как уже было ... в ... или ... нет, или  почти нет падежей» /5,21/.
         Ал,аглютинативті тілдегі ... ... ... «В большой
части аглютинативных языков падежи характиризуются окончаниями в

                                                   ... же ...   ... ... отношения между словами
употребляются не предлоги,   а ...   ...    ...  ... ... слов в ...   они    ...   эти  послелоги
сочетаются обычно не ... ...   ...  как наши предлоги, а с
формами имени характиризующися нулевым   окончанием » дей келе мынадай
мысал келтіреді:
      Коми ...  tүй ... «по ... /5,22/.
      ...    ...  туралы келелі пікір айтып, септік
конструкциясы-ның    аналитикалық    ...     бар   ...    ...  ...   ғалым В.М.Жирмунский.  «Аналитические конструкции в языках
различных типов» деген жинақта ғалым:
   1) ...   ...    ...    да, ... ...      ... табылатыны;
   2) Тілдердің   тарихи     дамуында    ...  ...      ... ... ... немесе толық алмастыра алатындығы.
   3) Септеуліктердің бастапқы заттың мағынасынан айырылып, абстрактілі
      ...     ...    ...     ...      ... септіктер тәрізді өзгереді – деп сипаттайды /6,53/.
            ... ... дәл сол ... орыс тіліндегі  в городе – на
даче,
                 в ... – на ... ...    ...     септік     конструкциясы  деп санайды. Сөйтіп, орыс
тіліндегі   ...   ...   ...  « іші »  көмекші сөзінің
нақтылы мекендік  мағына білдіретін, соның ... стол ...     ...    сипатқа  ие  бола алмайтынын ...      ... бұл   ...    ...    мен    ...    ...  ... аналитикалық    формасы    болып    ...    ... ... « ...   септік   пен   ... ... ... ... ... жауап беруге тырысады.
            Осы   жинақта       ...       ...    ...       ... ... та ...   Ол: «О ... и синтети-ческих форм»    деген    ... ... зат ... ... ...    бар     ...     ...    тиісті
   септік     формалары   ... ...     ...     білдірсе,
септеулікті  тіркес те аналитикалық форма     ...    ...     ...    Сондықтан  септеудің аналитикалық формасы
ретінде қаралуы тиіс дейді /7,177/.
      1963 жылы   ...  ...   ... в ... ...  ...   жинақта да аналитизм, аналитикалық септік ұғымына біршама
құнды пікірлер келтірілген.
      ... « О ... ... конструкция» и «аналитический
строй речи» »  деген мақаласында аналитикалық ... ... ... ...    ...    ...  и  ...   лексиколизованные
словосочетания    (сложные слова, устойчивые словосочетания )  и  сочетания
грамматилизованные
                                                  ...  ...  ... »  / 8,5/.  Яғни,  ... ...   ...   ...   да,    ...  да ... бола алады.    Ал
біздің    талдап    ...    ...   ... ... ...    Осы    ...    ... форма синтаксистік сөйлем
байланыстыра алушылық, қабілетінің бар екенін алға тартады /9,6/.
      Аналитикалық     ...    ...    осы   ...  ... ... ...    Ол:  «Два   направления   развития  ... в ...    ...    ...   ...                    « В ... ... как и флективных,
аналитические   способы выражения грамматических значений употребляются
наряду   с    синтетическими   ...   ... ... ... в  ...  ... ... у существительных » /10,15/.
      ... ...  ... ... ... ... бар ...      Ал,   А.С.Чикобава   « О  некоторых     ...    ... ...   в    ...   ... мақаласында
шылаулардың септік   жасау    мүмкіндігін    ...   тілі   ... ... ... Біз бұл ... ... ... бөлімінде сөз
етеміз /11,20/.
      Осы   ...    ......     тіліндегі аналитикалық
конструкция туралы   пікір   ...  ... бұл ... ... 3 ... ...    1. ...     с     производными    ... от ...       ...    ( аяваң    вогыргын      ...      ...... ... - бытие).
    2. Сочетание   имен   с ... в ... ... ( ... ...       «над отцом»: ветлыгык – у отца, гыргоча - ...    3. ...    с       ...   ... ... ( ... ...       «постепенно», қынвэр – наконец, эвыр - ...      ...     ...     ...     ...  түрі біздің обьекті
етіп алып отырған аналитикалық септікке мысал бола алады. /12, 27/.
      Ал   ...     ...      «О   ...   ... ...    образовании   в   синтетическом» деген
мақаласында кавказ, авар, чечен   тілдеріндегі  ... ... ... негізгі септіктер мен шылау  (послелог)     арқылы    жасалған
септіктердің шатасып кетуінен деп түсіндіреді /11,20/.    ...  ... ... ... ... арқылы   септіктің жасалуы бар –
яғни, септіктің аналитикалық формасы бар.
      Осы    ...     ...    екі    ... ( ... в   ...     различных      типов»    ...   1963 жыл,
 ... ... в ... ... ... Наука 1965 жыл) әр
тілдердегі аналитикалық септік   туралы біршама сөз болды.Көмекші есімдер


                                                               9
мен ... ... ...     ...     ... түркітанушылар
 да   аз   зерттемеген. Аналитикалық   септік және оны ... ... ... ... ...   пікір    айтқандар    баршылық.  Жалпы
бұл пікір ... ... ... топтауға болады:
    1) Тілде     ...     ...   ...   одан  соң ... ...       ... ...    2) Көмекшілердің қосқызметтілігі;
    3) ... ... ... грамматикалық мағынасын бере алу
       қабілеті;
      Жалпы     ...     ...   ...    көпшілігі
түркі тілдеріндегі     септік      ...      ...    ...  сөздерді зерттегенде  де оның әлдеқайда қиын, әлі де көп зерттеуді
қажет ететінін алға тартады.
      Бұл    ...     ...      ...      қатарына
А.М.Щербак, Ф.А.Ганиев,    Н.К.Дмитриев,    А.М.Казембек,   Н.А.Баскаков,
А.Н.Кононов, В.А.Серебрянников және т.б. ... ...      ...   ...  ... бұл ғалымдар септіктің аналитикалық түрі
туралы зерттеулер жасап, олардың алғышарттарын көрсетті.
      Тек    ол     ...    ... ... төл ... ... өз дәрежесінде  таныған жоқ. Жалпы септік категорисының пайда
болуы туралы алғашқы    түркі     ...    ...     ...  ... жазған А.М.Казембек былай деп жазады:
      « Буквы    или     ...     ...  ... в ... ... ...     как-то,    -нин,    - дан,    - да    и     ...       ... ... » ...      ...   ғалымның     ойынша,     септік       ...  ... ...     шыққан.    Олай    ...   тіл    ... ... ...    ...     ...    ...   септіктер
септеулік шылаулардың орнына жұмсалып жүрген ... ...      Н. К. ... ... даму ... 4түрлі сатысын көрсетеді:
                   1)  ... сөз
                   2) ... сөз
                   3) ...                   4) ...     /14,47/
      ...   дербес    сөз    лексикалық    мағынасын   сақтап мағыналы
тұлғаға айналған  да,  ... сөз, ... ... ... ... кей ... ... айналған, соған қарамастан, тілде сол шылау
да, жалғау да грамматикалық ... ... ... ... ...      ...   бірі    ... сөзге тіркессе /аналитикалық/, бірі
жалғанады / синтетикалық/.
      Түркітануда   ...   ...   әр ... көрсетілуі де

                                                       ... Көп   ...    ...      ...     ...  ...  оның ...     бенен – бірге    ...  ... ... ... ... ол ... қарастырылды.
      А.М.Щербак түркі тілдеріндегі септікті 9-ға бөледі:
                     ... ...                     ... падеж
                     ... ...                     ... ...                     ... ...                     ... падеж
                     ... ...                     ... - огрничительный падеж
                     ...  ...  /15,16 – 25/
      ...  ...   деп  ... да, ... септік жасаау үшін шылау-
лардың қолданылуын көрсетеді.
      Мысалы:   Местный     ......    ...    ... ... ...  ... көмекші есімдермен берсе, Исходный падеж – жатыс
септікке үстінен, алдынан т.б. көмекші есімдер тіркесімен береді
Сравнительно - ограничительный     ...    ...        ...     ...   -ше, -ше, -дай, - дей      сын есім ... көрсетеді /15,26/.
      Түркітанушылар  әр тіл бойынша зерттеулерінде, шылаулардың кей түрін
септіктердің    ...      ... ...    ... септік деген
атауды көрсетпейді.
      ...   ...  тағы бір ... ... 9 түрінен басқа әр
түркі тілінде кездесетін септік жалғауларының мынадай түрлерін атап өткен:
                   « ... ный ... - гаса ( ... ...                      ......  -шан ...                      ......   -чен,  ... (чуваш)

-чәнен (қырғыз)
                      ...    -лын, - дын
                      ......  ... ... -до, -та (як ат-та тут)
                       ...  - сар ...                       -сыз ... »  ...      ... ... «чан», «чен», «үчен»,деп отырғаны тілімізде үшін
шылауы. Ғалым,   олай   ...   ...  ... ... ... ...   «Үшін»   шылауын сол кездің ... ... ... ... білеміз.    Демек, А. М.Щерба    аналитикалық  ... ... ... көреміз.
      Түркітанушылардың     ішінде    ...  ...  жеке ... қараушылар да болды.


                                                 11
      ...   Ф. А. ...  ...  ...  деп есім сөз бен ... ... ...      Ондай  аналитикалық септіктің 8 түрін көрсетеді:
            ... ...... ...... септігі тіркесу
арқылы жасалады. Ол қазақ тіліндегі бергі септігінің ...            ... ... - целовой) өчен – үшін    шылауы
қатысымен жасалады да, септіктік мағына береді.
            ... - ... ...          Зат    ...      ... ...    ... төсле, хәтле
    шылауларының бірі     ...    ... ...  ... бір ...    ... не салыс-тыруды    білдіреді.  Соған  қарағанда    ол
    тіліміздегі  ...   ...  ... ... шылаулардың
    эквиваленті.
            4.Изьяснительный падеж.
              Бұл  ...   ...   ...    ...   ...     жасалады. Әңгіменің кім, не туралы екендігін білдіреді.
            ... ...              ... ... зат ... ... бүйлап, өстенда, астында
көмекшілері тіркеседі.
      ... ...   ... есімдердің де септіктің аналитикалық формасын
жасауға қабілеттілігін көрсетеді.
           ... ...      Зат     ...      ...    ...   ... ... қимыл
бағытын білдіреді.
            7.Направительный падеж.
      Зат ... ... ... ... ... ... ...      Қимылдың бағытталған затын білдіреді.
           ... ...      Зат   ... ... ... ... арқылы жасалып себептік
мағына жасайды /17,28-30/.
        Ғалым    аналитикалық    ...   ... ... ... шылау    мен    көмекші    есімдерді    ...  ... ... ... Ғалымның   пікірінше,   тек еш жалғаусыз ... ... ... ... ...  ...  ... септік
жасауға болады. Бірақ аналитикалық    септік  жасауда   біршама  дұрыс
пікір айтады.Қазақ тіліндегі аналитикалық   ...   ...... зат ... ... ... арқылы, арқасында   форматтары  тіркесін
қабылдайды. Сонымен қатар,кейде септелетін сөздің барыс, көмектес, ... ... ... ...      Мысалы: Үйге қарай, ... ... ... ары ...      Ф. А. ... бір ... ол көмекші есімдерді нөлдік формадағы зат
есіммен тіркестіреді, бірақ  оның жасырын түрдегі меншіктік мағынадағы

                                                      ... ...  ...   ...   ... ... Ғалым өз еңбегінде
аналитикалық септікті  таза  аналитикалық   ...    ... Ал, тіл ... ... ... жасалымын 2 түрлі жолын
көрсетуге болады:
   1) Ф. А. ... ... ... таза аналитикалық.
             Мысалы: Сен үшін, ол ... апам ...              ......             ... Саған бола, далаға қарай, көптен бері т.б.
      « ...  ...  ... » ... ... Г.И.Донидзе «шылаулар»
деген бөлімде оны екіге бөледі.
             ......  Бұл ... ... көмекші есімдер мен
    септеулік шылауларды қарастырады.
                 ...... Оның ... ... 2 ...                   а) ... / ... ... ... -наңар, -неңер
                   б) ...      ... ...   ...    ... ...                   ... тілінеңер илиде чоохталча.
      Мақалада   композиция,  ... ... ... ... ... ... бұл
жерде    -даңдар   хакас  тілінде  туралы ... ... ... ... ...  ...   ...   түрі  мен септік жалғауларының арасындағы
форма деп есептейді /18,254-252/.
      ...    ...     ......  мен  ... ... тығыз
байланыстың бар екенін таниды.
      Көмекші    ...     ...  ...   ...  ...  байланысты    кейде    дербес    сөз,    кейде    ...    ... ... ... да ... пікірлер бар.
      В.А.Серебрянников   тілдегі  көмекші   ...  ... ... кейде
зат есім қызметін атқарады деп жазады /19/.
      Ал, ... ... ... екі ... ... ...     1) Өз лексикалық қызметінде зат есім;
     2) Көмекші   ... ... яғни ... әр ... ...           ...    Сонымен   қатар ғалым ... ... ...        ...     ...    -   барыс,   жатыс,   ...        ... ... ... ... /20,27/
           Бұл  жөнінде ... ... ... ... ... ... ... «Если служебные имя употребляеться служебного, то оно ставится
в так   называемых грамматических ... ... же ... оно ... в ... и так ... ... падежах» /21,184/.
      « Егер   ...    ...   ...   ...  ... деген
сөйлемін біз ғалымның   көмекші  есімдердің ең алдымен, зат есімдік
қызметін ... ...      Бұл    ...    ... ...   Оны   ...  ...                                                           ... ...    ...  ... тілінде көмекші есімдер мен кей шылаулар (әрі,

бері, жақын т.с.с.)  мысал   бола ...  Олар әрі ... әрі зат ... ... аналитикалық септік қызметін атқарады.
      Біздің   тіліміздегі   қай-қай ғылымының салаларын ... ... ...    ...      ...     септеулік    шылаулардың
   ... ...      ...    ...   ...   ... «Кей
сөздер жалғау орнына    жүреді    һәм      ... ... ... ... тұрмаса өз алдына    мағына  шақпайды. Олар жалғаулықтар деп
аталады» /22,196/, - деп жазады да,     ...   ... ...  ... ...  ... мысал келтіреді. Сөйтіп, автор қазіргі
септеуліктерді – жалғаулықтар деп ...      ...    ...    одан   соң  ... ... қызмет
атқаратынын, шылауларды жалғаулықтар деп алуында да мән бар.
      ... ... ... ... сөз бен ... ...   қызметін   жақсы  байқаған. Бұдан байқайтынымыз, грамматика
саласында   алғаш      ...     ...   де   ... ...    ...      бере    ...    септіктің
   эквиваленті, синтетикалық септіктің аналитикалық формасы бола алу
табиғатын байқаған.
      ... ол   ...  ... ... ... деген ұғым болған
жоқ.  «Жалғаулық»   ұғымы   бұдан соң тіл ... ... ат ... сөйтіп
А.Байтұрсыновтың   септік    жалғауымен   байланыстырып  алған ...   ...  ... ... те, осындай   пікірді айта отырып ғалым
алғаш   рет   шылауды   сөз табы деп таниды. ... ...  ... ... де осы А.Байтұрсынов болатын.
      Көне   түркі   тіліндегі  шылаудың   ...... ... – Қасиет   Кәкенұлы:   «Көп   уақытқа дейін ... ... ... деп ... - дейді. /51,14/
      « Дербестігі   жоқ,    лексикалық   мағынасы  ... ... ...  бір  ...  ...  ... дербес сөз деп
танымай, тек морфологиялық   жұрнақтар  деп таныған ғалымдар бар. Олар:
А.Х.Востоков, Фортунатов,   ... деді де осы ... ... түрі»
А.Казем-бек, М.Терентьев те қолданған.
      « Тіл  тағылымы »    ... ... ... 5 ... ... ... ... жатыс, шығыс.
      Ал, «жалғаулықтар» - дейді    ғалым –  ілік,  табыс,  ...  ... ... ... ... »
      Ал, ...  Қ.Жұбанов «Шылаулар» атты мақаласында қазақ тіліндегі
сөздерді   түп   мүше  және ... мүше деп ... ... мүше деп ... ол мынадай анықтама жасайды:
      «Екінші түрлі сөз ... ... ... ... ... аса
алмайды, түбір шылауында тұрып қана белгілі мағына шығара алады»/23/. Яғни
бұл  шылаулардың  жеке тұрғанда ешқандай лексикалық

                                                ... жоқ ...   ...   ...    ...   ...  ... артықшылығы неде?
      Қ.Жұбанов     «Исследование   по   ...     ...  ... ...       ...     ...   ...       көмекші
     сөздерге    мен,   да,  ...     гөрі       ...     ...  да,   қазіргі тіліміздегі  ... ...    ...     ...  ... ... приставка аударсақ септік жұрнақ, ал септік
жұрнақ деген тіркес біздің тілімізге жат.
      ...  « ......  ... падежом в сочетании с при-
частием –ған » деп, сен келгенге ... деп ... ...      ... – неграмотный    переводчик    перевел    русское   упрекат
неве-жественного      ...     в     ...      ... ... », - деп ... Бұл ... ғалым: «Біз бұл
көмекші есімдер-ден   септіктердің  мағынасын   талап  ете  ... », ...    ...     өтті - өзен ... өтті   деген мысал келтіреді.
      ... ...   ...    ...   ғалымның   септік     жұрнақ –
падежный ... деп ... ... формалы септік екені айқын
/24,116/.
      Бұдан  ... ... ... по ... ...    еңбегі     аналитикалық    септік   табиғатын танып, олардың
септіктің грамматикалық    ...   ... ... да, оны ... деп  ...  Әйтсе де,  аналитикалық   септік табиғатына
байланысты құнды пікір айтқаны белгілі.
      ... ... ... тілі ... ... ...  ... « Шылаулар  сөйлемдегі  сөздердің басын қосуда ерекше орны бар
дәнекерлік қызмет атқарады », - дейді.
      ...  де  ... ... сөздерді  байланыстыратыны белгілі.
Сол еңбекте   С.Аманжолов    ...   ...  ... ... ... ат ... оны :
                 ... тілеу
                 ... деп ...      ...   ...   қазақ  тіліндегі демеулік шылауларды жатқызса,
құрауға қазіргі   біз    ...   ...  етіп алып ... мен көмекші есімдерді жатқызады.
      Мысалы:  Құсап,   ары,   ...  соң, ... ... ішінде, астында,
үстінде, арқасында,  жанында, айналасында, арқылы, туралы, үшін, дейін,
гөрі, таман, қарай, бола, іспетті, құрлы  деген формаларды келтіреді
/25.42-43б/
      Олай    ...   ...  ...  мен  ... ... ... ...   мән бар. Демек, ғалымның шылаулар құрамына көмекші ... оның   зат    есім   ...   ...  ...                                                      ... ... ...    ...  сөз  бен  ...    байланыстырушылық
қызметін бағалағанын көреміз..
      Р.Әмір   «Қазақ  тіліндегі  ... ... ... ... өзі    ...    ...    ...   сөзге қатынасын
білдіреді. Тіл жөніндегі кей еңбектерде бұл жалғауларға теңеледі», - дейді.
      ...   мен    ...    ...   екі саладағы категория
деп есептейді.
      Жұрнақ    пен    ...     ...    ...   ...  түр-
түрі сөздердің  шамалы  бір тобына ғана таңулы болады. Ал, шылаулардың өзі
зат есім,   сын ...    ...    ...    ...    ...    ... де,  ... синтаксистік    категорияға    жатады   дейді /26,44/.
Р.Әміровтың зерттеу саласы жалғаулықтар      ...    ...  « ... » ... өз обьектісіне сай икемдеп алады.
      Шын мәніндегі шылаулардың ішіндегі осы септеуліктерді тұрақтылығына
байланысты      ...    ...  өз  ... үнемі септік формасының
келуін қажет етуіне байланысты осылай айтылғандығы талассыз.
      Иә, жалғаулық    шылаулардың   ... ... ... ... рас, ...   ...  кейде септік жалғаулары да атқарады. Жалғаулық
шылаулар   ...   ...  ... ... ... ... жалғаулары
сөйлем жасауға қатынасады.Мысалы: мезгіл бағыныңқылы сабақтас.
      Сонымен   қатар,   ...   біз ... ... ... сөйлем
мен  сөйлем   байланыстырушылық  емес, сөз бен ... ... ... ... ... алу қызметі.
      Қазақ   тілінде С. Аманжолов сияқты М. Балақаев   та  ... ... ...   бірге   қатыстырады  да,  оларды күрделі есімдер деп
атап біраздан кейін, қала ... ... ... ... ...      Яғни,    қазақ        ...     ...  ... ... мен
шылау арасында   қызметі,   табиғаты   жағынан   септік орнына жұмсала
алушылық қабілетін ...        ...     ...     ...    пен      орыс   тіліндегі
септік   категориясын салыстырмалы   ...   ... В. ... ... ... есімдер мен шылаулар дұрыс жолға қойылмаған деп есептейді.
      « В   грамматиках     по    ...   ... ... ... ... ...    совершенно    недостаточно    и    противорично », -
деп, ... ... ... жеке ... ... етеді дейді /28,51/.
      Орыс     тілімен      ...   ...     ...   ...  орыс ... ... мен септеуліктерді салыстырмалы түрде қарайды.
      Мысалы: Удалясь от лампы проходя через ... ... до ...                           ...   ...   қараңғы   көшеден   өткенде
елегези – елеге үйге жеттелі  деп аударады /28,59/.
      ... »   ...  ... ... ... ... ... болса


                                                      16
да  ...   ...  бұл ... ... ... ... бірақ арқылы термині қазақ тілінде қолданылады. Олай болса,
«через улицы» - көшеден   деп  аударылған. «Улица» дербес ... ... ... ...   ...   тіліндегі  көшеден шығыс синтетикалы
септігінің баламасы болып отыр. Олай болса, көше ... өту мен ... ... ... бір ...   қолданылғанын   көреміз.   Демек,
В.Исенғалиеваның  көп  зерттеуді қажет   ететін   ...   ...   осы  болу ... Бұл ... осы ... ... көптеп
кездестіруге болады.
      Септеуліктер  мен  көмекші есімдер тек ... сөз ...   ...   ғана   емес  ... ... грамматикалық мағынасына
қарай да септіктермен синонимдес қызмет атқарады.
      ...    ...    ...   жалғауларының    мағыналары   ...   ...    ...   ...   жалғауларының  бағыттық,
мақсаттық, мезгілдік, мекендік, мөлшерлік мағыналарды беретінін айтады
/25,71/.
      ...    ...   ...  ...  сөз ... ... та
шылауларды (септеулік) мағынасына қарай:
                   ... ... ... ... бойы, салым
                   ... ... ... ... ...                   ... ... деп
                   ... ... ... жайлы
                   ... ... ...   ...      ...   ...    ...    туралы  біз келесі бөлімде
молырақ тоқталамыз.
      ...   ...   ...   зерттеп,     белгілі    бір   ... ... ......   ...  көмекші сөздерді атауыш сөздерден
алшақтаған кейде   зат есім,    кейде   көмекші  есім ... ... қас, жан, әрі, ... соң т.б. ),   тек    ...     ... ( ... ... ... ғана т.б.) ... /29,359/.
      Ғалым мұнда септіктің аналитикалық формасы деп жүрген элементтердің
кейде    ... ( әрі, ...    зат есім (бас, қас),   ... ... ... шылаулар,  көмекші  есім қызметіне жұмсалатын 2 жақты
қызметін көрсетеді.
      Демек, аналитикалық септік жасайтын шылаулар мен ... ... ...   мен   зат      ...     ...  ... көшуінен туындаған деп түсінеміз.
      Шылаулар    мен    көмекші  ... ... ... ... ... да осы себеп болады.
      К. Ахановтың   мына    ...    ...    ...    « ... грамматикалық   жағы   басым   болады.   Бұл   сөздер тобы дербес


                                                ...    ...    ...    ...   көмекші қызмет
атқарады. Олардан, әдетте туынды сөздер жасалмайды», - дейді. /30,413/
      Ал, Ф. ... ...  и  ... в ... ... диссертациялық   жұмысының  авторефератында  былай деп жазады:
«Одним из   ...      ...      ...      ...      его ...      ... ...   тән   емес  ...  ...  айта ... ... из ... ... ... числа.
      Например,  жаз бойына
                           ...                           ...                           ...                           ... ... »   /31,16/ ...  ...  болуын  біз бір тілдің элементтік екі жақты
қызметімен байланыстырамыз.
      ... 1. Ішім ... ...                       2. ...      ...    үш    ...       ...       азаптанды (М.Мағауин « Өмір жыры » 47 бет)
      Екі     іш    ...    ...   ... ... ... Бірі ... бірі ... септіктің мезгілдік мағынасы.
      Демек      ...      ...       ...     ... ...      а) қосқызметті:   көмекші     есімдер    мен    ...     ...  соң, ... ...     жақын,    туралы,   ...    ... т.б. ... әрі ... ... ... әрі аналитикалық формалы
септік қызметін атқарады.
      ә) ...  ...   ...   ...   шейін, гөрі, ғұрлы, сайын
жатқызамыз. Бұлар тек қана аналитикалық септік жасайды.
      ...    ...    ...   ...   бұл  ... Біз ...   отырған   бірқызметті    элементтердің    ...      ... ...    келуі, оларды әу бастағы лексикалық
мағынасының тіл дамуында мүлде    жоғалып,   ...    ...    ... дербес өз мағынасының ұмытылуында.
      Тіпті     аналитикалық       ...     ...     ...  көне ...     ...    ...    ...   жұмсалған,
кейбірі дербес сөз дәрежесінен    жалғау    ...      ... ...    Ал  ... қосқызметті     аналитикалық
септіктің      ...    ... ... ... ... ... ... формалық қызметке ауысқан.
      Біздің   тілімізде   септіктің  ... ... ... ... ... ...    да      ...    ендеше   аналитикалық  септік
тарихи даму дәрежесі.


                                               18
      ...    ...    ...    септіктің  «мен»  жалғауы  әр түрлі
өзгешелік нәтижесінде қалыптасқаны қазіргі тюркологияда күмәнсіз мәселе.
      В. ...    ... ...  ... ... ...   көмектес   септік  дәрежесіне жетті дейді де, «Далее
сокращения числа ...   шло  так же счет того что ... ... и ... ...   ...   при ... послелогов»4  деген
пікірмен тіпті көмектес септікті  жасаушы элементтің өзі септеулік ... ... /28,5/.
      ... К. ... та,  ... ... да тілдің аналитикалық,
синтетикалық, флективті   болып   ... осы үш ... ... ... байланысты деп шешеді /30/.
      ...   ...  ...   ... ... де сын есім ... формасы
деп көрініп  жүрген  форматтар   аналитикалық  форма ретінде танылып
жүргенін ескерсе, септіктің аналитикалық форма ... неге біз ...      К. ...   «Тіл ... ... ... : «Септеулік тіркестер
немесе конструкциялар    септеуліктің    аналитикалық    формасы   болып
санала ма, ...  ма?    ...    ...  ... ... ... - деп, бұл тақырыпты жабулы қазан жабулы күйінде ...      ...    ...   ... шылаулар синтаксистік қызметі
жағынан септiктің    эквоваленті     бола      алады.    Бұл    ...  ... жай ...   ...   ...    ...  де
септік категориясына тән грамматикалық мағынаға ие деген пікір шығады.
       Мысал ...  ... хан ... бері Бұхармен қидаласып
келеміз.( М. Мағауин «Аласапыран» 11 бет)
      ...  ...  ... ... ... ... ... алып
тастасақ сөйлем   мәні    өзгермейді.   Соған   қарап септеулік шылаулардың
мағынасы ...   ...   еш   ...  ... жоқ ... ... ...    Керісінше      «бері»   септеулік   шылауының
тіркесімін  ... ...  ...  деп ... Тек оның ... жалғау да, екіншісі көмекші сөз (септеулік шылау немесе
аналитикалық формат).
      Яғни  ...  ...  ... ... ... ...      Біз   ...   жазба   жәдігер жазбалардың өзінде де аналитикалық
формат септеулік   шылаулар,   лексикалық   ... жоқ, ... ... жетті, тілдегі   барлық  форматтар  және  формалардың  тіл
тарихында ... ...   сөз  ...  ... ... ... Алтай дәуірінен арыда жатыр.
      Бұл    септеулік    ...   дәл  қай ... ... ...   ...   ... ...    лексикалық  мағынасынан
айрылғанын  тап   басып   айту    қиын.    Оның ... өте ерте біз ...                                                          ... алмайтын кезеңде жатыр.
      Ертеде пайда болған септеуліктер: үшін, шейін, ... ... ... т.б.
      ...   беріректе   пайда   болған септеулік: туралы, жөнінде, ... ... ... ... соң, әрі, ... ... ... бойы т.б.
      Алғашқысы   лексикалық    ...    ...   ...  жеке
алып құрылысын талдау мүмкін емес.
      Ал, кейінгісі    ...    ... ... сөздікте де алғашқы
бөлімді түсіндіргенде   біршама   сөйлемдік   түсініктеме  қажет, ал екінші
бөлікте бір сөзді   ...   ...   ...   ...  ... пікір біздің    айтып    отырған    бірқызметті    және
қосқызметті    ... ... ... шығу турасындағы мысал
бола алады.
      Қазақ   тіл    ...   ...   мен  ... ... ...   жұмсала   алу   қызметі    айтылса   да,  аналитикалық
септік термині беріректе  ғана  ...  жүр. ... ... ... ... ... ...  в современном казахском языке»
/32/ докторлық диссертациясы   еңбегінде   талқыланып,  оқулықтарға
енгізілді.Содан кейін ...   ...   ...   сөз   ... ... ... орыс және басқа туыстас тілдермен салыстырмалы түрде
пайдаланыла бастады.
      «Қазақ    тілінің   ...   ...   ...    ...    ... Н. Оралбаева орыс тіл білімімен және өзбек, чор, ұйғыр тілдерімен
байланысты-рып   ...   ...  ... ... ... ... формасы
туралы сөз қозғалып   жүр.    ...    кей   ...  ...  септік жалғаудың   мағынасымен  синоним болатынына зерттеушілер
назар аударып келгені мәлім.Мысалы: саған – сен үшін үйде – ... ... -
деп ... ...      ... ғалым  септіктің аналитикалық түріне көмекші сөздермен қатысты
түрде алу ... ... ... ...      « ...   ...   таза   синтетикалық тіл емес.Осы кезге ... ...   ...    ...    ...   ...   ...    жоқ. Тюркологтар   ...    есім   мен ... ... ... жоқ.   ...    категория – тілдегі    ең
абстракты мағыналы грамматикалық категория.   Егер    ...    есім   мен
 ... ... осы ... ...   ...  ... оның
грамматикалық мағынасы туралы дау болу мүмкін емес », - деп, септік
категориясының аналитикалық түрінің қазақ тілінде бар екендігі туралы нақты
әрі дәл ... ...      ...  ...  « Тіл білімі »   деген    еңбегінде «Көмекші сөздер»
тәсілі бөлімінде « Мейрамға келдік –  ...  үшін ... ,  - ... ...    ... – грамматикалық  мағына  білдіруші тәсіл
(барыс септік), Мейрам үшін тіркесіндегі үшін - септеулік» /34,259/, -
дейді.


                                                     20
      Яғни ...  бір   ...  ... ... ... ... айтқысы келеді.
      Мұхамади   Құралайдың      ...    ... ...   ...    ...  сөз ... ішінде
грамматикалық категориясы  бар   үш  сөз  табы  бар деген пікірін негізге
ала отырып, осы үш сөз   ... ... зат ... сын ...   ...  аналитикалық формасының   дәлелденгендігін,  ал зат есім мен
сын есім форматтары бар ма деген мәселенің әлі ... ... ... ...      ...   зат   ...   септіктің  аналитикалық формасының
көрсеткіші болатын    ...    ...   көп   ... ... ... аналитикалық   септік    формаларына мысал болатын
форматтар болса, оның септіктің   ...   ...   бере    ...   оны     жасауға қатынасатын    ...    ...    ...  ... ... құрылысы алдағы уақытта
зерттеуді қажет ететін обьектілер.




                          1.2   ... ... ...      ...   ...   біз    ... септіктің негізгі белгісі
ретінде біз оның септік мағыналарын бере алу қабілетін айтқан болатынбыз.
      С.Аманжолов  «Қазақ ... ... ... ... cептіктің 61
түрлі мағынасын /25.228-235/, ал септеулік шылаулардың септікке қатысты
мақсат, мезгіл, бағыт, мекен себеп, көмектестік т.с.с. мағыналарын береді
/25.79/.
      ...  ... ... мағынасын – барыс септігі, жатыс септігі
білдірсе, бағыт, себеп   мағынасын – барыс  септігі білдіреді, ал
көмектестік, бірлестік құралдық мағынаны ... ... ...      Бұл   ...  өзі   жай септік пен аналитикалық септіктің
грамматикалық мағынасының ортақтығын дәлелдей түседі.
      ...   та    ... 2 ... іш, маң, жан; ... дейін, шейін, қарай; себеп-мақсат: үшін, туралы деп бөледі
/27,53/.
      Бұл   ... ... ... ... бере алатынының
дәлелдеу қажетсіз деп білемін.
      ...   ...    ...    ...   элементтер   тек   қана
 септік мағыналары ғана емес, жай синтетикалық септік бере алмайтын
мағыналарды да ... ... ...      ...  ... септігі немесе жатыс септігі тек мезгілдік
грамматикалық мағына  берсе,   дейін  септеулігі  оның шегін ... ... оның әр кез   ... ал   бері   ...   ... осы ... дейінгі мезгілін нақтылайды.




                                              21
      ... ... ... ... ... жай ... мүмкіндігі мол.
      «Послелоги   татарского  языка»  деген   ... ... ... ... мағыналарына қарай 21
топқа бөледі:
          1. Временные (алдында)
          2. ... ...          3. ... ...          4. ... ...          5. Передела (кадәр)
          6. Цели ...          7. ... ...          8. ... (кебек)
          9. ... ...         10. ... ...         11. ... (аша)
         12. Образа действия (аралаш)
         13. ... ...         14. ... ...         15. ... (турында)
         16. ... ...         17. Меры ...         18. ... ...         19. ... (шиккелм)
         20. Условия (қарағанда)
         21. ... ...        /36,14/
      Бұл   ...   ...   ...  жалғаулары бере алса
(мезгілдік, мекендік, бағыттық, мақсаттық), кей мағыналарды бере ...      ... ... отырғанымыз септеуліктердің емес септіктердің мағынасы,
демек біз  септеуліктер   мен ... ... жай ... ... ғана мағыналарын береміз, сол арқылы аналитикалық септіктің қазақ
тілінде бар екеніне көз ...      ... ... ... ... ...           1. ... мағына
           2. ...  ...           3. ... ...           4. ... ...           5. ... мағына
           6. Септіктің грамматикалық мағынасының басқа түрлері










                          22
                        ...     ...      а) ...   ...   ...    ... шейін, қарай, таман,
салым, жуық, тарта септеулігі.
      «Дейін»     ...     ...  ... ... есімдіктермен
тіркесіп белгілі бір уақытқа дейінгі шекті, аралықтағы уақытты береді:
   1. Қосайдар біраз уаққа ... бұл ... ... ... деп ...      ... ... соң» 31 бет «Өмір жыры»)
               2. ... 4 ... ... ғой, оған ... қай қыз сау
   жүруші еді. (М.Мағауин «Әйел махаббаты» 37 бет ... ...               3. ... ... ... ... ... бәрі айтып
   үлгергеніне...            (М.Мағауин «Мен» 56 бет)
               4. Дәл ... сене алар ... осы ... ... ... ем!
                  5. Ол   осы   ...   ...  әр  ... ... ... саз өнерінің тарихынан өзіндік орын ала алмай келген.
Байжігіттің отыздан астам күйін ... ...      ...   ...   ...    ... ... етілген немесе
оқиға болған кезге дейінгі аралық мағынасын береді: біраз уаққа дейін,
соған дейін, оған дейін, осы уаққа дейін т.б.
      ... ... ... ... ... ... ... үстейді.
              1. Кешке қарай шығып кеттім де, сол ... түн ... ...                  ... (М.Мағауин «Өмір жыры» Өмір жыры 125 бет)
              2.  Қыз    ...    ...    ...   ... жүрді де, көктемге қарай оқу жағын ауызға алуды қойды.
      Мысалы: Кешке  ......   қай   ... қай   ... ... отырғаны белгісіз.Әйтеуір кешке таман, түн батпай деген
мағына бар.
      Көктемге қарай → бұл да сол ... ... ба, ... ба белгісіз
болжалды мезгіл.
       Үстеу + қарай → формасы,  яғни  ... ... ... ... ... үстеуден   кейін   қарай   шылауы  тіркеседі; бірақ ары септігінің
өзінде барыс септікке тән ... ... бар.
      ...  Зия сағат сықылына құлағын тігіп сәл отырды да, Бәтимаға
студент кезінен ... әнді ... ... ... ... қайырмасына
келгенде ары қарай соза алмай өксіп жылап жіберді.
      ә) Атау ... ... ... ... ғана ...       Бойы – ...   ...     сол     ...   сол  ... мағына береді /56:335/, ал үздіксіз мезгіл мағынасы көрсетілмеген.
      Түсіндірме    ...     ...    сол  ... сол мезгілдегі
уақытына сәйкес мағынасы бар.
      ...   ...   ...   қараған   бойы   өзінің  құлаққа
жұғымды, қуат толқыны бар қоңыр ... ... ...                                                    23
      ... ... ... көп ... үздіксіз, тоқтаусыз
мезет мағынасы.
   1. Шынында күні бойы тек осы ... үшін ... ...                                                           ... «Өмір
      жыры» 158 бет)
   2. Ораз-Мұхаммед   он бес күн бойы  ... ... ... ... ...      ақтығына таң қалды. (М.Мағауин «Аласапыран» 90 бет)
   3. ...  күн  бойы  ... ... ... бар ... тек ...      сері туралы болды. (М.Мағауин «Өмір жыры»)
   4. Осы  кеш бойы ... ... ... ... енді еш ...      ... (М.Мағауин «Өмір жыры» 27 бет)
      Әрине   «бойы»   ...   ...   ...   да,  ... ... ... ... «бойы» аналитикалық формасы
(шылауы) уақытқа үнемі қозғалыста болғандығы туралы, үстеме мағына ...         ......       ...     ...    ...  ...  да М.Мағауиннің шығармашылығында көп кездеседі.


            1. ... ... ... ... ... үдей ... ( ... жыры» 177 бет)


            2. ... ... ... ... ... ... қайтатын.
                                  ... ... ... 45 ...            ...    әрбір   хатын    ...    ...    ...  ... демін тарта тақырқайтын. (М.Мағауин «Өмір жыры» 28 бет)


      Шығыс   ...    ...   ... ... ... ... ...   форма    М.Мағауин   шығармаларында  көбіне
есімдіктермен тіркесіп  айтылып   отырған   ...  ... ... ... ... ... ...      Іс-әрекеттің   басталар   шегін    анықтау   ...   ... ... да тән.
      ...  ...    бері    ...    кеткен    ескі    әдетіне  басып,
ыңылдап әлденедей мелодиялар салды. ... ... ... 47 бет)
      Бері    ...    ...  (көптен  қойып  кеткен ескі әдет),
сөйлемнің лексикалық   мағынасы  да,   ...   ... тән ... ... ... грамматикалық мағына да өзгермейді, өзгергені
формалары ғана.
      М.Мағауин   шығармаларында  бұл ... ... ... ... ... ... келтіруге болады:




                                                24
      ... ... бері ... ... ... ( М. Мағауин
«Аласапыран» )мысалдан    шығыс    септік    мағынасын   игеріп тұрған
аналитикалық ... ... ...      Сол ... мына ... да ... пікірімізді нақтылай түскендей,
қанша жыл өтті содан бері, қайсы бір қызық есте ... ...                               ... ... ... 37 бет ...      ...   бері   терістік   пен батыс тараптағы ... ...    ...    ...  өз ... ... жерін кеңейтуге ниет
еткен Қытай империясы Жоңғар жұртын тықсыра түседі. (М.Мағауин «Өмір жыры»
55 бет)
      ... ... ... бері тың ... ... әуен тапқан.

(М.Мағауин «Өмір жыры» 52 бет)
      А – деді тағы, кеңсірігінен  шыр  ... - мен ол ... ... ...            бір күн өтті емес пе? ... «Өмір жыры» 44 бет)


      Кейін   шылауымен    ...    ...    ...   берер
грамматикалық мағынасы қимылдан кейінгі уақыт.


      1. Ең   ...   Ораз  ... одан ... ... өзі ант ... жасап еді. (М.Мағауин «Аласапыран» 22 бет)


      2. Содан кейін жұлдыздар шашылған аспан аударылып ... ... ... ... ... шықты. (М.Мағауин «Өмір жыры» 16 бет)


      б) Іші, үсті   ...   ...   өз   ... ... ... әр ... ... қатынастарды білдіреді.


      1. Осы соңғы айлардың ішінде сүйеніш іздедім – ...                                                    ... ... ... бет)


   2. Жігіт    сол     ...     ...    ...   де   ...   қыз
      осы әнді ...  Жігіт   сол  қызға үйленгелі жатқан той
      үстінде   осы әнді ... ... ...      Бұл ...  айлардың үстінде – айда той үстінде – ...      ... ... ... түрде мезгілдік мағына береді.




                                           ...    ...      ...   ... ... ... шығыс септігі арқылы беріледі.


                                                          ... ...   ...   аналитикалық   септік  жасау тілдік ... бере ...      а) ... ... ... қарай белгілі бір мекенге бет алысты
көрсетеді. Бұл грамматикалық мағынаны барыс септігі атқарады.


               1.Сыр  ...  ... ...   ... ... ... елге
қайтадан  жайыққа қарай жылжып қону тапсырылды. ( ... ... ... )
               2. - Сүр қазы ... ...  ... ... – деді
Ай-Шешек дастархандағы тамақты Ораз Мұхамедтің алдына қарай ұсынып.
                                                                ... 35 бет)
              3. - ...   ...   қарашы,   біз   кейін   ... ... ... ... ба? – деді Ай-Шешек. (М.Мағауин «Өмір жыры» 35 бет)
      Осындағы    ... ...   ... ...   ...   ...  ... деген сұраққа жауап беріп, мекендік бағытты беріп отыр.


      ә) ... ... ...   таман, жақын септеулігі кейде жатыс
септігі, кейде барыс септігіне тән грамматикалық мекендік ... ...     1. Үйге ... ... үйден біреудің қарқылдай, алаңсыз күлген дауысы
        ...      Бұл    ...    «қай  ...    ...    ...   ...   ...   тән мекендік – бағыттық мағынаны көруге болады.


     2. Үйге ... ...      Бұл ... ... септігіне тән нақты мекендік мағына бар.


      б) ... ... ... ... ... мағына беріледі.
            Бұл    туралы      ...  ... ... ... ...     ...     олар   ...   мекен    атауы
бәріне  қатысты. Көмекші   ...   тән   ...  ...  ... де ... есімдердің мекендік   мағынасының    болуы,   көмекші    есімдерді
  септікке  ... ... ...      ... ... мән ... ... формаларға: аст, үст, іш,
қас, тұс т.с.с. жатады.
      Мәселен:


                 1. ...  біз  сені  ...  ...  далаға  тастап,
жауын   астында жаяу ... күні ... емес пе? ... «Өмір жыры»
117 бет)




                                                 26
                   2. ...    ...    ...    ...    ...   құра, әйелдері көйлектерін   төгілте, тізе бере жайғасқан ... ... ұйып ... кісі саны – отыз ... ... «Өмір
жыры» 145 бет)


                 3. ...   ...   ...  ... ... салынған
жайпақ төбе, үлкен үй қораның ішінде үш кісі қи ойып ... ... ... жыры» 14 бет)
                 4. Сам ... ... ... ... ... ... ... 117 бет)


      Бұл мысалдардан мынандый жай септікпен баламалы салыстыру жасауға
болады:
                      ... ......                      ... ... – көрпеде
                      ... ......                      ... ......      ... бұл   аналитикалық   септік   жатыс  ... және ... тән ... ... ...      Мұндай   ...   ...   ...   ... ... ...   ...   тіліндегі   аналитикалық   септікті
анықтауда  «местный падеж» - мекендік ... деп ...                             ......   ...      Бұл ... мағына «үшін» шылауы арқылы көрінеді.
      С.Аманжолов   шылаулардың мағынасы туралы ... үшін ...   ...   ...   мақсат  мағынасын   ... ... ... ... және ... тіркессе себеп мән береді /25.79/.
Мысалы: баруға, қамтамасыз етуге, бауырға т.б.
      ...   үшін   ...   ... ... ... ... 2 ... қолданылатын болды.
      а) Мақсаттық мәнде – белгілі бір ... ... ...                 1. ... алу үшін ... өнер жарыстыру үшін келетіндер көп.
(М.Мағауин «Өмір жыры» 51 бет)


              ... ... ... үшін ... ... ... ...   «Өмір жыры» 15 бет)


            3.Бос ... үшін ... ... заказ берісті.

      ... ... ... 68 бет)
      Бұл  ...   ...  ... синоним, мысалы, алу үшін – алуға
деген септігін меңгеріп тұр.


                                    27
      ә)  ... ... Есім ... ... ... мағынаны
білдіреді.


                 1. ...   тақ   үшін   ...   ...  ... сезімге  емес,   қонақ   ...   ал   үй   ... ... ... ... жасамайтынына сенген. (М.Мағауин
«Аласапыран» 10 бет)
                2. ...   ...   іс   ...   ...  ... ... ... кеңіп  бөрі  басты қызыл тудың астына еніп, қайтадан еңселі
орда тігу            үшін ... ... ... керек... (М.Мағауин
«Аласапыран»)




                                     ...  ...      ......  ...   кімді? нені? деген   ...    ...  ... ... ... амалды өзіне тартқан затты көрсетеді. Бірақ бұл
табыс септігінің дәл мағынасы емес, ұқсас мағынасы.


                1. ...   ...   ... шегерілетіні туралы
репродуктордан шыққан сергек салтанатты дауыс хабарлады.


      Бұл ...    нені   ... – деп   ...     ...    ... ... ... туралы деп жауап беруімізге болады.
      Бұл   ...   ...   ...  ... ... тұр, ал енді ... ұқсас әңгіменің не жайлы болғандығын білдіретін мағыналары бар.


                1. ...   ...   ...   мен   көрген  киноларда жекпе-
жекке шыққан ... сұлу ... ... ... еді. (М.Мағауин «Өмір
жыры» 123 бет)


              ... сері ... да ... әңгімелер де осы іспетті
   болды. (М.Мағауин «Өмір жыры» 13 бет)


      Бұл  ...  жай ... ... ... ... ... дәлелдейтін материалдар бола алады.


                                            ...   ...           Бұл   ...    жағынан   қимылдық   ...   ...   ... ...  ...   ...   ...   бұны көмектес
септігі білдіреді. Құралдық, көмектес септіктің мағынасын беруші мына
септеуліктер:




                                         28
      а) ...  ...  ... ... ... құралмен немесе зат,
адам көмегімен жүзеге асқандығын білдіреді.


              ...  ...  ... ... арқылы емес, өзінің
      көнбестігімен жаулап алды ғой. (М.Мағауин «Өмір жыры» 37 бет)


                   ...  ... ... ... ... ... жан ... домбырамен күй арқылы қоштасты.


      ә) Бірге септеулігі ортақтықты, ... ... ... ...                    ...   ...   күйеу   жолдас, жігіт   ... ...  ... ... ... ... «Өмір жыры» 159 бет)
                    ...   леп   ... ...  дарбаза   айқара ашылғанда
көппен бірге көшірімге елігіп елге оралған. (М.Мағауин «Өмір жыры» 11 бет)


                    3.Тек   бір   ...   жері ... саны ... ... да ... бірге алақанын тоса берген. (М.Мағауин «Өмір
жыры» 19 бет)




        Септіктің грамматикалық мағыналарының ... ...       а) ... ...      Бұл   ...   септігінің  негізгі мағынасы емес, жай шығыс септігінің
мұндай мағынаны   ...   алу     ...  бар. ... ... бұл
әңгімені оларға айтқаннан   айтпаған    дұрыс. Мұндай   салыстыру мағынасын
гөрі септеулігі арқылы жасалған аналитикалық септік ...                    ...  жай  ...  гөрі  осындай  шетін
жағдайларға әуесқой келеді. (М.Мағауин «Өмір ... 74 ...                    ...   ...   ...   ...   ... жақын, соңынан   жүз   ...   ... ... Қызайдың өзі мұның
үйінде төрт                жаз, төрт қыс ... ... ... ... ...                    ... екінші басы өзіне тиері және менен гөрі қатты
тиері.


      Мұндағы     ... ...  ... гөрі ...   ...  ... деп берілсе   де  мағына   өзгермес   еді,  ... ...                                                      ... септік жасаушы тілдік    элементтің,   шығыс    септігіне
қарағанда    ...   ...   беру ... ...      ә) ...  Бұл   грамматикалық   мағына «қарай» септеулігі
арқылы көрінеді:


             ... ...  ... сыбаға үлесті, руларының күш-
       қуатына қарай орын алды. (М.Мағауин «Аласапыран» 10 ...                   2.Жол  жоба  ...  ...  астаудағы қызыл қанға он
саусағының ұшын бірдей шалысты.


                   ...   ары   ...   ...   ... әлденеше
тармаққа бөлініп кететін.
      Бұл грамматикалық мағынаны синтетикалық септік бере алмайды.


      б) ...  ... Бұл   ... ... аналитикалық тілдік
бірліктер дейін, шейін, жуық т.с.с. сол мәндес септеуліктер.


                   1. ... ... ... ... ... ... (М.Мағауин)


                   2. Боз    ...   еті  ... етке ... ... ... ... ... (М.Мағауин «Аласапыран» 22 бет)








                                             ІІ ...             ...    ...     ...      жасайтын
                                                  ...     ...            ...    ...     ...     ...  сөз   бен ... қызметін атқаратын    септіктерден    басқа    тағы     ... ... ... бар. ... көмекші есімдер мен септеулік шылаулар.
Олар      бұл   тілдік    ...    ...    ...  ... ...  ...  ... атауыш сөзден көмекші сөзге,
сөздердің грамматикалық   формасына    ...    ...   ... қызмет атқарады.  Бір    грамматикалық    мағынаны    ...   бұл ... де ... ... ... ...     Ал, септік  ...  ... ... ... ал ...                                                   ...   көмекші    есімдер    мен    септеуліктер    ...   ... ... түрі ...     ...    ......    қарама-қарсы   типологиялық
қасиет. ...   сөз   бен  ... ... жасалып, бұл көмекші
морфемалардың, яғни аффикстерге ұқсас қызмет атқарады» /37  / - делінеді
сөздікте.
     ... ...  ...   тіке    ...    ...  жалғаулары
болса, септеуліктер   мен    көмекші    есімдер  арқылы септікке қатысты
белгілердің ...   ...     ...   ...   бар   ... көрсетеді. Мұндай мысалдар қазақ тілінің өз ішінен де табылады.
     ... ...... ...                     ...... ...                     ... – не ...                     үйге – үйге ...                     ... – көңіл туралы
                     ...... кей ... ... ...  ... ... болатыны туралы
тіл білімінде айтылып жүр.
      М.А.Бородина    ...   и   ...     в   ...   и
исторической грамматике   французского  языка  деген мақаласында
аналитикалық септікке қатысты ... ... ...    а) ... бір ... ...    б) тұрақты қолданыс;
    в) септік қатынастарын ... алу ...    г) ... ... ... байланыста болу /38.162/
      Бұл   ...   ...   бар ... мен мысал келтіріп,
дәлелдеп, тілімізді аналитикалық септіктің бар екенін дәлелдеуге болады.


 1. ...   ...   ...   ...  ... міндетті
    түрде лексикалық емес грамматикалық мағынада, негізгі сөзге тәуелді
    болады.
    ... ...       Ол   үшін  ...  үшін  ... ол ... ... ...    тұрып та лексикалық  мағынаға   ие   бола   ...   ...   тіл
    ...   бұл форманың дербес сөз болғаны даусыз.


 2. Аналитикалық     ...    ...    ...   септеуліктер   мен
    көмекші есімдердің    тіркесімінде    ...    бар.   ...    ...    мен ... ... кез келген сөзге тіркесе
    бермейді.
    ...            ... ... ... ... жөнінде, туралы - атау септігімен;
               ... ... ... ... ... ... – барыс
септігімен;
               бері, кейін, соң – ... ...               ... қатар, қабат – көмектес септігімен;
        көмекші ... ... ... – ілік ... ...                                              31
 3.   Бұл     ...    ...   негізгі   белгісінің   бірі –
аналитикалық
       септіктің септік мағынасын бере алу ...           ...   үшін  ...  барыс септігінің, бірге септеулігі
 көмектес
      септігінің,  туралы   септеулігі    ...    ...    ... сол     ...      ... ...      ... Сен туралы айттым. Кімді айттым?
                       Сен үшін ... Неге ...                       ... бірге барсын. Кіммен барсын?
       ...   осы   ... ... ... ... ... сөз
       ... ... 4. ...   тіл    ...    септеуліктер    мен   септіктер
    ... ...    ... ... ...  ...  -  көне  ...  -мен//-бен
    көмектес септігінің туғаны тілімізде дәлелденген.
            ...   ...   ...   түп ...  ...    ... мен
    -ға//-ге барыс септігі арасында да байланыс бары сөзсіз.

     ...    ...   те    жай    ... ... ... ... етістік арасындағы грамматикалық қатынасты көрсетеді.
     Сөздер  ... ... ... ...... ... қызметі.
     Демек, септеуліктер   мен көмекші есімдерді қызметі жағынан ... ... ... ... ... ...     ... қосымшаларды 3-ке бөлеміз:
        1. сөз ...        2. сөз ...        3. сөз ...  ... ... ... яғни ... мағынадағы
қосымшаларды жатқызамыз.
           Бұл     жөнінде   ...  ... ... ... жүйесі» деген   еңбегінде   ...   ... мен ... ... ... ... ... аналитикалық
тәсіліне қосады.
            Ол   мынадай   ...   ...  « ...   ...   ... өзара бағыныңқылы     қатынастағы     ...    ...    үшін ...   Сол   себепті   олар   сөз   бен  ... ... ... ... ... ...            Дәл   осы    ...   ...  ... ... ... ... те,   ...   мен   көмекші   есімдер   ...   мен     ... ...   әр  алуан грамматикалық қатынасты
білдіру үшін қолданылады. ...   ...   де   бір   ... ... ... Ол – зат ... септік категориясы.


                                                32
         Тіл ... ... ... және ... ... деп
бөледі. Көмекші морфемаларды:
 1) қосымшалар, яғни синтетикалық ... 2) ... ... яғни ... ...  2-ге  ...  ... де тілде грамматикалық та, лексикалық та
мағыналар-ды беру үшін ... 1. ... ... ... 2 түрлі жолы
                      ......                      ...... ... ... ...                ... ... ... 2 ... ...                     бала ға – ...                     бала үшін – ... ...  ...  ... ... да, морфологияға да қатысты. Олай
 болса, грамматикалық   категорияға – септіктерге   де  қатысты  ... ... ...      ...   ...   ...   болу  үшін негізгі белгі
синтетикалық септік   ...  ... оның ... ... бере алу ...         ... ... барлығы септік қатынастарды білдіре алмайды.
 Мысалы: 1. секілді, сықылды, тәрізді сияқты ...                 ... ... ... ...   қазіргі    күндегі    -дай//-дей    сын    есім    ... ... ...   ...   деп   ...    ...    ... болғанын  білеміз. Бірақ,  -дай//-дей  формасы жалғау  емес жұрнақ.
 Себебі, зат ... сын есім   ... ...    ...    арқылы
 сөздің   лексикалық    мағынасын өзгертеді.
 Мысалы: Таудай, маржандай.
      Бұл   ...  тау ... ... ...   деп   ...       «  -дай,  -дей  ... ... жұрнақты секілді, сияқты, тәрізді деген
 тіркес көмегімен беруге болады. Негізгі морфологиялық тәсіл бойынша  ... -дей  ... ... ... ... ... ... сияқты,
 тәрізді, қарай септеуліктері  орнына жұмсалады», - деп жазады аффикстер
 туралы мақаласында Ақлима ... .
        ... ... ... ... ... сын есімнің
 аналитикалық жасалым түрі ретінде сөзжасамда қарастырылу керек.
       ...  ...    ...     тек     сан     ... ... де, болжалдық   мағына береді. Олай болса, осы тұрақтылығына
 байланысты ол сан есім ... ... ... ...      Ал   ...    ...   ... тілдік элемент ретінде есім сөз
 бен етістік   ...   ... ... көрсететін
 септеуліктер мен   мекендік   сөздердің   грамматикалануынан  болған
 көмекші  есімдер қызмет атқарады.

                                        33
      ...     ...   ...   ... ... ... ...    ғалымдардың       көмекші       ...     мен      ...      ... ... ...      ...   орыс   тiліндегі предлогтар ... ... ... ...  да, ...   ... де ... жүр. Орыс
тіліндегі перед, за, над, между – предлогтары, қазақ  тіліндегі  алд, арт,
үст, аст, орта ... ... ... ... келеді /28,13/.
      Ғарифуллин   Сайдаш   татар   тіліндегі   ...   ... ...   деп  ... ... мен ... ... қарағанын көреміз./36/
      Сонымен   қатар, септеуліктердің   ...   бір   ...   ... ...  ...   жасалуына   қарай   есім   сөз  тап жасалған,
етістік, үстеуден ... деп ...      Осы      ...   ...   мен   ...   ... грамматика  тюркских языков» кiтабының авторлары
В.А.Серебрянников пен Н.З.Гаджиева:   ...   ...   ...  ... ... в ...  ... на два категории собственно
послелоги и так называемые служебные  слова, которые иногда называют
соотносительными послелогами или    ...     ...     ...   ...   речи», - деген пікір айтады /19/.
      Ғалымның      ...    ...      деп    ...  ...   тіл ...   септеуліктер   арқылы,   басқа,   ... ... ... ... қарағанда, сайын, таман, үшін, ал  служебные  слова
немесе соотносительные послелоги    деп     ...    алд,  арт,  ...  бой,  іш,  жан,   ...   соң, үст ... ...      Ал   ...  слова қазір тіліміздегі көмекшілерді  біріктіретін
көмекші сөздер   оған   көмекші    ...  де,   ... ... ... көмекші етістіктер де кіреді. Ал көмекші есімдер «служебные имена» деп
аталып жүр.
      Көп  ...  ... мен ... ... ... екі ... бірлікке де қатар айтады.
      В.В.Виноградов   көмекші   сөздер   ... ... ... ... ... ... слов и ... форм трудно сказать что-
либо определенны.   Вероятно  это зависит от того, что в ... и той ... ... ... ... едва уловимые оттенки значения» /40 542-
544/.
      Ғалым   көмекші  есімдер мен шылаулардың тілде ... ... ... алға ...      ...  «О ... ... деген   мақаласында : «Слово может выражать и
единическое    понятие, конкретное, абстрактное  и   ...  идею ... ... предлоги» /41.45/.
      Яғни,   В.В.Виноградов   байланыс,   қатынасты білдіретін
грамматикалық мағынада ... да сөз ... ...                                               34
      ...   де   ағылшын   тілі    туралы    зерттеуінде
предлогтар ағылшын   ...  ... орыс ... ... ... ... де, оның лексикалық дербестігін ұмытпау керек деген ... ...      Бұл   ...     пікірлерден     байқайтынымыз    септіктің
аналитикалық формасын      ...     ...      ...   оны   өзі  ... ...  ... категориясынан ажыратып алу
қажет емес, керісінше, сол сөз табының қосалқы қызметі деп тану керек.
      ...   ...  мен  ... бір-бірімен байланыста, кейде
бірге қаралуының себебі, екеуінде де сөзді ... ... ...      ...   «К ... о ...    деген
мақаласында көмекші   сөздер    ...    ...   ...    ... ... как ...   ...    слова,   в известной мере
могут выполнять функцию морфем, но   и   ...   ...  об ... ... ...  ...    ...   синтетические формы в языке представляют качественно различные
образование » /43 104/.
      Бұл    ...     ...    ...    ...   ... қызметіне     жұмсала    ...    ...    ...  ... ... ...    ...    болса,   көмекші      сөздеріміз –
септеулік пен  көмекші есімдер.
       «В ... ... нет ... ... ... ...   падежом,   стало выражаться при помощи предлогов de, Ei. Не
являються   ли   ...  ... рода ... ... » деп
жазады Б.А.Серебрянников /41.104/.
       Бұл   туралы   ... ... « О ... ... ...  форм »   ... мақаласында француз тіліндегі предлогтардың
септік  категориясын   жасайтынын айта ... ... ... де предлогтар
септік формасына қатысты қаралу керек» деген ойды айтады /7.117/.
           ...   ...   кей ... ... арқылы жасалған
аналитикалық септік   негізгі   септік   ...   ...   ... ...   ол  ... қызметте.  Ол   туралы  Л.Решетова мынадай пікір
айтады: «Если в русском и казахском   ...    ...    ... ... и дополняют значение     падежей,   то   в    ... ... ... В двухпадежной англиском   языке,    ...    ...   ...    ... ...   ...   ... к  другим словам »деп, шылаудың ағылшын тілінде   ...   ... түрі ... айта келе    fly by plane – ... самолетом (тететь не
самолете) деп мысал келтіреді /44.37/.
            ...     ...     ...     ...    ...    мағынасын



                                               ... ... – деп   ...   ...   ...   сөздердің
септік мағынасын берудің аналитикалық бір формасы екенін мойындайды.
           ...   ...   ...  ағылшын тіліндегі септіктің орыс
тіліндегі септіктің  2 ... ... ... ...... – на ...      Бұл ... жоғарыда айтқан пікірімізді нақтылай түседі.
          ...   ...  ... ... ... ... ... тіліндегі   ескі, көне  заманғы септік жасаушы ... ... ... орыс ...     ол    ...    ...    ...   форма екенін айтады /44.39/.
           Біз     ...        ...    ...    есімдер   мен
септеуліктердің аналитикалық    форма    жасаушы   ...    ...  ... ... бар.
          ...     ...      ...     конструкции»
 деген мақаласында    «Служебные   слова   по   ...    ... ...    ...   но   ...   от   них    ...  ... самостоятельного    слово   (отдельностью, самостоятельным
оформлением). Они   могут   конкурировать  с ... ... ... и ...   их   как   ...   ...   и ... выражения грамматических значении»/45.4/.
            Бұл    ...    ...   ... есімдердің (бұған қазақ
тіліндегі септеулік шылаулар    да    ... ... ... ... ... ...    екенін,   тек
айырмашылығы көмекші сөздердің бөлек жазылуы дегендігін айтады.
            ...    тіл   ...     ...   ...   ...   тілі
синтаксисінің қысқаша курсы» еңбегінде сөйлемдегі сөздердің басын қосудың
ерекше орны бар    ...    ...    ...   деп   ... оның ... демеуліктер   деп  ат беріп септеуліктер мен көмекші
есімдерді келтіргендігін білеміз /28.42-43/.




                                 2,1 ... ...      ... ...    ...    ...   аналитикалық   септік
жасаушы элементтерге септеулік шылаулар мен көмекші есімдер жатады екен.
           ...   ...   ...     ...    ...    ... ... басқа салыстырмалы  түрде   басқа тілдердегі септеуліктердің септік
категориясын-дағы  орны мен қатысын қарастыру қажет. Себебі, ... ...    ...    ... ... ... да, анық ... қатысы басқа тілдермен қатынаста зерттелді.


                                              35
          ... ... ... ... ... зертеліп жүр.
Септіктердің предлог   арқылы    берілуін – ...  ... ... ... ...   ......   болса, падеж   септік, демек
 бұл    септеулік арқылы берілген септік категориясы.
           ...   тіл   ...    ...    ... ... жағдайда    септік    орнына    жұмсала  алу ... ... да, ... ...   ...   ...   ...   зерттеген ешкім болған
жоқ. Бірақ өзге тілдердегі   материалдармен   ...   ... ... ... ...   ...    ...   –
падежный      конструкция немецкого  языка»,Г. Демесинованың «Англиские
предлоги ... ...  в  ... и русском», Перегудинаның
«Варианты беспредложно и предложно падежных форм текстах» т.б. айтуға
болады.
            Олай  ... ... ... ... ... ... ...    қазақ   тілінде    кездесетін    болса, мұндай
конструкцияларды септеулік деп ... неге біз ...            ... Демесинова өз диссертациялы жұмысында
                                       Standing at his – ... ... ...                                       to the sea – ... ...  /1.109/
      ... ... келтіреді.
           Демек     ағылшын       ...     ...    ...   бар   бұл ... қазақ    тіліндегі    септіктің
аналитикалық  ... ... ... ...           ... түркітануда септік жалғауларымен байланыста дамығанын
білеміз.   Түркі    ...   ...    ...    бірі  ... кей ...     ...     ...   аффикс»   деп    ...  ... ... ... ... ... болатынбыз.
           ...     -ша, -ше, -дай, -дей  ...   ...   ... бір ... ... жұрнақтарын шылау деп санайды.
          ...   ...   ...  ... ... ... ... болу
керек деген принципті  ұстанбайды. Синтетикалық байланыстағы аффиксті де
шылау деп ... ...           Осы    ...        бастап      көмекші       ...   ... ...           ... ... ...              А) ... қажет етпейтін
              Б) ... ... ... етуші
              В) ... ... ... ...      деп,    ...     қатар,    «шылау»    ...  ол да ... ... жалғауларын   жатқызады.   Ол бұл ... орыс ... ... зерттегеп,    «ден»   шығыс   септігі      ......                                              36
от    ... ...   ал   «де»   жатыс    септігі ...  ... ... ... ... ... ...            ...   әр   ... ... мен септіктерді зерттеуде
оларды бір-бірімен   шатастыру   болғанын    білеміз.   ...   ... ... ... септік жалғауларының функциялық қасиеті
мен грамматикалық мағыналарының бірдей немесе ұқсас ...            ... ... ... айналу процессі де бар.
           Якут   ...   ...   ... мен шылауларды зерттеген
А.Е.Петров өздеріндегі  бирлә  шылауының көмектес септікке айналғанын
айтады /48.16/. бұл ... ... ... де байланысты айтуға болады.
           Тіліміздегі   ...   ...   ...   ...  ... ... септігінің   өзі  де  тең   дәрежеде   белгілі   бір  ... ... ...                  Мен үйге ... ...                  Мен үйге ... ... ...      Сөйлем   ...    да,    ...   ... ... ...    ...    жоқ.    Бірі    ...    тәсіл
де,   бірі  синтетика – аналитикалық тәсіл (тұлғасы жалғау арқылы да,
тіркесу арқылы да жасалған).
            Осы    ...    ...   ...  ... ... и ...    ...   в    якутском      языке,  в
результате которого появились   ...   ...     иhин,   ...   ... ... ... ( кэннә) » /48.17/.
            ...    ...     якут     ...     жатыс    септігі,
көмектес  септігінің жалғауынан,  олардың   орнына   ... ... ... Олай ... ... шылау мен септік арасындағы
эквиваленттілікті таниды.
           ...   ...   ...   ...   ...   тілдік
элемент ретінде мыналарды көрсетуге болады:


      1. Үшін септеулігі.
           ...    ...    ...    ...   в научном
освещений» деген   ...   ... ...  ...  в ... ... ...    существительных»   деп   септеулiктердiң    септiк
    жалғауымен ...    ...    ...   да,   ...  ... ... мне это – ... для меня это. Осындай  жүйеде «для»
предлогының ... ... ... ...  бар ... мойындайды
/49.81  /.
             «Для» ...   ...   ... де баламасы бар. Ол-үшін
септеулігі. Осыған   қарап   үшін  ... де ... ... ... ... ... болады.
             ... ... ... ... ... мен үшін ... ... берші
             Демек, «үшін» септеулігі барыс септігін ... ... ... ... қызмет атқара алады.


                                                 37
      ...   ...  или   ...   падеж)
септік нольдік   формадағы   зат есімге өчен шылауының тіркесуі арқылы
жасалады. Мысалы:   Батырлығы   өчен   ...   ...  ... Дан  ... ... ... ...            ...     ...     ...    ... ... ...  септеулік  шылаулар   тікелей қатысты екенін айта келіп,
саған – сен үшін ... ... ... ...         Бұл   пікірмен   келіспеуге  ... ... мына өлең ... ...                   Екі көз не үшін ...                   ... көру ...                    Екі қол  не үшін ...                    Елге ... беру ...                    Екі ... не үшін керек,
                    Ақыл – ... ... ...      Осы өлең жолдарындағы «не үшін» тіркесін «неге?» деп алып, ... ... ...   ...   деп   ...   ...   те   ... мазмұнынан айырылмайды.   Демек,   «үшін»   септеулігі   барыс
септігінің  -ға формасын ...   ...   ...   ...   ...   ...  ... тұр. Ендеше  «үшін»  септеулігінің барыс септігін
жасаушы тілдік тұлға, аналити-калық форманы жасаушы элемент екендігімен
келіспеуге болмайды.
            Бұл ... ... түсу үшін тағы ... зерттеуге
сүйенемін.
            Кенжебаева     көмекші    ...  ... ... ...   былай   деп     ... ... ... ... үшін ...   на   ...   ...   или
посвящение  и  отвечает на вопросы  кiмге? неге? кому? чему? то оно
является косвенным дополнением (Баласы үшін ... қияр бар ... ...             Бұл   ...    ...   «үшін»    септеулігіне   қарамастан,
сұрақты  барыс септіктің    ... ...    ...  ... Бұдан шығатын
қорытынды «үшін» аналитикалық   септік   түрі   ...  ... ... ... сұрағына жауап бере алады. Демек, екеуі тұлғалас, олай
болса, екеуі де септік категориясы құрамында қарастырылу керек.
            ...    ...    тағы   бір  ...  ... ... зерттеген Н.П.Дыренковада да бар.
            «үчун – ради, для. ... ...  они ... ... ...   различные  пространственные отношение и занимают место после
имени . Но они    отличаются   от   ...   тем,  что   не  ... ... с которым сочетаются одно слова. Послелоги не всегда ... ... и, как ... ... отдельные ударение» /56.323/, - деп
жазады.
           ...  бұл   ...  бұл ... «Септеуліктердің сөйлем
ішіндегі әр түрлі  байланыстарды   білдіреді», - ...   ...   ...                                        ... ...   ...   тек  ... заңына
бағынбайтыны ғана», - деп   есептейді.  Олай   болса   Н.П.Дыренкова  да
септік пен септеуліктің тұлғаластығын ...           ... ... тілі бойынша жасалған алғашқы зерттеулердің өзінде
«үшін »  септеулігінің септік жалғауына ... ...           ...  ...  көне ... ... да кездеседі. Мысалы:
Тәңірі білік бергенү үчун, қағанды өзүм әбден қыстым.
          Демек,   ...   ...   ... ... ... көне ... тілінің өзінде қолданылған.


      ... атау ... ... ... ...          Ф.А.Ганиев   бұл   ... ... ... ... ... септігі сияқты дегенді айтады /17.78/.
            Бұны   қате   ...   деп   ... ...   ... ... бәрі дұрыс, оны сол қалпында қабылдау керек деген пікір тумау
 керек.
            Біз ... түп ... есім ... ... ... болатынбыз.
            Түсіндірме    ...   ......  ...   деп
    ... ...    Тілімізде    қимыл    ...   бір ... ... орындалуын тілімізде көмектес септік атқарады. Демек, арқылы
 ... ... ... ... ... ... бола ...             Мысалы:   Көлденең құлаған ағаш ... тау ... қол ... өтіп бара    ...    қыз    бен    ...  пе?    ...     ... ағаш       арқылы ......   деп     ...    ...   Сол
 ...  қуыс ... өту – ... өту, баспалдақ арқылы жету –
 баспалдақпен жету.
             ...    ...   орыс    ...  через   послелогына
 сәйкес келіп, ... өту ... ...                       ... ...... ...       Екі тілде де мәселеге белгілі бір нәрсенің қатыстылығын көрсетеді.
             ...  ...   де   ... ... аналитикалық
 формасы ретінде     қызмет     ...     ...    ... ...      ... жүру – ... ... жүру.


       3.Сайын –
       септеулігі     ...      ...    ...   ... оның ... ... және ... үлесті түрде түгелгендігін білдіреді
 /25.80/.
            ...    ...     ...    ...  ... септігі
 мен жатыс септігінің   білдіретіні    белгілі.    Бірақ   ... ...   ... ...   ...   емес, нақты сол кездегі
 уақытты және оның бір рет емес ... рет ... ... бар.
            Кононов   өзбек    тілі  ... ... ... ... мен ... ...    байланысты   ғана   ...   қана   ... ...                                                      39
 ... ...   ...   сонымен   қатар
 септік білдіре алмайтын грамматикалық ... ... ... ...            Олай   ...    ...     ... – тек   ...    ... ...   оның  әр ... болу мүмкіндігін көрсетеді. Яғни жатыс септігін
 толықтырады немесе нақтылайды.
        ...  ... ... ... ... ... тұратын
                 ... ...     ... әйел ... ...       ... ... оған әр жексенбіде келуі.
             Яғни ... ... ... септігінің аналитикалық түрін
 жасайтын тілдік бірлік


       ... ... ... ...  ...              Бұны     ...      ...    8   ...   ... ... Ф.А.Ганиев «Изьяснительный   падеж»    деп       атайды.
 Ғалым       бұл          ... ... - ... кім, не ... ... ... ...           Қазақ тілінде де дәл осы мағынада ... ...          ...  ...   ... туралы әңгіме концерт теледидар
 арқылы екі мәрте көрсетеді.
          ...   ...   «не ... ... сұраққа, «өмірді, заманда,
 Айгүлді, махабатты   айтты»   немесе    ...  ...  өмір   ... ...   туралы, махаббат  жайында  айтты»  деп жауап беруімізге болады.
 Осыған қарағанда бұл   ...   ...   ... ... ... ... алу ... бар тілдік бірліктер деп айтуымызға болады.


       5.Бойы септеулігі атау септігімен ... де, ... ... сөздерге
 тіркесіп, жатыс септігінің орнына жұмсалып, оның аналитикалық түрін
 жасайды.
       Мысалы: ... он жыл бойы ... ... ... ... бір ... бірге өскен құрбылар еді.
       Он жыл бойы – он ... ... ... ...        Яғни «бойы»  септеулігі жатыс ... ... ... жасайтын
 тілдік бірлік.


       6.Барыс септеулігімен ... ... ...             Біз  ...   ...  ... ...    -ғару, -геру көне
 кезеңдегі барыс септік ... ... ... ...       ...   Молгаждаров    Қасиет    «Көне   түркі  тіліндегі шылау
 сөздердің
                ...... ... деген диссертациялық
 жұмысында:






                                           40
                         ... – бері ...                         ... – үйге ...                         ...... ...       ... ... келтіре отырып, мынадай пікір айтады:
             «Септеуліктер   ...    ...   ... ...     Кей ...   мен  септік арасында абстрактілі
 мағыналардың ортақтылығы болады.   Мысалы:    барыс      ... -ға,     -ге    ...       мен              ...      ...   бағыт – бағдар   синтеикасының  болуы» /51.107/.
       Демек,   ...   бұл    ...    ...   ...   мен   ...  ... грамматикалық бағыттық мағына беретінін алға тартады.
       ...  ... ... септеулігін «дательный - направления» -
 бағыттық барыс септігі деп атайды.
       ...   ...   ...  ... ... ... аналитикалық
 түрін жасаушы тілдік элемент ретінде қызмет етеді.
       ...   ...   ...  ... ... де, сол ... түн ортасы қайтып
 оралдым. (М.Мағауин «Өмір жолы» 125 бет)
       ...   тіл      ...   ... ... -ғару//-геру
  тағы   сол сияқты  түркі тіліндегі дыбысталуы әр алуан формалардан
 қазіргі күнде  -ға, -ге, -қа, -ке   ...   ... ... ... Ал,
 оның негізі қарай септеулігі де  тілде  септік жалғауымен баламалы түрде
 ... ... ... шығу ...     бір  ...    ...    септік
 формасы   мен  ... ... бір ...  ...  ұқсас
 бола тұра, тілде бөлек өмір сүруі мүмкін емес.


       ... ... ... таяу ...             ...   әрі   ...   әрі   ... жатыс септігін және
 барыс септігін жасаушы септеулі-тілдік элемент болып табылады.
            ... ... ... ... ... ... ...            ...    және   ...    ... ... ... ... септігі  ретінде  қарастырамыз. Ал, бағыттық мағынаны
 беруіне ... ... ... ... тілдік элемент ретінде қарастырамыз.
       Мысалы: 1.Таяу уақытта келе қоймас
                       ... ... алып ... ...       ...   ... таяу бұл жерде аз, жақын деген мағынадағы
 лексикалық мағынасы   толық     сөз.    Ал ... ... ... ... ... бағыттық, мекендік грамматикалық мағынада қолданылып тұр.
              ...  ...... – жуық – таяу  ... ... жатыс септігінің      аналитикалық     формасын      ...      ...       ... ...                                           41
       ... ... ... мезгілдік – мекендік қатынастарды білдіріп
 барыс септігінің    мағынасын    толықтырып,   барыс ... бере ... ... ... береді.
       Мысалы:  үйге жүгіру
                         үйге ... ...       ...    үйгеде  де,   үйге   ...   де  ... ... ... ...   ...   ...   формада  шектік, нақтылық
 мағынаның бар екенін байқаймыз.
             ...  бұл ... ... аналитикалық түрін жасайтын тілдік
 бірлік.


       9.Бері септеулігі.
            Ол   ...    ...   ...  ... ... ... түрін жасайды.
       Мысалы:   Манадан   бері   тұнжырап   ...   ...   ... ...                                     ... ... ...            Шығыс  септігі  мезгілдің  басталғандығын көрсетсе, «бері»
 ... ... ... септігіне лексикалық мағына үстемейді.
           ... бері ...  мен  ... тұнжырау арасындағы мағынада
 бәлендей айырмашылық жоқ.
           ...   ...   ...   шығыс септігінің аналитикалық
 түрі ретінде көрсетуімізге болады.
            ...   ...   ...  ... соң шылаулары да септік
 жалғаулары секілді   өзі    ...   ...   ...  ... ... ... ... қатынастарды білдіреді.


       10.Көмектес  ...  ...   ... ... ... ... септеуліктері аналитикалық септік жасаушы тілдік элемент ретінде.
            ...   ...   ...   ...   ...    ...    түп - төркіні екені   толассыз   мәселе.   Грамматикалық   ...  да    ... ...       ... Айгүлмен келдім
                        ...  ... ...      Сонымен   қатар   бірге   ...  ... ... ...  -мен,
-бен тұлғасы жоқ, ондай қызметті бірге-билан септеулігі атқарады.
      ... киз ...... ... ... ...                      ... ...... /   /
          ...   ...       ...    в     языке
древнетюкских памятников»   деген  еңбегінде былай деп жазады: ... ... ...    орудные    отношение   выражаются
преимущественно посредством развивающиеся  ...    ... в ... ... ... ...   связывает   имя   с     ...                                                  ...  ...... в отличие от    одинокого     союза    ...      ...     ...    в ...   ... ... вспомогательного падежа - көмектес септiк» /  52.50/.
           ... ... ... көмектестік,            мағынаны беретін
көмектес септігі де,   «бірге »    ...   де   ... ... ... та, аналитикалық та түрі бар.
           Н.Петров    ...   ...    ...   ...  бұл ... – бірге   септеулігі   туралы   ...  ... ... ...   ...   из  ... ... слов легко
доказуемо. Отдельные частицы  а  так же послелоги в одних тюркских ... ... а в ...  еще ... еще служебными словами.
Например, слова «берлан» выступающи  во  многих языках как ... ... и ... ... ... аффиксом творительного падежа» /48.190/.
              Бұдан   біз    ...   ... мен  - мен ... ... ... , ...   септігі  жасаушы   бірі – синтетикалық
септік жасаушы тілдік элемент екенін түсінеміз.
             Тағы  бір ...   ...  ... ... ... ... оның үстеу ретінде де жұмсалуы.
             Біз  ...  ... ... ... ... сөз
еткенде, оның лексикалық сөздің грамматикалануынан туған деген болатынбыз.
            Сол   ...   ...    ...   ...  ... ... ... деген сөздер   бар.   Олар   да   көмектес   ...   ...    ... ... ... ...      ... 1. Пособа қасындағы күйеу жолдас жігіт-желеңмен (бірге) қайын

                                               ... ... ...           ... ... ...    ...    бірге    септеулігімен
синонимдес   түрде көмектес септіктің аналитикалық түрін жасайды.




                             2.2  ...    ...           ... ... есімдерді мекендік, мезгілдік мағыналарды
білдіретін тіл білімінде айтылып жүр.
           ...    ...   тілі   ... ... ... үстінде, астында;   шығыс   септікке   астынан,  үстінен, ал
бағыттық септікке ... ... ... ... ... септік деп отырғаны жатыс   септігі, бағыттық   дегені
барыс   септігі   болса, бұл үш ... де ... ...  мағыналарды   білдіре  алу қабілеті бар. Себебі, ...   ...   ...   ...  ... ... ... деп
таниды /17/.
            Құмық   ...  ... ... ... ...                                            ... ... барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктердің орнына
жұмсалатын-дығын   айтады.     Егер – деп    ...   ...... ... ...      атқарса,    ол    ...    ...   ...     ... ... ...           Тілде  көмекші   есімдердің  өз  ... ... зат ... ...   қатар    абстракциялы    қызмет,   яғни   сөйлемде
   әр ... ... ... ... ...           Бұл  жөнінде  «Көмекші сөздер» атты ... ... ... ...   ...   ...  басына  шықты, үйдің айналасына гүл екті
дегенде, басы, айналасы   көмекші  ... ... олар ілік ... ... ... мағынасын нақтылап тұрған жоқ» /56.46/.
            ...    ...    ...    ...    өзі  ... оның ең
биік жері – басы. Шынында   да   көмекші   есімдер   ілік септігінде,
шылауында тұрса ... ...   ...   ...   ... бола алады
деген пікірден аулақ болу керек.
            Ал  енді    ... Қ.   ...  ... ...   атты   ...    « ... іші,  үйдің ішінің,
 үйдің ішін,  үйдің ішінде, үйдің ішінен, үйдің ... ... ... сөз – үй, ... ...  сөз   іші. ...  көмекші есім мен одан
кейінгі септік жалғау негізгі үй деген сөзге қандай мағына қосқанын
айқындау керек, олардың ешқайсысы да   оны   ...   сөз   ...   жоқ.   Олай  ... іші көмекші есім де, септік  жалғау да
грамматикалық мақсатта қолданылған. Тек олардың бірі – көмекші сөз де, ... ... ... деп ...           Бұл ... де ... ... есімді аналитикалық септік жасаушы
формат ретінде таниды.
           Бұл   ...    ...    ...  ...   ... ілік ... – Изафетті   тіркесін   аналитикалық    септік   ...   ... ...  Ол  үшін  екі тілдік ... ... ... алу ...           ...  ... ... сүрту мен столдың бетін сүрту бір емес.
      Адамның   беті   оның  ... бір ... ... ... ... ал ... бетін сүрту мен столды сүрту мағыналас.
           ... ...  зат есім ... ... ... ... тілдік бірлік.
           Бұл   ...   ...   ...   әрі   ...   ... айтқан:
«Көмекші есімдер   деп   өздеріне   тән   лексикалық   ...   ... ... ...   сақталып,   я   дәстүрлі ... ... ... ... қабілеті  кейде  жеке  дара  мүше  ретінде,  ... мүше ... ...  ...  ... ... ... зат есімдер ше түрленіп отыратын жәрдемші сөздерді
айтамыз» /29.202/.
           ...   ...    ... дара ...   ...   аналитикалық
тілдік

                                                       ... ... ... байланыстырушылық грамматикалық қызметі.
           ...   ...   тілі   ...   кей   ... ...   есімдерді   шылаулардың   демеулік   бөліміне
жатқызады. Шылау деуінің  өзінде  ...  ...  ... ... ... ... ... болады.
           Бұл      жайында    ...   ...    ...   ...    ... мақаласында    көмекші    ... аст, үст, алд, арт, ... сырт ... көрсете   келіп,   оның – көмекші   есімдерден
лексикалық   ... ... ... ...  ... алға ... байланыстыру-шылық мағынасын жоғары қояды.
           ... ... ... ... ... Е.Мергенбаев
жақсы жазған.
           Ол   ... ... аст, үст, алд, арт, қас, жан, ... ... іш, бет, түс   ...   ...   жатқызады  да, оларды  заттық
құбылыстың уақыт, орын, мекен қатыстарын беретіндігін айтады /39.146/.
            ... ... ... ... атты  ...   авторефератында     « К вопросу  о  ...   ...   ... ...  ...  ... грамматикалық  сипатына
байланысты, әрі сөз  бен   сөзді  байланыстыру    қабілетіне   байланысты
шылаулармен ... ... ... /54.7/.
            ... ...   бұл   жерде   ...  ... сөз  бен   ... ... ... ... ... таниды.
           «Көмекші   ...   ...   ... ... ... ... ... олардың   мекендік   мағыналары   септікке    жақын»
/164/,- деп жазады Н.Оралбаева өз ...           ...   ...   сөйлемдегі  синтаксистік  қатынастарды
көрсететіні туралы А.Н.Кононов , Ф.А.Ганиев , И.И.Мещанинов  та айтады.
            ...   ...   ...  ...  ...  болғанда,
септіктің синтетикалық  түрі қолданылады да, септіктің мекендік мағынасын
көрсетуде көмекші есім тіркеседі де, септіктің аналитикалық ...           ...  ... ... ... көмекші есімдерді
мағыналық 4 топқа бөледі:


   1. ... бір ... ... ... ... ... түбі
   2. Мекендік ұғымы заттың әр ... ... ... алд, арт, ...                                                 бет, бой
   3. ... ... аралық қатынасы: орта, ара
   4. Кей   ...   ...   ... ... ... ... іші, сөздің
      басы        ...                                               45
      Біз   ...  ...  ... ... ... жасаушы
элемент ретінде бірнеше түрге бөліп көрсетеміз.
           ...  ...  ...  ...  ... де ... яғни   негізгі   сөзге    алдымен  ...   ...   ...      септіктің аналитикалық формасы көріне алатынымен ерекшеленеді.
           ...   есім   ...   ...  ... ... ... барлық
септікте де мекендік мағынасынан айырылмайды.
           ...   ...   ...   жасаушы   көмекші есімдер –
тілдік бірліктер   мыналар:  ...  ...  ...  аяғы, іші, ортасы, сырты,
жаны, қасы,
                                                         ... ... ...           Үсті   ...    жағы    ...   ...  жағы мағынасынан
шыққан бұл сөздер   басқа  тілдердегі    предложно   ... ... ... ... ... жасаушы тілдік бірлік
қатарына жатады.
           Абдуалиев Т. ...  ...  ...  ...  ... их ... в ... » атты диссертациялық жұмысында:


                               Ich zershlug das Ei am Tisch –
                               Мен ... ... ... ...                               Я ... яицо об ...      деп келтіреді ...      Яғни ... ... am Tisch – ... ... балама ретінде
үстел үстіне деген мысалмен келтіреді.
           Шын   ...   ...   ...  ... мен ... ... ...  мағыналарында пәлендей айырмашылық жоқ; екеуі де
барыс септігінің   мекендік    мағынасы, өзгерген  тек  ... ... ... ... мекендік мағынаны үстелдің қай жеріне деген мазмұнда нақтылап
тұр.
           ... ... ... мынадай мысал келтіруге болады:


                       1. ...  ...  ...  ...    ...   ... ... көйлектерін   төгілте, тізе бере жайғасқан.
(М.Мағауин «Өмір жыры» 145 бет)


                     2. ...   сол  ... ... жатқан той үстінде осы
   әнді естіп, өзінің ... ...                                                     48
      Бұл екі  ... да ... ... ... синтетикалық септіктің
аналитикалық формасы екені түсінікті. Бұны орыс тілінде «в» предлогы
атқарады.


             Аст – ... ... бір ... ... ... ... ол ондай мағынаны бермейді.


                      ... біз сен ... ... ... ... ...                       ... күні үйлендік емес пе?

                                        ...      ...  ...  ...  ... ... ... емес, жаңбыр жауған
кездегі  мезгілдік  мағына.  Сондықтан  да  ол  жатыс септігінің
аналитикалық түрін ... ... ... ... ...            Іші.  ...   көбінің  назар  аударып, ... ... ... да осы аналитикалық септік жасаушы элемент
айналасында.


           ...  аузы  ашық  ...  ... ... ...      төрт   бүктеулі қағазды алып шықты. (М.Мағауин)


       ...   ...   ...   ...   киіз  үй   ...   күмбірлеп
шыққан  домбыра үні ғана естіледі.  (М.Мағауин)


       ... кісі ... ... қыс ... түн ... ... екі рет ...   конверт   ішіндегі,  киіз  үй   ішінен,     қыс   ... ...   ...   киіз  ...  қыста  сияқты
баламалы септіктердің формасының бөлек түрі екені түсінікті.
      Грамматикалық      ...    ...    ...    есімдердің
   бәрі аналитикалық септік ... ... ...      ...  ...  қасы   ол   ...   ...  мекендік   септік емес,
нақтылы мекендік   мән   береді.  Сонда  болды мен соның қасында ... түсу мен ауыл ... түсу ...  аналитикалық септік
жасаушы тілдік бірліктер деп айта алмаймыз.
        ...   ...  ...   ...  ... ... үсті –
пештің үсті,  іші – қораның   іші   ...   ...   ғана   ... сөйлем ішінде  қызметіне байланысты басқа көмекші ... ... ... қызметін   атқара   алуы   мүмкін.   Біздің
мақсатымыз   ...  ... ... аналитикалық септік жасаушы тілдік
бірлік
ретінде тану емес, оның кейбір түрінің ғана септіктің аналитикалық түрін
жасау мүмкіндігін ашу.


                                                 49


                                        ...      ... ... ... ... септеуліктер мен көмекші
есімдердің қатысы, олардың қазақ тіл білімінде аналитикалық септік жасаушы
тілдік элементтер ретінде қызмет атқаруы синтетикалық тілдер грамматикасы
үшін ... ... ... ... ... ... кейбіреулерінде
аналитикалық септік түрі анықталса да, қазақ тіл біліміндегі ... түрі әлі ... тың ... Осы ... дейін
аналитикалық септік бар ма, жоқ па деген мәселенің өзі анықталып, бір жолға
қойылған жоқ.
      ХХ ... ... ... ... ... ... септік
туралы шетел ғалымдары Ч. Ониоз, М. Дойчбан, Д. Керм зерттеп, аналитикалық
септік ұғымын ...      ... ... ... әр ... ... анықтауда 1963
және 1965 жылы шыққан  « Аналитический конструкций в языках различных типов
» атты ... ... зор.
      Бұл ... В. М. ... ... ... тән ... тырысса, Н. М. Александров септік категориясы мен септеулікті
тіркестер мағыналарының ұқсастығын алға тартады.             И. С. ... ... ... ... ... берілуін сөз етіп, П. П. Скорик
аналитикалық формалы сөзөзгерім жүйесінде септіктің аналитикалық түрін
көрсетеді.
      Септіктің аналитикалық формаға ... ... ... да ... қалған жоқ.Аналитикалық септік деп атамаса да, А.
М. Щербак септіктерді саралағанда олардың септеуліктер арқылы жасалуын да
қосады, ал ... ... ... ... және ... ... арқылы
жасалған тіркестерді аналитикалық септік ретінде көрсетілуі түркі тілдес
басқа тілдерде аналитикалық септікті зерттеуіне негіз болды.
      ... тіл ... А. ... септеуліктердің аффикстерге тән
қызмет ететін айтты. Қазақ тіл білімінде аналитикалық септік туралы
Н. ... М. ... Ф. ... ... М. ... ... ... сөз болып жүр.
      Ең алдымен, біз аналитикалық септік ретінде ... ... ... ... үшін ... ... ... септік жасаушы тілдік элементтер игере алу керек.
      Біз ... ... ... ... ... мағыналарын
көрсете аламыз.
      1. ...      2. ...      3. ...      4. ...      5. Құралдық
      6. ...      7. ... т.б.
                                  50
      ... ... ... ... де ... алады. Демек,
көмекші есімдер мен септеуліктерді септіктің аналитикалық түрі деп айтуға
толық негіз бар.
      Аналитикалық септік ... ... ...         1.  ... ...         2.  Көмекші есімдер – ...      ... ... ... ... үшін, арқылы, дейін, шейін,
қарай, таман, арқасында, бері, гөрі, бірге, ... т.б. ...      Ал, ... ... келетін болсақ, аналитикалық септік ретінде
көбінесе іші, үсті, беті ... ... ...      Жалпы, аналитикалық септіктің табиғатына тән ... ... ...         1.  ... ... ... ... жауап бере
алады.
         2.  Есім мен етістік арасында ... ... ...         3.  ... ... бар. ( ... ... арқылы
септеулігі үнемі атау септігімен, бірге көмектес септігімен, көмекші
есімдер міндетті түрде ілік ... ...  )
         4.  ... ... ... ... септіктермен
байланыста дамыған. ( мен/бен – бірге, ға/ге – ... )
         5.  ... ... ... ... ... ретінде көмекші
есімдер мен септеуліктер қатынасады.










































                                        51
                       ... ... ...      1.  ...  Г.  ... ... пространственного значение и
их соответствие в казахском языке. Канд. дис. Алматы 2003
      2.  ... Б. А « ... ... ... учет ... языка предназначенность описания языков мира »  Москва. Наука
1976 г.
      3.  Д. ... ... в ... ... ... ... г.
      4.  Ч. ... « Дело о падеже » перевод  Е. Н. ...... ... ... ... 1978 г.  10 том
      5.  П. С. ...  Морфологическая классификация языков.
Издательство Московского Университета, 1954.
      6.  В. М. Жирмунский. Об аналитических ...... в ... ... ... ... М-Л 1965 г.
      7.  Н. М. Александров « О ... ... и ... ... в ... ... типов. »  Наука  М. Л.
1965 г.
      8.  О. П. ...  О ... ... конструкция и аналитический
строй речи – Аналитические конструкции в ... ... ... ... г.
      9.  Н. В. Солнцев, В. Солнцев. Анализ и аналитизм – ... в ... ... ... ... 1963 г.
      10.  Н. Е. ... Два ... развития аналитической
конструкции в венгерском языке – Аналитические ... в ... ... ... 1963 г.
      11.  А. С. ... « О ... ... трансформация
аналитических образований в синтетические – Аналитические конструкции в
языках различных типов. »  Ленинград, 1963 г.
      12.  П. П. ... « ... ... ... ... ... ... в языках различных типов. »  Ленинград  1963 г.

      13.   А.М. ... Бек. ... ... ... языка.
Казан, 1846 г.
      14.  Н. К. Дмитриев. Строй тюркских языков.  ... 1962 г.
      15.  А. М. ... ... по ... ... ... ... 1977 г.
      16.  А. М. Щербак. Очерки по сравнительной ... ... ... 1987 г.
      17.  Ф. А. ... ... ... ... языка. Казан. 1980 г.

      18.  Г. И. Дойнзе. Послелоги – грамматика хакасского языка. Москва,
1975 г.


                                              52
      19.  В. А. ... Н. З. ... ... ... ...  ... 1986 г.
      20.  О. Н. Бётлинг. Служебные ...... ...  1972 г. №
4.
      21.  Н. К. ... « ... ... языка. » М-Л.  1940 г.
      22.  А. Байтурсынов. Тіл тағлымы.  Ана ... 1992 жыл.
      23.  Қ. ... ... Ауыл ... 1937 жыл. №3
      24.  Қ. ... Қазақ тілі жөніндегі зеріттеулер. Алматы. 1966 жыл.
      25.  С. ... ... ... тілі ... қысқаша курсы.
Алматы. 1994 жыл.
      26.  Р. ... ... ... ...  ... 1963 жыл.
      27.  М. Балақаев. Қазақ тіл ... ... ... ...      28.  В. ... Служебные имена и послелоги в казахском языке.
Алма-ата. 1957.
      29.  А. ... ... ... ... ... ... 1974 ...      30.  К. Аханов. Тіл білімі негіздері. Алматы. 2002 жыл.
      31.  Ф. ... ... и ... в ... ... ... дис. ... 1964г.
      32.  Н. Оралбаева. Аналитическая форма ... в ... ... ... дис. 1971г.
      33.  А. ... Н. Оралбаева Қазақ тілінің морфемалар жүйесі.
Алматы, 1986 жылы.
      34.  Ә. ... Тіл ... ... « ... »  1996 жыл.
      35.  ... Т. Қ. ... ... категорияға қатысы ІІ.
Қазақ тілі мен әдебиеті. 2005 ж. № 8
      36.  ... С. ... ... языке. Автор канд. дис. Казан
1990 г.
      37.  Қазақ тілі сөздігі.  2003 жыл.
      38. М. А. ... « ... и ... в ... и исторической
грамматике французского языка – Аналитические конструкции в языках
различных типов. М – Л. Наука 1965 г.
      39.  М. ... ... ... сөз ... ... ... ...      40.  В. В. Виноградов. Русский язык. М–Л. 1947 г.
      41.  В. В. ... « О ... ... – Известия АНСССР отделение
литературы и языка. 1944 г. ІІІ том. Вып. №1
      42.  А. И. ... ... ... ... ... 1959г.
      43.  ... К. ... лексической и грамматической
абстракций. Вопросы грамматического строя.  Москва,  1955 г.
      44.  Л. ... ... ... в ... ... ... ... г.
      45.  В. М. ... ... ...... в языках разных систем. Ленинград. 1963 г.


                                                   53
      46.  Т. ... ...... конструкция немецкого
языка. Канд. дис. 2003 г.
      47.  М. Терентьев. Грамматика турецкая, персидская и ... ... г.
      48.  И. Е. ... Служебные имена и послелоги в якутском языке.
Ленинград 1963 г.
      49.  А. М. ... ... ... в ... освещении. Москва.
Учпедгиз. 1959 г.
      50.  А. Н. Кононов. Грамматика узбекского языка.  М-Л. 1960 г.
      51.  Қ. ... Көне ... ... ... ... ... ... Кан. Дис. 2000 жыл.
      52.  С. ... ... ... в ... ... ... 1969 г.
      53.  А. ... Көмекші есімдер //. Халық мұғалімі. 1948жыл. № 9
      54.  Ғ. ... ... ... в ... ... 1974 г.
      55.  М. Оразов. Көмекші есімдер. І, ІІ том. ... ...                                                    54


                                                     ... « Қазіргі
                                                     ... ... ...                                                     ... ... » ...                                                     ... ...                         ...      ... ... құрлысынан аналитизмнің алатын орнын анықтау үшін
грамматикалық котегориялары бар сөз  ...  ...  ...  ...  ...  ...   Осы  ...   келгенде,
етістіктің аналитикалық формалары зерттелді, ал грамматикалық  ... зат есім мен сын  ...  ...  ...  ...  ... ...      Студент осы  мәселедегі  тың  тақырыпты  зерттеу  объектісі  етіп  ... зат ... ... котегориясына тән аналитикалық форманы  септіктің
эквиваленті  ретінде  дәлелдеуге   тырысқан.   Синтетикалық   септікке   ...  ...  ...  ...  ...   алу   ... ...  қазақ  тіліндегі  көркем  шығармадан  алынған  мысалдармен
дәлелдеген.
      Аналитикалық септіктің ...  тіл  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қана  қоймай,  өзіндік  пікірін   білдіріп,
тұжырымдар ...      ... ... мен ... ... ...  септік  жасаушы
тілдік бірлік ретінде дәлелдеуге талпынған. Өз  ойын  білдіруде  ...  ...  өзге  ...  ...  ...   ...   ... аналитикалық септікке зеріттеу жасаған.
      Осындай жетістіктерін ескере отырып, ... ... «өте ... ...      Пікір білдіруші: филология ғылымдарының кандидаты
                                                            ... Ж.
                                                               ...  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Графиканың қалыптасуы және дамуы28 бет
Әлихан Бөкейханов – публицист4 бет
Қазақ тілін оқыту әдістемесі- Ахмет Байтұрсынов «Жазу-оқу» деген түрі4 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
Ахмет Байтұрсынов шығармаларындағы халықтық идеяның тәрбие берудегі орны18 бет
Қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының маңыздылығы мен оның зерттелу жолы26 бет
Байтұрсынов жазуы және емле ережелерінің тарихы13 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
А. Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонетика саласындағы жаңа бағыттар52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь