ХІХ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстары

МАЗМҰНЫ

Кіріспе

ХІХ ғасырдағы қазақ.қырғыз әдеби байланыстарының зерттелуі ... ... .3.10

Негізгі бөлім

1.тарау. Қазақ.қырғыз халықтарына ортақ «зар заман»
А) Молда Қылыш Шамырқанұлы (1866.1917) ... ... ... ... ... ... ... .11.19
Ә) Албан Асан Барманбекұлы (1866.1916) ... ... ... ... ... ... ... ... ...20.30
Б) Қалығұл Байұлы (1785.1855) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31.35

2.тарау. Қазақ.қырғыз ақындар айтысы
А) Сарбас пен Қалмырзаның жұмбақ айтысы ... ... ... ... ... ... ... ..36.42
Ә) Сүйінбай мен Арыстанбектің айтысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43.50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51.52

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53.54
Кіріспе
ХІХ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстарының зерттелуі
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әдебиеттану ғылымында әдеби байланыстардың алар орны ерекше. Себебі, “Қай халық болмасын өзінің әлеуметтік-қоғамдық даму жолында өзгеден оқшау, томаға-тұйық қалмай, өзге елдермен алуан түрлі байланыс жасайды. Әр қилы экономикалық, саяси, сауда қатынастарына енеді. Тұрмыс, мәдениет, шаруашылықтың әр саласынан тәжірибе алмасады. Халықтың бір-бірінен еңбек, өмір тәжірибесін үйреніп, алмасуы, үлгі, өнеге алуы қай заманнан бар құбылыс. Қоғамдық құрылысы, шаруашылығы ұқсас, іргелес, көршілес, Һәм туысқан елдердің қарым-қатынас, байланысы мүлде күшті болады. Тіпті қырғи қабақ елдердің халықтары арасында да түрлі қатынас, байланыс жүріп жатады” (1,184).
Ал қазақ пен қырғыз халықтарының туыстығы өз алдына. Ежелден еншісі бөлінбеген екі елдің тұрмыс-салты, әдет-ғұрыптары, тіпті талайлы тағдыры да ұқсас.
“Қазақ Алатауы мен Қырғыз Алатауының арасында ежелден жыр көші толастамаған. Таудай тұлғалы Абай мен Манастың, көмекейіне бозторғай ұя салған Тоқтағұл мен Жамбылдың, заманымыздың заңғар биігіне айналған Мұхтар мен Шыңғыстың егіз елдің әдебиетінің көшбастаушылары ғана емес, рухани бауырластықтың дәнекері ретінде де шоқтығы биік тұрады” (2,20).
Диплом жұмысының зерттелу деңгейі. Қазақ-қырғыз халықтарының әдеби, мәдени байланыстары әр кезде, әр түрлі деңгейде сөз болып, көптеген ғалымдардың еңбектеріне арқау болып келеді. Соның ішінде әсіресе, ауыз әдебиеті мен кеңес дәуірі әдебиеті көбірек сөз болып, тәп-тәуір зерттелді. Оны зерттеу тым ерте, әріден, яғни Ш.Уалихановтан басталатынын біз мақтанышпен айта аламыз.
ХІХ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстары, әсіресе екі елге ортақ “зар заман” ақындары шығармашылығын зерттеу кезінде үстемдік құрған солақай саясаттың кесірінен қағажу көріп, кенжелеп дамығаны жасырын емес.
Бұл тақырыпты өткен ғасырдың 70 жылдары А.Мусинов деген азамат арнайы зерттеп, кандидаттық диссертация қорғады. 1974 жылы бұл зерттеу “Ғылым” баспасынан “Қазақ-қырғыз әдеби байланыстары” деген атпен жеке кітап болып басылды да. Ғалымның зерттеу еңбегі кіріспе мен қорытындыдан және негізгі үш тараудан тұрады.
Кіріспеде қазақ-қырғыз әдеби байланыстарының зерттелуі, екі ел әдебиетінің жанрлық ерекшеліктерінің қалыптасуында түркі халықтары мен орыс әдебиетінің алатын орнын, сондай-ақ қазақ-қырғыз әдеби байланыстарын зерттеген Ш.Уалиханов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Қ.Нұрмаханов, Ә.Марғұланның, қырғыз әдебиетшілері Ж.Таштемиров, Б.Керимжанов, М.Богданова, К.Есалиевтердің еңбектері сараланады.
“Екі ел әдебиетінің қайнар бастаулары” (Истоки близости двух литератур) деген І тарауда, зерттеуші Еуропа әдебиеті мен мәдениетінен терең сусындаған Шоқан, Абай сынды ғұламалардың қырғыз жазба әдебиетінің қалыптасуына жасаған игі ықпалын жан-жақты сөз етеді (3,15-48).
Алайда ғалым өзі сөз етіп отырған ХІХ ғасыр әдебиетіне қатысты осы тарауда екі елге ортақ зар заман ақындарының шығармашылығына тоқталмайды. Тек көптеген өлеңдерін Абай, Ыбырай поэзиясының әсерімен жазған, әсіресе, И.А. Крылов мысалдарын аударуда Абайды өзіне ұстаз тұтқан Тоғалақ Молда (Байымбет Абдырахманов) шығармашылығы ғана жан-жақты сөз болады.
Ал, “әр түрлі формалық байланыстар” (многообразие форм взаймосвязи) деген екінші тарауда зерттеуші ауыз әдебиетінің түрлерін, олардың даму ерекшеліктері мен ұқсастықтарын айта келіп, “революцияға дейінгі қазақ-қырғыз әдебиетінде Қазақстан мен Қырғызстанның Россияға қосылуын “ақырзаманның” белгісі ретінде қабылдап, өлеңдер шығарған Шортанбай, Дулат, қырғыздың Қалығұл, Арыстанбек сынды кертартпа, буржуазиялық ағымдағы ақындары болды” деп жалпылама атап өтеді. (3,56)
Әрине, қай әдебиетшінің де өзі өмір сүрген қоғамның ықпалында болатындығын ескерсек, зерттеушінің сол ақындардың шығармашылығының әділ бағасын бермегендігі емес, бере алмауының өзіндік себептері бар сияқты.
Біріншіден, ғалым ағамыз ХІХ ғасыр әдебиетін, соның ішінде “зар заман” поэзиясы өкілдерін зерттеуді арнайы мақсат етіп қоймаған.
Екіншіден, Дулат, Мұрат, Шортанбай немесе қырғыздың Қалығұл, Арыстанбек, Молда Қылыш, Нұрмолда, Алдаш молда т.б. сынды “кертартпа-реакцияшыл” деп танылған ақындар шығармашылығын сөз етіп, пікір білдіру, әсіресақ ол заманда өзіңе-өзің үкім шығарумен бірдей екені айтпаса да түсінікті еді.
“Зар заман” позиясының өкілдері 50 жылдарға дейін біршама зерттеліп, орта мектептің бағдарламаларында оқытылғаны белгілі. Мысалы, “1940 жылы С.Мұқановтың құрастыруымен 8-сыныпқа арналған хрестоматия-оқулықта халық әдебиетінің ірі классиктері деп Дулат, Мұрат, Сүйінбай, Шортанбай, Шернияз, Махамбет, Досқожа аталды” (4). Одан басқа да еңбектерде, мысалы 1931 жылы С.Сейфуллин құрастырған “Қазақтың ескі әдебиет нұсқаларында”, 1933 жылғы М.Әуезов, М.Жолдыбаев, Ә.Қоңыратбаевтар жариялаған “ХІХ-ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті” деген кітапта, С.Мұқановтың 1942 жылы басылған “Қазақтың ХVІІІ-ХХ ғасырлардағы әдебиетінің очерктері” деген оқу құралында, Қ.Жұмалиевтің құрастыруымен 1943 жылы басылған 8-сыныпқа арналған әдебиет оқулығында Дулат, Мұрат, Шортанбай т.б. зар заман ақындарына біршама орын берілген болатын.
1. Ақмұқанова Б. “Әдеби байланысты зерттелуі” кітапта: Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы: “Ғылым”, 1976.
2. Омарұлы Б. Бұғауға бағынбаған жырлар. Алматы: “Ана тілі”, 1998.
3. Мусинов А. Казахско-киргизские литературные связы. Алма-Ата: “Наука”, 1974.
4. Садырбайұлы С. Шортанбайдың ақындығы. //Қазақ әдебиеті, 1992, 4-қыркүйек.
5. ҚКП Орталық Комитетінің 1957 жылы 4 июль күнгі “Қазақ халқының әдеби-поэзиялық және музыка зерттеудің, сын тұрғысынан қалай пайдаланудың жайы және оларды жақсарту шаралары туралы” қаулысы. //Қазақ әдебиеті, 1957, 26 шілде.
6. Әдеби мұра және оны зерттеу. Алматы, 1961.
7. Әдебиет пен өнер мәселелері бойынша 30-40-шы жылдар кезеңі мен 50-ші жылдар басында қабылдаған қаулыларды зерттеу жөніндегі ҚКП Орталық Комитеті комиссиясының қорытындысы. //Социалистік Қазақстан. 1989, 9 желтоқсан.
8. Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. Алматы: “Білім”, 2000.
9. Жұмалиев Қ. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Алматы: “Мектеп”, 1967.
10. Нұртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. Алматы: “Жазушы”, 1968.
11. Садык Алахан. Беш молдо. Бишкек, 2004.
12. М.Богданова. Киргизская литература. Москва, 1947.
13. Әлем. Альманақ. //Бас редакторы А.Сейдімбеков// Алматы: “Ғылым”, 1991.
14. Қазақ поэзиясының анталогиясы. //Жауапты редакторы Қ.Сыдиқов// Алматы: “Ғылым”, 1993.
15. Ж.Мұхаметнұрұлы. Шортанбаймен үндес ақын Асан Барманбекұлы туралы не білеміз. // Ақиқат -1997, №11.
16. Т.Қаупынбайұлы. Ақырғы демі үзілмейді ақынның. //Егемен Қазақстан -1996, 20 қаңтар.
17. М.Мырзахметов. Отаршылдық дәуірдегі әдебиет. //Жұлдыз -1993, №7.
18. Сапабек Әсіп. Қазақ қасіреті. Алматы: “Қазақстан”, 1994.
19. Н.Келімбетов. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы: “Ана тілі”, 1991.
20. Ә.Кекілбаев. Күй тәңірі. //Егемен Қазақстан. 1993, 16 қазан.
21. Сүйүмбай менен айтышы. Арстанбк. Ырлар. Бишкек, 1994.
22. Кыргыз эл ырчылары. Бишкек, 1994.
23. Омарұлы Б. Бұғауға бағынбаған жырлар. Алматы: “Ана тілі”, 1998.
24. Кебекова Б. Арстанбек. Бишкек, 1994.
25. Үмбетаев М. Пірім менің Сүйінбай. Алматы: “Ғылым”, 1992.
26. Бегалиева Н. Арстанбектин өмүрү жана чыгармачылыгы. Бишкек, 1998.
27. Залкар акындар. Бішкек, 1998.
28. Б.Омарұлы. Қазақ-қырғыз қасіретнамасы. Қызылорда, 1998.
29. Қырғыз эл ырчылары. Бішкек, 1994.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ-ҚЫРҒЫЗ ӘДЕБИ БАЙЛАНЫСТАРЫ
ШЫМКЕНТ - 2006
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
ХІХ ... ... ... ... зерттелуі.........3-
10
Негізгі бөлім
1-тарау. Қазақ-қырғыз халықтарына ортақ «зар заман»
А) ... ... ... ... Албан Асан ... ... ... ... ... ... ... айтысы
А) Сарбас пен ... ... ... мен ... ... қазақ-қырғыз әдеби байланыстарының зерттелуі
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... алар орны ... Себебі, “Қай халық болмасын өзінің
әлеуметтік-қоғамдық даму жолында өзгеден оқшау, ... ... ... ... ... ... ... Әр қилы экономикалық, саяси, сауда
қатынастарына енеді. Тұрмыс, мәдениет, шаруашылықтың әр ... ... ... ... ... өмір тәжірибесін үйреніп, алмасуы,
үлгі, өнеге алуы қай заманнан бар құбылыс. ... ... ... ... ... Һәм ... ... қарым-қатынас, байланысы
мүлде күшті болады. Тіпті қырғи қабақ елдердің халықтары арасында да түрлі
қатынас, ... ... ... ... ... пен ... ... туыстығы өз алдына. Ежелден еншісі
бөлінбеген екі елдің ... ... ... ... ... да
ұқсас.
“Қазақ Алатауы мен Қырғыз Алатауының арасында ежелден жыр ... ... ... Абай мен ... ... бозторғай ұя
салған Тоқтағұл мен Жамбылдың, заманымыздың заңғар биігіне ... ... ... егіз ... әдебиетінің көшбастаушылары ғана емес, рухани
бауырластықтың дәнекері ретінде де шоқтығы биік ... ... ... ... ... ... ... мәдени байланыстары әр кезде, әр түрлі деңгейде сөз болып, көптеген
ғалымдардың еңбектеріне арқау болып ... ... ... ... ... мен кеңес дәуірі әдебиеті көбірек сөз болып, ... ... ... тым ... ... яғни Ш.Уалихановтан басталатынын ... айта ... ... ... ... байланыстары, әсіресе екі елге ортақ
“зар заман” ақындары шығармашылығын зерттеу кезінде үстемдік құрған солақай
саясаттың кесірінен ... ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 70 жылдары А.Мусинов деген азамат арнайы
зерттеп, кандидаттық диссертация қорғады. 1974 жылы бұл ... ... ... ... ... ... атпен жеке кітап болып
басылды да. Ғалымның зерттеу еңбегі кіріспе мен қорытындыдан және негізгі
үш ... ... ... ... ... ... екі ... жанрлық ерекшеліктерінің қалыптасуында түркі халықтары мен орыс
әдебиетінің алатын ... ... ... әдеби байланыстарын
зерттеген Ш.Уалиханов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Қ.Нұрмаханов, Ә.Марғұланның,
қырғыз әдебиетшілері ... ... ... ... ... ел ... қайнар бастаулары” (Истоки близости двух
литератур) деген І тарауда, ... ... ... мен ... ... ... Абай ... ғұламалардың қырғыз жазба әдебиетінің
қалыптасуына жасаған игі ықпалын жан-жақты сөз етеді (3,15-48).
Алайда ғалым өзі сөз етіп ... ХІХ ... ... ... ... екі елге ортақ зар заман ақындарының шығармашылығына
тоқталмайды. Тек ... ... ... Ыбырай поэзиясының әсерімен
жазған, әсіресе, И.А. Крылов мысалдарын аударуда Абайды өзіне ұстаз тұтқан
Тоғалақ Молда (Байымбет ... ... ғана ... ... “әр түрлі формалық байланыстар” (многообразие форм
взаймосвязи) деген екінші ... ... ауыз ... ... даму ... мен ... айта келіп, “революцияға
дейінгі қазақ-қырғыз әдебиетінде Қазақстан мен ... ... ... ... ... қабылдап, өлеңдер шығарған
Шортанбай, Дулат, қырғыздың Қалығұл, ... ... ... ағымдағы ақындары болды” деп жалпылама атап өтеді. (3,56)
Әрине, қай әдебиетшінің де өзі өмір ... ... ... ескерсек, зерттеушінің сол ақындардың шығармашылығының әділ
бағасын бермегендігі емес, бере ... ... ... бар ... ... ағамыз ХІХ ғасыр әдебиетін, соның ішінде “зар заман”
поэзиясы өкілдерін ... ... ... етіп ... ... Мұрат, Шортанбай немесе қырғыздың Қалығұл,
Арыстанбек, Молда Қылыш, Нұрмолда, ... ... т.б. ... ... деп ... ... шығармашылығын сөз етіп, пікір білдіру,
әсіресақ ол заманда өзіңе-өзің үкім ... ... ... ... ... ... ... позиясының өкілдері 50 жылдарға дейін біршама зерттеліп,
орта мектептің бағдарламаларында оқытылғаны белгілі. ... “1940 ... ... 8-сыныпқа арналған хрестоматия-оқулықта халық
әдебиетінің ірі классиктері деп ... ... ... Шортанбай, Шернияз,
Махамбет, Досқожа аталды” (4). Одан басқа да еңбектерде, ... 1931 ... ... ... ескі әдебиет нұсқаларында”, 1933 жылғы
М.Әуезов, М.Жолдыбаев, Ә.Қоңыратбаевтар жариялаған “ХІХ-ХХ ғасырдағы қазақ
әдебиеті” деген кітапта, ... 1942 жылы ... ... ... ... ... ... оқу құралында, Қ.Жұмалиевтің
құрастыруымен 1943 жылы ... ... ... әдебиет оқулығында
Дулат, Мұрат, Шортанбай т.б. зар заман ақындарына біршама орын берілген
болатын.
Ал, “Коммунистік идеология ... пен ... ... ... ... зар ... ... шығармаларының жолы оңғарылмады. Партияның қаулы-
қарарлары өршіл өлеңдердің отын ... ... ... ... ... 1947 жылы 21 ... “Қазақ ССР Ғылым академиясының
Тіл және әдебиет институтының жұмыстарындағы ... ... ... туралы”
қаулысы халықтың інжу-маржандай асыл туындыларын архивке қайта тықты”
(2,6). Одан ... “50 ... ... ... ... ... ... тұрғысынан зерттелсін” деген мақала шықты. Осыған орай енді жер-
жерде ғылыми айтыстар ұйымдастырыла бастады. Мәселен, Фрунзе (1952), ... ... (1954), ... (1956) ... КСРО халықтарының
батырлық жырлары туралы ... ... ... ... ... ... шабуыл жасалды. Мысалы, “Манас” жыры
монархиялық тәртіпті жақтайды. Қытай халқының ары мен ... ... ... ... “Алпамыс эпосы” әулие-әмбиелерді дәріптейді, ... ... ... ... ... ... ... Ұлтан құлды мазақтайды
деп даурықты” (4).
Ол аз болғандай 1952 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
“Қазақ ... ... және ... мұрасын зерттеудің сын
тұрғысынан қарап пайдаланудың жайы және оны жақсарту ... ... ... (5). Сол ... орай ... КСР ... академиясы Әдебиет
және өнер институтының 1959 жылдың 15-19 маусым аралығында өткізген ... ... ... ... Дулат, Мұрат, Шортанбай, Әбубәкір
сынды зар заман ақындарының шығармаларын талдап-тануға арналды (6).
Әрине, конференцияда бірінен кейін бірі сөз алған ... ... ... ... да, ... ... тырысқандары да болды.
Десек те, бірде датталып, енді бірде ақталып, әдебиет әлемінде ... ... зар ... ... мүлде ұмытылып, іздеусіз қалмады. Белгілі
сыншы, ғалымдар оларға айналып соғып, тарих бетінде қалдыруға барынша ... ... ... ... ... ... жазықсыз жала жабылған
кездер де аз болмады. Кейін де Ы.Дүйсенбаев, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... ... ... бұл кезеңге
қатысты сүбелі зерттеу еңбектерін жазғаны мәлім.
Біздегі зар заман ақындарының көрген құқайы бұлай ... ... ... халі ... Енді ... ... ғалым ф.ғ.д, Б.Омарұлы “Тағдырлас, даму заңдылықтары ұқсас
екі елдің ... де ... ... ... деп ... ... ... таяқты бірдей жеді ( 2,21) дейді.
Тоталитарлық жүйенің идеологтары шығармалары ел арасынан
жиналып, енді ғана насихаттала бастаған ... ... ... ... тұлғалы ақындарға феодалдық-патриархалдық заманның ... ... ... ... жала ... шығармаларын басып шығаруға,
оқып үйренуге тиым салады. Олардың шығармалары оқу бағдармаларынан алынып
тасталды. Арыстанбек, ... ... ... ... ... зерттеген
Т.Самаичин, Ж.Шүкіровтер қудалауға түсіп, репрессияға ұшырайды. Бұлардың
қатарына қазақ-қырғыз ... ... ... ... ... ... ... да қосуға болады.
Белгілі бір қоғамда өмір сүріп, белгілі бір ... ... ... екі ... зар ... ... шығармашылық өмір жолдарының зерттелуі
міне, осындай.
1988 жылы “Әдебиет пен өнер мәселелері бойынша 30-40-шы жылдар ... 50-ші ... ... ... ... ... жөніндегі Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитеті Комиссиясының ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйеге негізделген кеңестік
идеологияның сірескен сеңі бұзылды. ... ... өмір ... ... ... ... асыл мұраларымызды тазалап, таразылауға тыңнан
түрен түсе бастады. Бүгінде “зар заманның” ... ... ... ... ... ... ... Әбубәкір шығармашылығы жаңаша көзқарас
тұрғысынан талданнып, әділ бағаларын ... ... ... ... ... мұрасын, әдебиетші ғалым Серік Бермағамбетов Әбубәкір
Кердері шығармашылығын, Тараз университетінің ... ... ... ... ... ... ... қорғады. Белгілі
ғалым-журналист Б.Омарұлы Мұрат Мөңкеұлы мұрасынан кандитаттық, “Қазақ
әдебиетіндегі зар заман ағымы: генезис, ... ... ... тақырыпта
докторлық диссертация қорғады.
Соңғы зерттеу қазақ әдебиетіндегі 100 жылдық тарихы бар зар заман
ағымын генезис, ... ... ... ... ... ашып, жаңаша
көзқарас тұрғысынан саралаған салиқалы еңбек. Ғалым «Ең алғаш М.Әуезов «Зар
заман» деп ... ... ... қорымызға берік енген осы бір әдеби
құбылыстың теориялық негіздемесін ... неге ... ... Бұл ... па, ағым ба, жоқ әлде ... ба? Болмаса, көркемдік әдістің қай түріне
жатады? Поэзиядағы зар заманның орны ... Бұл ... ... беру ... ізденістерді талап етеді» (8,42) дей келіп, поэзиядағы болып ... ... да бір ... ... ... қоюдың оңай
шаруа еместігін ескертеді. Бір ғасырдан астам тарихы бар ... осы ... (зар ... ағым ... ... ... ғалымның
терең білімін, парасат-пайымын, сұңғыла зерттеуші екенін де ... бұл ... ... ат қойып, айдар таққан регресшіл ... не ... ... ... тырысқан, яғни жаңаның, жаңалықтың
бәрін жат санаған консервативтік романтизм емес ... бұл ең ... ... ағым деп ... Сонымен қатар зар заман ... ... ... ... ... мен ... мазмұнына,
тіпті жазба әдебиетке қатыстылығына дейін ... ... ... пікір
ұсынады.
«Зар заман» - отаршылдық қысымын ... ... ... ... азып-тозуына налудан, қоғамның болашағына үміт артпай,
ізгілікті ... ... ... ... ... ... ... күнін аңсаудан, ежелден ұлттық танымына, көшпенділік табиғатына жат
құбылыстарды қабылдамай, дәуірге наразылық білдіруден туған ... (8, ... бұл ... ХІХ ... ... ... ... жан-
жақты салыстыра қарастыратындығымен де құнды.
Бұл салада қырғыз ғалымдары да құр алақан емес. 1990 жылы ... ... ... атты ... зар заман поэзиясы
өкілдерінің ... ... ... жинақтардың бірінен саналады.
Белгілі ғалым, ... ... ... ... ... ... (Илим-1982) деген еңбегі өз алдына бір төбе болса,
оның құрастыруымен шыққан “Арыстанбек” (Ырлар, ... ... ... ... атты ... көптеген олқылықтардың орнын
толтырған құнды зерттеулердің қатарында. Сондай-ақ жас ... ... да ... ... мен ... ... ... қорғағанын (Бишкек-1998) айта кеткен орынды. ... ... ... ... ф.ғ.д. профессор А.Ақматалиевтің
жалпы редакторлығымен “Залкар ақындар” сериясымен шыққан (2 том, ... ... да ... тың ... ... қазақ-қырғыз
ақындар айтысына орын беруімен де құнды. Сүйінбай мен ... мен ... ... пен ... ... ... да біз үшін өте ... Мәселе әрине қай ақынның жеңген немесе
жеңілгендігінде емес. Негізгі мақсат айтыс барысында екі ... ... ... ... ... отарлау саясатының ақындар
шығармашылығында ... ... ... ... ... ... мен міндеттері. ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің
бірі деп есептейміз. Себебі, тарих ... ұмыт ... ... ... осы ... ... Бір ғана ақындар айтысына қатысты
қаншама қызықты дүниелер архив қойнауында жатыр. ... екі елге ... ... ... мұраларын, екі елдің еркелеткен ақындарының айтыстарын
зерттеп зерделеудің маңызы үлкен.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Бұл диплом ... ХІХ ... ... ... байланыстары алғаш рет ғылыми негізде жүйелі түрде талданады.
Атап айтқанда, қазақ-қырғыз әдеби байланыстарының зерттелуі, екі елге ... ... ... ... бір-бірімен сабақтастырыла, салыстырыла
қарастырылады. Сондай-ақ қазақ-қырғыз ақындар айтысы да осы ... ... ... сөз болады.
Зерттеудің дерек көздері. Зерттеудің дерек көздері ретінде Б.Ақмұқанованың
“Әдеби байланыстың зерттелуі” кітапта: Қазақ әдебиеті тарихының ... ... 1976, ... ... ... ... ... тілі”, 1998, А. Мусиновтің “Казахско-киргизские литературные связы”.
Алма-Ата: “Наука”, 1974, Садырбайұлы С. ... ... ... 1992, ... ҚКП Орталық Комитетінің 1957 жылы 4 июль күнгі
“Қазақ халқының әдеби-поэзиялық және музыка зерттеудің, сын ... ... жайы және ... ... ... ... ... әдебиеті, 1957, 26 шілде, Әдеби мұра және оны зерттеу. Алматы,
1961, Әдебиет пен өнер мәселелері ... ... ... кезеңі мен 50-ші
жылдар басында қабылдаған ... ... ... ҚКП ... ... ... //Социалистік Қазақстан. 1989, 9 ... «Зар ... ... ... ... 2000, ... Беш молдо. Бишкек, 2004, М.Богданованың ... ... 1947, ... поэзиясының анталогиясы. //Жауапты редакторы
Қ.Сыдиқов// Алматы: “Ғылым”, 1993, ... ... ... Асан ... ... не білеміз. //Ақиқат -1997, №11,
Т.Қаупынбайұлының Ақырғы демі ... ... ... ... ... ... ... Отаршылдық дәуірдегі әдебиет. //Жұлдыз -1993,
№7, Сапабек ... ... ... ... “Қазақстан”, 1994,
Ә.Кекілбаевтың. Күй тәңірі. //Егемен Қазақстан. 1993, 16 қазан. Сүйүмбай
менен айтышы. Арстанбк. ... ... 1994, ... эл ... Бишкек,
1994. Б.Омарұлының Бұғауға бағынбаған жырлар. Алматы: “Ана тілі”, ... ... ... 1994, ... М. ... ... ... “Ғылым”, 1992, Н.Бегалиеваның Арстанбектин өмүрү ... ... 1998, ... ... ... 1998, ... қасіретнамасы. Қызылорда, 1998, Қырғыз эл ырчылары. Бішкек,
1994 атты жинақтары пайдаланылды.
Зерттеудің практикалық ... ... ... ... ... ... ... орта, арнайы мектептерге оқулықтар, оқу құралдарын
жазуда, сондай-ақ әдебиет ... ... ... ... ... семинар
өткізу барысында пайдалануға болады.
Зерттеудің құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі бөлім екі тарау
мен қорытындыдан тұрады. Соңында ... ... ... ... Қазақ-қырғыз халықтарына ортақ «зар заман»
Молда Ќылыш Шамырќан±лы (1866-1917)
Бүгінгі ... ... ХІХ ... ... ең көп ... кезеңдердің
бірі десе болады. Олай ... да жөні бар. ... ... ... ... ХІХ ... алар орны ерекше. Қазақ поэзиясының «алтын
ғасыры» саналатын б±л кезењде ауыз єдебиетінен нєр алѓан ... ... ... ... ќарай баѓыт алды. Б±л дєуірде жасаѓан аќындар
поэзияѓа тыњ ... мен соны ... ... ... ... жатќан
тарихи – єлеуметтік жаѓдайлардыњ нєтижесінде поэзиямыз жања мазм±нмен
толыѓып, ... ... ... ... ХІХ ... ... ... терењ зерттелді дей алмасаќ керек. Єдеби байланыстар т±рѓысынан
да б±л кезењге ќатысты ќарастыратын мєселелер баршылық.
ХІХ ѓасырдаѓы Ќазаќ-ќырѓыз ... ... сµз ... екі ... «зар ... ... соќпай µту м‰мкін емес. Себебі: «тµсекте басы,
тµскейде малы ... ... пен ... о ... ... бір. Тілі де
±ќсас, т‰рі де ±ќсас. Тіпті таѓдыр талайын да ... ... ... ... ... ... ... нєубет пен з±лматты аѓайынныњ десе
де, ќоњсыњ десе де жарасатын ... ... ... кµрдік. К‰ллі
±лтымыздыњ ќуанышы мен ќасіреті айыр ќалпаќты аѓайындарымызѓа да ... ... ... µрісі тоѓысып жатыр.» [2,20].
«Зар заман» аќындары дегенде, ойымызѓа бірінші ... ... ... ... Ќырѓыз єдебиетініњ де Ќалыѓ±л Бай±лы
(1785-1855), Арыстанбек Б±йлаш±лы (1824-1878) Молда Ќылыш Шамырќан±лы (1866-
1917) сияќты ірі µкілдері ... ... ... ... ќырѓыз жазба єдебиетініњ негізін
салушылардыњ бірі – Молда Ќылыш Шамырќан±лы ... ... ... жеті атасынан ел басќарѓан ауќатты отбасында 1866 жылы
д‰ниеге келді. Атасы Тµрегелді ... ... ... ... ... батыры болѓан. Біраќ, єкесі Шамырќан ел басќаруѓа онша ебі ... ... ... ... адам ... ... та ... ‰йіріп ж±рт
басќарѓан жолѓа т‰спей, жатаќтардыњ ... ... ... ... ... ±зап ... ... айтуынша оныњ сабан үйі мен
жалѓыз атынан басќа малы болмаѓан.» [11,66]
Алѓаш ауыл молдасынан ... ... ... негізгі білімді µз бетінше
кµп оќып, терењ ізденуініњ арќасында ... ... М±ны ... µзі ... Кылыч мен атым
Болжолу жок сабатым
Чала чыккан башынан,
Чар китептен сабатым.
Ж‰рµ-ж‰рµ арбыган,
Казал жазган ... ... ... ... ... ... бастаѓан оныњ сауаты ж‰ре келе артып, білімі де
терењдегендігінде сµз жоќ. ¤мірініњ соњына ... µзі де ... ... бала
оќытып, Науай, Софы Аллаяр, Ќожа Хафиз, Беділ, Рабѓузи, Ахмет Ясауилердіњ
шыѓармаларын білген. Сондай-аќ Орта ... кењ ... «Мыњ бір ... ... ... ... парсы єдебиетініњ ‰лгілерімен де жаќсы
таныс болѓан.
Молда Ќылыш шыѓармашылыѓын ... ... ... ... ... ... Гаспринскийдіњ «Тєржіман», Ќазанда шыѓып т±рѓан
«Ж±лдыз» газеттерін, сол ... ... ... ... бастаѓан ќазаќ
аќындарынан Ж‰сіпбек ќожа ... ... ... ... ... ќисса, дастандарын жаќсы білген. Тағы бір дерекке жүгінейік.
1959 жылы 15-19 ... ... ... ... әдебиетінің негізгі
проблемаларына араналған ғылыми-теориялық конференция өткені мәлім. Сол
жиында ... ... ... ... ... ... мынадай бір
қызықты пікір ұсынады.
"У Киргизского народа, например, тоже ... ... ... ... ... ... ... Это акын письменник Молдо Кылыч, живший в конце XIX –
начале XX вв.
… Было бы ... ... если б ... ... XIX – XX ... у нас в сравнительном плане. Полезно, ... ... ... с ... ... ... Молдо Кылыча, ибо они
жили в одно и то же ... и ... на одни и те же ... ... қырғыз зертеушісі ұсынғандай белгілі бір дәуірде өмір сүріп,
белгілі бір тарихи ... үн ... ... ... ... ... ... үстемдік құрған солақай саясаттың кесірінен мүмкін
болмады.
Сондай-ақ З.Мамытбеков Молда Қылыш шығармашылығына ... ... ... де келтіреді.
"Как вам известно, до революционные киргиские акыны ... ... и ... и ... них ... с ... Абая и других
казахских писатилей. Обращает на себя внимание то, что вслед за ... ... ... к ним обратился и Молдо. По мотивам Крылова
и под влиянием Абая он написал басню "Осел и соловей" (6,330)
Бұл ... ... ... ... дегеніміз: М.Қылыштың өмірі мен
шығармаларын жинап, зерттеген ғалымдар; Т.Саманчин мен М.Богданованың,
кейінгі зерттеушілер ... пен ... ... Қылыштың
И.А.Крыловтың мысалдарын аударғаны туралы айтылмайды.
Крыловтан "Есек пен бұлбұлды" Тоғалақ Молданың (Байымбет Абдрахманов)
аударғанын білеміз. Бірақ ... жыр ... ... ... ... ... пен ... кездестірмедік. Біздіңше, бұл дерек әлі де анықтай
түсуді қажет етеді.
Осы жерде айта ... тағы бір ... ... ... Дулаттардыњ
аты аталмаса да, Молда Ќылыш олардыњ шыѓармаларын білген деген ой келеді.
Себебі, 1880 жылы ... ... дєл осы жылы ... ... атты кітабы Ќазанда басылып шыѓады. Шортанбайдыњ шыѓармалары Ќазанда
кейін де, єр ... ... ... рет ... шыќќаны белгілі. Б±л
шыѓармаларды Молда Ќылыштыњ білмеуі ... емес еді. ... ... ... ... ... кµз ... болатындай. Сµзіміз дєлелді
болу ‰шін мысал келтірейік.
Отаршылыќ езгініњ зардаптарын ... ... ... арќылы
кµрсетуге тырысќан ќырѓыз ырчысы:
Сµз‰м менин зар заман,
Уят кетти барчадан.
Убал бар деп ... ... ... ... каргап какшады,
Шол себептен калайык.
Пейли кетип чарчаган.
деп, зар шексе, Шортанбай:
Мына заман ќай заман?
Азулыѓа бар ... тар ... ... - ... ... – малдан т‰њілген,
М±ныњ µзі - зар заман
деп, аћ ±рды.
Сырттан к‰штеп ендіріле бастаѓан жања ... ... ел ... жања ... т.б. феодалдыќ – патриархалдыќ
ж‰йеде µмір с‰ріп келе жатќан ќазаќ – ќырѓыз т±рмысында єр т‰рлі ... ... ... ... ... ... ... ене бастаѓан отарлаушылар халыќ наразылыќтарын к‰шпен басып отырѓаны
тарихтан белгілі. Патшалы ... ... ... атандырѓан халыќтарды
отарлауды наѓыз таѓылыќ т‰рдегі зорлыќ-зомбылыќтыњ ењ ... ... ... ... ... шыќќан екі ж‰зді, жарамсаќ би-болыстар
ќосылды. Б±ныњ бєрі єрі-сєрі к‰й кешкен халыќ т±рмысында ‰рей тудырѓаны ... ... пен ... ... ... пен ... дєл осы ќоѓамныњ
µзі тудырды. Халыќ ж‰регіндегі м±њ мен шер осы аќындардыњ тілінен зар ... ... ... ... ... ... ... жатќан ауылдардыњ
ойран – ботќасын шыѓарѓан жасауылдар ќырѓыздыњ айылдарына кµз ж±ма ... ... алып ќана ... ... да ... ... ±стаѓан µктемдік
ќолшоќпарыныњ мынау ќырѓыз, анау ... еді деп бµле – ... ... ... заман поэзиясын терењ зерттеп ж‰рген ... ... ... ... «зар ... ќырѓыздарда «тар заман» т‰рінде кµрініс
тапќан осы бір ... ... ... ... да ... ... ... ¤йткені отаршылдыќты басынан µткізген ... ... ... ... Ал оѓан сол ... µмір ... аќындар тарапынан
ќарсылыќ кµрсетілуі, б±л ќарсылыќтыњ ... зар ... ... ... тањ ... ... [2.15] дей ... м±ндай ќ±былстыњ Иран
єдебиетінде де, француз ... ... ... ... ... Мали, Нигерия, Камерун елдерінде µмір с‰ріп жатќан Фульбе
тайпаларпыныњ ... де ... ... ... ... ... «замана» таќырыбы Молда Ќылышќа дейін де
жырланѓан. ХІХ ... ... ... µмір ... Ќалыѓ±л
шыѓармаларында патша ‰кіметініњ отарлау саясаты «аќырзаманныњ» ... ... ... ... ... ... ... салттыњ біртіндеп ыдырай бастаѓаны «тар заман» т‰рінде жырѓа
ќосылды. ... ... µмір ... ... яѓни ХІХ ... соњы мен ... басы ... саясатыныњ µз жемісін беріп, ќ±лдыќ ... ... ... ... ... ... жол ... халыќтыњ зар-м±њына ... кезі ... ... ... ... ... ... шыѓармаларында кµрініс табуы ... ... ... ... ... күнді көріпкелдей болжаған ақындарды
сөйлетейік.
Қалығұл: Аяк баш болор;
Баш таш болор,
Тууганың кас болор,
Коороң бош ... сары бээ ... сары суу ... ... көзү көк,
Орус деген эл келер,
Арканга өлчеп жер бөлөр.
Өлтүрүп ийбес,
Этеги жерге тийбес,
Калк кысылар,
Заманың бузулар
Қалығұл ... ... ... міне ... ... ...... алдын – ала болжаған Асан қайғы,
Бұқар жыраудан келе жатқан сәуегейлік бұл сарын ... ... ... ... ... өмір сүрген дәуірде (ХІХ ғ. басы) отарлық езгінің ... анық ... ... ... чапты белиңди,
Каптап алды элиңди,
Сурап алды жашыңды,
Каттап алды башыңды,
"Ыстарик" деди карыңды,
Эсепке алды баарыңды.
Ушул заман тар заман,
Азуулууга бар ... зар ... бұл елің мен ... ... ... ... мен ... санын
есепке алып, аяғыңды қия бастырмайтын нағыз тарылған заманның келбеті.
Шортанбай мен Молда Қылыштағы "Зар заманның" сипаты ... ... ... болжам айтып, сәуегейлік танытпайды. Отарлау ... ... ... ... жырға қосады. Ол нәтижесі бүгінде бәрімізге
белгілі болып отырған: Жарымжан тіл, өз қағынан жеріген ұл, тас ... ... ... ... ... ... ... жоругу баягы,
Жалган ишти чын кылат,
Жедирсениз бараны.
Болуш коюп, бии кылып,
Бул орустын заманы.
Ылгатпады т‰гµнг‰р
Акты мен караны,
Зак‰н‰нµ тууралап,
Кылаар болсањ жааланы.
Зањ билбеген ... ... ... ... ... µзі – тар ... белгісі:
М±сылманнан хал кетті
Тєњірім болѓай демесін.
Анты ж±ќпас бойына,
Єр не т‰сер ойына,
Жалмауыз болды ‰лкеніњ
Ќазаќ сеніњ сорыња.
Арќадан дєурен ... ... орыс ... ... амал жоќ, ... ... ... – б‰ркіт, біз – т‰лкі,
Аламын деп талпынды
Орыстан ќорлыќ кµрген соњ,
Отырып билер алќынды.
Екі ел ... да ... ... ... ... ... деген сµзді ќолданѓанын кµреміз. Кезінде олардыњ
шыѓармаларыныњ ќуѓын кµріп, ќапаста ±сталуына негізгі ... те осы ... Олар б±л ... ... жол ... ол ... ... ќайта
жањѓыртып, Алланыњ аќ жолы – иманѓа бет б±ру деп білді. Б±л ... ... ... зерттеген ѓалым М.Богданованыњ ењбектерінде былайша
µріледі: «…Клыч считает, что все страдания и мучения испытываемые ... ... ... и ... и от собственных баев, манапов являются
возмездием за нарушение законов шариата… В поэме «Землетрясение» Клыч ... ... ... ... ... их он видит в ... ... в ... от религиозных законов, в нарушении
зоветов отцов и дедов. Он ... ... еще ... ... ... если киргизы не вернутся на праведный путь веры» [12,88]. Зерттеуші
б±л идеялардыњ, оныњ басќа да ... атап ... «Зар ... ... ... ... ... шыѓармалары алѓаш кітап болып басылѓан аќындардыњ
бірі де Молда ... ... айта кету ... Б±л ... ... 1911 жылы ... ... – и зилзала» деген атпен ... ... рет 1925 жылы ... ... деген атпен басылады.
Б±л жинаќќа оныњ біршама µлењ, толѓаулары енген. ... ... ... ... Аталѓан екі жинаќ та араб ... Ал 1946 жылы ... ... ... ... ... ... жарыќ кµрген. Б±л басылымдарды тєптіштеп ... ... ... ... Ќылыш шыѓармаларына саяси айыптар таѓылып,
ќудалануына негізгі себептердіњ бірі – осы, ... ... оныњ ... ... басќа «Зилзала», «Зар заман» толѓауларыныњ басылуы еді.
Әрине, жинақтағы «Зилзала» әсіресе «Зар заман» толғауының ... ... ... мазмұны социалистік әдебиетті қалыптастырған тоталитарлық
жүйенің қасаң ... ... ... ... ... ... ... шыѓармаларына ќазаќ ѓалымдарынан ењ алѓаш баѓа
беріп пікір білдірген ±лы ... ... ... ... ... ... ... тарихы» атты к‰рделі зерттеу ењбегін жазып, оныњ ‰лкен ... зар ... ... ... ... ... ќырѓыз зар заман
поэзиясыныњ µкілдеріне де бей-жай ќарамаѓындыѓы аныќ.
«Ќазаќ єдебиетіндегі Шортанбай тєрізді Ќырѓызстанда ... ... да аса ... ... ... ... екі – ‰ш жыл ... Молда Ќылыш
м±расын зерттеп, сынап баѓалауѓа арналѓан ... ... ... ... ж. Фрунзеде µткен кењес Т.О/ Шортанбаймен салыстыра тексеруге ±ќсас
келетін Молда Ќылыштыњ µте ... ... ... бар. Сол ќатарда ... атты кµп ... жєне ... деген ењбегін атауѓа болады».
[6,353].
М.Єуезов Молда Ќылыштыњ шыѓармаларына ... ... ... терењ талдау жасайды. Соѓан ќараѓанда Єуезовтіњ жоѓарыда ... ... ... Ќылыш шыѓармаларымен жаќсы таныс ... ... оныњ ... деп ... ... де атын ... мєжілістерде Молда Ќылыш м±расынан ... мен «Зар ... атты ... кµп ... ескеріп,
кертартпалыќ мєн-м‰дделерін мінеп талдай келіп, ѓылымдыќ кењестер жарыќќа
шыѓармау керек деп ќорытќан» [6,353] .Ќорыта келе ... ХІХ ... пен ... ... µмір белестері Молда Ќылыш пен Шортанбай,
Дулат пен ... ... ... аќындар шыѓармаларында сабаќтаса отырып
к‰рделі кезењніњ кµрінісін жасады.
Албан Асан Барманбекұлы ... ... ... халқы ақындарға кенде емес. Азуын айға білеген
не бір дүлділ ... ... кәрі ... кепілдік бере алады. Алайда
қазақтың талайлы тағдырының тайқы маңдайына ... ... ... ... бір ... бір ғана ... бағындырылған, яғни жетекші ұйым
коммунистік партияның талаптарына сай келмеген ақындар ... ... ... ... Алмас кездіктің қын түбінде жатпайтыны секілді,
өшкеніміз жанып, өлгеніміз ... ... ... ... көптеген
ақиық ақындарымыз халқымен қайта қауышты. Солардың бірі – ХІХ ... ... ... ... ... ... ... өзінің
отты жырларын шығарған Албан Асан Барманбекұлы.
Албан Асан мұраларын алғаш рет ел арасынан жинап, ... ... ... ... ... ... екен. Бір топ өлеңдерін «Албан
Асан сөздерінен» деген атпен 1926 жылы «Жаңа ... ...... ... ... 1934 жылы Асан ... «Ақыр заман» деген
атпен жеке кітап етіп ... ... ... Асан ... ... ... ... жоқ. Ілиястан
басталған осы бір жақсы дәстүр жалғасын таппады. Оның үстіне коммунистік
партияның ... ... ... ... ... ... ... кеңестік заманда оған мүмкіндік те болмады. Албан Асан мұрасы да
заманның зарын, отаршылдық ... ... ... ... Кердері сияқты феодалдық-патриархалдық заманның кертартпа ақындары
санатында әдебиет аулынан аласталды.
Тек егемен ел болып, етек жеңімізді ... ... 1991 ... ғана ... Асан ... аздап болса да жарық көре бастады. Алайда,
осы жинақтарда берілген ақынның өмірбаянына ... ... әр ... 1991 жылы ... ... ... ... (13,320) оны Албан Асан
Бармақұлы деп берсе, «Қазақ поэзиясының ... ... ... деп ... (14,173). Ал, Ж.Мұхаметнұрұлы өзінің «Шортанбаймен
үндес ақын» деген мақаласында (15) Асан Барманбекұлы деп ... ... ... ... 1 ... да ... ... екендігі айтылады.
Белгілі жазушы Т.Қаупынбайұлы; «Асан ақынды әдеби жұртшылыққа тұңғыш
рет таныстырған жыр дүлділі Ілияс Жансүгіров. Ол ... 1934 жылы ... ... ... деп ат ... ... мақала жазған. Ілияс
желмаясына мініп, халқы үшін ... ... ... ... деді ме ... Қарқара өңірінің ақынын Албан Асан, екінші Асан деп
таныстырған. Ал Асанның өз ... ... ... әлі ... ... ... келеді» (16) дейді.
Бұл туралы ақынның өзі былай дейді.
Айтайын көпке ... аты ... ... ... оны ... Асан деп ... ... ағайындар көрінеді.
Ж.Мұхаметнұрұлы өзінің жоғарыда ... ... ... ... мен ... ... ... өңір. Сондықтан қырғыздың Бұғы,
Үйсіннің ... ... қыз ... қыз ... ... бауырлық қатынаста
болды. Жас «пері» Асан адуын ақындығының арқасында екі елге ерте ... Оның ... ... тағы бар еді. ... шөп іздеп, тұтасқан
жаз бойы жайлауларды аралады. Қыр еліне қолдан келген қызметін жасап, көмек
көрсетуден танған емес. ... ... ... бас қосуларға қатысып,
небір қисынды төрелік сөздерін толғады. Көпшілік ойын дөп ... ... ... ... салды. Сөз өнерінің ... ... ... ... оны ... ... ... «Албан Асан» деп атап кеткен
екен» (15,65) дейді.
Ақынның туған, өлген жылдарына қатысты деректерде де бір ... ... ... мақаласында оны 1886 жылы Алматы облысының Нарынқол
өңірінде туып, 1916 жылдың жазында дүниеден озды деген дерек келтіреді. Ал,
жазушы ... ... ... Асан ақын 1865 жылы ... 1915 жылы ... ... ҚҰ ... 1866-1916 жылдар
көрсетілген. Әрине, мұның бәрі әлі анықтай түсуді қажет етеді.
Енді Асан ... ... ... ... ... Шығармаларының
бізге толық күйінде жетпегенін жоғарыда айттық. Қолда бар ... ... ... ... ... ... сабақтас.
«Асан өлеңдерінің сарыны мен табиғатын тануда, ұстануда негізгі
бағдаршам – ол өмір ... ... оның ... ... жықпылдарын
тану. Сонда ғана әділдіктің шылбырынан ұстап, қарадай қамығып, ... ... ... ... ... ... тануға болады» (16) деген
жазушы пікіріне сүйене отырып, ақын ... ... ... қозғаған
жайттарға тоқтала кетсек.
Ақынның өзі өмір сүрген ... көзі мен ... ... ... ... оның ... ... беруі заңдылық. Ендеше,
Албан Асанның жыр-толғаулары отаршылдық езгінің зардаптарын, шерлі заманның
шерменде халін анық ... ... ... ... да ... қалмады. Ондай
толқулар үлкен халықтық көтерілістерге де ұласып ... ... ... ... он ... ... С.Датов бастаған көтеріліс, 1836-1838
жылдардағы Исатай мен ... оның ... ала бере ... ... ұлт ... ... қарулы күшпен басылған соң қазақ халқының
еңсесі түсіп, әрі-сәрі күй ... ... ХІХ ... екінші жартысында
қазақ халқы ғасырдан-ғасырға ұласқан хандық билік жоралғысынан ... ... ... ... ... ... елі тонауға, малы
талауға түсіп, жерінен айрыла бастаған халық екі жақты ... ... ... ... шыққан екіжүзді би-болыстар қосылды. Ата-баба ... аяқ асты ... ұл ... қыз ... ... тар ... ... халық басындағы осындай ауыр хал Албан Асан ... ... ... ... ... ... толғауларының бір бөлігі
өзінің сөзіне қарағанда ... жылы (1911), бір ... қоян жылы ... ... ел ... жылы ... болып, екінші қоян жылы қыс ... ... ... Жұрт күйзелушілігі шегінен шығып, патшаның отаршылдық
қыспағының әбден асқынғандығы Асан өлеңінен айқын көрінеді» (13,320) дейді.
Шынында: Қазақтың күні қайда шалқып ... ... ... ... жатқан.
Тар заманға кез болдық тақырлаған,
Берекесіз, түгі жоқ ... ... ... ... сол ... ащы шындығы көз алдыңызға келгендей
әсер аласыз.
М.Әуезовтің зар заман ақындарының Абылай заманынан ... ... ... ... ... зар заман дәуірі толық жүз ... ... ... Ал, зар ... сарындардың туып, қалыптасуы,
дамуы мен аяқталуы ХХ ғасырдың басына дейінгі кезеңді ... ... ... ... кеңейе түсетінін байқаймыз. Дегенмен патшалы ресейдің
отаршылдық озбырлығының асқынып, зар заман құбылысының айқын байқалған,
шырқау ... ... кезі ХІХ ... орта ... тура ... қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу кезеңдеріне қатысты
айтылып ... ... де ... емес. Мәселен, көрнекті ғалым
М.Мырзахметұлы бұл кезеңді, яғни ХІХ ... ... ... деп атауды көптен бері ұсынып келеді.
Зерттеуші «Қазіргі таңда қазақ әдебиеті тарихын ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан, оқулықтар
мен программаларда орныққан қалпын қайтадан сын көзімен, әсіресе, бүгінгі
тәуелсіздік талабы ... ... ... өзгертудің кезеңі жетті деп
білеміз» дей келіп, «ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр ... ... ... ... орай ... ... ... идеялық тақырыптық
ерекшеліктерді тудырған көркем шығармалардың бәрі де, ... ... ... ... ... өзекті бір сарынды төсеніш етті. Осы
себепті сөз еткелі отырған ... ... ... дәуірлегенде, оны
бұзып-жармай-ақ бүтін қалпында «Отаршылдық дәуірдегі әдебиет» деп атауымыз
керек деп тұжырымдау ... ... (17,183) ... ... ... ... ... империясының соғыс отарының бұл кезеңде жер ... ... ... ... ... ... ... түрде жүргізілген үш
кезеңнен тұратынын ... ... ... осы үш ... ... ... сүйене отырып жүйелесек. Оның
бірінші кезеңі, «1731 жыл мен 1882 жылдың арасын қамтитын бір ... ... елін ... ... ... ... ... бекіту жолымен сыртын
империя, ішін хандардың өздері билеген заман болды» (17,188).
Бұл дәуірде жасаған ақын-жыраулар өз ... ... ... ... ... ... шығармаларында ел қорғау жолындағы
ерлік пен батырлық, елді ауыз бірлікке шақыру сарыны ... ... ... ... ... ... сыртымыздан иемденгені болмаса ішкі ... мен ... ... әлі де ... қол сұға қоймаған еді. Алайда сол
кездің өзінде арнайы жіберілген ғылыми-әскери ... ... ... ... ... ... ... мен қамалдардың
іш-жоспарларын іске асырып жатқан болатын. Міне, осындай отаршылдықтың бой
көрсете бастаған кейбір элементтері ... ... ... бір ... жүгінейік. Белгілі ғалым-журналист С.Әсіп осы кезеңге
қатысты мынадай бір дерек ... ... хан кіші жүз ... ... ... ... Анна Ионовнаның грамотасын
алғаннан кейін көп ұзамай, 1734 жылы Правительствующий сенат Қазақстанның,
Башқұртстанның байлықтарын ... оны ... ... қарастыру үшін
арнайы экспедиция шығарды. Сенаттың обер-секретары П.К.Кириллов ... ... ... ... Ор ... ... құйылысынан Орынбор
бекінісін салудан бастады. Сонымен қатар Жайық ... оң ... ... ... салу ісі қызу ... Көп ұзамай
Переволодская, Чернореченская, Татищева, Нижнеозерная, Рассыпная, ... ... ... Сахарная, Калмыкова, Кош-Уральская, Кулагина,
Тополева, Баксаева, Гурьев-городок деп аталатын ұзын саны он төрт ... ... ... ... ... ... қарай ұзара келе Орынбор және
Орск әскери бекіністер тізбегіне қосылды» (18,12). ... ... ... ең ... сол ... көзі мен құлағына айналған ... ... ... Оның ... ... әсіресе Бұқар жырау
толғауларының негізгі өзегіне айналды. Бұқар жыраудың басқа толғау-жырларын
былай қойғанда, Асан қайғының ... ... ... бір дұспан,
Ақырда шығар сол тұстан.
Өзі сары, көзі көк,
Бастығының аты поп.
Күн шығысқа қарайды,
Шашын алмай тарайды.
Құдайды білмес, діні жоқ.
Жамандықта міні ... ... бір ... жүн ... келер жұртыңа,
Жағалы шекпен кигізіп,
Балды май жағар мұртыңа.
Жемірлерге жем беріп,
Ел қамын айтқан жақсыны,
Сөйлетпей ұрар ... ... ... ... ... сәуегейлігін айтсақ та жетер.
2. «Отаршылдық қамытын киген дәуірдегі әдебиеттің екінші кезеңі 1822
жыл мен 1867 жыл аралығында, хандық жүйе ... ... ... тарапынан
қолданылған кіші жүздегі ел билеудің сұлтан правительдік, орта жүздегі ... ... жаңа жүйе ... ... Ал ... ... қараған ұлы
жүздегі отаршылдық билік жүйесі ... ... ... ірі ру ... ... ... жүргізілді. Мұндағы басты ерекшелік – ел билеудің бұрынғы
вассалдық хандық жүйесі 1822 жылғы уставтың қабылдануына ... ... ... ... ... саяси билік тізгіні алынып,
бұрынғы хандық биліктегі жерлер облыстарға бөлініп, олар ... ... ... аға ... ... ... Бұл өзіміз жоғарыда
атап өткен хандық билік жоралғысынан айрылып үш әкімшілік аймаққа ... ... ... талауынан ата қоныс, құт мекендерінен
айрыла бастаған халықтың зар ... ... кезі еді. ... болып
жатқан мұндай саяси өзгерістер ең алдымен Дулат, ... ... ... сынды ақын-жыраулар поэзиясынан көрініс тауып жатты.
Олар ... ... әр ... өмір ... бірін-бірі көріп, білмесе де
бір ... бір ... ... ... ... олардың
шығармаларындағы отаршылдық ойранының сипаттары әр бөлек. Бұл жерде ... ... ... тоқталып жатпаймыз.
3. Отаршылдықтың үшінші кезеңі «Патша үкіметі Қазақстан мен Орта Азия
жерлерін тұтас жаулап отарлаған соң, бұл ... 1867 ... ... ... ... ... Енді жаңа ... бойынша, ел билеу тізгіні – сатылы
болыстық сайлаумен жүргізілетін, ұсақ ... ... ... салып,
шайнастыратын партиягершілік саясатына тірелді. Ертедегі вассалдық хандық
билік пен соңғы кездегі дуан мен округтік тізгінді ... ... ... ... ... ел ... ... жүйесіне тәуелді болды. Оның
өзі аса бір жұқсыз құбылыс – ел ... ... ... ... ... ... көлемінде ғана қалып, мүлде тұқыртылды.
Жаңа нимаз ережесін ендіруге ... ... ... ... ... ... тарихының үшінші дәуірінде тарих сахнасына шыққан қазақ ақындары
шығармаларының сөз ... ... ... мен ... ... да осы болыстық
ел билеу жүйесін халыққа қарсы бағытталған ... ... ... ел тұрмысы мен рухани табиғатына жат сырттан зорлықпен ендірілген
билік ... да ... ... ... үш ... де арнайы сөз етуіміздің өзіндік ... ... осы ... ... ... сөз еткен Албан Асан сияқты өзі ... ... ... ... ... берді. Болыс сайлауы, өсек-
өтірік, арыз-шағым, пара беру сияқты келеңсіз құбылыстар дәл осы кезеңнің
жемісі еді. Одан ... сол ... өз ... ... ... ... істері онсызда берекесі кеткен қазақтың қитығына тиіп, титықтатуға
әкелді. Мұндай ... ... кер ... келеңсіз көріністері сол дәуірдің
көптеген ақындарының шығармаларында ... ... ... ... ... ... мыңмен жалғыз алысқан Ұлы Абайдың тілінен
зар боп төгілді. Сондай-ақ бұл кезеңде ... ... ... ... ... орыстандыру саясатына да ашықтан-ашық кірісе
бастағаны белгілі. Сол кездегі ... ... ... ... мектептерінің ашыла бастауының астарында да осындай зымиян саясаттың
жатқаны анық еді.
Тағы да ғалым дерегіне жүгінелік; «Ағартушылық саласындағы мисионерлік
саясатты ... ... ... ... арнайы духовный академияда
даярланып жатты. Онда ... ... ... оның ... ... ... ... тағайындалуы да көп нәрседен сыр
береді. Міне, осы саясаттың ызғарлы лебін сезген қазақ ... ... ... ... ... ... ... күрес
жүргізіп, қазақ әдебиеті тарихында ХІХ ғасырдың ... ... мен ... ... ... ... кітаби ақындар шығармаларындағы діндарлық
сарынның кең өріс ала бастауына ... ... ... сол ... ақындардың көрнекті өкілдерінің бірі – Албан ... да ... ... алар ... ... ... жетті деп
білеміз. Бұл тұрғыда біраз еңбектердің жарық көре ... ... ... ... оның әдеби мұрасы ғылыми айналымға да түсе бастады.
Бұл салада белгілі ғалым-журналист Б.Омарұлының еңбегі ... ... ... ... жырлар», кейінгі «Зар заман поэзиясы» атты зерттеу
еңбектерінде Албан Асанның әдеби мұрасы біршама талданып, таразыланды. ... ... ... Әбубәкір шығармаларымен сарындас,
төркіндес екенін жоғарыда айттық, яғни ... ... ... ... ... малы аз боп,
Қыс көбейді жаз аз боп.
Шалқар көлдер суалды,
Солқылдаған суы аз боп.
деген толғауы Шортанбайда:
Қыс көбейді, жаз аз боп,
Бай ... малы аз ... іні ... бала араз ... жолдармен өріледі.
Бұл дәстүрлі, бұрыннан бар өлең өрнектері екендігі белгілі. Бұған
ұқсас сарындарды Нарманбет, ... ... да ... ... ... ... көбеюі мен шалқар көлдердің суалуының
символдық мәні ерекше. Себебі, сол ... орын ... ... ... ... сары аяздан әлдеқайда қытымырлау ... ... ... уақытқа созылған зар замандық сарындардың сипаты да
кезеңдеріне қарай әр ... ... ... Дей ... «Асан
шығармаларында қасіретті кезеңнің сипатын ашатын сарындардың бәрі де ... ... ... ақырзамандық түсінікке жүгіну, отаршылдық
дәуірдің құбылыстарынан шошыну, келешекке ... ... ... ... ақын өлеңдеріне өзек болған» (8,120).
Мысалы; Патшаға басың ұсталды,
Сындырды басып беліңнен.
Сайлауларды ... алды ... ... тағы ... ... сол заманның ащы шындығы жатыр. Зар заман ақындарына тән
қоғамдық өмірге ене бастаған жаңа ... ... ... ақша айналымдары да Албан Асан толғауларынан табылады. Мысалы;
Шортанбай:
Заманақыр боларда,
Алуан-алуан жай шықты:
Қайыры жоқ бай ... ішер сүті ... күші ... ... мал шықты.
десе, Албан Асан:
Қағаз ақша шығарып,
Сатып патша мал қып тұр.
Қисық жүріп жол бассаң,
Аузыңды бұзып қан қып ... ... ақын ... ... ... ... ... басындағы ауыр халді
санамалай келіп, «Бұрынғыдан не қалды? Ойлаңыз енді ... деп ... ... елді ... ... ақ ... жүруге
насихаттайды. Сол кездеңдегі ақындардың негізгі тірегі, сүйенері де Алланың
ақ ... ... діні ... ... ... ... мұндай сұмдықтардың
төркіні Асан ұғымында ... ... ... ... ... ... еліміздегі тез кетті. Атадан қалған
өрнекті, алтыннан салған жол кетті», ... ... ... ... ... ... ... алар деп, базаршы қылдың қатынды. Жәрменкені
жағалап көп ... ... деп ... Асан ... толғауларының өн бойынан көрініп отыратын бір ерекшелік, онда
отаршылдық жүйеде қалыптаса ... жаңа ... ... ... орысша сөздердің қолданылуы дер едік. Асан ақын ... ... ... ... үн ... ... жүйенің жай-
жапсарларын да сөз етіп ... ... ... ... ... ... сауаты болған сияқты. Мәселен онда; «Ырыскелет шығын деп, Кетірді
қой сайманды», «Сиездегі билерің, ... ... ... ... би деп
үстінен Бырсылдатыл сайлады» (раскладка, сьез, председатель) ... ... жиі ... отырады. Асан толғаулары бір сарынмен баяндалып,
қоғамдағы болып жатқан өзгерістердің ... ... ... ... келгенде Асан толғаулары әлі де толық зерттеуді қажет етеді.
Мәселен, жазушы ... ... ... ... Асанның әлі
жарияланбаған 2000 жолдан асатын екі қиссасының бар ... ... ... ... ... сәті түспеді. Дегенмен, қолда бар толғауларының өзі
оның ... ... ... шыққан өршіл ақын екенін толық танытады.
Қалығұл Байұлы (1785-1855)
Қырғыз зар заман поэзиясы осы ойшыл ... ... ... ... ... десе ... Себебі, оған дейін жасаған жыршылардың
аты мен ... ауыз ... ... ... ... ұмытылған
болса, оның мысал сөздері, өлең-толғаулары ... аты мен ... ел ... қалған.
Қалығұл өз шығармаларымен қырғыз пэзиясының тарихында зор із қалдырған
ақын. Өкшелес, ізін басқан ақындар оның ой-идеяларын ел ... ... ... ... өмір сүрген біраз ақындар Қалығұлдың «Ақыр
заман» атты толғауына еліктеп ... ... ... Асан ... алатын ақырзамандық таным-түсініктер қоңсы қонған екі елге де ортақ.
Ал, белгілі ғалым Б.Омарұлының деректеріне ... ... ... ... ... адамның азғандығын айтып торығушылық сарындардың
түп негізі ерте дәуірлерде жатыр. Ғалым Махмұд Қашқари ... ... ... ... ... ... «Махмұд Қашқари
сөздігіндегі жырлардың бәрі ... өте ... ... ауыз ... ... ... ... өлеңдер кейінірек, яғни автор өмір сүрген
орта ғасырда туындаған жазба әдебиет ... ... ... (19,144) ... ... ... ... қорытынды жасайды: «Бұдан шығатын қорытынды,
заманға көңіл толмаушылық, адамның азғандығын айтып ... ... ... де, одан ... де ... ... ... шығармаларда үздіксіз
жырланған тақырып, тұрақты мотив» (8.74). ... ... бұл ... орта ... жасаған А,Иасауи, С.Бақырғани, Ж.Баласағұн
шығармаларына ауысқанын айтады.
Ал, көрнекті жазушы Ә.Кекілбайұлы қазақ ... ... мың ... ... дәуірін төрт рет бастан кешкенін айтады. ... ... ... ... ең ... «Зар ... осы біз сөз етіп отырған орыс
отаршылдығы кезінде болған. «Қайда ...... ... дейтіндей
заман енді келді. Дархан көңіл далалықтар бұрын-соңды тап бұлай жігері құм
болып көрмеген-ді. Ақсауытты, ақ ... ат үсті ... қой ... ... дымы құрыды. Ер үстінде ереуілдеген ер көңіл үрдістен
уақытылы безінбесе, жер ... ... кету ... ... Ер заманнан
біржолата күдер үзіп, Керзаманға біржолата көндігу кімге оңай тиген ... ... ... ... кеткенде де кімді мұқалтасың?! Ежелгі Римнің
бір кезде иудейлерге тудырған зобалаңы енді түздіктерге төнді. Қауымның бір
парасы өліспей ... бел ... бір ... ... ... ... орап,
кейінгі ұрпақтың жолын қырықпай, ығысын тауып іс ... ... ... ... ... нағыз үлкен Зар Заман осы ... ... ... ... жұрт ... ... өзі ... еді. Жерің, суың,
байлығың, кенің былай қалып, сүйекке сіңген елдік үрдісіңе, ... ... ... ... қол салынды. Жер бетіндегінің бәрін жым
қылып, азды да, ... де ... ... келе ... оспадар озбырлық
заманының лаңына лағнат жаудырғаннан басқа амал қалмады» (20).
Бұдан шығатын қорытынды, қазақ-қырғыз халықтарының тарихындағы аумалы-
төкпелі замандардың ... ... зар ... ... ... ... оның бәрі ең алдымен әдебиетте өз өрнегін ... ... ... атты ... осы ... жеріне жеткізіле
суреттелген. Қалығұл шығармаларында көтерілген эсхатологиялық сарындар,
кейін орыс империясының ... ... ... ... тудырған
Арыстанбектің (1824-1878) «Тар заман», Молда Қылыштың (1866-1917) «Зар
заман» толғауларында жарасты жалғасын ... ... 1785 жылы ... ... ... ... ... деген
жерде ауқатты адамның отбасында дүниеге келген. Әкесі Бай Сарыбағыш руының
ірі ... бірі ... ... ... ... ие болған Қалығұл
өмірінің соңына ... ... ... ... ... ... мазмұнына қарағанда ол мұсылманша хат ... Орта ... ... таныс болған.
Қалығұл тәмсілші, мақалшы ақын ретінде елге ерте жастан-ақ таныла
бастаған. Оның бір ... ол ... ... ... ... ... ... да түспеген. Алдына келген адамдарға өсиет нақыл
сөздерін әуенсіз айтып ... ... ... ... сөздерге жақын.
Ақын жырлары ел арасына кең тарағанымен кейінгіге толығымен жетпеген.
Қалығұлдың шығармалары мазмұны ғана емес, бағыты, ... ... да ... ... ... бар. Буын ... ... дәстүрлі 7-8 буын өлшемінде келетін жыр үлгілері де сақтала
бермейді. Жыр, толғауларында бір бүтіндік жоқ. Әр бір жыр ... ... ... ... ... бір ... ... терең ойды өзіне
бағындырады. Тұрмыстың әр саласына ой жүгіртеді. Мысалы;
Атын баккан азамат
Катын багар.
Итин баккан ... ... ... ал ... ... ... ғалымы Батма Кебекова Қалығұлдың шығармаларын мазмұны, формасы,
идеялық маңызына қарай, шартты түрде ... ... ... ... сүйене
отырып жүйелесек, оның біріншісі, Ақынның елдік көзқарас, түсінік ... ... ... ... ... ... ... Әрине, оның бұл
бағыттағы термелерін дидактикалық сарындағы насихат ... ... ... ... өзі өмір ... отырған қоғамның тұрмыстық, әдеп-
ахлақтық оң-теріс көріністерінен келіп шыққан жиынтық ой-қорытындылары ... ... ... танымдық, тәрбиелік маңызын жоймағанын айта кеткен
орынды.
Қалығұлдың ... ... ... ... ... ... ... мысал сөздері» жатады. Қалығұл - алымы кең, нұсқалы ... оның ... ... ... ғана ... ... ... оның келешегі, рухани дүниедегі болып жатқан ... ... ... ... ... ... «Ақыр заман» және
«Мысал сөздерінде» қоғамның келешек ... ... ... ... ... ... тамыршыдай тап басып, отаршылдық езгінің зардаптарын көре
біледі.
Қырғыз зар заман ... ... ... жете зерттеп,
зерделеген ғалым Б.Омарұлы Қалығұл шығармаларының қуғын көру себептеріне
терең ... ... ... өз ... ... ... ... қырғыздың ұлы ойшылы ел ішіне орыстың келуінен шоынды.
Қонысты отарлаудан, діннің бұзылуынан қаіптенді. Екіншіден, ол ... ... ... ... тиер ... анық ... ... елдің басына қасірет әкелетін кезең деп білді. Үшіншіден, ол өзі
қолайсыз көрген құбылыстарды ақырзаманға ... ... ... зарлана жырға
қосты. Сөйтіп, ол қырғыз әдебиетінде «заман ағымы» деп ... ... ... ... Одан соң ... ... жырлайтын ақындардың
үлкен мектебі қалыптасты» (8.147) деп қорытады.
Қалығұл қара қылды қақ жарған әділдікті, елдің тыныштығын ең ... бірі деп ... адам ... ... ... және ... да
көрші елдерде елшіліктерде болып, дау-дамайларды басуға қатысқан. Өзі ... бола тұра ... ... ... ... тізе ... ... болған.
Ой, иним, Ормоным,
Жеген менен тойбодуң.
«Кой» дегенге болбодуң,
Акыры сен ... ... ... ақыр ... ... ... орын ... рас.
Дегенмен, оның шығармаларында насиқат, адамдық, ізгі қасиеттер, жастарды
әдептілікке шақырған өлеңдер де жетерлік. Әлбетте, ... да ... ... яғни сол ... тыс өмір сүре ... белгілі.
Сондықтан қоғамдағы болып жатқан жаңа өзгерістердің оның ... ... Ол ... бір ... ... хандағының езгісі
болса, екінші жағынан патшалы ресейдің бұратана ... ... ... ... соған байланысты ел тұрмысына дендеп ене ... ... ... Соны өз ... ... баюға көшкен ел
ішінен шыққан би-болыстардың, бай-манаптардың арамдық ... ... ... ... құрады. Егер қоғам азып, ел ағалары пейілінен
бұзыла бастаса, онда бұл заман Қалығұл үшін ақыр заманның ... 1855 жылы ... ... ... ... 70-ке қараған
шағында дүниеден өткен. Сүйегі сондағы Қараой деген жерге ... ... ... айтысы
Сарбас пен Қалмырзаның жұмбақ айтысы
Қазақ және қырғыз ақындарының өзара айтысқа ... ... ... ... ... ... Мұндай деректерді қырғыз әдебиетін
зерттеушілері көбірк ұсынып жүр. Әдетте ... ... ... ел өз
ақындарының мәртебесін биіктету ... ... ... әуес
болатыны белгілі. Бірақ қазақ пен қырғыздың сөз қағысуларынан ондай ... ... ... ... ... қоңсы қонған қос халықтың ежелден
іргесі бөлінбегені себеп болса керек. Қайта мұндай айтыстарда ... ... ... ... ... ... баяндалады. Айтыс болған соң дау-дамай
тақырыбы қозғалмай ... ... ... пен ... ... ел ... ... жанжал, Кенесары мен Наурызбайдың қырғыз
жеріне жорығы жөніндегі әңгімелер де арқау болады. Әйтеуір сөз ... ... ... ... ... пен ... ... айтыстарына тән бір ерекшелік: мұндай сөз
сайынтарының сақталған мәтіндері көлемді емес. Соған қарап айтыстардың
ұзаққа ... ... ... ... мен Арыстанбектің, Қаңтарбай
мен Арыстанбектің ... ... ... ... ... байланысты жыр бәсекесі ерте түйінделген. Оның ... ... ... ... ... шағын жұптасу түріндегі
поэзиялық шығарма болып шыққан.
Осындай қысқа айтыстардың бірі – қазақ ақыны Сарбас пен ... ... сөз ... ... екеуін айтыстырар тұста қазақ ақсақалдары
“Біздің бір жаңа талап баламыз бар еді” ... Екі ... ... ... жағы ... де елді жамандамаңдар, қазақ пен қырғыздың
артықшылығы мен кемшілігін термеңдер, байлығы мен ... жау ... ... ... ... ... Қалмырза “Екі ақын оны айтпаса қайтіп
бір-бірін жеңеді, ең болмаса мен Сарбасқа бір ... ... деп ... ... жұрт осы ... ... (22,64).
Қазақ пен қырғыздың басына түскен ахуалды жырлауға бекінген ... ... еске ... ... ой ... Сол ... қазақ
бауырының хал-жағдайын сұрайды.
Алматынын боорунда
Сары нар чөктү билдиңби?
Узун жыгач башына
Ак шумкар конду билдиңби?
Жүрөр жолун ... ... ... ... көп ... ... миндиңби? (22,65).
Көпті көрген Қалмырза ел басындағы ахуалды осылай ұқтырады. Бұл
отарлаушылардың қазақ-қырғыз ... ... ... ... кезі болатын.
Басқыншылық елдің тұрмыс-тіршілігінне де, салт-санасына да әсер ... ... ... сол ... ... ... шығармашылығында
көрініс тапты. Алатаудың екі бетін жайлаған шайырлар отарлаушылардың бет-
бейнесін бірде тікелей, бірде жанамалай танытып, ... ... ... ... ... ... қолайлы жағдай туғызған ел ішінен
шыққан жандайшаптардың түр-тұрпаты да екі ... ... ... Сол ... ... сөз қағысуларда осы тақырыптың қозғалмауы
мүмкін емес еді. Қалмырзаның ел тағдырын астарлап жеткізген жұмбағын Сарбас
былай шешеді:
Алматының ... нар ... ... ... ... тілін білмеген,
Шапанында жаға жоқ,
Етігінде таға жоқ,
Өңі сары, көзі көк,
Адам білер сөзі жоқ,
Қала салып көшпеген,
Мына бір орыс болмасын (22,65).
Сарбас пен ... осы сөз ... ... ... ... Қырғыз ырчысы мәселені қузап келіп, ”Сен осыны білдің бе?” деп
сыпайы сауал тастаса, ... ... ... ... отырғаның мынау болмасын” деп
ізет сақтап, ақырын ... анық ... ... ... ... ... қамын ойлап, екі жұртқа ортақ тағдырға күйзеліп, өзара мұңдасу сарыны
бар. Өйткені “қашаннан еншісі бөлінбеген қазақ пен ... ... ... да, ... өмір жолдары да, талайлы тағдыры да ұқсас” (23,42).
Бұл сөз сайысында отаршылдық ... ... ... ... қимыл-құбылыстар да жұмбақталады. Сол тұстағы ақындардың бірқатары
дәуірдің өзгерістеріне байланысты туындаған ... ... ... рас. Олар мұны ... азғанының, тіршіліктің тозғанының белгісі
деп білді. Қалмырзаның осындай құбылыстарды ... ... ... ... ақын мынадай жауап қайтарады:
Ұзын ағаш басына
Ақ сұңқар қонды дегенің –
Қарағайдың ... ... ... ... ... ... дегенің –
Дүрбіменен қараған,
Шашыла айтып санаған,
Бір қисығы болмаған,
Ділгірам жолы болмасын (22,66).
Қазақ пен ... ... ... ... ... тақырып – Кенесары мен
Наурызбайдың қырғыз жеріне жорығы. ... ... мұны ... айтса
да, өкпе-наз түрінде білдірсе де, бұл мәселеге бір ... ... ... осы жәйт сөз ... ... кек ретінде айтылмайды. Екі ... ... ... ... ... жай-жапсары айқындалып, бітіммен,
бәтуаласумен аяқталған оқиға түрінде баяндалады. Сонымен қатар бұл ... ... ... қазақ батырлары ғана емес, көршіге соқтыққан ... да ... ... тиек ... ... жыландай ышкырган,
Белине кылыч кыстырган,
Төрөнүн уулын жанга алып,
Төбөнү чапкан билдиңби? –
Кандың ... кошо ... ... билдиңби? (22,64),
- деп жұмбақтап, оны қазақ ақыны Сарбастың:
Оқ жыландай ысқырған,
Беліне қылыш қыстырған,
Төренің ұлын қоса ертіп,
Төбені шапқан дегенің –
Қазақтан шыққан Наурызбай,
Кенесары ... ұлын ... ... шапқан дегенің –
Қырғыздан шыққан Орман хан,
Қарабек, Жантай болмасын (22,65),
- деп ... ... ... ... ... мен ... бүлікшіл етіп көрсетсе, қазақ
ақыны ... ... ... ел ... өз ... да бар ғой” деп
ескертеді. Оны көңілге келмейтіндей, намысқа тимейтіндей етіп жеткізеді.
“Білдің бе?” деген ... ... мен “... ... ... ... жауап бір-
бірін толықтырып, үндестік құрап тұр. Сарбастың айтыс соңындағы “болмасын
деген оңбасын” деген ... ... да ... ... бірлік ұғымына
табан тірегенін аңғартады. Бірақ жауаптасу барысында бір-біріне мін айтып,
тиісе сөйлеу айтыс өнерінің негізгі шарты ... екі ақын да ... ... айтып отырған “Қабақты шапқан Орман хан” қазаққа да, ... да ... ... ... ... Орман хан – екі елге де кең танымал адам. Оның
есімі қырғыз ақындарының шығармаларында көп аталады. ... ... ... ... ... тұрған ойшыл ақын Қалығұл Байұлы да Орманның
жөнсіздіктерін айтқан. Бұл ... ... ... ... ... ... былай дейді: “Қалығұл шешен, қара қылды қақ жарған әділ, ... ... адам ... ... ... ... қосылған елдерге
елшілікке де жиі ... ... ... ... Өзі ... ... ... Орманның жосықсыз жорықтарын жақтырған емес. Оның қазақтармен ... ... өз ... ... зорлық-зомбылықтарын сынға
алған” (21,33). Елге өктемдік жүргізгендігімен есте ... ... ... ... ... ... болған.
Қалмырзаның “Екі аждаһа бір келіп, Інге кірді білдің бе?” деген
жұмбағын Сарбас былай шешеді:
Екі ... бір ... ... ... ... дәм ... төсекте бір жатып,
Бір иыққа бас қойып,
Інге кірген жыландай
Тату болған бұл күнде
Қазақ, қырғыз болмасын (22,65).
Айтыстың нағыз ... де – осы. ... ... ... ... төскейде малы қосылған қазақ пен қырғыздың өзара қырқысқан сәттері аз
болмаған. Соның бәрінен сабақ алып, ... ... қос ... ... ... Қалмырза мен Сарбас айтыс өзегіне айналдырып отыр. Олар әдетте
жақсылықтың белгісі ретінде сипаттала бермейтін жыланның ... ... ... ... ... тіршілікті бейнелеуді жөн санайды. Ал
Қалмырзаның “Екі шолпан тең тұрып, ... тұр ... ... - ... “Ол айтып тұрғаның бала кезінен дана болған біздің Ноғайбай ... ... ... ... - деп ... ... қаумалап отырған қазақ пен қырғыздың батырлары мен сұлтандары
оларды әрі қарай айтыстырмай, ... да ... ... ... ... да рахмет” деп, бәйгені тең бөліп береді. ... ... аты ... ... ... ... жүруіне байланысты
“Кебекбай Ноғайбайдың Сарбасы екен” деп сол ... ... (22,66), ... ... екі ел ... ... осы сөз ... байланысты мынадай
тұжырымдар жасауға болады.
Біріншіден, бұл сөз бәсекесі ... ... ... ... деуге келіңкіремейді. Көлемі өте шағын, ақындардың бір-бір толғауымен
бітеді. Бірақ соған қарамастан ақындар ... ... ... ... ... ... бұл жұмбақ айтысқа жатады. Мұнда екі
елдің басындағы ахуал, халықтың ... ... ... ... ... бейнесі жұмбақталған. Тұспалданып айтылған ... ... ... ... жауаптары екі жақтың да көңілінен шыққан.
Тілге тиек болған жұмбақтар шебер қиюластырылған. Біз бұдан айтыскерлердің
ойлары ... ... ... ... ... өте ... екенін
байқаймыз.
Үшіншіден, сөз қағысуда ақындық биік ... ... Бұл ... ... ... қасиет. Бірақ айтыстың барысында бұл ... ... Ал дәл осы ... олай ... ... ... ... Бір-біріне
сыпайы сөйлеп, сабырлылықпен жауап қайтарады. Екі ақынның ... ... ... ... ... ... ... та, жауласып та қоятын қос халықтың өкілдерінің бұлайша бейбіт сөз
қағысуы өте ... ... ... ... ... бұл ... ... мәліметі мол. Оқырман сөз сайысынан қазақ пен қырғыздың арасындағы
ахуал, ... ... ... ... ... жөніндегі
деректерге қанығады. Айтыс қысқа болса да сол ... ... пен ... жүйе ... ... ... бере ... қазақ пен қырғыз арасындағы көптеген сөз сайыстары секілді
бұл айтыс та ақсақалдардың ұйғарымымен тез аяқталған. Ел ... ... ... ... ... ... ... ескерген. Бірақ, соған қарамастан
бұл сөз қағысуды тізгіні уыста ұсталған бақылаудағы бәсеке деуге болмайды.
Ақсақалдар ақындарға ... де ... ... ... ... ... ... ақындарының қызбалыққа салынып, бір-бірін
мүйіздегенінен гөрі елдің бірлігі қымбат болған. Бұл ... пен ... ... тән ... ... де, ... мен Сарбасты ел
ақсақалдарының дер кезінде тоқтатқанынан айтыстың сапасына, мазмұнына,
көркемдік қуатына ешқандай ... ... ... жоқ. Ел тағдыры жұмбақталған
осы сөз сайысының екі ... да ... ... ... ... мен Арыстанбектің айтысы
Көршілес қонған қазақ пен қырғыз ақындарының ішінде бір-бірімен ... ... ... Қырғыздармен өнер бәсекесіне ... бірі - ... ... Ол ... ... ... ... Арыстанбекпен айтысқан. Ақындар айтысын зердесінде
сақтайтын әрбір халық оны уақыт өткен сайын ... ... ... ел ... ... болған айтыс нұсқасын да әр жұрт өз табиғатына
орайластырып, жаңартуға бейім тұратыны жасырын емес. Қай ақын басым ... ... ... ... "Кім ... ... ... әр халық өз
мүддесі тұрғысынан топшылау жасайды. Сол үшін де біз Сүйінбай мен қырғыз
ақыны ... ... ... ... (23,59-80) бойъшша зерделеп
көруді жөн санадық. Айтыстың көрші елде сақталған нұсқасында қазақ ақынының
қалай бағаланғанын айқындауды мақсат етіп қойдық.
Арыстанбек ... ... - XIX ... ... әдебиетінің аса
көрнекті өкіллерінің бірі. Шығармаларында отаршылдықтың ... ... ... ... жылдарда ғана жарық көре бастады.
Оның қазақ ақындары ... ... ... ел ... (21.98). ... ... ... сөз қағыстырғанын өлең-
толғауларына да арқау етіп, айтып отырған. Әсіресе, "Керээз" ... ... ... баға ... жайладым,
Казакка барып ырдадым.
Тезек төрө алдында
Замана ырын зарладым.
Экейден ... ... ... ... сөзү ... ... айтыштым.
Өткөн кептен тартыштым.
Каңтарбайды каңтардым,
Калк ичииде аңтардым (23,17).
Арыстанбек пен ... ... ... өгіз" деген жерінде айтысқа
түседі. Бұл Кенссары мен Наурызбайдың қырғыз еліне жорығынан ... ... ... ... ... кез. ... сөз ... дау шығып кетпеуін
қалап, арқалы ақындарды ауық-ауық сабасына түсіріп отырады. Осының ... ... ... ... ... ... ... әйгілі ырчы
Қатағанмен айтысқан болатын. Бұл жыр ... де ... мен ... ... ... Қатаған сөз бастап "Кенесары мен Наурызбайдың
түбіне жеткенбіз, алған кегің қайда?'' деп қазақ ... ... ... ырчының мұнысын қырғыз ақсақалдарының өздері де жақтырмай, бәйгені
басым түскен Сүйінбайға береді. Бұл аста Арыстанбек те ... ... ... жасы ... ... аса ... қазақ ақынымен айтысқа
түспегеніне өкініп қалады. Олар арада ... жыл ... ... ... ... төремен бірге келген Сүйінбай алдымен қырғыз бауырларынан
амандық сұрап, мадақ өлеңін айтады. ... соң ... ... ... ... батыра, түйдектетіп жыр төгеді. Қашаннан алыс-берісі
бар ағайынның арасындағы ежелгі қарым-қатынасты еске салып, бұйымтай сұрап,
наз айтады. "Осы отырған ... ... ... ... - деп ... алып, қалауын білдіреді. Ақыннның қалауы - жараулы сәйгүлік ... ... Бир ат ... ... ... киім (Алтын шапан жабарсың,
Асем менен киерге), сұлу бикеш (Он алты ... бир кыз бер, ... ... ... ... (Бир ак отан үй бергии, Эңкейип ага кирерге),
мыңғырған мал (Беш-алты атан түйө бер, Жүгүмдү ... ... ... ... ... ... барарга). Сүйінбайдың сөз сарынынан сұраншақтығын
емес, қырғыздарға жорта ... ... ... аңғаруға болады. Ол
"Қырғызға келген Сүйінбай құр қол елге барар ма?,-деп әдейі салмақ ... тек ... де ... Ағайынның мәрттігін сынағысы
келгендей одан әрі көсіле түсіп, қырғыздарды әбден тығырыққа тірейді.
Жамбы туяк бериңиз,
Сандыгыма саларга,
Мейманыма ... ... ... куң ... ... бул бергин.
Өзүмө бергин эки кул,
Эки жакка айдарга,
Элиртип кулун байларга (23,61).
Сүйінбайдың бұл сөзіне жауап қайтару үшін бұрыннан есесі кетіп ... топ ... ... ... Ол салғаннан қазақ ақынын сұраншақ,
тіленшек біреу етіп көрсетеді. «Мойныңа қалбыр асынып, алақан жайған таз ба
едің?», - деп ... ... ... ... ... ... төрең тұрғанда,
қырғыздарға қол жайғаның не?», - деп ... сөз ... ... ... өз ... ... ... айтып, әжуалап, тұқыртып жеңуге ... Екі ұлт ... ... да ... ... бар. Сүйінбай қырғыздың, Арыстанбек ... ... ... жоқ қатасы,
Қырғыздың бар ма атасы?
Қызыл иттен жаралған...
Арыстанбек:
Айкайлаба казагым,
Аябай чыгат мазагың.
***
Күң болсун деп ... ... ... калбаит мазакка
***
Ұяты кеткен казагым...
Екі елдің арасында дау тудырған ... ... ... ... айтыста да сөз болады. Әрине, ... ... ... ... тиек ... ... ... қырғыз жерінде қаза болуын Арыстанбек
мақтаныш ете жырлайды. Айтыс үстінде ... ... еске ... ... ел-жұрт арасындағы арыздықтың тарихын баяндап кетеді. Сүйінбай
әдептен озбай, тіс ... ... ... ... ... екі елдің
арасына жік салған мәселелерді қозғайды. «Қырғыз ақындары отарлаушыларды
айыптағанда саусақпен шұқып, тіл безеп, түсін ... ал, ... ... ... ... ... бейім» (2,43), - деген тұжырымға
сүйенсек, Арыстанбек пен Сүйінбайдың айтысынан да осыны анық ... ... ... ... ... ... ақыны бұл жолы отарлаушыларды
емес, дауға қиса да, жауға қимайтын қазақ бауырларын айыптайды. Ел ... ... ... ... ... ... ... салам деп,
Аблай хан бизге жармашкан.
***
Аблай кулдун тукуму,
Кенесары, Ноорузбай,
Кесирлүу чыкты чоюштой
***
Кенесары, Ноорузбайдың
Кыргыздан жетти казасы.
Арыстанбек қазақ ақыны ... де ... ... бұл сөз сайысы татулық пен ізеттіліктің нағыз ... ... ... ... екі ... ... замананың зарын, елдің
қайғысын айтып, мұңдасады. Қаңтарбаймен айтысқан тұста ... ... ... ... басу айту ... кейін дауды қуған қызба
ақынның ... ... Ел ... ... ... ... қазақ
ақыны байытылықпен, салмақтылықпен сөз қозғайды. Әйтсе де, Кенесары-
Наурызбай тақырыбына ... ... ... ... қоймайды.
Абылайханның шабуылы
Талайдың қалған есінде.
Кенесары, Наурызбай,
Қырғыздардан өлді деп,
Көки сөйлеп, сірме,
Басың кетер кесірге (23,78).
Сүйінбай Арыстанбекке кейіп, күйініп отырып, оны татулыққа, ... Аз ғана ... ... өту ... еске ... Жер басып
жүрген пенденің бәрі де түптің түбінде өмірден өтетінін айтады. Өйткені ол
айтар ... ... ... ... алған Арыстанбкті тоқтататын уәж осы деп
біледі. Өмірдің мәңгі еместігі, жарық дүниенің қысқалығы ... ... ... ... ... ... түсіргенді жөн санайды.
Арыстанбектен жасы да, жолы да үлкен Сүйінбай ақылды ақынның, дана ... ... ... ... ... де өтеміз, соңымызда дау-жанжал
емес, аталы сөз ... - ... ... ол ... ... хан да ... әлемді тергеген
Ақ пайғамбар ол да өлет.
Қызыл тілін сайратқан,
Қалың жұртты жырғатқан,
Сүйінбай, Арыстан ол да өлет.
Бауыры бүтін, басы есен,
Бір құдайдай сөйлейсің,
Алланың ... ... ... ... тұжырымы – екі жұрттың бірлігін орнықтыру,
Кенесары, Наурызбайды кінәлап, даудың шоғын ... ... ... ... ... бір-біріне жауыққан ағайын қырқыса берсе, тұтас елдің
жойылып кететінін қаперге салады. Өлшеулі ғұмырды ағайынның итше ырылдасып
өткізбегенін ... ... ... желі ... ... ... идеясы бұл жолы да биіктен көрінеді. Өзекті жанға бір өлімнің бар
екенін ұқтыру арқылы ... ой ... ... тұспал-тұжырымдардан
да бағалы қағидалар болатынын зердеге сіңіреді. Сөйтіп жыр-толғауларында
дәйім ... ... ... ... ... оның ... ақынымен
айтысынан да айқын байқалады. Ол Арыстанбкті «Шейіт өлім болмаса, Сенің
қайда Манасың?», - деп ... ... ... ... біз ... ... Шейіт болып жолда өлген», - дей жұбаныш білдіреді.
Бұл айтыста осындай ой-тұжырым ... ... ... биік ... ... ... қырғыз ақсақалдары жауап ... ... басу ... сөз ... ... ... ... әдебиетшісі
Батма Кебекова айтыстың қалай аяқталғанын ... ... ... ... соң ... ... құлағын бұрап, жауап қайтармақшы
болады. Боранбай (қырғыздың белгілі биі) қолын көтеріп, тоқтай тұр дегендей
белгі ... Сол ... ... ... қазақтың сұлтан, би, бектері сөзге
араласып: «Түбі бірге ел ... ... ... ... Тағы ... отыр едік, өткен шатақ істі сөз ... ... ... ... болды. Өз кезегінде Сүйінбай да қарап қалған жоқ. ... ... Сөз ... бір-біріңді жеңе алатын түрлерің жоқ. Екеуіңнің де
шоң ақын екендеріңе куә болдық. Айтыс бұдан әрі ... ... сөз ... ... ... ... де ... Мұнан кейін бір-біріңнің алдарыңа
түспеңдер», - деп ынтымақтастырып, бәйгесін тең бөліп береді. ... ... пен ... ... ... ... тату ... жүрген екен»
(24,80).
Сүйінбай мен Арыстанбектің айтысы – көркемдігі ... ... ... бірі. Екі елге кең танымал сөз зергерлерінің ақындық қуаты сөз
сайысында айқын көрінеді. Арыстанбек ... ... ... ... мәлім
ұйқасының ізіне салып жыр төгеді.
Ээ екейден ... ... ... ... ... ... (23,63).
Сүйінбайдың жауабы да түйдек-түйдек тіркестермен өрнектеледі. «елі
бардың, ері бар, Ері бардың, бегі бар, Айтар сөздің жөні ... - деп ... ... ... ... әрін ... бір мәселенің басын ашып алайық. Қазақ ішінде Сүйінбай мен
Арыстанбек ... ... ... ... Біздің айтыстың қырғыз
нұсқасын қарастырып ... деп ... ... де сол. Оның ... елде ... мен Қатағанның айтысы дейтін айтыс кең таралған.
Әдебейетші-ғалым ... ... мен ... бір адам ... ... ... ... екі Нарын ортасында дүниеге
келген. Әкесі Бұйлаш – феодалдық заманның белгілі биі, ел ... ... - ... ... ... бұл ... әлі де дәлелдей түсуді
қажет етеді. Біріншіден, көрші елдің әйгілі жыр жүйріктерінің шығармаларын
топтастырған «Кыргыз эл ... атты ... ... ұзақ өмірбаянында
оның есімі Қатаған екендігі жөнінде ешқандай мәлімет жоқ. ... ... ... ... да ... мен Арыстанбекті
бір адам деп көрсеткен емес. Қайта олар ... ... ... де сөз ... үнемі атап өтіп отырады. Мәселен, мұны біз
Батма Кебекованың зеріттеулерінен айқын байқаймыз. Арыстанбектің өмірі мен
шығармашылығын зерттеп, ... ... ... ... ... ... тегерегинде көл жактагы чоң манаптардан болган Аалыбай
дегендин ... ... ... ... ... ... де келишип, өздөрүнүн
ырчысы Сүйүмбайды ээррчите келишет. Ашта кыргыздан Катаган ... ... ... ... ... ... ... жеңип кетет. Ошондо ашта
Арыстанбек да болуп, жашы улуу Катагандан жол талаша албай ... ... ... ... учурду күтүп жүрөт» (26,57), - дейді. Бұл мәлімет
те ... ... ... мен ... айтысының мәтініне үңіліп
көрейік:
Көптү көрген Катаган,
Көп ырчыны матаган,
Көп ... ... ... моюн ... ... алып,
Толгоп-толгоп бурадым,
Толгон сөздү курадым (23,76),
дейді Сүйінбай Арыстанбекке жауап қайтарып отырып. ... ... ... пен ... бір адам ... әсте ... ... өз кітабында «Арыстанбек Бұйлашұлы қырғыз ... ... ... ... ... жатады. Сондықтан Арыстанбекпен айтысқан
ақындар оны руының атымен ... деп те атай ... Сол ... ... ... ... Қатаған деп атайды» (25,89), - деп мұрағат мәліметтерін
ұсынады. Осыған байланысты да айтар пікіріміз бар. Арыстанбектің ... ... ... ... ... ... ... руы – Қатаған»
деген деректі көрсеткен ... ... ... ... Сүйінбаймен,
Чоңдымен, Жеңіжоқпен, Қаңтарбаймен айтыстарынан «Қатаған» ... ... мен ... Арыстанбек пен Сүйінбай айтыстарының
мәтіндері бір-біріне ұқсамайды. Бұлардың бір адам еместігін осыдан білуге
болады.
Сөз соңында айтарымыз, ... елде кең ... ... мен ... қырғыз нұсқасын қазақ әдебиеті үшін де маңызы зор ... ... ... ... ... ... ... әдеби байланыстарына қатысты біршама
талдаулар жасадық. Әрине, қандай да бір халықтың тарихында болмасын ... алар орны ... ... ... ... әдеби, тіпті,
саяси-экономикалық қарым-қатынас жасамайтын ел жоқ. Ал, қазақ пен қырғыздың
о бастан еншісі бір. Төсекте ... ... малы ... екі ... ... ... талайлы тағдырына дейін ұқсас.
Қазақтың ХІХ ғасырда жасаған Шоқан, Ыбырай, Абай сынды көрнекті ақын,
ғұлама зерттеушілерін қырғыз ағайындар да өз ... мен ... ... ... ... ... ХІХ ... озық ойлы
демократиялық ағымдағы өкілдерінің шығармалары, сондай-ақ ... ... ... озық ... қырғыз әдебиетіне қазақ
әдебиеті арқылы келгендігін қырғыз ғалымдарының бәрі де бір ... ... бір ғана ... ... ... ... аудару
ісінде қырғыз ақындары Абай мен Ыбырайды өздеріне ұстаз тұтты.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... бастаған «зар заман»
поэзиясының айтулы ақындары Дулат, Мұрат, ... ... ... тигізген әсері өз алдына сөз етуге тұрарлық. Оның біразын
жоғарыда біз де біраз сөз ... ... пен ... ... ортақ жазушысы, адамзаттың Айтматовы
атанған Шыңғыс Айтматовтың: «Өз ... өзге елге ... ... өзге ... аттай қалсам, әрқашан қасиет тұтып, өзіммен бірге қастерлеп
ала жүретін екі ... ... ... бар: бірі – ... бірі – Мұхтар
Әуезовтің «Абай ... ... ... деген жүрек жарды сөзі көп нәрсені
аңғартса керек.
Қорыта келгенде, қазақ-қырғыз әдеби байланыстары ... сөз ... ... ... ... ... ғылым саласы болып табылады.
Қазіргі таңда жүз жылдан астам ... бар «Зар ... ... ... ... ... Мұрат, Шортанбай, Әбубәкір Кердері, Албан Асан
сияқты ақындардың әдеби мұралары халқымен қайта ... ... ... ... бағыты мен жауһар жырларының көркемдік қуатын қырғыз «зар
заман» ... ... ... ... ... сияқты өкілдерімен
салыстыра, салғастыра отырып сөз етудің маңызы бар деп білеміз. Сонда ғана
орыс отарлаушыларының озбырлығын, ... ... ... ауыр да, ... ... ... мүмкіндік тумақ. Өйткені «Зар заман» ағымының
айтулы өкілдері саналған жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... Сол зарлы заманның зерлі айнасы. Сонымен
бірге «зар заман» ақындары ... ... ... ... ... маңызға ие.
Сондай-ақ, қазақ-қырғыз ақындар айтысы да осы күнге дейін ара-тұра сөз
болғаны болмаса, ... ... айта кету ... Біз ... ... осы мәселеге де біраз шолу жасадық. Әрине, бұл шолу ... ... ... зерттеудегі алғашқы, не ... сөз ... Бұл ... ... ... жұмыстар әлі де болса баршылық.
Біздің шағын зерттеу еңбегіміз «қазақ-қырғыз әдеби байланыстары» атты
теңізге тамған тамшыдай болса, мақсатымыздың орындалғаны деп білеміз.
Пайдаланылған ... ... Б. ... ... ... ... ... тарихының мәселелері. Алматы: “Ғылым”, 1976.
2. Омарұлы Б. Бұғауға бағынбаған жырлар. Алматы: “Ана тілі”, 1998.
3. ... А. ... ... ... ... 1974.
4. Садырбайұлы С. Шортанбайдың ақындығы. //Қазақ әдебиеті, 1992, ... ҚКП ... ... 1957 жылы 4 июль ... ... халқының
әдеби-поэзиялық және музыка зерттеудің, сын тұрғысынан қалай ... және ... ... шаралары туралы” қаулысы. //Қазақ әдебиеті, 1957,
26 шілде.
6. Әдеби мұра және оны ... ... ... ... пен өнер ... бойынша 30-40-шы жылдар кезеңі мен 50-
ші жылдар басында қабылдаған ... ... ... ҚКП ... ... ... //Социалистік Қазақстан. 1989, ... ... Б. Зар ... поэзиясы. Алматы: “Білім”, 2000.
9. Жұмалиев Қ. ... ... ... ... Алматы:
“Мектеп”, 1967.
10. Нұртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. Алматы: “Жазушы”, 1968.
11. Садык Алахан. Беш молдо. Бишкек, 2004.
12. ... ... ... ... ... Әлем. Альманақ. //Бас редакторы А.Сейдімбеков// Алматы: “Ғылым”,
1991.
14. Қазақ поэзиясының анталогиясы. ... ... ... ... ... ... Шортанбаймен үндес ақын Асан Барманбекұлы туралы
не білеміз. // Ақиқат -1997, №11.
16. Т.Қаупынбайұлы. ... демі ... ... //Егемен Қазақстан
-1996, 20 қаңтар.
17. М.Мырзахметов. Отаршылдық дәуірдегі әдебиет. //Жұлдыз -1993, №7.
18. Сапабек Әсіп. Қазақ ... ... ... ... Н.Келімбетов. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы: “Ана тілі”, 1991.
20. Ә.Кекілбаев. Күй ... ... ... 1993, 16 ... Сүйүмбай менен айтышы. Арстанбк. Ырлар. Бишкек, 1994.
22. Кыргыз эл ... ... ... ... Б. ... бағынбаған жырлар. Алматы: “Ана тілі”,
1998.
24. Кебекова Б. ... ... ... Үмбетаев М. Пірім менің Сүйінбай. Алматы: “Ғылым”, 1992.
26. Бегалиева Н. Арстанбектин өмүрү жана чыгармачылыгы. ... ... ... ... ... Б.Омарұлы. Қазақ-қырғыз қасіретнамасы. Қызылорда, 1998.
29. Қырғыз эл ырчылары. Бішкек, 1994.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар18 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
21 ғасырдағы жаңа принцптердегі негізделген егіншілік жүйесін құру6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь