Жазушы-драматург Баққожа Мұқай

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... .3.9
І тарау

Драма арқауы, заман сыры, адам тағдыры ... ... ... ... . 10.37

ІІ тарау

Күлкісіз күн бар ма ... ... ... ... ... 38.44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... .. 45.46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР .. 47
Қазақ әдебиетін жанрға бөліп сөз еткенде революцияға дейін поэзиядан ауызша да жазбаша да мол мұраға ие болса, прозаның төркіні Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Спандияр Көбееев, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Бейімбет Майлин шығармаларымен танылады. Ал драматургиямыз болса, дәстүр мұра дегеннен тұлдыры жоқ тақырда туып, тек қана қазан революциясынан кейін қалыптасты.
Драма (грекше drama – қимыл-әрекет) – сахнаға арналған, уақиғаны, оған қатысушы кейіпкерлердің іс-әрекетін, көңіл-күйін көрсету арқылы баяндайтын әдеби шығармалар. Драмаға уақиғаны қызу тартысқа құрып, мейлінше шиеленістіріп, шарықтау шегіне әбден жеткізіп барып тану – айрықша тән қасиет.
1. Мұхаметжанов Қ «Қазақ драматургиясының даму жолдары»
2. Мұқаев Б «Тоят түні» пьесалары Алматы «Өнер» 1994ж
3. Нұрғалиев Р «Трагедия табиғаты» Алматы, 1968ж «Жазушы» баспасы
4. Ғабдуллин Н «Ғ.Мүсіреповтың драматургиясы»
5. Ордалиев С «Қазақ драматургиясының очерктері»
6. Тәжібаев Ә «Өмір және драматургия»
7. «Әдебиеттану терминдерінің сөздігі» Ана тілі, 1996
8. Б.Мұқай. “Ертегiдей ертеңiм” (толғаулар мен эсселер) Ана тiлi, 2003ж
9. Сыздықов М «Сергелдең сеңін бұзғандай» Қазақ әдебиеті. 10.02.1984.
10. . Қ.Ысқақов «Жас леп – жаңа леп». Қазақ әдебиеті 1981ж, 19 июнь.
11. Мұрат Мұқанов. «Заманақыр ақиқаты» «Әділет»1993.27.01. №4
12. Әбілдаұлы Б «Тоят түні орыс сахнасында» «Ақ жол» 1993ж
13. Елеусізов С «Қош бол, менің ертегім» Оңтүстік Қазақстан. 1979ж
14. Ыбырайымов Б «Уақыт және қаламгер» Жазушы» 1978ж
15. Оразалиева Г «Әділет үшін күрескім келеді» Тоят түні туралы «Орталық Қазақстан» 1988ж
16. Тоғысбаев Б «Өмір зая ма?» Мәдениет 1994 ж №11
17. Әлімбек Қ «Шын жынды кім?» Жас алаш 1994ж №48
18. Дәуренбеков Ж «Мазалайды шабыт шырағы» Жас алаш 1994ж
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
            Абай ... ... ... ... университеті

                                                ... ... ...                                                         ... ...                                  ...                               ... ...                          ... ... – ДРАМАТУРГ



                              ...    ...    ...    ...                              ... ғылымының докторы, профессор
                              ... V курс ...                              ... ... Қалижанқызы



Қорғауға жiберiлдi: “--------” ----------- 2005 ж
Кафедра меңгерушiсi: -------------- Б.Әбдiғазиұлы





                           ... ...  2005 ж.


                                М А З М Ұ Н Ы

            ... ...            І ...            Драма арқауы, заман сыры, адам тағдыры  ----------------- 10-37

            ІІ ...            ... күн бар ма …. ... 38-44

            ...  ...            ... ... ... ...                                К І Р І С П Е


    ... әдебиетін жанрға бөліп сөз еткенде  революцияға  дейін  поэзиядан
ауызша  да  жазбаша  да  мол  ...  ие  ...  ...  ...   ...  Абай  ...  ...  Көбееев,  Сұлтанмахмұт  Торайғыров,
Бейімбет Майлин шығармаларымен танылады.[1] Ал драматургиямыз болса,  дәстүр
мұра дегеннен ... жоқ ... ... тек қана ... революциясынан  кейін
қалыптасты.
    Драма (грекше drama – қимыл-әрекет) – сахнаға арналған, уақиғаны,  оған
қатысушы кейіпкерлердің іс-әрекетін, көңіл-күйін ...  ...  ...  ...  ...   уақиғаны   қызу   тартысқа   құрып,   мейлінше
шиеленістіріп, ... ... ...  жеткізіп  барып  тану  –  айрықша  тән
қасиет.
    ... ... ... ... ... сөзі  ...  сонымен
бірге  сахнадағы  қимыл-әрекеті,  жүріс-тұрысы,  сонда  ...  ... ... ... жеке  ...  айтатын  сөзі  (монолог),  бір-
бірімен өзара сөйлесуі (диалог) – бұлар оның  характерін,  ...  ...  әр   ...   ...   ...   ...   мәселелерге
көзқарасын   сипаттаудың   басты   ...    ...    ...    ...  ...  мінез-құлқын,  күй-жайын  тікелей  өз   атынан
суреттеп, баяндап  беруі жоқтың қасы. Біз болып ... ...  ...  ...  кейіпкерлердің  айтуынан   біліп,   солардың   көзімен   көріп,
кейіпкердің хал-жайын, сағыныш, қуаныш-қайғыға берілуінен,  ... ... ...  ...  жеке  ...  ...  терең
көрсететін лирикалық тәсіл мен тұтас бір шиеленіскен  уақиғаны  баян  ететін
эпикалық жанрға тән көркемдік тәсіл қабысып, ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  айналып,   күрделі   белге
көтерілген.
    Драматургия өте қиын ... Оның даму  жолы  да  ...  Ол  ... әлденеше сынақтан, електен өтiп, мықтап  тазарып,  өз  кондициясына
жеткенде ғана ... ...    ... ... ... ... ең бастысы оның тууы,  дамуы,
тіршілік тынысы театрға байланысты.  Ұлы  Қазан  революциясының  бостандыққа
жеткізіп экономикалық, мәдени, рухани ... ... ...  ... ... қазақ халқына тартқан үлкен бір сыйы 1926  жылы  ұлттық
театрдың құрылуын 3 ... бұл ... өмір ...  ...  Әдебиет  пен
өнеріміздің осы жаңалығын реалистік әдістің идеялық,  эстетикалық  көркемдік
құралы  ...  ...  ...   ...   ...   ... Ә.Тарази т.б. шығармаларынан танып білсек,
соңғы жылдары қазақ әдебиеті біраз жаңа есімдермен  толықты.  Өзіндік  ... ...  ...  ...  ...  Сол  ... тың ... көрінген Кәрібай Ахметбеков, Баққожа Мұқаев,  Кеңес
Юсупов,    Т.Нұрмағамбетов,    Н.Оразов,    Роллан    ...     ... ... назар аударуға тіпті әрқайсысы туралы  жан-
жақты талдап, әңгіме өрбітуге ...  ...  ...  да  ...  ... ... тұғыр  еткен,  әрісі  одақ,  қала  ...  ...  ...  ...  қызықты  да  күрделі   қолтаңбалары   бар
жазушылар. Сүйсінерлігі  сол,  ...  бір  ...  ...  ...  ... суреткерлік қарымы сараланған  өмір  туралы,  өнер  туралы  азаматтық
кредосы  ...  ...   бар.   ...   ...   ... ... жүлде  алып  жүрген  де  осылар.  Тіпті  Оралхан
Бөкеев пен   ...  ...  ...  сәтті  драмамен  республикалық  ...  ... ие ... ... ... ... орын  алып  ...  де
көбіне-көп осы драматургтеріміздің шығармалары. Демек,  драматругияның  көші
тығырыққа тіреледі деп дабыл қағудың реті жоқ.
    Соңғы ...  ауыз  ...  ...  ...  ...  шығармалардың
жазылғанын ешкiм де жоққа шығара алмайды. ... ... ...  оның
бойындағы   драматизмдi   көрсету   үшiн   қоғамдық   ...   ...  ...  ...  мазмұнға  көшкен  жаңа  адамның  ойлау  өрiсiн,
дүниетанымына,  өмiрлiк  позициясына,  оның  жан  ...  ...  ...  ...  ...  ...  арқылы   кең   ауқымды   көркемдiк
қорытындыларға  барып  жүр.  Бiр   ......   ...  ...  ...  ...  ...   драматургтер,  әсiресе
жастар жағы пьеса басталмай жатып, шиеленiсiп,  орта  жолдан  “демi”  бiтiп,
қожырап ... ... ... гөрi бар жұмбағы,  бар  сыры  жасырын,
кейiпкерлердiң дүниетаным, көзқарас, өмiрлiк концепциясынан туындап  жататын
“iшкi” конфликтiге машықтана бастағандығы ...    ... ... ... ... ... пьесалардың әлеуметтiк-
адамгершiлiк  проблематикасын  өткiрлей  түстi.   Соңғы   уақыттарда   ... ... ескi мен ... ... ...  ...   жаңа  формада
көрiне бастағанына сүйсiнбеске болмайды. Қазiргi кезде драмашылар уақыт  пен
қоғам, уақыт және адам  арасындағы  ...  пен  ...  ... ... ... анализ жасай бастады.1
       Жазушы  драматургтарымыз  жасампаз  еңбектің  ...  ... ... ... елдің де, жердің де, тілдің де,  тарихтың  да
бірден-бір иесі. Бiздiң арманымыз осындай  халық өкілдері –  еңбек  ... ... көре ... ... ... ... тілек.
    Б.Мұқай – осы бағытта  шарқ  ұрып  мол  ізденіспен  еңбек  етіп  ... Ол ... ... драматургияда болсын шамасы  жеткенше  жер  басып
жүрген  еңбек  адамының  қарапайым  философиясын  ...  және  оның   ... ... ... дәлелдеуге ұмтылатын жан.
    Баққожа Мұқай  талантты,  ...  ...  ...  Ол  ...  сан  ...  құбылған  сазды  әуенін,  сан  ...  ... ... ... ... өмір құбылыстарын  шыншылдықпен
қызықтыра айта алатын әр уақыттың өзіне тиесілі тарихи  парызы  ...  ... ... ... жауапкершілікпен атқаруы керектігі туралы  ойлары
айқын, жатық. Бұлардың қай-қайсысы  да  уақыттың  ...  ...  ... ... ... Төл өнеріміздің кең дәстүрінен нәр алған.
    ...... ... ... ...  ...  бұрын  ол
кісінің өмір жолына көз тастайтын болсақ,  Б.Мұқай  1948  жылы  31  ... ... ... ... ... ...  дүниеге  келген.  1966  жылы
кешкі  жастар  мектебін  тәмәмдап,  Әл-Фараби  ...  ...   ... ... Оның ... ... 1971 жылы ...    1965-1966 жылдары Райымбек аудандық «Коммунизм нұры», «Советтік шекара»
газеттерінде, 1970-1988 ... ... және ... ...  журналдарында,
Қазақстан  жазушылар  одағында  қызмет  атқарған.  Мәдениет   ... ... Бас ... Бас ... ...  болған.  Қазiр
“Парасат” журналының бас редакторы, Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО  iстерi
жөнiндегi Ұлттық комиссиясының ...    ... ... алғашқы туындылары  алпысыншы  жылдардың  бас  кезінде
жарық көрген. Содан бері оның ... ... ...  ...  ... екі роман туды. Б.Мұқай бүгінгі күннің  тақырыбына  батыл  барып
жүрген жазушы. Жеке адамның ... алар орны және сол  ...  ...  қаламгер  шығармаларының   негізгі   арқауы.   Оның   ... ...  ...  ...  мен  жеке  адам  ...  ... ... елім деген ерлердің қасіреттері мен  өмірлері  көркемдік
келісім тапқан.
    Баққожа Седінұлы Мұқайдың «Жаңбыр  ...  ...  ...  ...  ... ... ... «Мазасыз маусым», «Дүние кезек»,  «Тоят  түні»  сияқты
кітаптары  қалың   оқырманның  ықыласына   бөленген.   Оның   ... ... ...  ...  ащы  ...  ...  әрі  дәл  ...    Баққожа Мұқай жұртшылыққа кең танылған драматург. Оның қаламынан  оннан
астам драмалық шығармалар  туған.  Сол  ...  ...  ...  ... қырғыз, тәжік, түркмен, татар, лак, башқұрт , қарақалпақ  және  ... ... ... ... ...    ...  шығармалары  өткірлігімен   ерекшеленеді.   Оның   ... ... және ...  ...  да  ...  қойылған
«Тоят түні», «Қош  бол  менің,  ...  ...   ...  ... «Өмiрзая» деп аталатын шығармалары көрерменнен де,  театр  сынынан
да өз бағасын алған. Жазушы «Қош  бол,  ...  ...  ...  мен  ... атты ... үшін 1982 жылы Қазақстан Жастар Одағының сыйлығын алды.
    Б.Мұқай Колесниковтың деректі материалдар  ...  ...  ...  атты  ...    және  бұдан  басқа  орыс,  өзбек,   ...   ...  ...  да  қазақ  тіліне  аударған.  Ол   республикаға
танымал журналист. Б.Мұқай  қоғам  ...  ...  де  ...  жұмыстар
істеп жүрген азамат.
    Қазақ   ...   ...   ...   ...   ...   Б.Мұқайдың
драматургиясын жұмысымыздың зерттеу  нысанасы  етіп  алып  ...  ... ... ... ... ... зерттеліп  өз  бағасын  алған
жоқ. Яғни біздің тақырыбымыз бұл ... ... ... де  жаңа  десе  ... Ал ...... ... ретіндегі жазушылық қырына баға  беру.
Егер бұл кiсiнiң қазақ драматургиясына ...  ...  өз  ...  ... онда мақсаттың орындалғаны.


                                   І ...                  ...  ... – ЗАМАН СЫРЫ, АДАМ ТАҒДЫРЫ


                            ... өз ... ...                             ... ... ...                             ... ... ...                             ... ...                                                                  ...    ...  ...  тарихи  кезеңдер  туралы  түрлі   тұрғыдан   ой
толғайтын  ...  саны  ...  ...  ...  ...   ... ... әлеуметтік рухани өзгеше бетбұрыс жасаған кезеңдердің  көркем
шығармалар өзегіне айналуы – жекелеген қаламгерлеріміздің көркемдік  идеяның
ізденісі ғана ... ... ... ...  ...  бірге  талабынан
туындап отырған ұлттық мәдени – ... ... де бір ...    Б.Мұқай – талантты бейнетқор жазушы-драматург. Бұл кісі  өзінің  тұңғыш
пьесасын ... оқып ... ... ...  ...  Осы  шығарма  «Қалың  мал
адыра қалсын»  деп  ...  Бұл  ...  ...  жаза  ...  ... ... барысында өзі  режиссер  болып,  басты  рольдердің  бірінде
ойнаған екен.
    ... ...... ... ... Бұл ... шығармалары
өзінің  жаңашылдығымен,  өткірлігімен  ерекшеленедi.  Драматургтің  көптеген
пьесаларының ішіндегі соқталысы ... ...  ...  ...  ... менің ертегім», «Дүние кезек», «Сергелдең  болған  серілер»  пьесалары.1
Автор бұл пьесаларында оқиғаны барын-бардай бояуын бұзбай  ...  ... ... тұрмыс – түйсігіміздегі  дендеп  бара  ...  ...  ...  жегі  ...  ...  жұмыр  індет-имансызды  ашып   көрсетіп,
тоғышар, тоңмойын, өтірікші, жылпос, екіжүзді, мансап пен байлықтан  басқаны
ойламайтын, соның ... ... де беті былш  ...  ...  ... түйсіктерді оятқысы келеді. Драматург шығармаларындағы адам жанын  дір
еткізер ардан аттаушылық  ұят  деген  ...  ...  ...  ... ... ... болды деп  –  тым  қарапайым  өмірлік  қатынас  та,
өмірлік ... де ...  ...  ...  де  ...  селт  еткізеді.
Жайдақ жаяуымыздан бастап, зиялымызға ... ... ... осы  ...  ... ... ... жабайыланып бара жатуы драматург зердесіне  ащы
шындықтың ... ... ... ... ... ... қалам  ұшынан
сорғалағанын көреміз. Ең жаманы адамды  тірідей  жүйкелетіп  құртатын  жайт.
Білімді,  зиялы  адамдардың  ...  ...  ...  ... ақылдылықпен жасалады.
    Драматург өмірдің осы жағын тереңірек үңілуді парыз  көреді.  Тіксінген
жүрек қаламға жүгiнбеске ... ... ...  ...  ...  ... біздің бір-біріміздің арамызда болып  жатқан  ситуациялардан  шым-шып
алынған  өмірдің  шындықтары.  Тоят  түніндегі  бар  ...  ... ... ... өз адал еңбектерінің  жемістеріне  жете  алмай
Асан мен Баян бүгінгі тіршілік теңізінің әрең малтып келе жатқан  ... ... өмір ... ... жүзудің  қырларын  білмейді.  Сөйтсе  өмір
олар ойлағандай кең айдын емес екен. «Мен адам сияқты  өмір  ...  ...  ...  деп  Асанның  ашына  айқай  салатыны  содан.  Бірақ   ... ... пен ... өмір  сүру  ...  ...  басқаша.  Жеке
бастың қамы үшін бәріне барудың айыбы жоқ, адамгершілік деген ол  сөз,  ... ... одан ... еш  ...  деп  ...  ...  екеуіміз
үшін, біздің бақытты өміріміз үшін қызмет етер ... – деп ...  тағы  ... ... ... ішкі індетінің қалай қабынып  кеткенін  байқататын
сәт. Мұның ар жағында: «Өмірдің бәрі мансапқа кеп  ...  ...  ... өз ... ... не тұрса да  өнер  мен  дене,  арды  аяққа  ... ... түйе ... деген күдік те бас көтереді.  Соны  ойлағанда
шошына қарауға мәжбүр боласың. Оны оқырманға немесе  көрерменге  ...  ... ... бата ... ғана ... қобалжиды, тебіренеді.
    Баққожа Мұқай ақын  Олжас  Сүлейменовпен  бірігіп  ...  ... ... ... ... ... қаузыған туынды.  Бұл  трагедия
талай жыл, талай ұрпақ  айта  алмай  келген  ...  ...  күйі  ... оның құрғақ публицистика емес, қилы тағдырлар арқылы  көрсетуге
ұмтылуы үлкен ізденіс көп дайындықтың дәлелі.
    ...   ...  ...  ...  ...  «Қош  бол  ... пьесалары жазушы-драматург қаламының бар қырынан  танытатын  сүбелі
шығармалары.  Бұл  пьесалар  қазақ  сахнасын  байытқан   оның   ... ... ...    ... ... «Қош бол, ... ертегім» пьесасы 1977 жылы  Ұлы  Қазан
социалистiк революциясының алпыс жылдық торқалы  тойы  ...  ... ... ... ... ... ие ... шығарма.1
    Пьесаның  авторы  бұл  ...  ...  ...  ...  мәселе
көтерген. Ол мәселе – адамның, яғни біздің бүгінгі  замандастарымыздың  өзін
қоршаған ортаға, жер мен суға,  тау  мен  ...  ...  мен  ...  бәр-
бәріне,  күллі  табиғат  байлығына  иелігі  және  оны  көздің   қарашығындай
сақтауға міндеттілігі, ...  ...  ...  оны  ... жасандырып, сұлу көркін  салтанатқа  бөлеп  ұстау,  ...  ... ...  алдағы  келер  болашақ  ұрпақ  алдындағы  ең  қастерлі,  ... ... ... пен адам  ...  оның  ...  ...  ...  адам
өмірінің өзегі. Адамның ішкі жан дүниесінің, рухани  тірлігінің  бай,  ... ... да  ...  ...  ...  ...  көркем  келісімін
мәңгі сақтап тұра алуына тікелей байланысты. Ал оны сақтап, ...  ... ... ұрпақтың міндеті, парызы. Драматург  пьесада  осы  мәселені  әдемі
айтып бере алған. Сонымен қатар автор бұл туындысында  ...  күн  ... ... ...  бейнесін  сипаттауға,   өмір  құбылыстарын
өзінше  пайымдап,  өрнектеп  айтуға  ұмтылған,  ...  ...   ...  шын  мәніндегі  психологиялық  драма.   Бір   қарағанда   ... тау ... ... бір малшының кәдуілгі таңы атып, күні  батып
жүрген күйбеңіндей көрінетін құбатөбел тіршілік. Автор осынау оқшау  ортаның
сырттай  салқын  ...  ...  қан  ...  жан   ...   негізгі
тартыстың көркемдік кілтін сәтті тапқан.
    Неліктен пьеса өмірден жоғары баға  ...  ...  ата,  ...  ... өзек ... арқауда жалын әр ұрпақтың өмірге, ортаға,  тұрмысқа
тән  өзіндік  ...  ...  ...  ...  қарайтыны,  қадам
жасайтыны талғам таразысына тартылады. Әркімнің  ішкі  мінезімен  сырласуға,
шындықты өз бетінше іздеуге үндейтін мұнда да  ...  ...  ... ...    ... символдық  бейнеге  айналдырған  кәрі  бәйтерек  маңындағы  бас
кейіпкер Әли қарттың әңгімесі.
    ... ...  аға  ...  ...  ...  қарт  Әли,  оның  ... қатысуы арқылы өрбиді.
    Пьесада  басынан  бастап  біз  ...  ...   ... екі ұрпақ өкілінің өнегелі  өміріне  сүйеніп,  сан  қилы  тағдырына
толғанамыз.
    «Адам өмірге келеді,  жәй  ......  ...  бір  ... ... үлгі тұтар еңбек пен ерліктің  сөзін,  жырын  қалдыру  үшін
келеді. Мына бәйтерек  ...  ...  Бұл  ...  ...  өз  ... ... ұрпағына қалдырар  аманаты,  ғибраты.  Туған  жер  ...  ... ... ... ... көңіл төрінде жүрген арман-мұраты.  Бірақ
шуағы мен көлеңкесі, ерлігі мен ездігі,  ...  мен  ...  ...  дарақылығы,  мансабы  мен  мұраты  ұдайы  жағаласып,  ...  ... ... әлі де  ...  ...  «әттегенайлар»   Нұрбек
пен әкесi Әлидің ... ... ... ...  ...  ...  тұсайды.
Орманшы  қарт  Әли  бүгініне  риза  емес,  ...  ...   ...   ... ... басы ауырып, балтыры сыздайтын,  табиғаттың  келешегі
үшін күресіп жүрген байсалды да байыпты  жан.  ...  оқи  ...  Әли  ... ... жоқ ақкөңіл  жан  екеніне  риясыз  сенеміз.  Бірақ  ол
қажетті жерінде  турашылдығы  бар,  ...  ...  ...  ...  ... ... ... қызмет атқаратын баласы  Нұрбектің  өзі  туып  ... ... ...  ...  ...  келгенін  көпті  көрген  қария
жаратпай: “Осы жолғы  келiсiңе  ...  ...  ...  бар  ...  ... ... ... едi”,1 – дейдi.
    Тіпті әке мен бала арасындағы  орман  жайлы  пікір-таласы  ...  ... ... ... өз ойын ...  болып  жоғары  орындарға  көмек
сұрап ... ...  ...  ...  ...  ...  алып  ...  өрт
қойған тұсында: “Одан да менi… Менi өртеп ... ... ...  едi…Менi…
Менi өртеңдер”2, – деп еңiреп жылап  жiберген  Әли  ...  ...  ... әсер қалдырады.
    Әли қарт пен баласы Нұрбектің арасын жалғайтын  үшінші  ұрпақ  –  ... ... ...  ...  ...  да  мол  мән
бар. Атасы Әлидің  мейірім  мен  ізгілікке  толы  ойларының  ғұмырын  ...  ал  ...  ...  кейбір   тоғышарлардың   біріне   айналғанын
меңзейтін ...... ... – арманшыл да  адал,  өзінің  ұстаған  бағыты
бар,  айналасына  сеніммен  қарайтын,  ...  те  ...  ...   ... ... көзінің оты бар сәтті бейне. Ол қаншама  елгезек  те  ... Асан ... ... ... ... шығады.
    Мұрат бейнесін өзіндей арманшыл ,  пәк  сезім  иесі  Маржанмен  арадағы
махаббат ... ... ... ... жаны ...  ...  ... жанымен түсiнуге, аялауға  құштар  жан.  Екеуі  алғаш  ... ... ... әзіл сөздері кейінірек түсініскен сәттегі  үп  ... ... ... пәк  ...  серпілісі.  Екеуінің  ой-арманы,  шын
тілегі оқырман көңіліне шымырлай  ...  ...  ...  ...  соғысында
қаза болған  қызыл  әскердің  басына  Маржан  екеуі  қатар  жүріп  ескерткіш
орнатуы, соны ... ... мәні бар іс  ...  бар  ...  бас  ... ең ...  ...  екіншіден,  жан  жүректерінің  аяушылық,
бауырмалдылық, достық ... бай ... анық ... Түбі Әли  ... ... өмірінің мақсаты тұтқан  істі  жалғастыратын  осы  ...  ... ... ... ...    ...  ...  ертек  пен  ертегінің  ертеңге  жалғасқан  ертектің
ұштасқаны деп ... ... ... ертеңі, болашағы деп білеміз.
    Пьесада  адамдар  ...  ...  ...  ...   ... бір ой бар. Ол – ... ... ортаны,  табиғатты  аялай  сақтауға
тырысайық деген заман талабына сай ... ... ... ... ...  –
дан бастап  талай-талай  алқалы  жиын-жиналыстардың  өзекті  тақырыбы  болып
отырған  бұл  ...  ...  ...  ...  ...  да,  ...  танытары  даусыз.  Мәселенің  қойылысы  осылай  ...  ... ... де ... ... ... финалында бұл міндеттің  оңайлықпен
жүзеге аспайтыны бұл жолда  талай  тер  төгу  ...  ...  ...  ...    ... Әлиге қарама-қарсы бейне – омарташы Қожабек.  Екеуінің  өскен
ортасы бір, өткен өмірі  ұқсас  болғанымен,  ...  ...  ...  ...  ар-ұжданы,  адамгершiлiк  қалып  тұрғысы,  өмiр  мән-
мағынасын түсiнiп таразылауы мүлде бөлек жандар. Әли ...  ...  ... ...  бас  пайдасын  көбірек  ойлайды.  ...  ...  ... ... ... ...  “Ұмытпай  жүргенiңiзге  мыңда  бiр  рақмет,
Нұреке!  Жаман  ағаңыз  да  ...  ...  ...   ...   ... ... Мынау сияқты балаларға Нұрекең деген  iнiмiз  бар  деп
мақтанып қоямын кейде”1 – деп жағымпаздануы оның мiнез-құлқын,  ... аша ...    ... ана – ... ... жан. Оның қартқа  деген  назы  қандай
мол болса, балалары Нұрбек пен Мұратқа деген аналық ... да ...    ... ... ... деген шын көңiлден  шыққан  пiкiрi  әдемi  бояуымен
биязы да нәзiктiгiмен баурап алады.
    Қарт ... ұлы ... ... ... ... ата-ана, балаға  деген
жылы шырай байқалмайды. Ұлын оқуға ...  тек  ...  ...  деп  ...    ... “Неғұрлым қатал адам соғұрлым сыйлы” дегендi жиi айтады”2, деген
Мұраттың сөзiнен Нұрбектiң ұстанатын  кредосын  байқауға  болады.  Нұрбек  ... ... ... аса алмайтын,  өз  тұсынан  iс  тудыруға  жоқ  кiсi.
Пьесада  ол  ...  бiр  ...  ...  ...  ...  ...  әкесiн
көргенде өзiнiң  азамат  соғысы  кезiнде  қайтыс  болған  белгiсiз  батырдың
басына  ...  ...  ...  ...  ...   Нұрбек:   “Сендерге
ескерткiш орнат деп бiреу тапсырма бердi ме?”1 дейдi. Осы  бiр  жалғыз  ... ... ... оның кiм ... айқындап,  өздiгiнен  шаруа  тындыра
алмайтын адам екенiн әдемi танытып тұрған жоқ па?!
    ... ... «Қош  бол,  ...  ...  атты  ...  Асан  ... әңгүдiк, маскүнем, өзiндiк ойы жоқ, басқаның айтқанын  екi  етпей
орындаудан  өзгенi  ...  ...  ...   бейнесiн   тасқа   таңба
басқандай бедерлеп берген.
    ... ... ... отырсақ мұндай әпербақан жандардың  дүниені өртеп  от
қойып жіберуден де тайынбайтынына және өзінің есерлік  өкінішті  ...  ... ... ... ... да сақ ... ...    Театр  шығармасына  қойылатын  бір  үлкен  талап  бар.  Ол  –  ... ... деп ... үш шындықтың  басын  сахна  төрінде  көркем
толғастырып, бірігей өнер ... ... ... ...  Баққожа
Мұқай осы айтқан үш қиындықтың  басын  шебер  ұштастырып,  ...  ... ... ұсына алған деп ойлаймыз.
    Пікір түйе сөйлесек, Баққожа Мұқайдың “Қош  бол,  менiң  ертегiм”  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...   да,
ойлантатын да кейіпкерлері  бар  ...  ...  ...  ... ... ... екені талас тудырмайды.


                                 ...    ... ... ... ... ... өзекті өртер қайғылы  қара  дақтар
көп-ақ! ... бірі – ... ... ... ... зардабынан  халқымыздың
тартқан қасiретi.  Семей  полигонында  40  жыл  ішінде  ...  570-ке  ... ... ... есептеуінше, Ұлы Отан соғысында  болған  жарылыс
күштерінен 100 есеге асып түседі екен. Осындай  ауыр  ...  ... ... ... ... ... айта алмай тұншығып келдiк.
    Ұзақ  ...  бойы  ...  ...  ...   бiзде   ешқандай
“трагедия жоқ”, керiсiнше, романтикаға толы ел деп бөсiп келдi. Тек  ... етек ала  ...  ...  ...  ...  трагедияларды  көркемдiк
әдiспен бейнелеуге жол ашып бердi.  Осындай  шындықтың  бiр  пердесiн  ашуға
тұңғыш ... ақын ... пен ... ... ...  жазған
“Заманақыр” пьесасы түрен ұшы тимеген тың тақырып  болды.  Пьесаның  негiзгi
желiсi Семей ... ... ... ...    Пьесадағы  Сарыжал  тұрғындарының  аяулы  да  ...  ...   ... ...    ...  ...  мол  фактілерді  көркем  шындыққа  айналдыру  арқылы
идеялық мұраттарды символдық дәрежеде ...    «Ей, ... ... сен неге ... ...  ...  ...  түскен
пендеңе барыңды үйіп төгiп  бере  саласың…  Біздің  не  жазығымыз  бар  ...... кие ...  ба?  ......  ...  тамған
мекенді қиыншылықта қимай, көшпей қалғанымыз ба? Кінәміз  –  ...  ... ... ... ... ... ...  жатқанда  сенiң  тiлеуiңдi
тiлеп, iштей  өксiп  жылағанымыз  ба?  Өмір  бойы  ...  ...  ... неге ... ...    Күллі  шығарманың  архитектоникасын  ...  ...   ... ... халық  зарын,  оның  ішінде  момын  қазақ  ...  ... ... бейнелейтін жинақы монолог.
    «Ядролық жырылыс халықтың болашағы үшін ... ... игі іс»,  –  ... ... Нарбек пен  әскери  өкіл  Власов  ұрандары  коммунистік
психологизмді  мұқиятталған,  бағытталған  ...  ...   ...   ... наз ... жұмсартудың айлашарғысы.
    Құнарлы сөз  құнарлы  ойдан  туады.  Ойы  нәрсіздің  ...  де  ... тіл мен ... ... жалпы  мәденитеттің  негізгі  арнасы  деп
тектен-текке айтпаған. ... ... тіл ... ... ...  болса  да
кіндік қаны тамған жерлерін тастап кеткісі келмейтін тұрғын  ...  ...  ... ... ...  ...  мен  ...  мүддесінің  қабыспайтынын  шынайы
көрсетеді.
    ... ... ... ... да ... ... тірліктің  күйбеңінде.
Соғыстан енді ғана ес жиған елдің жарасы жазыла ...  жоқ.  ...  ... Сәрсендей аяулы жарын іздеп,  құмалақ  ашып,  күн  ...  ... сан ...    Қызы Мәлике, ұлы Әли де ...  ер ... де әлі ...  ...  іздейді.
Ананың мұңды жанарындағы сыр Мәликенің жүрегіне біздей қадалады.  Гүл  ашқан
жастығының бір қуанышы Дастанмен тұрмыс  ...  сөз  ...  да  ... келіп қалатындай үмітте.
    Саржалға қаптаған әскер келгенде Дастан да, Мәлике  де  ...  ... ... ... ... ... әскер қауіп әкелді. Өйткенi  олар  үшiн
басты қуаныш  –  той  өтсе,  ...  соң  ...  ...  өмiр  ... ... ... Екеуiмiз қол ұстасып, бiрге жүремiз.  Сексен,  тiптi
тоқсан жыл өмiр сүремiз, көп,  көп  баламыз  болады,  үш  қыз,  жетi  ... ... ...  ...  сүйгенiнiң  тiлегiне:  “Жетi  ұл,  үш  қыз.
Айттым бiттi, деуi де жарасымды.
       ... ... ... тыныштығының ұйытқыған желдей әр  күннің
ішінде астан-кестені шығатынын қарапайым халық қайдан  білсін?!  Дереу  ...  ...  ...  мен  жауынгерлердің  алдында  Нарбек  парторг   құрдай
жорғалап суық хабарды суыт тарату  қажет.  Бұл  ...  ...  ... ... офицер үреймен емес,  «үмітпен» басқысы  келеді.  Бұл  сынақтың
қаншалықты елге қатер төндіретіні қаперіне кіріп те тұрған жоқ.
    ... ... ... ...  ...  сөзі  Нұрбекке  ұнап  тұрған  жоқ.
Қылышы қылшылдап ... ... ... ... ...  ...  тайынбайды.  Ол
үшін құдыретті күш өкімет пен партия. Одан әрі Орталық.  Ол  ...  ... ... Оны ...  бір  ...  ...  оның  ...  әркез
орындауға дайын. Сұмдықтың боларын сезсе де тіл  ұшынан  шығарудан  қорқады.
Оспанның бойында ...  ...  ...  ...  та  бар.  ...  нақ
айтады. Бірақ мықтыларды  бұғаулап,  білімділерді  ...  ...   ... ... ... ығып  қалғанын  да  байқатады.  Артынан  бәрін  жуып-
шайып, ...  кір  ...  ...  ...  ...  қалып,  ертеңгі
болатын тойды күтіп жатқан Дастанға: “Бiр тажалдың келе жатқанын  көре  ... ... ... кетемiн? Әй, құлағыңа сөз кiре  ме  сенiң?  Бомба  жарады,
сынақ ... Жан ... пе, ей ... дейді  ұлына.  Ал  жастар  үшін  мына
келер қауіп өткінші ... ...     ... ... ақ ...  ...  жеріне  деген  ыстық  махаббатымен  де
күшті.  ...  есi  бар  адам  ...  ...  ме  ...  ...  ол
табандылықпен.  Ол  осынау  қатерлi  сәтте  де,  Сәрсенiн  күтуден   ... Оның ... ... ... ... қалуға бел байлауы –  қауіптен
сескенгендік емес, қуаныштың басы-қасында болудан.  Ал  офицер  Власов  ...  де  осы  ...  ...  көп  ...  ...  ...  өзі  емес,
басқалар. Бүлінетін туған мекен емес, бөгде жер.
    ... ...  ...  ...  ...  десе  ...  салатын  адам.
«Партия бiздiң анамыз, партия бiздiң  панамыз.  Ол  өл  десе  ...  ... Ар жағы ... ... ... бiздi ...  алып  ... Жасасын бiздiң партия! Ұлы көсемдерiмiз жасасын!»1   деп  ұрандауы
елді белден бір ... Оған ... ... ... та  –  ...  мен
үкіметтің елдің қамына жасалған кезекті қамқорлық іспетті.
    «Мына сұмдықты партия біле ме?» дегенге: ...  ...  ... дейді ол.
    Сарыжалда қалған ел  тойға  кіріскен.  ...  де  ...  ...  ... де осында. Ортаға қойылған ішімдіктер –  ақпейілді  момын  ... ... ... емес, халықтың  санасын улау. Власов пен оның  қол
астындағылардың арақ әкелуінің өзінде де бір  гәп  бар.  Мас  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  да  сезбей  қалды.  Құлақ
тұндырған жарылыстан кейін төнген жарықтан  айқындалып  апат  ... бара ... ... ... ... ... Бұл ...  Әли
баланың жан дауысы. Ол мына мөлдiр аспанды, жап-жасыл Абыралының  белестерiн
ендi мәңгi көрмейдi… Көретiндер үшiн де қасиеттi жер ендi  ...  ... ... қыраттар, тiлiмденген жазық, жоғалған көл, уланған су.
     ...  ...  ...  ...  әлемді,  жасыл  жайлауды,  қаймағы
бұзылмаған қазақы ауылды көре ... ...  ...  көк  шалғын  жоқ.
Жер өртенген сияқты. Қара  жолдың  оң  жақ  ...  ...  ...  ...  –
ядролық  сынақ  құрбандары.  Драмалық  тартыс  та  ширай   ...   ...  ...  ...  Әли  де  ес-түсінен   айрылған,   ауруға
ұшыраған. Тірліктен үміті жоқ. Ақыры азаппен көз жұмды. Табанды  ...  ... ... ... ... удан ... алмады. Дастан мен Мәлике  армандарына
жете алмады. Ауыр тұрмыстың тауқіметі мен ядролық апаттың ... ...  ... ... Жеті ... ... жер қойнауына тапсырды.  Ең  соңғы  үміті
дүниеге аяқсыз, қолсыз келген сәби тірі ... ...  ...  да  ештеңе
шықпады. Емшегінен сүт орнына удай ащы қан шыққан  Мәлике  емге  ешкі  ... ... ... ... ... ... және оның ... нала  кешкен
әкесінен бірдей айырылған еді.
    Пьеса соңында төрт адам қалады.  Ол  –  ...  ...  И.Н.,  ... ... ана –  Салиха,  жынданған  Мәлике.  Бірі  –  ...  ... жан. Бірі ... ... сөксе  де,  ақтық  сәтте  партияға  берген
сертіне берік қолшоқпар.  Қасіреттің  қаншама  ...  ...  да,  ... ... ажал ... мәңгілік құтылар сәтін үнсіз  күтіп  отырған
сияқты.
    Семей қасіреті бүгін де, ... де ... Ол ...  жарылыс  қана
емес,  адамдар   жүрегіндегі   жарылыс   ...   ұзақ   ...   ... ... таныла  береді.  Сол  тұрғыда  ...  ...  ...  пен  ...  жазушы-драматург  Баққожа   Мұқайдың   «Заманақыр”
пьесасы  жемісті шығармашылық еңбек қана емес,  ғасыр  ақиқатын  ... де ...  ...  туынды.  Ең  бастысы,  шындық  шуағын  сіңірген
шығарма.

                                  ...    ... ... ... қыз бекітеді, судың түбін шым бекітеді, сөздің
түбін қағаз бекітеді» деген қағида бар. Осы ...  ...  ...  ... ... ... зұлмат оқиғалар кейінгiге  тек  сөз  өнерi  арқылы  ...  ...  ...  өзге  де  ...  ...  ...  ...  Ал  айтылмайтын  ақиқат  болмайды  десек,   осы   ғасырдың
запырандары  ...  ...  қол  ...  бері  қозғалып  келе
жатқаны мәлім. Мұны әр өнер тілі өз оң ... ... ...    ...  әрідегi  жаулау  соғыстар,  қырғын-қырқыстар,   берідегі   ...  ...  мен  күнi  ...  ...  ...   бәрі-бәрісінің
астарында тек бір ғана нәрсе – жамандық пен жақсылық күресі жатыр.
    Баққожа ...  ... атты ... ...  ...  ... ... туынды болып есептеледi. Бұл трагедияны оқып  отырғанда  ... ... де, ... деген аяныш сезiмi, қолдан  жасалған  қателiктердiң
құрбаны болған ... мен ... ... ойландырады, толғандырады.
    Оқиға бастан-аяқ жындыхана торы ішінде өтедi. Алабажақ киінген  адамдар
әрлі-берлі сенделіп жүреді, ... ... ... ...    Жоқ, ... тегін  кісілер  емес,  бірі  –  Цезарь,  ендігі  –  ...  ......  ...  Масқарапаз,   қорқақ   та,
екіжүзді сатқын да осында.  ...  ақ  ...  ...  да  жүр.  ... ... ... бұлар бір-біріне зорлық та, қорлық та  жасайды.  Ендігі
бір мәуріт тыншыққан уақыттарында адами қалыптарына келіп,  ...  ... ... сыр ... ...  ...  ...  өздері  де
соңғы кездері есі  ауысқан  жындылардың  жеті  қат  ...  ...  ... ... барлығын айтады. Сондықтан да байсалды  ой  айтар  жасқа
жеткен драматург ... ... ... әдейі алып отыр.
    Пьесадағы бас кейiпкер 77 жастағы шал Ес қария –  жиынтық  бейне.  ... ... өзi ... ... ... ...  Бүгiннiң  жындыханаға  апарып
жұрттан жасырмақшы болған өмiр шындығы, ... ... ...  ұмыт  болмауға
тиiс ақиқат айтылады. Жалпы “Өмiрзаяның” астары қалың, ... көп.  ... ... апа, ...  ...  денi  сау  ...  ...  таңқаларлық.
Алайда өзара  дидарласу  сәтінде  олардың  мұнда  қалай  ...  ... сыры ...    Бұған да кінәлі баяғы қара күштер  –  күні  кешеге  ...  атын  ... ... саясаткерлер қолшоқпарлары.
    Жындыханада тоғысқан  тағдырлардың  әрқайсысын  жеке-жеке  ... ... ...  өздерi  өмiр  сүрген  қоғамнан  бөлiп  алып
қарай алмаймыз. Бiр ғана ... ... ... ғасырда  басынан  кешкен
зұлмат-зобалаңдары – аштық,  ...  ...  ...  ...  –
жындыханалар мен түрмелерге талай боздақтарды  қойдай  тоғытты.  Ендi  бүгiн
жалғыз ұлы, алақанға салып әлпештеп, арқалап  ...  ...  ...  өгей
болып шыққанын көргенде  Ес  қария  сенер-сенбес  халде  болады.  ... ұл  Иса  ...  ...  ...  ...  iздегендердi  жақтаған
әкесiн қызметiме зияны тиiп  кетедi  деген  қауiп  ойлап,  жындыханаға  ...    ... ... ... басқа ештеңе жоқ. Маған  жаныңыз  ашыса,  мен
десеңiз осында қаласыз. Сiз осында жатсаңыз ғана ... ...  ...  ... ... көп. Олар ... ...  шығып,  сойылға  жығылғаныңызды  бiлсе
түседi соңыма. Бәрiн сыпырып ...  ...  де,  ...  ...  ...  әкесiне  деген  мейiрiмiнiң  жоқ  екендiгiн  және  оның  ...    Бұл ... ... кімдер жоқ дейсіз. Сонау 37-нің қара  боранында
құрбан болған жарын 50 жылдан аса күткен Рақия  апа  тағдырының  ... ... жан ... «Ана ... асылып өлді. Ол капут! А-а-х-
ха-ха! Мен көмектестiм. Жiп тауып бердім. Ва-а-а!»2 деп мәз болады  ... есі  ...  ...  ...  ...  аз,  ...  ... де артық болмас.
    Шыңғысхан  сияқты  ақылдан   азап   шеккендердiң   ...   ... ... ... да. Ес ... өз ұлы Иса бір ...  ...  үшін
сатып кетсе, жындыханадағы жас жігіт Шыңғысхан асқар таудай сүйеніш  ... ... ... ... Енді Ес қарияның өзі ертеңге деген  үміті
мен сенімін осы жігіттің ... оның ... ... Достан іздейді.
    Әрі  беріден  соң  ...  ...  ...  қақпақылына  түскен
қарапайым пенделерді аяйсыз. Бір жынды: «Шындық  жоқ,  ...  1953  жылы  ... ... болған»3– деп пәлсапа соқса, екінші біреу: «Саясат – ауа.  Ауа
болмаса бiз ... ... ... ......  ендi  бiреуi  “Саясат  –
парауоздың пешiн қыздыратын отын болды”4  –  деп  ...  ...  ...  ...  қарапайым  жындылар  еместігіне  көбірек   көңіл
аудартады. Тіпті: Адамгершілік адыра қалғалы  ...  ...  ...  ... аузынан естисің. Адамгершілік пен  имандылықты,  қатыгездік
пен қиянат қорлап ... ... қиын ... ... де өксігін  аңғарамыз.
Қай қоғамда да рухани азып-тозуға  ......  ...  ... қара тырнағын батыруы.
    Жындыханадағылар   өздерін   шетқақпай   жасап,    ...    ...  ...  ...  ...  бұлардың  ол   жақта   таяныш-тірек
тұтатын, демеуші–сүйеніш болатын жанашырлары қалмаған.
    ... ... ...  ...  жан-дүниесі  жараланғандар
жындыханаға түскенде саналы адам қатарынан мүлдем шығып қалады екен.  Оларды
аурулар  деп  ...  ...  деп  ...  Тек  қана  ...  күшімен
бағындырмақшы болады.
    Пьесада жүйелі оқиға желісі  жоқ  деуге  ...  ...  Ес  ... ... мен ... жас ... Шыңғысханның жанұшыра арашашы  болып
жүріп, ақыры жендеттің ...  қаза  ...  ...  ...  ... ... Ал ... өн бойындағы трагедиялық  ахуал  кейіпкерлер
арасындағы үзік-үзік диалогтар арқылы ашылады.  Бұл  әсіресе  Ес  ...  ... Ес ... мен ... Ес  ...  мен  Исаның,  Ес  қария  мен
Наполеонның арасындағы қақтығыстарынан аңғарамыз.
      ...  ...  ...  ...  ...  бара  жатқан   оң
өзгерістердің   нышаны   байқалмайды.   Өйткені,    бұл    адам    ... ... ... Ұзақ бір ... иесі Ес  ...  ... қара жүрек жәндеттің қолынан қаза таба жаздайды да  арашаға  ... жас ... мерт ... Ес тірі қалады.
    Жалпы «Өмірзая» дегеніміздің өзі  естіп  білуімізше  көктемде  ... түбі қара ... ... ... аты ... ... Жайқалып  тұрған
гүлді жерден теріп алсаң күлте жерден теріп алған жапырақшалары  көп  ... ... ...  Мiне,  ...  тартыспен  еңбек  ерлерін  жазықсыз
жындыханаға қамап тастағандық өмірдің зая кеткендігі емес пе?… ...  ... ... Желтоқсан оқиғасы кезінде халқымыздың қаншама қызыл  гүлі
ерте солды десеңiзшi. Алайда халқым деп соққан жүректің дүрсілі  ... ... ... зая ... ...  ...  ...  айтпағы  да
осы болар, бәлкiм.








                                 ... ...    ... ... –  іс-әрекет.  Күндегі  өміріміздегі  қимыл-қозғалыстың
тізбегі. “Тоят түнi” ... ұзын ... төрт ... ...  ... ауыз сөзбен айтып жеткізуге болатын жәйт. Бірақ әуелі бастан аяқ  ... ... ... ... ... ...      Сөз  ...  отырған  пьсаның  тақырыбы  өте  ...  ...  ...  өте  ...   Бұл   ...   Газовтың   «Кабанчик»,
А.Гельманның «Наедине совсеми» шығармаларымен орайлас  пьеса  деп  ... ... түп ... идеясы – қоғамда  болып  жатқан  ... ... ... ... ... ... ... етіп жар  салу.   Пьсадағы
Асан мен Қали – сол ардан безгендердің ...    Асан кім еді? ... жас ... ... ... бір  ...  іскерлігі
де бар жігіт. Жетім, жоқ – жітік  болып  өсті.  Ата-ана,  аға-ініден  тұлдыр
екен. Ол өзі ... ... қыз ... ... қалап, өміріне  серік  етедi.
Екеуі де қызметте біреуден ілгері,  ...  ...  ...  ... мекемеде бөлім бастығы. Отызға толған жігіт үшін  аз  да  емес,  көп  те
емес.. Тек әлі күнге ... үйі, қала ...  ...  астында  машинасы
жоқ. Асанға бататыны – осы ...    ... үш ... хал-күй кешетін секілді. Олар – арман, мансап, есеп.
Осы үшеуі қабаттаса келіп, оның ... мен ... ... ...  ... ... мансап, есеп үшеулеп, іштей-тыстай кірігіп келіп, оның  ... ... Өзі  ...  ...  ...  ...  ...  бастықтың
орыны босағалы тұр едi.  Асаннан күндіз күлкі, түнде ұйқы қашты.  Бар  арман
– мақсаты оның орнын басу ... Бұл ... оны ... де ...  де  ... емес – арын да, аяулысын да  құрбан  етуге  даяр.  Алайда  бұл  орынға
Асаннан басқа дәмелi ... да жоқ ... Олар екi ... Оның  ...  –
бастықтарға жантықша жағынатын Асылбаев, ал екiншiсi – Сухарев деген  бiреу.
Бұл ретте Асан өзін нақақтан өспей жүрген сүйенері, сөзін ...  ... адам ... Асан ... ...  ...  әділет  үшін  күрескім  келеді.
Әлдекімге арқа сүйеп, жалғанды  жалпағынан  басып,  ...  ...  ... ... ... ... ...  есіне  түсіргім  келеді.  Маған
жақсы қызмет берсе ... ... ... етер ... ...  кiм  ... едiм басқаларға»1 – дейді.  Бірақ  Асан  ...  ...  ... әділдікті әркім өзінен  бастауы  қажет  ...  ... ... ... адам, одан кейін бұған да жоғары орыннан  дәмелі  ... үшін ... да мол пара ... бұдан да беделді  адам  салып  өсе  ... ... ... те ...  ...  ...  адам  салу  жалпы  әділет,
адамдық тазалық атаулымен от пен ... ... ...  ...  ... өсу ... ұялағаннан бастап  оның  бойында  мансапқорлық,  ... ... ... ... шырмай  бастайды.  Жанына  балаған  сүйген
жары ... ... ... ... тұрып  жұмсайды.  Әсіресе,  Баянның
қолына параға деп мың сомды ұстатып,  Жолдас  ...  ...  ... ... түр түсінің өрт сөндіргендей болып  түтігіп,  дегбірінің
қашуы, ресторанда  Қали  мен  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... әрбір сөзі мен әрекетін қалт жібермей  аласұруын  автор  өте
шеберлікпен көрсетеді. Ал Асанның  ...  халі  ...  ...  ... пен ... ... айналуы, қуыс кеуде  жанның  есірік  ойынының  күлі
көкке ұшқаны: жоққа желігемін деп ... ... бар ... мен бақытынан  бір
жола айырылып қалып: «Баян! Б-а-я-н!....»1 деп  азар  илей  ауа  қармай  ...   жер   ...   ...   ынсапсыздық,   ождансыздық   моралі    мен
психологиясының ... ... ... ...    ... ... Баян өте ... өз өмiрiне  шүкiршiлiк ететiн,  қанағатшыл
жас. Оның жаны таза әрi ... ... ... ... ...  ...  ... есiне алған сәттерiнде аналық  күйзелiсiн  сондай  әсерлi  ... ... ... ... ... ... басым. Ол Асанды  өзіне
пір тұтатын, ақылшым да,  әкем  де,  балам  да,  бас  ием  деп  ...  ... да Баян Асан ... оның лекітпе сөзіне  еріп,  гарнитурға  деп
жинап жүрген 1000 ... ... ... ... ... ... қорлығы мен  мазағына
тап болып, масқара халге  ұшырайды.  Автор  пьесадағы  басты  кейiпкерлердiң
бiрi – ... ...  ...   Қали  ...  көп  мән  ...  ...  күш  ...  70-жылдарда  қоғам  өмірінде  орын  ...  ... ...  ...  ...  ой  жүгіртуге  талап  ...  ... ... ... ... ... арамтамақтық, сұрқиялық  болмыс
– бітімімен, психологиясының сырын ашып, бет  пердесін  жырту  ойда  ... ... ...  ...  ...  ...  сол  үлкендердің  беделіне
басқаларды  билеп  төстеп,  елді  ...  ...  ...  ...  жеке
басымен тамыр-таныс, ағайын-туысының пайдасы мен ыңғайына қарап  өлшеп-пішіп
жүрген  жандардың  өкілі  болып  табылатын  ...  ...   ...   ... ... бейнесі жасалған.  Қали жүрісі майда,  жымия  күліп,  жылы
шырайда сөйлеп, алды-артыңды орап, ... ... ...  әкетеді.  Қулық-
сұмдық, адамды майлы шектей  айналдырып  алатын  айлашарғы  жетіп  артылады.
Түптеп келсек Қали 70-ші ... осы ... ... ...  ...  –
типтік бейнесі.
    Қалидың   бойында   Жантықтың    «Қорғансыздың    ...    ...  ...   бар.   ...   ...   ...   сұлу
келіншекті оған бір жақындатып, бірақ тікелей кіргізбей, бір алыстатып,  бір
үміттендіріп,  бір  үміттен  айырып,  ...  ...  өзі  ...  ... ...  оның  не  жұмыспен  келгенін  біліп  алып,  бастығының
саяжайына сұлу  келіншекті  жеті  ...  ...  ...  алып  ...  өз  ...  табиғатына  сай  сөздері  мірдің  оғындай....   Оның
бастықтың көңілін табу жолындағы ... мен ... таң ...     Сұлу келіншекті көрген соң алғашында  қарсылық  көрсеткен,  саяжайында
жалғыз дем алып ... ... да ...  ...  ...  бастайды.  Жолдас
Адамов – сырт қарағанда суық та маңғаз  көрінгенімен  ...  ...  ... ... өзінің одан қалыс қалғанын сезіп  өкінетін  бастық.  Дегенмен
де оның ... ... ... ... әлі де бар.  Оған  ...  ... қандай  мақсатпен  келгендігін  білгеннен  кейінгі  ашына  айтқан
сөздері:  «Гриптің  вирусынан,  ...  ...   ...   ...   шықты-ау
деймiн... Бәріміз де бірінші болғымыз келеді,  ұятты  жоғалттық.  Асан  iнiм
өзi келмей, сенi ... Оның ... ... капиталы болмаған ғой,  сiрә”1–
дейді ол. Ал Баян  оның  жылы  ...  ...  бойы  ...  ... өзінің жеке өмірін, сол өмірiнен түйген  шындығын  ...  ... үшiн ғана өмiр  ...  ...  тоғышарлар  көбейiп  кеттi.  Сол  топтың
iшiнде сiз де барсыз, аға.  ...  ...  мұң  жоқ.  Сiз  тек  қана  ... ... ... жеке ... қадыры  қымбат.  Сiзге  өзгенiң
тағдырынан гөрi бiр сәттiк алданыш артық. Тәңiрiм-ай, тағдырымызды  кiмдерге
сенiп тапсырғанбыз? Кiмдерге сенiп ... ,– ...    ... ... шегіне жетуі – Баянның  өзі  бұрын  сыйлап,  ... ... өзін тоят ... ... ...  ...  өзінің  де
сондай бір тоят түнінің құрбаны болғандығына мойынсынуының ...    ... ... ... ... ... ... ел ағаларының
олардың көбiн орындамай, керiсiнше халықтан, халық  мүддесiнен  тым  алыстап
кеткендерiн бетiне басады.  Сөйтiп  “Тоят  ...  ...  ...  ...    ...  ...  кезеңге  ортақ   адам  тағдыры,   ...   ... ... ...  ...  бар.  Адамның  адамға  қырғи-
қабақтығы, баюды  биік  мақсат  деп  ...  ...  ...  ... ... мен ... ...  дамыған  социализм  мүмкіндіктеріне
кереғар жайлар әшкерленеді. Бұл да  бір  уы  жайылған  ...  ...  ... жоқ па!
    Баққожа Мұқайдың «Тоят түнінiң» түн жамылып отырып айтар ақтық сөзі  ... деп ...    ... ... келе ... ... ... пьесасы  негізінен  заман,
уақыт талабына сай дер ... үн қоса ... ... ... ...                                  ІІ ...                           ... КҮН БАР МА...
                     ... ... ... ...                              ... жас ...                              ... ... отырып,
                              сол ойды ... ...                              ... ... ...                               ... мол ...    ... ... ... бай, ... ... табиғи әрі уытты
күлкіге  негіздеулі,  замандастар  бейнесін  жасайтын,   көркемдігі   жоғары
реалистік ... ... ... аса зәру ... кейінгі  жылдары
жиі-жиі айтылып жүр. Өйткені,  қазақ  комедиясының  тереңнен  тамыр  тартқан
алтын өзек нәрі біздің ... ...  ...  ...  ...  ...  аңғартса  керек-ті.  Ж.Шаниннің  «Торсықбай»,  «Айдарбек»,
Б.Майлиннің «Неке қияр», «Шаншар молда», М.Әуезовтің «Айман-Шолпан»  секілді
комедиялары күні бүгінге ... ... ... ... ... Одан  ... ... Қ.Аманжоловтың  «Досымның  үйленуі»,  Ш.Хұсаиновтың  «Алдар
көсе»,  ...  ...  ...  ...   ...   да
шоқтығы биік шұрайлы шығармалар екендігін ...    ...  биыл  ...  ...  келер  жылы  репертуардан   ... ... ... да  аз  ...  ...  –  драматургия  жанрларының
iшiндегi ең қиыны.  ...  ...  16  жыл  бойы  ...  ... ... Осы бiр  ғана  ...  өзi  аталмыш  жанрдың  қиындығынан
хабар  берсе  керек.  Белгiлi  драматург  ...  бiр  ...  ... қиындығын өз тәжiрибесiнен мысалдар келтiрiп айтқан едi. Ол  да  бiр
комедиясын 15 жыл жазыпты.
    ... ... ......  ...  ...  беру  емес.
Бiрақ,  кейбiр  ...  ...   ...   ...  ...  қайшылығын,  басты  кейiпкердiң  ...  сан  ...... ... ... ... ... планға арзан  күлкi
тудыратын ситуацияларды шығарып жiбередi.  Көптеген  драмалық  ... ол ... ... ... ... осындай  жайт  жиi  кездеседi.  Күлкi
кейiпкерлердiң табиғи болмысынан туып, шығарманың бояуын  аша  ...  ... бiр жөн, ... ... ...  ...  Сөйтiп  ол  ар  жағында
ешқандай мәнi жоқ сылдыр күлкi болып шығады.
    ... ... ... мынау ғажап өмiрiмiзде күлкi болар жайлар,  күлiп
отырып жиiркенер, жиiркене отырып күлкi етер  ...  аз  ...  Мiне,  ... ... ... ...  ...  атты  екi  бөлiмдi  комедиясын
оқып отырғанда байқаймыз.
     Оның бұл  комедиясы бүгінгі күн ... ... ... ... де ... ... қалатын дүмбіліне,  шала  сауатты  адамның  адамшылық
қызметі, атақ-даңқы арқылы таразылайтын,  ар  ...  ...  туын  ... ... ... ... тірлігін  арқау  ете  отырып,  осынау
комедиясы арқылы оқырманды шындық пен жалғандықтың ара салмағын  ... ... ...  шектеулі,  аз  ғана  уақыт  ...  ...  ... ... ... ... шағын топ,  яғни  қала  интеллигенциясы
бір бөлшегінің моральдық – этикалық, ... ...  ...    Шығарманың кейіпкерлері көктен түсе қалған «періштелер»  емес.  Ет  ... ... ... орай ... ... ... ... өмірдегі  бар
нәрсені мейлінше уыстап,  қармап  қалуға  ышқына  ұмтылып,  ақ  тер-көк  тер
болып, ... ... ... деп  ...  ...  ...  сыйластықты”
әбден меңгеріп, оның бауырына басып, өзімдікі дегенде өгіз қара  күшім  бар»
дейтін мұндай адамдар арамызда баршылық. ... ... ...  ...  ...  ...  ...  алынған  шындық  оқиға,  шынайы  сурет.  Өміршең
шығарманың болмысы да осы болуға тиіс. Кейіпкерлер арасындағы  ...  ... ... өліп жатқан итті» аңдысуға құрылады. Рас, кейде  комедия
кейіпкерлері жұдырық жұмсасып, бірін-бірі ... ...  ...  ... ... ... ішкі ... барынша жарқыратып  көрсетуге  тырысқан.
Әсіресе Сайраның жансарайын сыздатып, жүдететін ащы өкініш  оқырман  қауымды
бей-жай ... ... Адам ... мен ... ...  да  ... өрбиді, Бас кейіпкер – Сайра өмірге ептеп  наразы.  Оны  басқалардың
кінәсінен деп түсінетін, біраз жасқа келіп қалған кәрі қыз. ... өзі  ... ... ...  Жан,  ...  Нұрбай  тәрізді  сұр  бойдақтар
күндіз күлкі, түнде ұйқыдан айырылып Сайраның бір ауыз келісімін күтіп,  ... ... ... бар. Егер ...  ...  ...  ...  ақылдан
кенде емес, ішкі сезімге бай адам.  Оның  жанын  жейтін,  жегі  құрттай  ... – ол ... осы ... ...  ...  ...  қол  ұшын  ... серік таба алмауы. Өзі шындап танып білмеген,  әлі  ...  ... ... ішкі ...  ...  ...  үлкен  үміт  күттіреді.
Бірақ бірінен соң бірі судай сапырылысып, алдынан  өтетін  «нағыз  жігіттер»
оның ойлағанындай болып ...    ... сөз ... ақын Жан, заң ...  ...  ...  Нұрбай
бірінен-бірі өткен жылпостар. «Тоқпағы мықты  болса,  киіз  қазық  та  жерге
кіреді»  ...  ...  ...  мақсатына  айналдырған.  Мінез-құлықтары,
сөйлеу мәнерлері, дарын-қабілеттері мүлдем бөлек  осынау  үш  ...  ... ... қайткен күнде де Сайрамен  отау  құрып,  үй  болып,  сол  арқылы
үлкен ... ... ... ... ... ... ...  жеке
мансабына пайдаланып, өмір атты бәйгеде  оза  шауып,  омыраулап  алға  ... ... үшін отқа да, суға да ... ...  ...  арман-мақсаттары
осы.
    Жанның тілі де, мінезі  де  ...  ...  ...  тыс  ... көк мылжыңдығы езу тарттырмай  қоймайды.  Ұшқалақ  көбелектей  ... ... ... пен таланттан жұрдай жұқсыз ақынның образын  автор
әдемi ... ...    ... өзін ... ... ... ақылды, маңғаз адам ретінде көрсеткiсi
келеді. Кей тұста қылығының оғаш  екеніне  қарамастан  оны  ...  ... Сырт  ...  ...  ...  Байбол  жеме-жемге  келгенде  алға
қойған мақсат-мүддесінен лезде безіп шыға ... ... ...    ...  ...   ...   ...   атағынының   арқасында-ақ   өсемін,
жоғарылаймын  деп  ...  ...  ...  ...  демалысқа  шыққанын
газеттен оқығанда: “… Мүмкiн емес, Жәкең ... ... – деп аһ  ... сан ... ... ... ... ғана  қандай  жан  екенін  оп-оңай  байқатып
алады.
    Автордың шығармасына ... ... ... жетекке бас иетін, біреу
қолынан ұстап, таптаурын сүрлеудің сорабына салып  жібермесе  өздігінен  жол
таба  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  үйiне
келгенде: “Мен Тәкеңнiң көңiлi үшiн келдiм ғой, жеңеше. Ол өте кекшiл  кiсi,
айтқанын орындамасаң соңыңа түсiп алады”2,– деп  ...  атын  ... ... ... ... ... келбетін автор дәл береді.
    Әр кеудеде – бір арман. Әйтсе де  ең  өкініштісі,  үшеуiнiң  де  ... ... ... ... Осы ... ... ...  жазушысы,  ұлы
драматург  Н.Гогольдің  ...  ...  ...  еске   ...   ... сияқты болашақ жар таңдауға  кіріскен  Сайраштың  да  өз  ...  ...  бар.  Олар  ...  ...  ...  үш  ...  Бұл
ұқсастықты драматургтің өзі де байқамаса керек.
    Өздері көрінбесе де пьесада белгілі роль атқаратын ... ...  ... ... ... ... қуыршақ театрына шақырушы «Икс»  деген  бүркеншік
есімді жігіт, сондай-ақ аспирант Нүрбайдың аузынан аты  түспейтін  ...  ... ... тыс ...    Ғашық жүрек, адал сезім, тұрақты махаббат иесін іздеген  жас  бойжеткен
үш серінің ешқайсысын да ...    ...... ... – мансапқор, Нұрбайды – робот деп табады.
    Сырт адамдарға ізетті, мәдениетті,  ...  ...  Жан,  ... ... үшін, орта үшін өте қауіпті  адамдар.  Сайраның  Айжан  атты
құрбысы бұлардың  қандай  адамдар  екенін  ...  ...  ...  бола  тұра
олардың  алдында  дәрменсіз,  олардың   ...   ...   ...   ... ... де білмеген күй кешеді.  Сайраның  құрбысы  Айжан   ... ... ... сол ... ... ... бірі.
     Сайра пьеса финалында үнемі телефон арқылы сөйлесетін, ... ... гүл тәжі ... ...  ...  ...  қуыршақтар  театрына  кетті.
Олар  қуыршақ  ...  ...  ...  ...  тап  басып  айта
алмаймыз, әрине. Қуыршақтардан тіпті  кем  ...  ...  ...  Жан  ...  қуыршақтарға  айналғандардың  ортамызда    ойнап-күліп
жүргенін қалай ұмытасыз? Бұл  қуыршақтар  адамгершiлiктен  сергек,  ...    ...  ...  ...  ...  ...  қандай  сауал  қойды  дегенде
орыстың данышпан жазушысы Достоевскийдің мына бір сөзі ... еске  ... ... мир» Иә, ... ...   ...  ...  сақтайды.
Адам жанының сұлулығын, оның ар тазалығын, адамгершілік сұлу ...  ... ... Адам ... ... ... еге ... үшін  не  істеуіміз
қажет? Жаңа комедиялық шығарма оқырман қауымға осындай сауал тастайды.














                              Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы
      ... ... жаны ... ... ... ... ... тұлға
енді толғайым төңірекке ғана емес, аспан жердің арасына да, тіпті оның  арғы
жағына да ой жүгірте бастады.
      ...  ...  ...  ұғымға,  ұғымның   пайымдаға,   одан
толғанысқа бастаған қиын жолында  осындай  бір  ...  бір  ...  ... ... осы ... ... ... көрінеді  десек,  әдебиет  соның
бір түрі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қоғамдық
жағдайларға байланысты сол шындық туралы түрлі  деңгейде  ...  ...  ...  ...  сол  ...  ұғынуға,   өз   білгенін   әсер-толғамын
өзгелермен бөлісуге ұмтылуында жатқан жоқ па?!
      Сөз ... сөз ... ...  соң  ...  ...  жәйт  –  Баққожа
Мұқайдың  үнемі  ...  шарқ  ...  өмір  ...   өзінше   өрнектеуге
талаптанатыны. Оның қайраты  қаламының  қуатын  қожырлатпай  ...  ... ... ... келе жатқанын атап айтудың артықтығы жоқ.
      Баққожа Мұқай  драмамызға  не  әкелді  ...  біз  ең  ...  ... ... шығар  моральдық-адамгершілік,   көркемдік-идеялық,
сыр-сипаттар мен әлеуметтік мәні бар психологиялық  ...  ...  ... ... көркемдік философиялық принциптерге айналуын айтар едік.
      ...  ...  ...  ...   ...   ... тағдырлар тартысы, замандастарымыздың әрқилы іс-әрекеттерін өзек-
арқау еткен пьесалардың өн бойынан уақыттың рухы мен тынысы  айқын  да  ...      ... ... ... ... ... мен бұл  арада  толық
әңгімелеп отырған жоқпын, мақсатым  –  ...  қай  ...  ...  ...  ...  күрделі  шындықты  қопара   жазуға   әрі   ... ... ... ... сол ...  арқылы  бүгінгі  прозамыздың
мазмұн көркемдік жағынан көп қырлана түсуіне  белсене  атсалысуын  ... ... ... көзі жетіп, көңілі ұялаған шындықты  жанын  –  толқытқан
мейлінше ... ... ... ...  ...  танымы  мен  табиғаты
әртүрлі образдар ... ... ден ... ... дарын  иесі  Баққожа
Мұқайдың алдағы уақытта  да  ...  ...  ...  ... ...                          ... ...          1. ... Қ ... ... даму ...          2. Мұқаев Б  ... ... ... Алматы «Өнер» 1994ж
          3. Нұрғалиев Р «Трагедия табиғаты» Алматы, 1968ж ... ...          4. ... Н ... ...          5. Ордалиев С «Қазақ драматургиясының ...          6. ... Ә ... және ...          7.  ... ... ... Ана ... 1996
          8. ... ... ... (толғаулар мен эсселер) Ана тiлi,
             2003ж
          9.  ...  М  ...  ...  ...  ...   ...             ...         10. . Қ.Ысқақов «Жас леп – жаңа леп».  Қазақ  әдебиеті  1981ж,  19
             ...         11. ... ... ... ... ... №4
         12. ... Б «Тоят түні орыс сахнасында»  «Ақ жол» 1993ж
         13.  ... С «Қош  бол,  ...  ...  ...  ...             1979ж
         14. ... Б ... және қаламгер» Жазушы» 1978ж
         15. Оразалиева Г «Әділет үшін күрескім келеді»  Тоят  түні  ...             ... ... 1988ж
         16. ... Б ... зая ма?»  ... 1994 ж №11
         17. Әлімбек Қ «Шын жынды кім?»  Жас алаш 1994ж №48
         18. ... Ж ... ... шырағы» Жас алаш 1994ж
-----------------------
[1] Қ.Мұхамеджанов.Қазақ драматургиясының даму жолдары
1 Әдебиеттану  терминдерiнiң сөздiгi, 1996ж
2 Б.Мұқай. Ертегiдей ертеңiм. 53-бет
3 Қ.Мұхамеджанов.Қазақ драматургиясының даму ... ... ... сапар.
1 Б.Мұқай. Ертегiдей ертеңiм. (толғаулар мен эсселер) 54-бет
1 Ж.Дәуренбеков «Мазалайды ... ... Жас ... 1994ж. ... Тоят түнi. ... Тоят түнi. 162-бет
1 Б.Ыбырайымов «Уақыт және қаламгер.» Жазушы баспасы 1978ж
1 Қош бол менiң ертегiм. ... ... ... Қош бол ... ... ... Сонда. 10-бет
1 Қош бол, менiң ертегiм. 30-бет
1 Заманақыр. 240-бет.
1 Заманақыр. 226-бет
1 Заманақыр 231 бет
2 Сонда. 236-бет
1 Заманақыр. 233-бет
2 ... ... ... ... ... ... Сонда. 333-бет
3 Сонда. 316-бет
4 Сонда. 318-бет
1 Тоят түнi.140-бет.
1 Тоят түнi,. 182-бет
1 Тоят түнi. 169-бет
1 Тоят түнi. 178-бет
1 ... ... ... ... ... ...  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Баққожа Мұқай редактор әрі журналист68 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров жайлы4 бет
Баққожа Мұқай – драматург45 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
XIXғасырдың басындағы Америка әдебиетінің реалист жазушысы Эдгар Аллан По25 бет
XX ғасырдың 20-30-шы жылдарындағы қазақ жазушы-педагогтарының шығармашылықтарындағы халықтық идеяның қоғамдық тәрбие берудегі тағылымына концептуальды талдау17 бет
«Әбіш Кекілбаев – жазушы, қоғам қайраткері»59 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь