«Банктік тәуекелдерді басқару»

КІРІСПЕ ... ... ... ...3
I. БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДЕРДІ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 Банктік тәуекелдердің мәні мен түрлері .8
1.2 Банктік тәуекелдердің жіктелуі ... ... .18
1.3 Банктік тәуекелдерді басқару әдістері...34
II. КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРДЕ ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ БАСҚАРЫЛУЫН ТАЛДАУ («Дана банк» мәлеметтерінен алынған)
2.1 Қазақстан Республикасында басқару жүйесін ұйымдастыру ... ... ... ... ... 47
2.2 Банктік тәуекелді бағалау және басқару жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

III. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДІ БАСҚАРУ ӘДІСТЕРІН ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Банктік тәуекелдерді басқарудың шетелдік тәжірибиесі ... ... ... ... ... ... ... 67
3.2 Банктік тәуекелдерді басқарудың заманауи тәсілдерінің жетілу жолдары ... 75

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... .85

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДИБИЕТ ... ... ... ... ... ...89

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... .91
Нарықтық құрылымдар жүйесінде коммерциялық банктер маңызды орынға ие. Олардың қызметінің дамуы нарықтық механизмді нақты құрудың қажетті жағдайы болып отыр. Қазіргі уақытта банктер тәуекелмен байланысты операцияларды атқарады. Сондықтан да тәуекелдер шектеулі, бағаланған және банктің қаржылық мүмкіндіктер шеңберінде болуы керек.
Қазіргі уақытта банктік нарықты тәуекелдің болмауы мүмкін емес. Ол кез келген операцияларда көрініс табады, бірақ та әртүрлі көлемде кездеседі. Сол себептен де банк қызметі үшін бастысы – тәуекелді мүлдем жою емес, оны болжау және ең төменгі деңгейіне жеткізу болып табылады. Қазақстан Республикасында барлық қызметтер саласында экономикалық қайта құрулар процесі жүргізілуде.
Банкте кездесетін тәуекелдердің бәрі банк саясатының және де Қазақстан Республикасының Ұлтық Банкінің бекіткен нормативтерінің бұзылуына жол бермейтін қатаң басқару жүйесінде болуы тиіс. Банктік тәуекелдерді басқару негізінде тәуекелдің деңгейін төмендету бойынша мақсатты бағытталған іздестірулер мен жұмыстарды ұйымдастыру, табыстылық пен тәуекелдің тиімді қарым – қатынасын табу, белгісіз қаржылық – шаруашылық жағдайындағы пайданы табу және оны көбейту өнері жатыр.
Заңнамалар:
1. «Банктік құқық» қысқаша оқу құрал. Жалпы және ерекше бөлімдері. Алматы: Жеті жарғы, 2005;
2. Банки и банковские организации в Респблике Казахстан; Алматы, Юрист – 2003, основные законодательные акты;
3. ҚР ҰБ Басқармасының «Екінші деңгейлі банктерде тәуекелдерді бақылау және ішкі бақылау жүйесінің болуына қойылатын талаптар туралы нұсқаулық», 2003ж. 6 желтоқсан;
Монография және оқу құралдар:
4. Ахметова А.А. «Кредитные риски в деятельности коммерческих банков и проблемы управления ими (на примере коммерческих банков Казахстана)», Караганда – 2002;
5. Дыльнов Д.В, Кредитное бюро: межднародный опыт. ЗАО «КБ «ГУТА - Банк», Кредитно – экономический департамент, 2002;
6. «Жедел жаңару жолындағы бағдарлар», 3 бөлім, Алматы – 2005;
7. Корнилова Л.П «Влияние рисков на надежность банка (на примерах банка второго уровня Республики Казахстан)» Алматы, 2002;
8. Корнилова Л.П, Хамитов Н.Н «Управление банковскими рисками», Алматы – 2002;
9. «Қаржылық тәуекелді басқару» Мәскеу – 2003;
10. «ҚР индустриалды – инноваиялық даму стратегиясы», Алматы – 2003;
11. Мақыш С.Б «Коммерциялық банктер операциясы», Алматы – 2004ж;
12. Сейтқасымов Ғ.С «Ақша, Несие, Банктер», Алматы - 2005;
13. Шаяхметова К.О «Банктік тәуекелдерді басқару», Алматы – 2004ж;
14. «Экономические ориентиры на пути к ускоренной модернизаций», часть 6, Алматы – 2005;

Мерзімдік басылымдар:
15. «Банктік тәуекелді реттеудегі мемлекеттің рөлі» ҚазҰУ хабаршы. Экономикалық серия №3 (43) 2004;
16. «Банктік несиелік тәуекелді бағалаумен басқару» ҚазҰУ хабаршы. Экономикалық серия №4 (44) 2004;
17. «Банктік тәуекелді басқаруда стратегиямен факторлары» Қаржы – қаражат №2, 2005;
18. «Екінші деңгейлі банктердің тәуекелді басқару жүйесінің дамуы» ҚазҰУ хабаршы. Экономикалық серия №1 (47) 2005;
19. Зиябекев Б. «Кредитное бюро – инструмент выявления рисков» Банки Казахстана - №3 2002;
20. «Коммерциялық банктерде пайыздық тәуекелді басқарудағы әдістер» №1, 2006;
21. ҚРҰБ – статистикалық бюллетені, 2003;
22. «Пайыз тәуекелін басқару банк пайдасын ұлғайту құралы» ҚазҰУ хабаршы. Экономикалық серия №5 (45) 2004;
23. «Пайыз тәуекелі», «Валюталық тәуекел» ҚазҰУ хабаршы. Экономикалық серия №5 (51) 2005;
24. «Система Кредитного Бюро В Казахстане» Банки Казахстана №9 2003;
25. Халық банктінің 2002 жылғы есебі.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
                         ... ЖӘНЕ ... ...                                ... ...                  ... «Банктік тәуекелдерді басқару»




















                                   ... ... ... ...  ЖӘНЕ ... НЕГІЗДЕРІ
1.1  Банктік тәуекелдердің мәні мен түрлері
......................................................8
1.2  Банктік тәуекелдердің
жіктелуі……............................................................18
1.3  Банктік тәуекелдерді басқару
әдістері........................................................34

II. ... ... ... ... ...  («Дана банк»
мәлеметтерінен алынған)
2.1  Қазақстан Республикасында басқару жүйесін
ұйымдастыру....................47
2.2  Банктік тәуекелді бағалау және басқару
жолдары......................................51

III. ... ... ... БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДІ БАСҚАРУ ӘДІСТЕРІН
ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Банктік тәуекелдерді басқарудың шетелдік
тәжірибиесі............................67
3.2  ... ... ... ... тәсілдерінің жетілу
жолдары.....................................................................
.............................................75

ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................85

ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДИБИЕТ.....................................................................
......89

ҚОСЫМША.....................................................................
....................................91





                                   ...      ...  ...  ...  ...   ...   коммерциялық
банктер маңызды орынға ие.  Олардың  қызметінің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  болып  отыр.   Қазіргі   уақытта   банктер
тәуекелмен  байланысты  ...  ...  ...  да   ... ... және банктің  қаржылық  мүмкіндіктер  ...  ...       ... ... банктік нарықты тәуекелдің болмауы  мүмкін  емес.  ...  ...  ...  ...  ...  бірақ   та   әртүрлі   көлемде
кездеседі. Сол себептен де банк ... үшін ...... ...  ...  оны  ...  және  ең  төменгі  деңгейіне  жеткізу  болып   ... ...  ...  ...  ...  ...  қайта
құрулар процесі жүргізілуде.
      Банкте кездесетін тәуекелдердің бәрі банк саясатының және де Қазақстан
Республикасының  ...  ...  ...  ...  ...   ... қатаң басқару жүйесінде болуы тиіс. Банктік  тәуекелдерді  басқару
негізінде  тәуекелдің  деңгейін  ...  ...   ...   бағытталған
іздестірулер мен жұмыстарды ұйымдастыру,  табыстылық пен  тәуекелдің  ...... ... белгісіз қаржылық – шаруашылық жағдайындағы  пайданы
табу және оны көбейту ...  ...  ...  ...  ірі  ... ... барлығы тәуекелмен байланысты  мақсатты  бағытталған  деп
айтуға болады.
      Тәуекелді ...  ...  ...  ...  және  оны  ірі  банктің
активтері мен  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... ішін де) қолданылуын есептеуге болады.
      Тәуекел  әрқашанда  адам   ...   кез   ...   ...   ...  және   оның   ...   ...   ...   мәселесін   жақсы
шешуіне  байланысты  болады.
      Тәуекел қаржылық операциялардың кез – ...  ...  ...  ... ... әр түрлі масштабта. Банктік қызметтің мақсаты тәуекелді  алдын
ала жолдарын ... ... ... ... ...  ...  ала  ... төмендету.
      Тәуекел – деп белгілі бір қаржылық операцияларды  ...  ... ... ... өздерінің қаражат көзін  жоғалту  қаупі  немесе
ықтималдылығы.
      Тәуекел  экономикалық  категория  ...   кез   ...   ... соның  ішінде  банктің  қызметімен   ...   ...  ...  ...  және  сәтсіздік  жағдайында   қолайсыз   нәтиже
мүмкіндігін  көрсететін  жағдайдағы  сипаттама   ...   ...  ...   орын   ...   үш   ...   нәтиже   болуы   мүмкін:  кері
(ұтылу, жоғалту, шығын); нөлдік  және  оңды ... ... ...      ...  ...  болуы  мен   пайданы   жоғалту   сияқты   қолайсыз
нәтижелер   ...   ...   ...   ...    ...   ...   ...    қысқаруы,   баланстан    тыс    ...   ...   ...   ...   ...   ...   болуы   мүмкін.  Қазіргі
банктік   сектор   тәуекелсіз   болуы   ...   ...  ...   әр    ...  бар, ...  белгілі  бір   тәуекелдің   ...   әр   ... ... Тәуекелден   құтылу   мүмкін   емес.  Сондықтан   кез   ... ...  ...  минимумға   түсіруге   тырысады   және   бірнеше
альтернативті   ...   ...   ...   ...   ...    ... ... – ақ  тәуекел  деңгейі  мен   ...   ...   ...  таңдауға  тырысады. Осыған  байланысты  Қазақстандық  банкирлерге
 банктік  қызмет  нарығында   ...   ...   ...  және   ...   ...   ...   ...   мен    мониторингіне   көңіл
аудару  керек.
      Банк ... ... – бұл ... шығындарға және банкроттылыққа әкеп
соқтыратын,   жоспарланған    қаржылық     ...     ...    ...  қосымша   шығындардың   пайда   болуы,   ...  ...  ...  ...  өз  ақша – ...  ... ...      Банктің   өз   қызметі   ...   ...   ...   әр  түрлі
жиынтығымен  кездеседі. Осы  ...  бір –  ...   ...   болу   уақыты
мен   орны,  экзогендік   факторлар   ...  ...   ...   ...  ... «сыртқы»)  және   экзогендік   ...   ...  қате  ...  ...   ...  ...  бойынша   ажыратылады.
Сонымен  бірге, барлық  тәуекел   бір  –  ...   ...   және   ...  әсер  ...      Банк  ...  ...  болу  ...  банк  тәуекелді  бөлшектеу   және
нақты  тәуекел  түріне  ең  жақсы  басқару  ...  ...  ...      Жұмыстың мақсаты мен  міндеттері.  Диплом  жұмысының  негізгі  ...  ...  ...  талдау  негізінде  оларды  бағалау,  басқару
тетіктерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ... ... ... ...      ... ...  қол  ...  үшін  келесідей  міндеттерді  шешу
қарастырылады:
      -  банктік  ...  ...  ...  ...  зерттеу   және
теориялық тұрғыдан негіздеу ... ... ...  ...  ...      -  ... ... жіктелуі: несиелік тәуекел, валюталық  тәуекел,
пайыз тәуекелдерін басқару әдістерін анықтау;
      -  коммерциялық банктерде тәуекелдің ... ...      - ... ... ... шетелдік тәжірибесі;
       -  ...  ...  ...  ...  ...   жетілу
жолдары, Қазақстанда несиелік бюроны құрудағы ұсыныстар қарастыру.
       ...  ...  ...  ...  ...   үш   ... пайдаланған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
      ... ... ...  ...  мәні  мен  ...  түрлері,
банктік тәуекелдердің жіктелуі және банктік  ...  ...  ...         ...   ...   Қазақстан   Республикасында   басқару   жүйесін
ұйымдастыру,   ...   ...   ...   және    ...    жолдары
қарастырылады.
       Үшінші тарауда, банктік  тәуекелді  басқарудағы  ...  ... ...  тәуекелді  басқарудың  заманауи  тәсілдерінің  жетілу  жолдары
соның ішінде несиелік бюро қарастырылады.
       ...  ...  ...  ...    банктік   тәуекелді
басқару әдістерін қолдану және дамыту  мәселелері  де  жан  ...  ... ... туындаған ғылыми ізденістер  мен  жарық  көрген  жұмыстар
баршылық. Соның ішінде К.О. ... М.Н.  ...  Д.Н.  ... ... М. Имрамзиева, Ш.Г.  Чинибаева,  С.Б.  Мақыш,  Л.П.  Корнилова
және т.б. отандық экономист  –  ғалымдардың  ...  ...  ...  ...  ...  ...  беретіндіктен   атап   айту
орынды.
      ... ... ... ... ықпал ету  негізінде  шет  елдік
тәжірибенің негізінде зерттелген ... ... ... ...      Бұл қағидалар банктердің өз тәуекелдерін басқару мен  бөлуіне  ... ... ... мен ... ... ...  ...  салыстырмалы
талдау жасау үшін қолдануына болатын жалпы құрылымды білдіреді.
      ... ...  ...  ...  реттеудегі  мемлекеттің
рөлі  туралы  заңнамалық  актілері  мен  нормативтік   құжаттар,   ... ... ... ...  ...  материалдары
мен Қазақстан Республикасының  Ұлттық  Банк   статистикалық  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   сұрақтарды   қамтитін
жергілікті және жақын ... ... ... ...  ... ...               I ... БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ МӘНІ МЕН МАЗМҰНЫ

                 1.1 ... ... мәні мен ...      ...  ...  адам   ...   кез   келген   аясында   бірге
болады  және   оның   ...   ...   ...   мәселесін   жақсы
шешуіне  байланысты  болады.
      ... – бұл  ...  әр  ...   ...   және   адамның
қызмет   түрлерінен   пайда   болатын   ...   ...    ......  және  ...  ...  болып  табылады.
      ...   ...   ...   ...   ...   дамуымен   байланысты
болып  және  ...   ...   ...   қаупі   түсінуімен   ...  ...   даму   ...   ...   ...    категорияға
айналады.
      Тәуекел  экономикалық  ...  ...   кез   ...   ... ...  ішінде  банктің  қызметімен   байланысты   болатын,  оның
нәтижелігінің  ...  және  ...  ...   ...   ...  ...  жағдайдағы  сипаттама   болып   табылады.  Қолайсыз
жағдай   орын   ...   үш   ...   ...   ...   ...  ... жоғалту, шығын); нөлдік  және  оңды (ұтыс, табыс, ...      ...  ...  ...  мен   ...   ...   ...   қолайсыз
нәтижелер   мүмкіндігі   ...   ...   ...    ...   ...   базаның    қысқаруы,   баланстан    тыс    ...   ...   ...   ...   нәтижесінде   пайда   болуы   ...  ...   ...   тәуекелсіз   болуы   ...   ...  ...   әр    ...  бар, бірақ  белгілі  бір   тәуекелдің   жіктелуі   әр   ... ... ...   ...   ...   емес.  Сондықтан   кез   келген
кәсіпкер тәуекел  деңгейін  ...   ...   ...   және   ...   ...   ...   тәуекел   деңгейі   минималды    шешімді
таңдайды, сондай – ақ  тәуекел  деңгейі  мен   ...   ...   ...  ...  ... ...  байланысты  Қазақстандық  банкирлерге
 банктік  қызмет  нарығында   қалыптасқан   жағдайды   ...  және   ...   ...   ...   ...   мен    ...   ...  керек.
      Банктік  тәуекел  дегеніміз  не?
      ...   ......   ...   ...   ...   нәтижесінде   қосымша   шығындардың   пайда    болуы,    ...   ...   ...   банктің   өз   ақша  –  ...   ...      ...   өз   ...   процесінде   тәуекел   түрлерінің   әр  түрлі
жиынтығымен  ... Осы  ...  бір –  ...   ...   болу   ...   орны,  экзогендік   факторлар   жиынтығы  (яғни   экономикалық   ...  ... ...  және   ...   факторлар   банктің
(өзіндік  қате  қызметінен  пайда   болатын  «ішкі»)  ...   ...  ... ...  ...   бір  –  бірімен   байланысты   және   ...  әсер  ...      Банк  ...  ...  болу  ...  банк  ...  ...   және
нақты  тәуекел  түріне  ең  ...  ...  ...  ...  ...      ... банк  ...   қызықты   классификациясын  қарастырайық,
ол  өзіне  категория, ... ...  ...   ...   және  ...  ... ... 1).
      Сонымен  банктік  тәуекелдің  ...  ...   1. ...  ...  әсер  ету  және  ...  ету  ...   2. Банк  клиентерінің  құрамы.
   3. Банктік  ...  ...   4. ...  ...  ...      Әсер  ету  мен  ... ету  ...  байланысты   банктік   тәуекелдер
сыртқы  және  ішкі  болып  ... ... 2).
      ...  ...  банктік   қызметке   тікелей   ...   ...  ...  бір  ...  ...  емес ...   ...  анықталған  ақша – қаражаттары  болғанда, ол  жанама  түрде   ... ...   ...   ала   болжай   ...   және  ...   өз   ...  ... ...   ...   саяси  –  экономикалық,  әлеуметтік  –
құқықтық,  бәсекелестік,  қаржылық   және  басқадай    ...    ...      ...  ...  ...  ...  ...   кіру  (оккупация),  саяси
көтерілістер  мен  тәртіпсіздік, идеологиялық   ...  ...    ...   ...    ...   мен    әлеуметтік    топтар
қызығушылықтарының  ... ...  ...   ...  ... қарыздарды  жалпылау  (консолидация),  эмбаргоны   енгізу,
импорттық   лицензияны   алып    ...   ...    ...   ...  және т.б. ...      ...  ...  мыналар  жатады:  ЖҰӨ-нің  төмендеу  немесе
 өсу қарқынының  ... ...  ...   ...   тез   өсуі,  экспорттан
түсетін табыстың  төмендеуі, инфрақұрылымның  нашар  дамуы  және  т.б.
       ...   ...    ...    ...   ...    ...  ...   және   діни    көзқарастардың    қайшылықтары,
ұлттық  ... ...  ...  ...      ...  факторлар  келесіде: заңдылықтардың  өзгеруі, оның  бұзылуы.

       ...   ...  ...    және    ...    ... ...   ...   мен   мәмілелердің   жаңа   ...   ...  ...   ...   ...   құнының   төмендеуі,  банктік   қызмет
сапасына  деген  талаптардың  ...  жаңа   ...   ...  пайда
болуының  жеңілдігі, банктің   банкротқа   ұшырау   қиындығы   ...  ... ...  ...  ......   ішкі  өнім,
сыртқы  қарыздың  экспортқа  қатысты  қызмет  көрсетуінің  көлемі, ЖІӨ -  ...  ...  ...  сыртқы  қарызға  қолайсыз  қатынасы.
       Банктің    ...    ...    ...    және    ол    ...  ...    түрде    басқару    мүмкіндігін    ...   ...    ...   ...    ...     банк     ...  артықшылықтар әсер  етеді.  Атап   айтсақ,  қаржылық   ...  ...  ... қызмет   көрсетуін   ұйымдастыру   кезінде   оның
басшылары   мен    ...   ...    ...    ...   Банктік
операциялар    технологиялық   процестерімен    ...     ...  ... ...  ... ...  ...   стратегияны
 және  тактиканы таңдау  және т.б факторлар. Ішкі  тәуекелдер   банктің   ... ...  ...  ...  ...  оның   ...   контр
серіктестіктер    қызметіне    ...    ...     ...     ...    ...    белсенділігі,   басқарудың    ...     ...  және  ...   ...   ...   әсер   ...  ...   келе
тәуекелдер  келесідей  бөлінеді:
    -  банк   ...   ...  ...   ...   нарықтық,
      лизингтік, кассалық, есеп  ... ...  ...      шот   ...  қаржылық   және   инвестиция  бойынша   тәуекел   ...      ...    -  банк   ...   байланысты  (салым    және    депозит    ...      ...   ...   ...   ...   және    ...      тәуекелі);
    -  банктің   өзінің   ...   ...    ...    ...      ...   (пайыздық    тәуекел,    өтімділік     тәуекелі,    ...      ...  ...   ...    ...   банк    капиталының
      жеткіліксіздік  ...    - ...  ...  ...  асу  ...  ...  (операциондық,
      технологиялық  тәуекелдік, жаңа  енгізулер  тәуекелдігі, стратегиялық,
      ... ...  ... ...  тәуекелі).
      Банк    клиенттерінің    ...    ...    ...    ... қоғаммен  қарым – қатынас   жасаумен   байланысты.  Кіші  ... ірі ... ...  әр  ...  сол  тәуекелдің  деңгейін
анықтайды, яғни ұсақ  қарыз  алушы  ірі  ...  ...  ...  ... ... жағдайларына көбірек тәуелді  болады.  Сонымен  қатар
бір қарыз алушыға немесе бір – бірімен  ...  ...  ...  ... және аймаққа немесе мемлекетке берілген үлкен несиелер  көп  ... ... ... ... ... ...      Банк үшін ... клиентті дұрыс таңдау  үлкен  маңызға  ие.  Әдетте
осындай ... ... ... ...  ...  бар  ... пен баланс төлем қабілеттігінің  жақсы  ...  ...  ...  ...  ...  меншікті  қаражаты   бар
кәсіпорындар жатқызылады. Нарықтық  қатынастың  дамуына  байланысты  банктік
жүйенің  тұрақсыздығы  ...  ал   ол   өз   ...   ...   ...  әр  ...  жағдайына  әсер  етеді.  Шаруашылық   ... ... мен ... ... бастайды.  Бұл  несие  ресурстар
дұрыс айналымының бұзылуына және банк операцияларының тәуекелдерінің  өсуіне
алып ... ...      Банк ... ... ...  тәуекелдерді  келесідей  бөлуді
ұсынады: баланстық және баланстан тыс  операциялар  ...  ...  ...  ...  бойынша  тәуекелдер.  Бірақ,  айта   кететін   жайт,
баланстық операциялар бойынша пайда ...  ...  ...  ... ... ...      ... баланс тәуекеліне келесілер жатады:
    -  ...  ...  ...  ...   ...   қарыздың   қайтарылмау
      тәуекелі);
    - ... ... ... ... ... ... алынбау тәуекелі);
    - өтімділік тәуекелі (банктің  өз  міндеттемелерін  уақытында  орындамау
      ... ... ... бұзу ...    - ... құрылымының тәуекелі (капитал жеткіліктілік нормативінің  банк
      орындамау  ...  оның   ...   ...   ...   емес
      ұйымдастыру тәуекелі).
      Соңғысы  банктің  ...  ...  ...   ...   ... ... бағалы қағаздардың  құнсыздануынан резервтер және  т.б.)
негізгі капиталынан асып түскенде пайда болады.
      Баланстан тыс ... ... ... ... ...  ... мүмкіндігі:
      - берілген кепілдер бойынша;
      - ... ... ... бағалы қағаздармен  жасалған  келісім  –
шарт ...      - ... ... ...      - ... мәмілеге отыру бойынша.
      Сонымен қатар, банктік тәуекелдер  деңгейі  ...  және  ... ... және клирингтік мәмілелерді  жүзеге  асырған  кезде
пайда болуы ...      ... ... техника және технологияны  дамытуды  қаржыландыру,  ...  ...  жеке  ...  ...   түрде   енгізу   қажеттілік
кезеңінде құрал – жабдықтарды сатуды ұлғайту, ... өмір ...  ...       ...  ...  ...  төмендету   үшін   амортизациялық
аударымдар нормаларын жедел  түрде  өңдеу  немесе  оларды  ...  ... ... ... ... уақытта лизинг  тәуекелі  жоғары  операция
болып саналады. Сондықтан да одан келетін шығындарды жабу ...  ... ... ... ... жүзеге асырылуы керек.
       Лизингтік  ...  ...  ...   ...   ... ...  ...  ол  оперативтік,  қаржылық,  қайтарымды  және
халықаралық бола ...        ... ... ... ... ...  ...  және  жанама,
шұғыл және қайта  қалпына  келетін  (рефольверлік),  таза  және  ...  ... [1]
      ... – ақша ... ... ... айырбастауды  жүргізетін
мемлекеттер,  экономикалық  бірліктер,  екі  банк  арасындағы  дара   төлеу.
Клирингтік  ...  ...  ...  көріністе:   арнайы   клирингтік
келісім – шарт негізінде белгілі бір  календарлық  кезеңдегі,  ...  ... ... сауда сомасы әр түрлі сауда – саттықпен  айналысатын  елдердің
белгілі бір банктік ...  ...  ...  ...  ...  ... ... экспортер жақ экспортқа шығаратын тауар сомасын өз  банкісінен
алады. Банк өз ... банк  –  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  импортермен  байланысты  сәйкес  банкке
дебиттік  авизо  жібереді.  Өзара  жеткізуіндегі  ...  ...   ... ... ... ... ... бір  жақ  өз  пайдасынан  асып
түседі. Яғни,  авуарға  ие  болады.  Ол  ...  ...  ...  ... ... оған  ақша  ...  Бұл  ...  жақ  делдалдау  көмегімен
үшінші елге өзінің авуарын сата алады. Бұл жерде клирингтік валюта құны  мен
еркін айырбасталатын валюта құны ... ... ... ...  ...  ... дизажио деп  атайды.  Мысалы,  100  клирингтік  долларды  85  еркін
айырбасталатын валютаға  айырбастаса,  онда  ...  15  %  -  ды  ... ... сату  суитч  деп  аталады  (ағылшын  тілінен  аударғанда
«switch» - ауыстыру, көшу). Бұл термин ... ... ...  ... ...  ...  ...  Мысалы,  беделі  төмен  бағалы
қағаздарды сатуда, несиелік мәміле жағдайында серіктестіктерді  ауыстырғанда
және т.б жағдайларда болады.
      ... ...... ... ... ...  ...  өтелу
формасы.  Олар  фирмааралық  және  мемлекетаралық  бола  ...  ...  ...  әр  ...  ...   ...   ...   асырылады.
Халықаралық  бартерлік  мәмілелер  ...   ...   ...... ... тауар құнын қайта санау валютасымен  байланысты,  бірақ
белгілі бір уақыт кезеңімен байланысты емес және ...  ......  ...  ......  ...  тауар  құны  мен  санына
байланысты.[2]
       ...  ...  ...  тәуекелді  төмендету  үшін  қарыз
алушының төлем қабілеттілігін, оның  шаруашылық  байланысының  сипатын  ... ...... ... ...  ...  ... оның қайтару жағдайлары санын және т.б  қорытындылау  ... ... ... ...  ...  алғанда,  жабдықтаушылардың
қола  вексельді  (яғни,  тауармен  өтелмейтін  вексель)  ие  болуда  ... ... ... ...      Ішкі ... ...  ...  және  ерекшелігіне  байланысты.  Бұны
былайша түсінуге  ...  ...  ...  ...  ...  қаржылық
қызмет көрсету тәуекелі, баланстық және баланстан тыс  тәуекелдер  тән  ...  ...  ...  ...  және  ...   ...   банктің
мамандануына байланысты әр түрлі қалыптасады, осыдан  келе  банк  ... түрі әр ...  ... ... жинағы бұл  банктер  үшін  әр
түрлі болады. ... бос ... ... және оларды басқа  да  несиелік
мекемелерде орналастырумен айналысатын банктер үшін салымдар мен  ... ... ... тән,  ...  ...  банкаралық  несиелердің
қайтарылу  мүмкіндігі  бар.  Негізгі  бағыттары  инновация  болып  табылатын
мамандандырылған банктерге жаңа  ...  ұзақ  және  орта  ... ... ... тән  ...  ...  ...  мұндай
банктерде   бірінші  орында  инновация  тәуекелі  (қаржылық  қызмет  ... ... ... ... ... ... тәуекелдер  (яғни,
жаңа технологияларды енгізетін өнеркәсіпті өнімді өндіруде туындайтын  алдын
ала болжанбаған қиындықтармен байланысты тәуекелдер).  Бұл  ...  ... ... ... тәуекелдер, яғни, фирмаішілік  немесе  корпоративтік
тәуекел, нарықтық немесе портфельдік тәуекел (банктік саясат  және  ... ... ... ...  және  ...  географиясы).  Бұл  жерде
алдын ала экономикалық  тиімділікті,  сапалылығын  ...  ... ...  үлкен  тәуекелге  тап  болады,  яғни,  жаңа  ... ... ... жаңа ... ... ... жоқ ... аз  болса,
өндіретін өнімнің белгілі бір бағытта түрі  көп  болса  және  т.б.  Биржалық
банкті ... ... екі ... түріне көңіл бөлу  керек.  Мысалы,
тауарлық биржада клиенттің алдын ала берген  қаражаты  негізінде  ... ... ... ететін банк үшін есеп айырысу тәуекелі, яғни  ...  ...  ...  ...  болады.  Егер  биржалық  банк  бағалы
қағаздар нарығында клиенттермен  бірлесе  отырып  ...  және  ... ... онда ... ... ... ...  тәуекелдер
болады:
    - капиталдық(бағалы қағаздар портфелінің өтімді емес тәуекелі);
    - селективтік (бағалы ... ... ... тәуекелі);
    - уақтылығы;
    - нарықтық (бағалы ... ... ...    -  ...  ...  ...  ...  бойынша  пайыздарды  төлемеу
      тәуекелі);
    - ... ... ... ... беру тәуекелі).
      Сыртқы сауда операцияларына қызмет  көрсететін  мамандандырылған  банк
келесідей негізгі ... ...    - ... (валюта бағамының өзгерісіне байланысты актив және пассив
      ... ... ...    -  ...  ...  және  ...  ...  валютасында   есептегенде
      айырмашылық тәуекелі);
    - мәмілелік ... ... ... ... ...  анықталмағандығының
      тәуекелі);
    - ...    - ...      Жеке ... ... ... банктер үшін келесі тәуекелдер тән:
    -  ипотекалық  және  тұтыну  ссудалы  ...  ...  және   ...      ...    - ... ... ... (гарантия);
    - кепіл тәуекелі (залог).
      Ипотекалық банктер көбінесе несиелік  ...  ...  ...      ... ... ...  ...  сипатына  тән  тәуекелдер  және
олардың орта салалық көлемі әсер етеді. Олар басқа салалармен  ...  және  ...  ...  ...  ... деңгейімен  тікелей  байланысты.  Салалық  тәуекелдердің  ... бар:
    - бета – ... ... - коэффициент);
    - саланың ... цикл ...    - ... ... ...      Бета  –  тәуекелі  –  ол   ...   ...   ...   ... сала ... нәтижесі орташа деңгейден жиі ауытқып  тұратын
жүйелік тәуекел. Егер бета тәуекел 1  –  ге  тең  ...  онда  ол  ... ... ... сай ...  салаға  ауыстыру  керек.  Бета  ... ... жеке  ...  де  ...  ...  Оны  ... ... орталығы және ПАКК кеңес беру  формалар  дифференциалды
акция   портфелі   салыстырмалы   орташа   ...   ...   ...  ...  ...  ...  ...  үшін  қолданады.  Сонымен
қатар, екінші деңгейлі биржадан тыс рыноктарда акциялары  айналыста  ... ...  ...  ...  ...  бета  –  ... ...  қағаз  көрсеткіштері  анықталды.  Оған  сәйкес  банктерді
келесідей 5 топқа ... ... ...   1) ... нарықтан көп көбірек көрсеткіш;
   2) Орташа нарықтан көбірек көрсеткіш;
   3) ... ... сәл ғана көп ...   4) ... ... ... көрсеткіш;
   5) Аз болжамданған тәуекел.
      Келесі себептерге байланысты, мұндай бағалау әдісіне  көп  ...  ...   1) ... ...  ...  ...  аз,  ол  мәмілелердің  өзі  бір
      ... емес ... ... ... ...  ...  жоқ  болғанда
      бағалы  қағаздар  нарығының  бұл  кезеңінде  бұл  ...   ...      ... ... ...   2)  ... екі ... банктерінің жоғары  тәуекелділігі  олардың  жоғары
      табыстылығымен орнын басады.
      Өмір ... ... әр ... ... ... ... мен ... әрбір сала өзінің даму  кезеңінде  алдын  ала  белгіленген  кезеңдерден
өтеді. Бұл жерде алғашқы даму  жедел  өсу,  ...  өсу,  өсу  ... және ... ... ...      Ішкі  ...  ...   тәуекелі   кәсіпорын   саласының   өмір   сүру
қабілеттілігіне әсер етеді:
    - ... емес ... ... ...    - ... кіру және шығудың жеңілдігі немесе күрделілігі;
    - белгелі бір саладағы ... ... ... ...  ...      баға ... бәсекелес қабілеттілігінің бар немесе жоқ болуы;
    - тауарлық құқығының жоқ ...    - ... және ... ... ...    - ... ... қызмет жасайтын саяси және әлеуметтік ортасы.
      ... ... ... ... ... (аймақтық) және жалпы сыртқы
тәуекелдер үлкен әсер етеді және әрбір сала  форс  –  ...  ... ... ... қазіргі таңда салалық  банктерді  тәуекелі  жоғары
банктер қатарына жатқызуға болады.[4]
      Әмбебап банктер ... ... ... ... ... алу
керек. Әмбебап банктерге көбінесе құрылымдық басқару,  басқарушылардың  жеке
қабілеттірімен байланысты тәуекелдер тән. Аймақтық  белгілері  бойынша  және
ерекше ... ... ... ...    - ... ...... сыртқы тәуекелдер;
    - аймақаралық – аймақтық тәуекелдер жиынтығы;
    - ...... ...      ... ... ... ... тән  тәуекелдер  түрлері  болады.
Мысалы,  ...  ...  ...  ...   депозиттік   операциялар
бойынша тәуекелдер, жобалар, аймақтық тәуекелдер, ...  ...  ...      ... ...  қоғамдастары  және  өзара  көмек  көрсету  кассаларына
салымдық, депозиттік, несиелік тәуекелдер  тән.  Ломбардтарға  ... ...  ...  есеп  ...  ...  ... іскерлік тәуекелдер тән.

                     1.2 ... ... ...      ... ... ...  бір  жүйеге  сәйкес  және  ерекшеліктеріне
байланысты тәуекелдер төмендегідей жіктелінеді:
       Ел  ...  ...  –  ел  ...  ...  өз  қызметін
байланыстырып  отырған  мемлекеттің  өзінің  қызметін   жүргізуінің   ...  ...  ...  болады.  Бұл  тәуекелдің   шығу   көзіне
(туындысына) бір аймақ елдерінің  тәуекелі  ...  ...  яғни  ... мысалы: Еуропалық одақ елдері немесе Латын Америка   елдері,  ... ... ел ... ...  ...  ...  банктер  және  ортақ
лицензиясы бар банктер үшін маңызды.
      ...    ...    ...    ...    ...     ... ... тұрақтылығын дұрыс бағалаумен байланысты.
      Ел тәуекелі ең бірінші 1982  жылы  Мексикада  90  ...  ... ... 400 ...  ...  Еуропа  және  Жапон  банктеріне
төлеу қабілеттілігі  жоқ екендігін жариялаған  уақытта  пайда  болды.  90  ... ... ...  мен  ...  200  млрд.$,  Оңтүстік  Американың
басқа елдері әлі 150 ... ... ...      ...  ...  арасындағы  алдыңғы  қатарлы  қарызгер  Нигерия  болып
табылады, оның қарызы 20 ... ... ...  ...  ел  ...  деп  ...  ...  тізіміне  Иран,  Ирак,  Кувейт,   Ауғаныстан,
Салвадор және тағы басқа елдер ...      Ел  ...  ...  ...  өзі  ...  және  басқа   қарыз
алушылардың сыртқы қарыз міндеттемелерін орындау мүмкіншіліктеріне әсер  ...  ...  ...   ...   ...   және   ... ... тәуекелін білдіреді.
      Ел ... ... ... ... ...  тәуекелдің
келесі категорияларын анықтау керек:
      ...  –   бұл   ...   ...   ...   ... ... органдары қызметтерінің  тұрақсыздығы  (мысалы,  үкіметтің
тез  ауысуы,   басқару   және   ...   ...   ...   ... және басқа да  саясаттарды  дұрыс  жүргізбеуі  ... т.б.), ...  және  ...  ...  ...  топ
мүдделерінің поляризациясы т.б.; [6]
      Құқықтық – банк қызметіне қатысты  заңдық  және  ...  да  ...  ...  ...  немесе  импортты  шектеу,   шетел   ... ... ... ... лимиттеу);
      Экономикалық:
    - жалпы экономикалық тәуекелдер – экономикалық  қиындықтар  ...      ... ... ЖҰӨ ... ұзақ мерзімді  төмендеуі,  импорттың
      экспорттан жоғары болуы, энспорттан тусетін ... ...    - ... ... – ақша–несие жүйесінің дағдарысы, инфляция, сыртқы
      қарыздың күрт ... ... ... өтеу  ...  ...  ...      қарызға жаппай мораторий, трансфертті тәуекел, елде несие мен  займдар
      ...  ...  ...  үшін  ...  мөлшерде  шетел   валютасының
      болмауы, сондай  –  ақ  ...  ...  ...  ...      ...  жаңа  экономикалық  нормативтер,  салықтар,  алымдар,  баждар,
      ... мен ... ...    -  ...  –  бану  ...  іскер   техникалық   стандарттармен
      ... ... ақша ... ...  ...  инновациялары,
      қауіпсіздік, т.б.);
    - басқа да тәуекелдер – ... ... ... ...  ...      бюрократиялық машинаның үлкендігі.
      Көптеген авторлар сияқты, мемлекеттік  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  экономикалық,  әлеуметтік,
демографиялық және басқа тәуекелдерді  жеке  қарастыруға  болмайды,  ... ... ... ... ... (13)
      Сондай – ақ соңғы кездерде  саяси  емес,  ...  және  ... ... ... ... яғни ... ... экономиканы  тиімді
басқару мүмкіндігіне.
      Тәуекел дңгейін талдауда  әр  түрлі  ...  ...  ...  ... белгілі мемлекетті зерттейтін сарапшылар мен мамндарды  тартады;  осы
елдің   тәжірибесін   зерттейді,   статистикалық   ...   ...  ...  ...  ...  ...  үлес  ...  жалпы
жиынын қолданады,  елдің  дамуын  анықтайтын  факторлардың  үлес  салмағының
жалпы жиынын қолданады.
      ... ... ... ...  ...  ...  бірі
герман фирмасы «Бум»  шығарған  Бум  индексі.  Мұны  100  ...  ...  әр  ...  ...  қолдана  отырып,  жылына  4   рет   ...          ... ... ...  экономикалық  және  саяси  жағдайлары
жан – жақты  талданады.  Әр  ...  ...  ...  ...  түрде  жауап
беретін анкетада 15  баға  критерийлері  бар.  ...  әр  ...  ... ... сомамен 100 – ге тең  (1 - кесте).

1 – ...       ... және ... ... ...                                                             |            ... ...                                         ... ... ...                                             |12%         ... ... пайда қатынасы                         |6%          ... ... ... ...                              |6%          ... ... деңгейі мен ықтималдығы және оған    |            ... ... ішкі және ... ... ...              |6%          ... балансының жай – күйі, сондай – ақ ұлттық және ...   |            ... ... әр ... ... ...            |6%          ... ... ... ... жүйесінің тиімділігі   |10%         ... өсу ...                                     |10%         ... өнім ... ...                                  |            ... 3 % - тен ...                                       |2,5%        |
|3 % – тен 6 % ...                                          |5%          |
|6 % - тен 10 % ...                                         |7,5%        ... ... 10 %                                             |10%         ... ...                                    |10%         ... міндеттемелердің орындаудың талдауы                   |6%          ... ... ... ... ...                   |8%          ... ... мен ... ... ... ...   |            ... ... ... алу ...                            |4%          ... ... несие мен жеке капиталды алу мен қолданудың    |8%          ...                                                     |            |
|                                                             |8%          ... ... ... басқару» Алматы.:2004, 21 – бет.
      Әр сұрақ  балл   ...  ......  ...  ...  ... 0 – ден (min) 4 – ке (max) ... бес варианттары бар.
       Мемлекеттік  тәуекел  талдауына  басқа  ...  ...   да   ... ... ...  жыл  ...  ...  тәуекел  бойынша
халықаралық анықтама шығарады.  Онда  47  елге  1  жылға  болжам  ... ... ... ... – 13, қаржылық – 5,  экономикалық  –  6,
ең көп сома 100 ...      ... ... ... ...  жүйемен  бағаланатын,  өзінің
үлес  ...  бар  70  ...  ...   ...   шығаратын
мемлекеттік  тәуекелдің  56  көрсеткішін  ...  Оның  ...  5  ... жыл ... ... тәуекел.
       «National  Westminster   Bank»   ...    ...   ... жеке  бір  елді  ...  тәуекелінің  (қатердің)  50  пайызы
қаржылық  ...  ...   20   ...   ...   ...  30  ...  ішкі  және   сыртқы   ...   ... деп ... ... ... көп ...  ...  мемлекеттік
тәуекелді туыратын үлес салмағы аз болады,  керісінше  жағдайда  жобаланатын
кезеңнің 20 ...  ...  ...  ...  үлес  ...  аз  болады,
керісінше   жағдайда   ...   ...   20   ...   ...   қаржы
факторларының үлес салмағы 25 пайызға, ал ... ... 50  ...  ...  ... қорытындыға келген.[8]
       «Гермес»  ...  ...  ...  мемлекеттік  тәуекел  деңгейін
талдауда барлық елдерді 5 категорияға бөледі:
   1) аз ғана тәуекелді елдер, негізінде ОСЕД ...   2) ... ... аз  ...  ...  ...  олармен  жұмыс  істеу
      тіжірибесі  жақсы  және  ...  ...   ...   болу   ...      ...   3) ... ... деңгейі  жоғары  елдерге  –  герман  ...  ...      ... сақтандыруды жүзеге асыратын елдер, мысалы, дамушы елдер,
   4) жоғары  тәуекелді  ...  ...  ...  ...  ...  ...      қалдыруға  рұқсат  етілген  ...  ...   ...   ...      ... бар ...   5) ... тәуекелді елде, оның ішінде қысқа мерзімді несие бойынша;
      Әрбір  нақты  коммерциялық  банк   өз   ...   ...   ... ... үшін  және  ...  жол  ...  үшін  кез–келген
әдістемелерді ескеруі қажет.
      Банк операцияларының  ...  ...  -  ...  үшін  бір  ...   ...   қаншалықты   аз   тәуелділігі
мүмкіншілігімен   ...   Егер   ...    ...    кең    ... банктің инвестицияларды орналастыру орны бар  болса,  банк
тәуекелділігі біршама аз болар еді.
      ... ... ... өз  ...  ...  қандай  да  бір
факторға  азырақ  бағыттан  ...  ...  ...  әрі  ...  ...      Экономикалық дамудың қазіргі  кезеңдегі  шартты  -  ...  ... ... ... ... ... ...  талап  етеді
және жеке факторлар тобына ... ... аз ...  ...  ол  ... ұзығырақ тұрақты және өмірлік болады.
      Банк операцияларын әртараптандыру мыналардан ...    - банк ... ...    - ... ... ...    - ... бойынша банкті әртараптандыру;
    - қолданылатын инструменттерін ...    - ... ... ...    - банк ... ... ... портфельді әртараптандыру.
Осыған орай,  банк  операцияларын  әртараптандыру  тәуекелділігін  болдырмау
немесе ... үшін банк ... ... ...  ...  ... ... яғни  қаржыны  тартудан  бастап,  оны  орналастыруға  дейін
жүргізу қажет.
      ... ... – кез ... ... басқару процесіндегі ең маңызды
міндет - өтімділіктің бара – бар ... ...  ...  ету  ...       ...  ...  оның  мерзімі  мен  сапасы  бойынша  актив   пен
пассивтің  теңгерілімімен  ...  ...  ...   өз   уақытында
орындай алу қабілеттіліг түсіндіріледі.
      ... ... ...  және  ...  ...  «қор»  немесе
«ағым» ретінде түсіну қалыптасқан.  Бұл  жағдайда  ...  ...  ... ... да бір ... ...  алдында  өз  міндеттемесін  актив
құрылымын оның ең  жоғары  өтімді  ...  ...  ...  ... ... деңгейін анықтауды білдіреді.
      Өтімділік «ағым» ретінде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  деігейін  немесе  өтімділіктің  объективтік   ... қол ... ... ... ... мен ...  сәйкес
баптарын  басқару,  қарызға  қосымша  қаражаттар  тарту,  банктің   қаржылық
тұрақтылығын  табысты  ...  жолы  ...  ...   алу   ... ...      ... төлем жүйесінің орталығы болып табылатындықтан  егер  де  банк
өтімділік жағынан мәселелерге түрілсе және клиенттің  «төлем  ...  ... ... ... онда бұл ... ... азаяды.  Салымшылардың  көп
бөлігі өз шотынан барлық қаражаттарын  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жағдай  көбінесе  банктің  жабылуына  ...  ... ... ... ... ... қашу»  салдарынан  жабылуы  барлық
банктің жүйеге деген  қоғам  сенімінің  төмендеуіне  және  ...  ... ... қашуына» әкеледі.[9]
      Осыған орай, ... ... өз ...  ...  ... ету қабілеті мен болашақта  өмір  сүру  ықтималдылығының  ... ... ...      Кез ... ... банк иелері  депозиттерді  қайтару  және  несиелер
беру және  т.б.  ...  ...  ...  қолма-қол  немесе  тартылан
қаражаттардың жетіспеушілік  ...  ...  ...  ...  ...   туындағанда   ол   қолма-қол    ...   ...   ... үшін  өте  ...  ...  бойынша  қаражаттар  тартады.  Бұл
банктің пайдасының төмендеу мен өімділік тәуекелін азайтуына  әкеледі.  ... ... – бұл ... активтерін өткізу  жолымен  қаражаттарды
алу қиындығы жағдайында банктің ... ... ... ...       ...  ...  ...  негізгі  қағидасы  банк  активтернің
қайтару мерзімімен қаражаттарға тұтынудың тууы  ...  ...  ... табылады. Өтімділік төменде көрсетілгендей қамтамасыз етілуі мүмкін:
    - жақын арада қайтарылк мерзімі ... ... ... етуі бойынша  төлеу
      құқымен берілген несиелер бойынша төлемдер қабылдау;
    - ... ... ... ...    - ...  ...  коэффициентін  ұстау  үшін  пассивтің  әрбір
      ... ... ...  ...  ...  немесе  өтімдірек  баптарына
      ... ... ... ... ... ...  ...      құру жолымен активтерді бөлу;
    - ... ... ... ... ... ... ... шығару;
б) ҚР Ұлттық банкіндегі қарыздары;
в) евронарықтағы қарыздар.
      Банкте  өтімділік  ...  ...  ...  қаражаттарды  тарту
уақытынан гөрі ұзағырақ  уақытқа  беру  тәжірибесіне  байланысты  туындайды.
Банктің пайдасы қаражаттарды қысқа мерзімге  ...  ...  ... ...      ... ... ... деңгейін ұстап тұрудың маңызды шарты  –  бұл
банкте өтімді активтердің  ...  ...  ...  ...  ... ... міндеттерін  жабу  үшін  қолданылады.  ...  ... ... ... ... – бір ... әдәсә болып табылады.
      Банк өз ... тек ...  мен  ...  да  банктер  арасындағы
барлық міндеттерін атқара алатынына  сенген  жағдайда  ғана  жүргізе  алады.
Банк мұндай ... тез ... алуы ... егер олар  бұл  ...  ... ... міндеттерімен есеп жасай алмайды деп ойлаған жағдайда.
      Егер активтерді ... мен  ...  өтеу  ...  ...  ...  ...  ете  алған   жағдайда   өтімділіктің   ... қол ... ... ... та банк қаржы  делдалы  ретінде  түсіп
отырғандықтан, ол бұл мерзімді әрдайым түрлендіріп отыруға  міндетті.  Бізге
белгілі банк ... ақша ... аз ғана  ...  көп  мөлшерін  қысқа
мерзімге алады да, ұзақ ... ірі ... ... ... Бұл  кезде  банк
алдағы уақытта  да  міндеттерін  өтеу  үшін  ...  ...  және  ...  ...  шоттардан  алынған  ақша   ...   ...   ... ... та, нақты жағдайда әлемдегәі бірде  –  бір  банк  мерзімсіз
салымдарға  орналастырылған  барлық  ақшаны  бір  ...  ...   ...      ... ... мәселе  туындағанда  ол  ақща  қаражатына  сұраныс
туады.   Бұны    ...    ...    көзі    ...    сату    ... ... түрлері жиі сатылып және сатып  алынып  ... ... бұл ... ... ... ... табуына мүмкіндігі бар.
          Бұндай категориядағы  активтер  біртекті  болып  және  ...  ... ... бұлар  тез  арада  қолма-қол  ақшаға  ... ең ... ... ... ...      Қолма-қол ақшаға басқа банктерге берген қысқа мерзімді қарыздар немесе
басқа  банктердегі  ...  ...  ...  бұл   ... ... ... ... басқа банктерді іздеу сияқты қандай да  бір
қиындықтар  тумайтыны  сөзсіз.Мемлекеттің  құнды  қағаздары  және  баланстың
есептегі ... ... тез ... көзі болып табылады.
      Активтердің  жиі  сатылмайтын  және  сатып   алынбайтын   ...   ...  ...  ...  ...  ...   сатып   алушы   мен
сатушының арасында келісімге келу қажеттілігітуады, ... ...  ...  ...  жоқ.  ...  ...  ...  алушыны  табу  қиынға
түседі.Осындай түрдегі активтер бір-бірінен ерекшелене түскендіктен,  оларды
салыстыру қиыншылық туғызады. Бұндай ... ... ... деп  ... ... ...  ...  активті  өткізуді  қажет  ететін
уақыт аралығы.Банктің сатып алушыға  активті  күту  жағдайы  ...  ... осы ... ... ... бағада соншалықты жоғары болады.  Керісінше,
егер банкке осы активті алу қажет болғанда, ... ...  ...  ... ... Бұл жерде ескеретін  жайт,  бизнесмендер  мен  жеке  тұлғалардың
банк  арасында   ...   жиі   ...   ...   ...   ...   ... болып табылады.
      Негізгі  қорлар,  ғимарат,  жиһаздар,  құрылғылар  өтімсіздігі  жоғары
активьер ...  ...  ...  олар  әр  ...  ...  тек  бір  ғана
кеңселік ғимараттың өзі  бірнеше  сипатқа  ие,  олардың  бірі  –  оны  ... ... ... ... ету ... мен  ...  жері.
Осындай есепке байланысты,  сатып  алушы  қаншалықты  төлейтінін  білу  үшін
бірнеше сипаттар мен танысуға ... пен ...  ...  көлемін  жұмсауы
тиіс. Қандай да бір шешім қабылдау үшін сатып алушы қосымша  ...  пен  ... ... өзі ... ... ... ... мен осыған  бара
– бар ғимараттарды салыстыру қажет. Өткізуді тездету үшін сатушы  ғимараттың
құнын төмендету арқылы  ...  ...  ...  ...  бас  ... ... тиіс.  Банктердегі  негізгі  қорлардың  өтімсіздігіне  қатысты
екінші себеп  –  ...  ...  ...  ...  оның  ...  ... кассаны есептейтін машиналар (аппараттар)  тек  банктерде  қолдану
үшін жасалғандығы.
       Ал бұл ... ... ... ... ... ... ...  орай,
әр түрлі типтегі  активтерді  өтімді  ...  ...  –  қол  ...  ... ... ... қорларға дейінгі аралық ыдырайтын  спектр  секілді
қарауға  болады.  Басқа  ...  ...  ...  ...   ... мен жеке  ...  берілген  қарыздар  осы  сппектрдің  екі
санының арасында орналасатын болады.
      Ақша ... ... ... ететін банк активті сатудан  басқа  жолы
қысқа ... ... ... ... ҚР ...  ...  қарызға  қаражат
алу мүмкіншілігі бар. Осыған байланысты  баламалы  ...  ...  алу  ... ала келісім жасау  қажет  етеді.  Банк  егер  осындай  туындай  ... ... ... ... ... ... білуі қажет.  Осындай  қаражат
сомасы  несиені  алғандығы  ...  ...  деп  ...   Бұл
өтімділіктің көзі әлі  баланстық  есепте  көрсетілген  жоқ  және  оны  ... ... көзі деп ...      ...  қарыздық  мүмкіншілігін  анықтайтын  негізгі  фактор   екінші
деңгейдегі  банктердің  және  ...   ...   ...   ... ... ... банктерге қарыз беру саясаты болып табылады.
      Егер несие беруші банктің қысқа мерзімге өтімділік ... үшін  ... ... ... ... ... ... қаржылық қызығушылығы  шегінде
іс - әрекет жасаса, онда ол келесідей  талдау жүргізі ...      Ең  ...  ...  ...   ...   ...   ...   Егер
өтімділіктің жетіспеушілігі  ағымдық  шығындарды  немесе  депозиттердің  жиі
ауысуы сияқты банктің өз мәселелерінен туындаса, онда ...  ...  ...  онша  ...  бөле  ...  Ол  ...  сапалы  тез  арада  өтетін
активтердің  кепілдікке  ...  ...  етуі   ...   Керісінше,   егер
өтімділік тапшылығы несие беруе деген ... өсуі ... ...  даму
негізінен туындаса, банктің қарыз алу мүмкіншілігі ... ...      Әр ... ... беруші банктің барлық қаржылық жағдайына талдау  жасап,
осы талдаудың нәтижесіне сүйене отырып  қаншалықты  қаражат  беретінін  және
қандай ... ... ...      ... банк ... ... Республикасының  Ұлттық  банкі  біздің
республикамыздағы банк жүйесінің  осындай  жағдайдағы  ...  ...  ...  Ол  өтімділік  тапшылығы   бар   банктерді   несиелеуді   ... ... ... ... ... ...  әсер  етуі
міндетті емес шаралар негізінде жүргізу  саясатын  қолдануы  мүмкін.  Осыған
орай,  банктің  қадағалау  ...  ...  мен  ... ... ...  банкке  қатысты  несиелік  саясатымен  танысып  алуға
міндетті.
      ... ......  немесе курстық тәуекел – бұл қандай  да
бір шетелдік валютаға  ұлттық валютаның қатынасы ... ...  ... зиян ... банктерде өз  қорларының  бір  бөлігінің  жоғалуына,
табыстардың толық алынбауына ... ... ... ...  ...  ...      ...  курсы  салыстырмалы  түрде  бір  –  біріне  ...   ... ... ... ... ... YEN/BGP және  т.б.),  ... қызметінің пайдасымен шығынында көрініс табады.
      Валюталық тәуекелдіктер операциялық, контрактілік, трансляциялық  және
басқа да ... ...      ...  ...   пайыздық   ставка   және   ...   ... Ол ... ... және ... құрылымдары  сәйукес  келмегенде,
сондай  –  ақ  мемлекеттегі  инфляциялық  процестер  кезінде  болуы  ... ... ...  ...  бір  ...  ішіндегі  несиелік  немесе
басқа да келісімнің ... ... ...  құнының  өзгерісі  жатыр.
Сонымен қатар, валюталық тәуекелге келісім шарттың  кез  келген  жағы  ...  ...   ...   және   т.б.):   кредитор   өзінің   ... ... ...  бере  ...  ...  ...  пайдалануға
берген  құнының  эквивалентін  қайтарып  ала  алмау  ...  ...  ... несиені алған кездегі болған курс бойынша несиелік келісім  –  ... ... ... мен ... төлейтін кездегі валюта  құнынң
көтеріліп кетуінен құнын жоғалтатын валюталық тәуекелге барады.
      ... ... ...  әр  ...  ...  ...  сол  бір
валютаның  курстары  сәйкес  ...  ...  сол  ...  пайда
табатын  (спекулятивтік  табыс)  ...  ...  ...  әр  ...   ...  айырымынан  түсетін  пайда,  мысалы,   орбитраждық   операциялар
жүргізетін  ...  яғни  ...  ...  несиелік  институттарда  өте
жоғары. Валюталық тәуекел, қарызды қайтару  кезеңі  және  несиелік  ... ... көп ... соғұрлым жоғары болады.
      Банктердің валюталық тәуекелі ашық валюталық позиция кезінде болады.
      Ашық ... ... ...  –  ол  ...  ...  ... мен пассивтерінің сәйкес келмеуі. Ол табыс та, шығын  да  әкеледі.
Табыс пен шығын банктің ашық ... ... ... ...  ... ... ... ма  және  де  Қазақстан  Республикасының  Ұлттық  банкінің
курсының ресми өзгеру белгісі қандай? Соған да байланысты ...      Ұзақ  ...  ...  ...  ...   артып   кетуін
білдіреді және де « + » белгісімен  белгіленеді.  ...  ...  ... ... ... кетуін білдіреді  және  де  «-»    белгісімен
белгіленеді.
      Егер де ... ... ... ...  ...  қорларға
қатысты)  банктің  валюталық  корреспонденттік  шотына  ...  өте   ... ...  ...  ол  ...  міндеттемелер  бойынша  тұрақтылық
жағдайының төмен  екендігін  білдіреді  (яғни  «қысқа  валюталық  ... ... ... өсуі кезіндегі қысқа валюталық  позиция   банк
үшін тиімді емес, өйткені клиентке қатысты өзінің міндеттемелерін ары  қарай
орындау үшін ... ... ... көп ... ... ... ...  Мұндай
жайт тиімді болад, егер де бөліп алынған теңге қоры өспей, ...  ...  ...  жаба  ...  етіп   ...   ...   Осындай
дәрежедегі ұзақ позиция да курстың төмендеуі кезінде тиімді емес.
      Несие ... ... ... ... ...  келмесе  де  валюталық
тәуекел болады. Бір  банктің  бірнеше  филиалдары  бірігіп  төлем  ...  де  ...  ...  болуы   мүмкін.   Көріп   отырғанымыздай,
валюталық тәуекелдердің болуы қаржылық – несиелік мекемеге өте маңызды  ... ...  ......  ...  валюталық  тәуекелдерді
болжау үшін немесе олардың салдарын неғұрлым болдырмау үшін  ...  іс  ... өз ... ... ... қажет.
      Бүгінгі күнде валюталық тәуекел – бұл бәрі ...  ...  ... және де ... курс ... ... индикатор болып  табылатын
негізгі қаржылық тәуекелдердің бірі.
      ... ... үшін ... фактор ретінде валюталық курстың  әсер
етуінің екі жолын қолдану ...   1) ... ... ... ...... қандай да бір «тұрақты»
      валютаға бекіту және де  ...  ...  ...  ...  ...      ... – импорттық балансына бір бағытта әсер ету. Бұл  көзқараста
      артықшылық  көп,  ...  көбі  олай  ...  Осы  ...  ...      ... ... өздері жүріп өткен;
   2) инфляция және басқа да ... ... ...  ...  ...      ... Бұл көзқараста оң жағымен қатар, теріс жағы да аз емес,  бұған
      ... бала ... ...      ... ... бірінші жолды таңдап алды (Литваның ақша бірлігі –  лит,
ло АҚШ ... ... ... ал ...  ...  ... ...      Бүгінде валюталық курс – бұл  ...  ...  пен  ...  ... ... ... ғана ... ол мемлекеттің өте ғаламдық  саясаты.
Елдердің алтын  –  валюталық  резервтері  ...  ...  ...  ...  ...   ...   мен   келісімдер   контексінде
қарастырылуы керек.
      Қаржы нарықтарында ... өз ... ... ... ...  ... ... ол өте тез және өзіне де білінбестен  ...  ...  ... ... алуы ... ...  Оңтүстік  Корея).  Әлемдік  қаржы
нарықтарында әрдайым қаржылық күрес жүріп жатады,  онда  ...  ... ... ... ... ... ... осы  нарықтарға  қатысу
үшін   (Қазақстан   Республикасы   шетелдік   қаржы   ...    ... ... ...  ...  ескеру  қажет.  Өйткені  оларды
сақтамаса, қатысқан кезде айтарлықтай зиян келуі мүмкін.
      ... – ақ, айта  ...  ...  ...  ...  жатқан  елдердің
өздері ғана валютаның ауытқуындағы қиын  болжанатын  тәуекелдерге  бармайды,
сонымен қоса осы ...  ...  ...  ...  де  ...  шамалы
экономикалық болмашы  саяси  байланыстары  бар  елдер  де  осы  тәуекелдерге
барады.
      Форс - ...  ... ...  ...  –  бұл  ...  ... ... аяқ асты және алдын  алу  мүмкін  емес  ...  ... ...  ...  су  тасқыны,  жер  сілкінісі,  қоғамдық
құбылыстар,  төңкеріс,  әскери  қатысулар,  ...  және  т.б),  олар  ... ... ...  –  шарт  ...  ...  үлкен  әсер
етеді. Форс – мажорлық міндеттемелердің ерекшелігі  –  ...  ...  ...... бекітуші жақтардың еркінен тыс болуында.
      Форс – мажорлы жағдайлар болған кезде келісім – ... ... ... ... ол ...  БҰҰ  конвенциясының  тауарларды  сатып
алу – сатудың халықарлық келісім – шартты туралы 79 – шы ...  ...  –
ақ әр ... ... азаматтық кодекстерінде тікелей көрсетілген.
      Әдетте  форс-мажорлы   міндеттемелердің   тәуекелі   банк   ... ... ... әдістерімен шектеледі.




                  1.3 ... ... ... ...      ... ... ... коммерциялық банктер маңызды орынға  ие.
Олардың қызметінің дамуы нарықтық механизмді ... ...  ...  жағдайы
болып отыр. Қазіргі  уақытта  ...  ...  ...  ...  ...  да  ...  шектеулі,  бағаланған   және   банктің
қаржылық мүмкіндіктер шеңберінде болуы керек.
       ... ... ... ... ... болмауы  мүмкін  емес.  Ол
кез  келген  операцияларда  көрініс  ...  ...   та   ...   ... Сол ... де банк қызметі үшін бастысы – тәуекелді ...  ...  оны  ...  және  ең  ...  ...  ...  ...   табылады.
Қазақстан Республикасында  барлық  қызметтер  саласында  экономикалық  қайта
құрулар процесі жүргізілуде.
      Банк ... ... – бұл ... ... және банкроттылыққа әкеп
соқтыратын,  банк  қызметіне  байланысты  немесе  ...  емес  ... ... ... ... ... ...      Пайыз тәуекелі басқа  да  тәуекелдер  сияқты  ...   ... Бұл ... белгісіздік  пайыздық  мөлшерлеменің  қозғалсы  ... ... ... ... ...      Пайыздық  мөлшерлеме  өзгергенде  банктің  табыстары  мен   ...  ...  ...  ...  және  ...  тыс   шоттары   да
өзгереді. Бұл өзгерістердің нәтижесі банктің  пайдасы  мен  капиталына  әсер
етеді. ... ... ...  пайыздық  тәуекелдер  спекулятивті  қаржылық
тәуекел  болып  табылады.  ...  ...  ...  ...  ...  алып  ...   Пайыздық   мөлшерлеменің   өзгеруі   экономикаға
мемлекеттің  араласуын  төмендету  және  ...  ...  ...  ...  тәуекелдерді   басқаруды   банктің   қызметінде   маңызды   салаға
айналдырды. Осымен байланысты  ...  ...  және  ...  органдар
пайыздық тәуекелге банктердің ұшырауын бағалауға  үлкен  көңіл  ...  ...  ...  алғандағы  капиталға  деген  талаптар  бойынша  Базельдік
Коммитетінің ... ... ... өте ... ... болып табылады.
      Пайыздық тәуекелдің формуласы ...  ...  деп  ...  және  ...                                і  =  r  +  ...... ... мөлшерлемесі;
r – нақты пайыздық мөлшерлеме;
р – инфляцияның күтілетін қарқыны.
      ...  және ... ... ... айыру қажет.
      Номиналдық  пайыздық  ...  =  ...  ...  ...   ... ...  +  ...  күтілетін  деңгейі  +  тәуекел  –  түзу
(мерзімді сақтамау, қарызды ... ...      ... ... мөлшерлеме – бұл тұтынушыны, оның табысының бір бөлігін
сақтауға ... ... үшін ... ... ... ...      ...  тәуекел  –   пайыздық   мөлшерлеменің   ...   ...  Ол   банк   ...   ...   қаражаттардың   пайыздық
мөлшерлемесі осы  ресурстарды  орналастырған  кездегі  базалық  мөлшерлемеге
сәйкес келмегенде пайда  ...  ...  ...  күрт  ...  егер  ... мөлшерлеме  боынша  қаражаттарды  тартса,  аз  ...  ... ...      ...  «үзіліс»  тәуекелі  ресурстарды  бірдей  базалық   мөлшерлеме
бойынша тартқан және орналастырған  кезде  болады,  ...  ...  ... бір – бірінен уақытша үзіліспен  жүреді.  Тәуекел  оларды  ... ... ... ...      Пайыздық  тәуекелдің  сыртқы  ...  ...   ...   ...  ...  ...  басқару  активтерді   және   міндеттемелерді
басқарудан  ...   ...   ...   банктің   тәуекелді   активтер
портфелінің құрылымын  анықтауға  көмектесетін,  өтімділіктің  тапқырлығымен
және  қарызды  ...  ...  ...  ...  қатар,   несиелерге
бағалардың құрылысын анықтауда банктің еркіндігін шектейтін  басқа  ...  ...  ...  болуы.  Міндеттерді  басқару  келесідей
шектеулерге тап болады:
    - банк кез ... ... ... ... мен  ...  да  ...      арасында сәттілікпен орналастыра алатын қарыздық құралдардың  таңдауын
      және ... ...    -  бір  ...  ...  ...  тарапынан  бағалық  бәсекелестік
      кезінде болады.
      ...  ...   ...   ...   ...   ...   1. пайыздық мөлшерлеменің деңгейін болжау;
   2. қайтару мерзімін  және  пайыздық  ...  ...  ...  ...      ... мен ... үйлесімділігі;
   3. пайыздық своптарды жүргізу;
   4. ... және ... ...   5. ... және ... ... хеджирлеу және т.б.
      Өзгермелі пайыздық мөлшерлемеде ... ... ... ...  пайыздық
мөлшерлеменің өсуінен шығындар тәуекеліне алып келеді. Ол  әрине,  тіркелген
ставкасы бар несиені алуы мүмкін  ...  ...  ...  ...  ... не өте ... пайызбен беріледі. Онда қарыз алушы  своп  ...  ...  Ол   ...   ...   ...   ... мөлшерлемедегі міндеттемеге ауыстырып және ол адпмға  белгілі  бір
сыйақы сомасын төлейді.
      ...  ...  ...  ...  ...   ...   ... динамикасын анықтауда  шешуші  фактор  болып  табылады.  Пайыз
тәуекелін хеджирлеу үшін әртүрлі әдістердің  жиынтығын  ...  ...  ... ... ғана тәуекелді басқару нәтижелері қанағаттанарлық болады.
      Пайыз тәуекелін басқарудың келесідей ... бар:
      1. ... ... ... ... жоғары болса,  соғұрлым  пайыздық
тәуекелдің деңгейі төмен болады.
      2. ... ... ... таза ... ...  (NIM).  Ол  ...  ...  мөлшерлеме  мен  пассивтер  бойынша  төленген   мөлшерлеме
арасында айырма талданады.
      3. ... ... GAP = RSA – RSL, ...      RSA – ... мөлшерлеменің деңгейіне сезімтал активтер:
          RSL – пайыздық мөлшерлеменің деңгейіне ... ...       ...  концепциясы  банктің  тіркелген  және  өзгермелі   пайыздық
мөлшерлемедегі активтер мен пассивтердің теңсіздігіне талдаудан тұрады.  ... ... ... ... активтер мен пассивтердің  берілген
деңгейін басқарумен түсіндіріледі.  Пайыздық  тәуекелдің  ...  ...  және   ...  –  ке  әсер  ...   ...   ... ... және бағытына, жылдамдығына  және  ұзақтылығына  тәуелді
болады. GAP – тің үзіліс шамасы пайыздық мөлшерлеменің  ...  ... не  GAP ... ... ... үшін ...      Пайыздық тәуекелдің деңгейі келесілерге тәуелді болады.
     ▪ Активтер портфеліндегі өзгерістерге;
     ▪ ... ... ...     ... ... ... ... басқару үшін нақты жағдайларға
байланысты банкпен нақты стратегиялар құрастырылады.
     ... ... ... ... ...  ...  мақсаты  –
банктік пайданы олардың жағымсыз өзгеруінен ... Бұл ...  жету  ... ... ...  ...  өзгеруіне  сезімтал  құрылымдарға
өзінің бар назарын аудару ... ... ... ...  бұл  ... ... қағаздарға инвестициялары  болса,  пассивте  бұл  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   пайдасын   пайыздық
мөлшерлеменің өзгеруінің жағымсыз әсерінің қорғау  үшін  ...  ... ... ... ... ... ... қажет.
     ТПМ = таза пайыздық табыс / барлық табыс әкелетін активтердің ...     ... ірі ...  банк  ...  мен  ...  ...  бойынша
пайыздық төлемдер 4 млрд. долларды құраса, тартылған депозиттер  мен   ... ... ... ...  ...  ...  ...  шығындары  2,6
млрд. долларды құрады. Банктің активтерінің ...  ...  40  ...  ...  ТПМ – ның ... ...     ТПМ = 100% *($ 4 млрд. – $ 2,6 млрд.) $ 40 ... = 3,5 %.
     Егер ТПМ – ның бұл ... ... ... ... онда ол пайыздық
мөлшерлеме өзгеру тәуекелін хеджирлеудің әртүрлі әдістері үшін  қолданылады.
Пайыздық  мөлшерлеменің  тәуекелін  хеджирлеудің  өте   кең   ...   ... ... ... ...  ...  Банк  ...  мөлшерлеменің
жағымсыз өзгеруінен сақтану үшін келесі теңдікті ... ... ...                                        ...             ...                                             ... сезімтал
активтердің                                                             ... ...      Бұл ... сақтау өте күрделі процесс болып табылады.  Себебі  нарық
коньектурасының өзгерістері банктің пайыздық ... ... да әсер  ... Егер бұл ... ... онда ... ... болады.
      Дисбаланс =  пайыздық  ...  ...  ...  активтер  –
пайыздық мөлшерлеменің өзгеруіне сезімтал пассивтер.
      Егер бұл ... мәні ... ... ... онда  оң  ...  ал
ноьден  төмен  болса,  онда  кері  қалдық  болады.  Банктің  активтері   ...  ...  ...  ...   басқаруды   келесі   кестедегі
мәліметтер бойынша талдап көрейік. [11]
        Бұл   ...   ...   ...   мен   пассивтердің   пайыздық
мөлшерлемелердің  өзгеруі  кезіндегі  сезімталдығына   байланысты   ... ... не ... ... ...      Қазіргі уақытта  банктер  ...  ...  ...  әр  ... қолданады. Бұл үшін банктер келесідей шешімдерді қабылдау қажет:
    • Банктің ТМП – ны қалаған деңгейге жету аралығындағы  ...  ...      ... ...    • ТМП – ның ... ... ... ...    • Егер банк ТМП – ны ... келсе, онда  ол  пайыздық  мөлшерлеменің
      ... ... ... қажет, не табыстар мен шығындар деңгейлерінің
      арасындағы айырманы ... ... ... ... мен  ...      ... бөлу үшін тәсілдерді іздеу қажет;
    • Пайыздық мөлшерлеменің өзгеруіне сезімтал  активтер  мен  ...      ... ... ... ...      Енді ... ...  пайыздық саясатқа талдау  жасап  көрейік.  2002
жылы банктің таза пайдасы салықтарды  төлегеннен  кейін  1871,2  ... (2002 жылы – 31,1 млн. ... ... жылы  операциондық  табыстардың
мөлшері 44,6 % - ға өсті және 19,0 млрд. теңге болды. Таза табыстар 87,5%  –
ға ... 8,6 ... ... ... Бұл  ...  операциондық  потенциалының
өскендігін білдіреді, яғни активтерді орналастыру мен табыстарды  бөлу  үшін
қаражаттарды тарта алу мүмкіндігінің болуы.  ...  ...  4  ......                             ... маржа*

                                   мың ... ... ...                 |2005           |2004                ... емес ...              |7 806 738      |5 817 353           ...                             |18 955 188     |13 110 373          ... операциялар              |199 415        |148 203             ... ...                    |               |                    ... ...                   |18 755 773     |12 962 170          ... ... пайыздық          |               |                    ... ...                       |               |                    ... ... пайыздық          |10 170 487     |8 408 574           ... ...                       |               |                    ... ... ...                 |28 816         |40 095              ...                            |               |                    ... ...                 |10 141 671     |8 368 479           ... ...                  |8 614 102      |4 593 691           ... Халық Банктің 2002 жлғы есебі, 74 – бет.

      2002 ... 31 ... ... болатын шығындарға резервтерді  құруға
дейін сыйақы бойынша таза табысы 7,8  ...  ...  ...  ...  ... ол  34,2  %  -  ға  ...  Таза  ...  6,2  млрд.  теңгесі
резервтерді құруға жұмсалды.


3 – ...                              Таза ... ...      |                                           |2005         |2004           ... ... табыс                       |7 806 738    |5 817 353      ...                                  |6 199 456    |4 460 958      ... алып ... таза ...  |1 607 282    |1 356 395      ...                                      |             |               ... ... ... (Margin)               |5.34%        |5.89%          ... ... ... 2002 жылғы есебі, 74 – бет.
      Табыс мөлшерлемелердің төмендеуі және ресурстарға бағалардың өсуі ...  ...   (Margin)   ...   ...   ... аударылған соманы есепке ала отырып, таза пайыздық  маржа  (Risk
Adjusted Margin) 1,10 % құрады. (2005 жылы – 1,37%).
       ...  ...  ...  ...  төмендету   мақсатымен   банк
қызметіне  әсер  ету  ...  ...  ...  Қазақстан  Ресупбликасының
Ұлттық  Банкі  ...  ...  ...   ...   ... және ішкі ... жүйелерінің  болуына  қойылатын  талаптар  туралы»
нұсқаулар тәуекелдерді басқару жүйесін талап етеді.
      Тәуекелдерді ... ... ... қойылатын талаптар:
     ▪ Тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйесін ұйымдастыру;
     ▪ ... ... ...  шеңберінде  заем  операцияларын  жүргізу
       тәжірибесінің болуы;
     ▪   ...   ...   ...   ...   ...    ...       операциялар жүргізу тәжірибесінің болуы;
     ▪  ...  ...  ...  шеңберінде  операциялық   қызметінің,
       ақпарат жүйесін және ... ... ... ... ...      Пайыз саясаты  банк  ...  оның  ...  ...  болып
табылады. Қарастырылған әдістер және тәжірибеге қолдану барысында  Қазақстан
Республикасындағы  банк  жүйесінің  ...  ...  ...  және   ... ең төменгі минимум деңгейіне дейін әкелуге мүмкіндік береді.
      Несиелік ... - ... бір ... ... ... ... ... туралы барлық қолайлы ақпаратты бағалауда негізделуі тиіс.
      ... ... ... ... төмендетіп, өз қаражатын сақтап қалу
мүмкін болады.
      Сенімділікті басқару концепциясы көбінесе банктердің қаржылық  ... ... және ... ... ...      Қарама қайшы жағдайда тәуекелдің төмендеу мақсаты  операция  көлемінің
рентабельділігі төмендеу ... жету ... ...  ...  бірінші
орта мерзімді және ұзақ  мерзімді  перспективада  жөн  табу  ...  ...  ...  банктік  байланысты  басқару  жұмысымен  байланысты  болу
керек.
      Бұл банктік ...  ...  ...  және  ... тиіс.  Демек,  негізгі  мақсат  ...  ...  ... ... ... ...      - ... максимизациялау;
      - тәуекелді ...      ... ... ...  ...  актив  және  пассивті  басқару
болып табылады. Активтер  мен  ...  ...  ...  көзі  ... өздерінің ресурстық базасын қалыптастыру яғни, оның  қарызының  және
өзінің қаражаттарының ... ... ...      ... басқаруда пайыздық ставканың өзгеруі  бір  қатар  әдіспен
бақыланады. ... ... әсер  ...  ...  көрсеткіші,  банктіңтаза
табыс пайызы және оның таза пайыздық маржасы ... ...      ... ... ... тәуекелі банктің бақылау көз  қарасы  бойынша
және оның экономикалық мағынасы бойынша қарастырылуы мүмкін.  ...  ... ... ... ... ...  ...  құрылып
пайда болады. Мұндай жағдай үш негізгі экономикалық себеп пайда болады:
    - Банктен ... ... бір  ...  ...  ...  тапшылығын
      білдіреді;
    - ... ... ... ... ...    - ... өте көптеген дәлелсіз  операция  негізінен  ...  ...      ...... ...      ...   шамасы   келмейтін   тәуекел   банктік   бақылау   ...  ...  ...  ...  қанағаттандырмағандықтан
байланысты болады. Соңғысы негізгі функцияны  орындауға  банктік  капиталдың
жеткіліксіздігін білдіреді:
    - банктің жалпы ... ...    - ... ... жағдайында халықтың ақша салымдарын қорғау;
    - уақытша өтімділік проблемасы кезінде  қордың  біріктілігін  қамтамасыз
      ету;
    - ... ... ... ... ...      ... мағынада төлеу  қабілетсіздік  несиелік  ұйымдарда  шығын
өзінің қаражатынан асып кеткен жағдайда пайда болады.
      ...  ...  ...  ...   ...   ...   ... нашарлауына  операция  нәтижелігінің  төмендеуіне  әкеп  ... ... ... ... дамып келе жатқан  кезеңінде  дағдарыспен  ... ... ...      Банктің  практикада  қорларды  баланстың  басқару  әдістерін   ... ... ... ...  ...  туғызады.  Әрбір  тәуекел
түрі банктің менеджерлері мен акционерлері мен қатаң бақылануы тиіс.
      Несиелік ... ... беру ... ... ...      ... және ... портфелін  бағалау  және  банктің  несиелік  қызметі
банктің  жалпы  ...  ...  ...  ...   бірі   ... ... ... несиелік тәуекелдің  негізгі  бөлігі  байланысты
болып келеді. ... ...  ...  ...  ...  ...  дұрыс  басқарылмауынан  және   басқада   жағдайлардың   әсерінен
банкроттыққа  себеп  ...   ...   ...   ...   ... процесін тартудағы негізгі себеп банк алдындағы  ...  ... ... ... болып табылады. Банктің заёмщиктерінің басым  бөлігі
төлеуге шамасы келмейтіндер,  не  ...  ...  ...  ...  ...      Сондықтанда несиелеу  функциясы  және  осымен  байланысты  ... ... ... ... ... ...  керек.  Несиелік
саясат  және  тегінде  несие  банктік  тәуекелді   ...   ...   ... ... ... ...  төрт  ...  кезеңді  атап
көрсетуге болады:
      1) Несиелік тәуекелді бағалау және ......  ... ... ... болып табылады. Банк әртүрлі ақпарат негізінде  тәуекел
байланысы  мен  түрлері  анықтау  керек.  Сонан  соң,  ...  ...  ...  мүмкін  болатынын  анықтау  керек.  Ақпаратты  өңдеу   мен
жинаудағы  шығынды  есептей  ...  сол  ...   ...   ... ...      2) ... ... анықтау – тәуекелдерді  теңестіру  проблемасы
әдістерді  өлшеумен  тығыз  байланысты.  ...  ...  ...   ...  көлемін  бағалау  және  тәуекелді  басқаруды  белсенді   деңгей
көмегімен  ...  ...  ...  ...  көрсеткішін  бағалау  әдісін
қолдануға болады (5 – кесте).  ...  ...  беру  ...  ...  ... ... ала отырып оның бағасын анықтау  көрсетіледі.  Онымен  ... ...  ... төмен болса (төлем  қабілеттілігі  жоғары  болса),
соғұрлым несие төлемі аз болады.

1 – сурет         ... ... ... ... ... анықтау*
      Тәуекел бағасы (%)
                   Рд  Д
                   Рс
                       С
                   Рв
            В
                  Ра   А





                      ... ...      * ... ... Банковскими Рисками,Алматы.:2002г, стр – 34.


      ... В ... ... А ...  жақсы рейтингі  бар  болса,
соған сәйкес ол үшін ... ... ...  ...  С  және  Д  ...  ...  ...  Қаржылық  компания  үшін  тәуекел  көз  ... ... ...      ... ...  ...  компаниялар  немесе  несиелік  серіктестіктер
несиені көбірек алу керек.
      ... ... ......  тәуекелді  басқару  және  оның
мөлшері ... ... ... ...  стратегиямен  әдісті
өңдеу қажет. Ол несиелік тәуекелдің пайда болуын болдырмауға бағытталған.

2 – сурет         ... ... ... ... мен ...                              Банк ...      ... тәуекелді басқару, Алматы.:2002, 25 – бет.


      3)  Несиелік  тәуекелді  басқаруда  бақылау  ...... ... ...  ...  ...  тұруы  тиіс.  Жоспарланған
көрсеткіштен  іске  асырылған  тәуекел  көлемін  ...   және   ...  ...  бақылау.  Несиелік  қызмет  үшін  ...  және  ... ... іске ... ...      Егер ... деңгейі жоғарыламаса немесе  қабылданған  шешімдер  еш
нәтиже әкелмесе, банк өтімділік несиеге көшуге мәжбүр болады. Банк  клиентті
несиелеуде ... оның  ...  ...  қамтамасыз  етуге  ауысады.
Егер банк бланкілік несие немесе жүзеге  ...  ...  ету  ... ... ... рұқсат етпесе – онда сот арқылы несиені  қайтарып
алуға жету. Соттық шешім банкке клиенттің ... және ...  ... ... Бірақ ескере кететін жайт,  өтімділікті  өткізуде  банктің
атын жақсартпайды. Банкке тиетін зиян басқа  жағдайлармен  байланысты  ...    - ... аты ... ... ... және  төленбеген  несиелер
      үшін инвесторлармен салымшылардың сенімділігі ...    -  ... азаю ... ... ... кадрлардың кету
      қаупі туады;
    - Қарызгердің банкке қарсы талап ... туу.
      ... ... ... ... ... ... тәуекелді басқару
әдісін  топтастыруға  болады.  Әдісті  (сурет  3)  түрінде  көруге   ... ... II – ... ... БАНКТЕРДЕ ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ БАСҚАРЫЛУЫН ТАЛДАУ. («Дана
                        ... ... ...          2.1 ... ... басқару жүйесін ұйымдастыру


      Банктік тәуекелді  ...  ......  ...  ... ... басқару жүйесі бірінші топты  ұсынады.  Соның  ішінде  кез
келген тәуекелді  ...  ...  ...  және  ...  ...  банктік
қызметке әсер етуін минималдау.
      Тәуекелді басқару жүйесі келесі элементтерден тұрады:
    - ... және ... ... ...    - ... ... жүйесі,
    - тәуекел мониторингі.
      Айқындау және тәуекелді өлшеу жүйесі – ... ... ... ...  ...  басқаруда  негізгі  факторларды  ...  ... ... модельдеп әртүрлі жағдайды болжау осы негізде  қалыптастыру
болып табылады.
      Тәуекелді бақылау жүйесі  немесе  Банк  ...  ...  ...  ... ... ... ... және өтімді жұмыс  істеу  банктік  тәуекелді
басқару ... ... ... ...      Банк  ішілік   бақылау  ...  ...  ...  ...   ... ... қатар  тұрақты  және  үздіксіз  процесін  ұсынуда  Банктің
Директорлар Кеңесі, Банк  басқармасы,  барлық  ...  және  ...  ... ... Банк ...  ...  бақылау  қызметін  банк  ішілік
аудитор жүзеге асырады.
      Тәуекел  ...  –  бұл  ...  ...  ...  және  ... бағалау жүйесін білдіреді.
      Банктік  ...  ...  ...  ...   ...   ... ұсынылады:
      Бірінші  деңгей  (жоғары)  Банктің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бақылауын   жүзеге
асырады.
      Директорлар ...  ... ... ... ...    - ... ...  құрылымы   мен  банк  басқармасының  жетік  ...      ...    -  ... ұзақ ... ... ...    - ... тәуекелді басқару процедурасын мерзімділік  бір  жылдан  кем
      емес ... ...    - ... ... ... мен ... жүзеге асыру;
    - Тиісті бақылау ... ... ...  ...  ...  –
      қатынасты сақтау және орнату;ъ
    - Банк ... ... және ... ... ісін тиісті құрылған
      комитет арқылы Директорлар Кеңесімен жүзеге асырылады.
      ... ... бірі – Банк ...  мен  ...  басқару
комитеті (АПБК) болып табылады.
      Бұл комитет функциясында методикамен регламентті өңдеу, банктің  актив
және  ...  ...  ...  сол  ...  ...  ... бақылауды жүзеге асыру.
       Банк  ...  мен  ...  ...  ...   ...    - ... тәуекелді басқаруда қатысты ереже мен методиканы өңдеу;
    -  банктің   аналмзбен   ...   ...   ...   ...   оның
      рентабельділігі;
    - ... ... ... ...  ...  және  стратегиялық
      жоспар құруды қамтамасыз ету;
    - ... мен ... ақы ... ...    - ішкі ... мен лимитті белгілеумен өңдеу;
    - қолданылған қаражаттармен қысқамерзімді және  ұзақ  ...  ...      ... ... ...      ...  деңгей  –  банк  басқармасы  деңгейіндетәуекелді  бақылау  мен
басқару. Банк басқармасы банк  тәуекелін  ...  ...  ... ... ... отырғандай қамтамасыз етуі міндетті:
    - банктік бекітілген ... ... ... ...    - ...  ... мақсатымен байланысты мүмкін  болатын  тәуекелді
      анықтайтын ішкі саясатпен регламенттің жетілдірілуі;
      ... ... ... бір ...  ...  орындалуын
ай сайын банк басқармасы Директорлар Кеңесіне  соңғы  мониторинг  функциясын
іске асырылуын банк қызметінің бақыланып отырған қажетті ақпаратты  ... ...  ...  оның  ...  ...  ...  Банк  ... анықталады және бекітіледі.
      Үшінші деңгей –  банк  ...  ...  және  ...  ... ...      Банк бөлімшелерімен тәуекелді басқару банктің жалпы  саясаты  ... ... ... ... ...      ...  құрылымдық  бөлімшелері  белгіленген  уақытта  тиісті  есепті
тәуекел менеджеріне ұсынады. Сонымен ... ... ... ...  есеп
берушіні тәуекел менеджерімен өңделеді және Банк басқармасымен  ...  ...  ...  бөлімшелерінің  есеп  негізінде  тәуекелдің
құрама есебін құрып,  оны  Банк  басқармасына  немесе  ...  ... ...  Банк  ...  ...  ...  ұйымдық  бара  –  бар
ақпарат ағымын – жоғары,  төмен  және  ...  ...  ...  ...  ...  ...  түскен  ақпарат  Директорлар  Кеңесінің  және  Банк
басқармасының банктің ағымды ақпараттарының тәуекел қызмет барысында  оларды
бағалау және ... ... ...  ...  етеді.  Ақпараттардың
жоғарыдан төмен бағытталуы ішкі бекітілген ...  ...  ... ...  оның  ...  ...  ...  Көлденеңнен
тапсырылуы банктің құрылымдық бөлімшелерінің  өзара  қатынасының  ...      4 – ... ... тәуекелді басқару жүйесінің ұйымдық құрылымының
                             ... ...                                                ... ... ... ... басқару.














               ...    ...    ...     ...     ...                                                          ...      ...              ... ... ... мониторингі және бақылау


      *Көзі: «Данабанк» ... ... – 2005, 6 – ...      ... ... ... тәуекелді басқару.  Клиенттермен  несиелік
операция жүргізу барысында несиелік ... ... ...  ... ... ... банктің несиелік ұйымдастыру  қызметі  актив  және
пассив  басқару  ...  ...   ...   банк   ...   ...  байланысты   болып,   несиелік   тәуекелді   ...   ... ... ...      ... ішкі ... ... негізгі принциптерінің бірі:
        1. Несие қабылдауда алқа болып шешу, бір тұлғаның  ...  ...           ... ... ... ...  ...  еместікті  жобалайды.
           Несие шешімін алқалық орган ...  ...  ...  ...           ... немесе Директорлар кеңесі қабылдайды.
        2.  ...  ...  ...  ...   ...   ...           несиелік   саясатын   орындауды,   банктегі   ...    ...           ... ... орындалуын қамтамысыз ету.
        3.  Несиелік  тәуекелді  бақылау.  Банктің   ...   ...           ... ... анализдеу және бағалау болжамданады.
        4. Барын ... ету.
        5.  ...  ...  ...  бақылау.  Клиенттің   қаржылық
           ... ... ... ... ...  мониторингі,  кепілі,
           ... ... ...        6.  ...  ...  ...   Банк   мүмкіндігінше
           ...  ...  ...  ...  Бір  ...           ... кепіл түрлерімен, салалық,  аймақтық,  қарыз  шоғырлануын
           ... ... ... ... ... бірі –  бір
           ... ... тәуекелді шектеу болып табылады.
        7. Несиелік процесті ұйымдастыру. Банкте ... ...  ...           ... міндетімен анық шектеулі  функциясы  негізінде  ...           ...            2.2 ... ... ... және басқару жолдары


      Банкте кездесетін тәуекелдердің бәрі банк ... және де ҚР ... ... ... жол  ...  ...  басқару  жүйесінде
болуы тиіс.  Банктік  тәуекелдерді  басқару  негізінде  тәуекелдің  ...  ...  ...   ...   ...   мен   жұмыстарды
ұйымдастыру,  табыстылық пен  ...  ...  ......  табу,
белгісіз қаржылық – шаруашылық жағдайындағы пайданы табу  және  оны  көбейту
өнері  ...  ...  ...  ірі  ...  үшін   ... ... ... мақсатты бағытталған деп айтуға болады.
      Тәуекелді басқаруға  жүйелі  тәсілді  ...  және  оны  ірі  ... мен  ...  ...  ...  ...  ...  (алдағы
уақытта дамуы ішін де) қолданылуын есептеуге  болады.  Банктік  тәуекелдерді
басқаруға  ...  ...  ету  ...  шет  ...  тәжірибенің  негізінде
зерттелген жалпыға белгілі қағидалар жатыр.
      Бұл ... ... өз ... ... мен  бөлуіне  болатын
және басшылар басқарма мен заңгерлер жақсы жұмыс  тәжірибесіне  салыстырмалы
талдау жасау үшін ... ... ... ... ...      ...   тиімділігі   көзқарасы   жағынан   тәуекелдерді    басқаруды
құрылымдастыруды  қолданады.  Бұл  ...  ...  ...  ролі  ...  ...  тәуекелдері  жалпы  басқару,   қолдау   функциясының
құрылымдық   ...   ...   ...   ...   ...   ...      ... басқарудың ролі жоғары бағаланады,  себебі  ірі  банктерде  жиі
кездесетін  тәуекелдерді  түсінумен  осыған  ...  ...  ... ...         ...  жалпы   басқару   тәуекелдердің   картасын   ...      - ... ...      - ... ...      - ... тәуекел (операциондық);
      - бизнес тәуекелі.
      ... ... ...  топтастырылады:  тәуекелдерді  стратегиялық
басқару; тәуекелдерді ... ... ...  ...  ...  бойынша
есеп беру және оларды бақылау; тәуекелдерді басқару жүйесі.
      ... ... ... ... ... жүиесіне
тәуекелдері анықтау  және  бағалау,  тәуекелдердің  шегі  кіреді.  Қорытынды
жауапкершілікті басқарма өз  ...  ...  ...  ...  ... жедел басқару, тәуекелдерді өлшеу және  бағалау  арқылы  жүзеге
асады
      ... ... ... үшін ...  мен  ...  шек  қою  керек,
персоналдарды қадағалау  және  ...  ...  ...  ... ... ... ... бір операцияны бірнеше жұмыс- керлердің  есепке
алу кезінде жеке бөлімшелер ... ...  ...  ...  ... ... персоналдарға жоғары қысым көрсетуді алып тастау керек.
      Техникамен   байланысты   тәуекелдер   ...   ...   ... жүйе және  де  ...  пен  ...  ...  жүйесін  жаппай
қолданып жатқандықтан туындайды. Бұл тәуекелділіктер  банктік  операцияларды
жаңарту  ...  ...  ...  қолданумен  байланысты.   Банк
құрылымында осы жүйелерді  техникалық  ...  ...  ...  және
жүйелерге  кіруді  қадалағау  үшін   құпия   сөздердіқолдану   ... ... ... ...      ...   ...    банктің    жекелеген     ...   ...  және   ...   бөлу   ... ...  ...  ...  тәуелсіздігі  сияқты  тәуекел
түрінің  тууына  әкеледі.  Оны  төмендету  үшін  басқарудың  қағидалары  ... ...  ...  қарап  отыру,  бөлімдер  мен  жеке  жұмыскерлердің
функцияларының бөлінуін  қадағалау,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   және   банктің   қызметін
кезеңдік тексеру мен ... ... ... ...  ...  жүйесін
жасау қажет.[13]
      ... ... ... немесе  бұрмаланған  ақпараттың  түсуі  банк
құзырындағы тауарларды,  ...  ...  ...  ...  немесе
заңы  құқықтарына  ақпараттардың  сәйкес  келмеуімен   байланысты.   ... және ... ... ... ... бірақ есеп  берудің  мәліметтері
дұрыс толтырылмаған.
      Бұл  ...  ...  ...  ...  ...  өлшеу,
басқару мен бағалауға жауап  беретін  ...  ...  ...  ... ... қажет.
      Тәуекелдерді өлшеу, есеп берушілік  және  ...  ...  ...   ...   ...   ...   тәуекелді   басқару,   ...  ...  ...  ...  ...   бөлу,   қызметті
бағалау сияқты мәселелерге ерекше  көңіл  аударуды  түсіндіреді.  Бұл  ...  ... ... ...  ...  ...  бағалау  қиынға
түспейді деп есептеледі, ал  ағымдық  және  заңдық  ...  ... беру ... ...  алу  тәуекелін,  заңдылық  тәуекелін,  ... ... ... ...      ...  ...  бағалау   банктік   қызмет   ...   ... мен ... ... ... ...  ...  сақталуын
білдіреді.
      Есеп айырысу тәуекелділігіне ... ... ...  мөлшерін  қосу,
өтеу  мерзімін  ескеру,  әр  ...  ...  ...  жәнк  ...  ...  ...  ...  мақсатты   ойластырылған   деп
есептеледі. Несиелік және  нарықтық  тәуекелдердің  ...  ... ие ...      Өтімділік  тәуекелін  ...   тек   ...   ...   ... үш ... ... ...    - ақша қаражатының және ақша қаражатында  қысқа  мерзімдік  талап  ...      ...  үшін  ...  ...  ...  ...  ...      деңгейін ұстап тұру;
    - қаржы құралдарын тарту үшін капитал нарығына өту;
    - ... ... табу үшін ... жою ...      ... ... бағалау күнделікті  уақыт  құнын  анықтауды  барлық
құрылымдық  ...  ...  ...  өлшеудің  біріңғай   қағидасының
сақталуының,  тәуекелді  өлшеудің  қосымша  ...  ...  ... ... ... ... салыстыруды білдіреді.
      Тәуекелдің компоненттерін анықтау маңызды жағдай болып  табылады.  Бұл
мақсатта әрбір операцияна қалыптастырушы ... ...  ... ... ... ... тастау қажет.
      Осыдан  кейін,  барлық   анықталған   тәуекелдер   ...   ... ол әрі ... ... басқару процесіндегі  жетіспеушілікпен
әлсіз жерлерін алып тастау бойынша шаралармен анықталады.
      Егер ... ... ... ...  ...  ...  ... бойынша әріптестердің міндетін орындамауға қатысы ретінде  бағаланады.
Батыс тәжірибесінде мұндай тәуекел  ...  ала  ...  ...  ...  ...  ...  тәуекел,  егер  серіктес  міндетін   ... ... ... мәселенің  ағымдық  қайта  қалыптастыру  құнын
білдіреді. Оның бағалануы нарықтың ... ... ... ұқсас.
      Потенциалды тәуекел – бұл егер ... ... ... асыру кезінде
алдағы уақытта өз міндетін орындамайтын жағдайдағы ... ...      ... ... ... тәжірибедегі несиеге шектеу қою  үшін
несиені  бағалаудың   тәуелсіз   прцесі,   ...   ...   ... ... ... есеп ... ... үшін  шектеулер
қажет. Бақылау  жүйесі  жаңа  ...  тек  ...  ...  ... ... ... ғана ... керектігіне бағытталған  болуы
қажет. Бұл кезде процедура серіктесте заңдылық құқық  пен  осы  ... ... ... ... ету ...      ...  құрылымдар  және  басқару  тараптар  ...  ...  ... әсер ету  ...  ...  үшін  ...  зерттеулер  жүргізуді
талап етуі мүмкін.[14]
      ... ... мен ...  ...  ...  ... тәуекел, өтімділік  тәуекелі  және  нарықтық  тәуекел  барлық  ... ... және ...      ... ... нақты бағасын  осы  құнның  шегімен  салыстырғанда
есебі үшін ... ... ...      ... банктік операцияны және клиентті  басқарудың  басты  міндеті
осы немесе басқа тәуекел түрін өзіне  алдын  ала  ...  ...  ... операциялар бойынша  мүмкін  болатын  ...  ...  ... ... ... ... табылады.
      Банк қызметінің басты ...... табу ... ...  ...  Әлемдік  банк   жүйесінің   даму   тарихы   әлемде   ...   ... ... ... және ... болатын барлық  шығындардың
ықтималдық азайтудың ашылмаған көздерін іздеу үстінде.
      ... ...  ...  мен  ...  ...  тәуекелдіктерді
үйлесімді бақылау, тәуекелді басқару іс - әрекетінің тиімділігін  қадағалау.
Осының бәрі  әрбір  банктің  жеке  ...  ...  ...  жасауын
ұсынады,  яғни  шешім  қабылдаудың  негізгі  ...  ...   ...   ... және ... барлық мүмкіншіліктерді қолдану және  осымен  ... ... ... әрі басқаратын деңгейде ұстау.
      ... ... ... мақсаты мен  міндеті  банктің  жұмыс
істеуге мәжбүр сыртқы экономикалық ортадағы  жиі  ...  ... банк ... ... ... ... негізгі  белгісі  соңғы
уақыттарда:  инфляцияның  үдейе  ...  ...  және  оның   ... ...  Ұлттық  банк  тарапынан  банктер  арасындағы  бәсекелестіктің
шарттын реттеу; Ұлттық  қатысуымен  ...  ...  ...  қайта
бөлу; ақша және қаржы нарығының кеңеюі; жаңа (дәстүрлі емес) банктік  қызмет
көрсету түрлерінің пайда болуы; ірі ... ұсақ ...  ...  ...   банктер   арасындағы   бәсекелестіктердің   үдейе   ... ... ... ... ...  ...  ... клиенттердің меншікті капиталдағы банктік үлесінің азаюы  жағына  қарай
қаржыландыру   құрылымының   өзгеруі;   несие   ...    ... ... ... және  орта  бизнес  аясындағы  банкроттықтың  тиімді
несиелік қайтару бойынша нақты кепілдердің ... ... ...      а) ... құралдарының диверсификациясы:
      - мерзім бойынша  (қысқа  ...  орта  ...  ұзақ  ... ... ұзақ уақытқа берудің артықшылығы мол;
      - тартылу  түрлері  бойынша  ...  ...  ...  ... ... несиелер, халықаралық қарыздар). Тартылу  көздері  көп
болған ... өте ...      - ...  ...  ...  ...  клиент  топтары,  азаматтардың
әлеуметтік жағдайы бойынша).  Әр  түрлі  тарту  көздері  көп  ...  ... ... ...      б) ...  құралдардың  деверсификациясы:  актив  портфельдеріне
сенімді  құралдарды  барынша  ...  ...   ...   ...   ... жаңа және ... ... құралдар  (құрылғылар)  шектеулі
болуы қажет;
      в) Ссуда (қарыз) портфелінің диверсификациясы:
      - ... ... ... ... ... мерзімдік және орта мерзімдік
уақытқа берілуі тиіс;
      - ... ... ... Ссудалық портфель мүмкіндігінше түрлі  қарыз
алушылар арасында аз сомалармен үлестірілуі қажет;
      ... және ... ...  ...  ...  ...  ... әдістердің көмегімен тәжірибе барысында іске асырылады:
      - Банк ... банк ... ... және ... ... ...  бөлімшелердің,  заңды  тұлға  бөлімшелерінің
және маркетингтік зерттеу қызметтерінің бар болуы;
      - Банк ... ... ... ... бөлімінің  материалдары
және мерзімдік баспа сөз бойынша ақпараттарды қадағалау;
      -  ...  ...  ...  аналитикалық  агенттіктер   және
электронды  ақпарат  қызметтерін  алулар,  арнайы  бағытталған  ... ... ...  Телерейтр,  Блумберг  және  тағы  ...  ...      ...... ... ... ...  және  т.б.  бойынша
жүргізілетін  операцияларын  ...  Банк  ...   ... ... кең тараған:
    - әрбір жеке контр – партнер операцияларына шектеу;
    - ... ... ... түріне, нақты бөлімшелерге  немесе  дилерлерге
      шектеулер;
    - бір ... ... үшін ... ... ... ...    - бір күн ... ссуда үшін сауда шектеулері;
    - баланстан тыс міндеттемелердің максималды көлемі;
    -  ...  ...  ...  мүмкіншілігінің  ашық  бағыттағы   көлемінің
      максималдылығы;
    - банк ... ... ... ... ... ... пайда
      және шығындары бойынша шектеулер;
      Өзіндік сақтау. Банктің өзіндік ... ... қоры  ...  ...  ...  пайдасынан  немесе  қаражаттардан  құралған,  сондай  –  ақ,  ссудалар
бойынша  үмітсіз  ...  ...  және  ...  ...  ...  жабу  үшін  ...  ...   құрушылардан,   акционерлерден
қосымша алынған қаржылардан құрылуы тиіс.
      Сақтандыру.  ...  банк  ...   ...   оған   ... ... ... ... тиіс.
      Хеджирлеу. Қаржы құралдарын ашық бағытта сату –  ...  алу  ... ... немесе  кері  бағыттағы  орнын  толтырулардың  ашылуларының
көмектері арқылы хеджирленуі тиіс.
      ... ... ... ... ... ... сай ... әдіс болып табылады. Бұл негізінен  жоғары  маманданған  басқарушылардың
банк  үшін  қатаң  ...  ...  ...  пайда  болған  мәліметтерді
шектеудегі  әдістері  негізінде  қорытындыланады.  Негізгі  сапалық  басқару
барысында жақсы ... ... ... ... саяды.
      Біздің  ...  ...  ...   ...   Республикасы   Банк
жүйесіндегі тәуекелділіктің ... ... ... ...      ... қаржылық жағдайының тұрақтылығын қаматамысыз  ету  –  жалпы
экономика  дамуының  басты  ...  ...  ...  ...   ... қарағанда жоғарға тәуекелділікпен ерекшеленеді. Ал  банктердің  ең
негізгі қызметтерінің  бірі  –  ...  ...  ...  болғандықтан,
банктер көбіне  несиелік  тәуекелге  ұшырайд.банк  ...  ...  ... ... Бірақ несиені  қайтармау,  әсіресе  үлкен  мөлшердегі
несиені, банкті банкротқа ұшыратуы мүмкін.  Кез  ...  ...  ... ... ... ... ...  яғни  оның  қайтарымдылық
дәрежесіне тікелей байланысты. Несиенің уақытылы қайтарылмауы  банктің  ... ... да ... ... ... ...  ... уақытылы айналысып отыруға тиісті. [15]
      ... ... ... ... ...  ...  ...  табыллады.  Мұнда  мемлекет  өз  ...  ...  ...  ...  және  ...  ...  Қаржы  нарығы   мен   қаржы
ұйымдарын реттеу және қадағалау  Агенттігі  арқылы  ...  ...  ...  ...  2003  жылғы  31   желтоқсандағы   Қазақстан   Республикасы
Президентінің  №  1720  ...  ...    ...   ... одан ары  ...  ...  жарлығына  сәйкес  бірқатар  өзгерістер
болады.  Атап  айтқанда  реттеу  және  ...  ...  жаңа  ... ... ...      Қазақсатн Республикасының Ұлттық Банкі мен  ...  ...  ...  мен   ...  ...  реттеу   және   қадағалау   Агенттігі
Қазақстандағы  екінші  деңгейлі  банктердің  қызметін  –   ...   ...  ...  ету,  ...  ...   ...   ... азайту арқылы салымшылардың мүдделерін  қорғау  мақсатында  реттеу
мен  қадағалауды  жүзеге   асырады.   ...   ...   ...   ... ... мен ... ... себебі бар:
         ➢ Банктік жүйенің ... ... ету.
         ➢ ... ...  ...  қамтамасыз  ету.  Мысалы,  бір
           ... ... ... ... ... ...  Мұндай  шектеудің
           басты ... ... бір ... алушының қолында шоғырланбауын
           қамтамасыз ету және несиелік ... ... ... ......  экономикаға  әсер  етуіне  байланысты  несиенің   кейбір
           ... ... ... ... көрсету.
      Несиелік  тәуекел реттеу шараларының ішіндегі ең ... бірі –
2002   жылы   3   ...   ...   ...   ...    ... №  213  қаулысымен  бекітілген  ...  ...  ... ... ... туралы» ереже. Атап айтсақ, оның  ішінде:
«Меншікті капиталдың  жеткіліктілік  кофициенті»  және  «Бір  ...  ... ... ... ...      ... ... банк  инвестицияларын  шығарып  тастағандағы  бірінші
деңгейдегі  капитал  мен  ...  ...  ...  ...   ретінде
есптелінеді.
      Меншікті  капиталдың  жеткілікті  төмендегідей  екі   коэфициенттердің
көмегімен ... ... ... ... ... ...  және  екінші  деңгейдегі
капитал бөлігіндегі меншікті капиталдың есебінде кіретін бірінші  деңгейдегі
капиталдың үлес шегінде алынған банк  ...  ...  ... ... ... үлесі  шегінде  алынған  және  екінші  деңгейдегі
капитал   бөлігіндегі   меншікті   капиталдың   ...   ...    ... ... ... банк активтерінің мөлшеріне қатынасы:
                               К1= К1 – ИК / ... К1 – ... ... ... капитал.
      Бұл ... ...    - ... жарғылық капитал;
    - қосымша капитал;
    - өткен жылдардағы бөлінбеген таза табыс; ... (-)
    -  ... емес ...    - ... ... ...    - ағымдық жылдағы шығыстардың ағымдық жылғы ... ... ...      ИК – ... ...  ...  ...  және  ...  да  заңды
тұлғалардың субординарлық қарызы.
      А – ... ... ... ... ... активтердің сомасы.
      Бұл коэфициенттің мәні 0,06 – дан кем ... ...  ...  ...  ...  дәрежесі  бойынша  салыстырылған,  арнайы
резервтер   ...   ...   ...   шартты    және    ... ... ... – ақ  ...  деңгейдегі  капитал  есебіне
кіргізілмеген екінші деңгейдегі капитал бөлігіне қатынасы:

                              К2 = К / Ар –  Пс

      ... К – ... ... ...      Ар – ... ... байланысты өлшенген  активтер  және  баланстан
тыс міндеттемелер сомасы.
      Пс – ... ... ... және ... ... ...  ...  қосылған  меншікті  капиталға   қосылмаған,   ...   ... ... (яғни тәуекелді есепке алып,  өлшенген  активтер  сомасының
1,25 % ... ...      Бұл ... мәні 0,12 – ден кем болмауы тиіс.
      Банктің несиелік тәуекелін реттеуде маңызы  бар  ...  ... – бір ... ...  ...  ...  жоғарғы  мөлшері.  Бір
қарыз  алушы  –  Қазақсатн  Республикасының   заңдарында   ...   ... ... ...  ...  ...  немесе  үшінші  бір  тұлғаның
алдында алдағы 2  айдың  ...  не  ...  ...  ...  ... банк ...  туындайтын  талаптары  бар  әрбір  жеке  және  ...      Бір ... ...  ...  ...  ...  ...  сомасынан
тұрады:
      1) Банк ... ...  ...  ...  алушыға  байланысты  банк
талабы;
      2) ... бес жыл ...  банк  ...  ...  ...  ... банк ...      3) Қазақсатн Республикасының заңдарында немесе жасалған  келісімшартта
көзделген негізде ... ... ... бір  тұлғаның  алдында  алдағы  ... ... не ... ... ... тәуекелге баратын банк  тарапынан
туындайтын (несиелік тәуекелмен байланысты) ...      ... (-), ... ... ... бойынша  қамтамасыз  ету
сомалары, оның ішінде:
    -   Банк   ...   ...    ...    ...    ...      ...  ...  жіне  Ұлттық  банктің  шығарған  мемлекеттік
      ... ... ... ... ... Standard & Prs және басқа да
      ... ... ...  «А»  ...  иеленетін  банк
      ...    - Standard & Prs және ... да ...  ...  ...      ... рейтингінен төмен  емес  ұзақ  мерзімді  қарыздық  рейтингі  бар
      ... ... ... ... ... ...      Бір   ...   алушыға   келетін   тәуекел   мөлшері   ...   ... ... ... мөлшерінің (Т)  банктің  меншікті  капиталына
(К) қатынасы арқылы есептелінеді:

                                 К3 = Т / ... Т – ... ... ... лимиті);
         К – банктің меншікті капиталы.
К3 – тің мәні екі жағдайда ...      1) ... ... ... – қатынастағы қарыз алушылар үшін – 0,10 – нан
аспауға тиіс;
      2) ... да ... ... үшін 0,25 – тен аспауға тиіс (соның  ішінде
0,10  –  баланстан  тыс  ...   ...   ...   ...  ...  –  ақ  офшорлық  аймақ  аумағында   тіркелген   Қазақсатн
Республикасының  бейрезиденттерге берілген ... ...      ... ...  ...  ...  ...  шараларының  ішіндегі
келесі  бір  құралы  –  міндетті  резервтер  ...   ...    ...  ......   ...   ...   мемлекеттің   тұрақты
проблемаларының  бірі  болып  табылады.  Банктік  ...   ...   ... арттыру, кредиторлар мен банк салымшыларының мүдделерін  қорғау
мақсатында Қазақсатн Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының  2002  жылғы
16   ...   №   465   ...   ...   ...   ...  ...  және  ...  күмәнді  және  үмітсіз  санаттарға
жатқыза отырып, оларға қарсы  провизиялар  құру  туралы»  ...  ...   ...   ......   деңгейлі    банктердің    несиелік
портфельдерінің  сапасы  бақыланады;  несиелер  тәуекел   ...   ... және ... ... несиелік  тәуекелдерге  қарсы  провизиялар
құрылады.  Сол  ...  ...  ...  ...  ...  несилер   былай
жіктелініп, оларға қарсы провизиялар құрылады:
      1)  Стандартты   ......   ...   ...   ... ... ... жоқ несиелер.
      2) Күмәнді несиелер –  ...   ...  ...  ...                             бар                              ...      а)  ...  1  ...  –  қайтарылу   мерзімі   30   күнге   ... ... ... бір рет  ...  ...  ...  ... несиені білдіреді.  Мұндай  несиенің  түрі  бойынша  ...  ... 5% ... ... ...      б) Күмәнді  2  категория  –  қайтару  мерзімі  30  –  60  ...  ... ...  бір  ...  жоғары  ұзартылған  банк  үшін  тәуекел
тудыратын несиені білдіреді. ... ... ...  ...  ...  ... провизия құралады.
      с)   Күмәнді 3 ......  ...  60  –  90  ...  дейін
кешіктірілген, мерзімі бір  реттен  жоғары  ...  банк  үшін  ... ... ... ... ... бойынша  негізгі  қарыз  сомасынан
20% провизия құрылады.
      д) Күмәнді 4  категория  –  ...  ...  90  –  120  ...  ...  ...  бір  ...  жоғары  ұзартылған,  банк  үшін  үлкен
тәуекел тудыратын несиені білдіреді.  ...  ...  ...  негізгі  қарыз
сомасынан 25% провизия құрылады.
      е) Күмәнді 5 ......  ...  120  –  150  ...  ... бір  ...  жоғары  мерзімге  ұзартылған,  банк  үшін  үлкен
тәуекел әкелетін несиені білдіреді.  ...  ...  ...  50  %  ...      3) ... ...... мерзімі 180 күнге дейін және одан жоғары
мерзімге ... банк үшін ... яғни ...  ...  ... несиені  білдіреді.  Мұндай  несие  үшін  100%  ...  ...      ... Республикасының екінші деңгейдегі  банктердің  2005  ...  ...  ...  ...  ...   ...     1   –   суретте
көрсетілген:

4   –    ...    ...    ...    банктердің    2005    жылы    ...                                               ... ...    ...  ...      ... |Нақты       |Нақты |Нақты      |
|жіктелуі       ...  ...   ... ...    |қарыз |Қарыз      |
|               |       ...      ...      ...        |01.05  |01.05      |03.05 |03.05       |06.05 |06.05      |
|2. ...     |200278 |26554      ...       ...      |
|үлесі,         |26,9   |61,7       |27,3  |63,2        |29,2  |58,7       |
|%              |       |           |      |            |      |           ...     |122286 |6252       ...        ...       ...         |61,0   |23,5       |61,2  |24,1        |64,1  |30,4       |
|%              |       |           |      |            |      |           ...     |21188  |2137       |24798 |2498        |31065 |3107       ...         |10,6   |8,1        |12,3  |9,5         |12,8  |12,2       |
|%              |       |           |      |            |      |           ...     |31994  |6847       |25470 |5556        |32858 |6571       ...         |16,0   |25,8       |12,7  |21,2        |13,6  |25,7       |
|               |       |           |      |            |      |           |
|%              |       |           |      |            |      |           ...     |7766   |1971       |11116 |2872        |23326 |3332       ...         |3,9    |7,4        |5,5   |11,0        |5,5   |13,0       |
|               |       |           |      |            |      |           |
|%              |       |           |      |            |      |           ...     |17044  |9346       |16.81 |8962        |9569  |4786       ...         |8,5    |35,2       |8,3   |34,2        |4,0   |18,7       |
|%              |       |           |      |            |      |           |
|3. ...     |13140  |14658      |11963 |13413       |17826 |17831      ...          |1,8    |34,0       |1,6   |32,3        |2,2   |40,9       |
|               |       |           |      |            |      |           |
|%              |       |           |      |            |      |           ... – ң статистикалық бюллетені. 25 – бет.




































    III - тарау. Нарықтық экономика жағдайында банктік тәуекелді ...                                                        ... ...           3.1 ... ... ... шетелдік тәжірибесі

      Несиелер бойынша банктердің  зиянға  ұшырауының  өсуіне  біршама  әсер
ететін ... ... ... ... ... ...  қорытынды
жасауға  мүмкіндік  берді.  Дүние  ...  ...  ...   ... ...  банктердің  зиян  шегуінің  басты  себебіне,  67%  -  ... ал 33% - ы ... ... ... ... – кесте          Несиелердің барлығы банктің зиян шегуіне әкелетін
                                 ... ...                       |67% ... ...       |33% ... ... ...     |22% ... ... |
|Несиеге деген өтінішті оқып үйрену   |21% ... ...    |11% ... ... ... ...    |    ... талап ету    |    |
|Алдын ала ... ... кеш ... ...      |6%  |
|бөлуі                                |    ...             |    ... ... ... әлсіздігі|    |                       |    ... ... ...        |5%  ...            |4%  ...                            |    |                       |    ... ... хабаршысы №4 (44) 2004, 74 – бет.


      Несие ... ... зиян ... себеп болатын  сыртқы  факторлар
қатарында бірінші орында компаниялардың  банкроттығының  тұруы  тегін  ... кез ... ... ...  мұндай  факторлардыбасынан  кешуі  мүмкін.
Сондықтан  да  қарыз  алушының  несилік  қабілетін   ...   ...   ... ... ... оның ...  ...  толық  анықтап  білуге
тиіс. Банкроттықтың  басты  себептеріне  басқарудағы  ...  ... ... ... ...  ...  жағдайларындағы  өзгерістер
мен бәсекеге төселе алмауы, өз  мүмкіндіктері  шамадан  тыс  ...  ...  ...   ...   қарамастан   компанияның   жылдам   кеңеюі,
акционерлік капиталдың жетіспеушілігі және  ...  ...  ... ...      ...  ...  ету  құнына,  барлық   ...   ... ... ... ... тәуекел топтарына жіктейді:
    - ең ... ... бар ... ... жатпайтын несиелер);
    - ең жоғарғы тәуекелі бар несиелер;
    - шектеулі тәуекелі бар ...    - ... шығу ... ... несиелер (стандартты емес несиелер).
      Әр тәуекел ... ... ... үшін, өтелмеген несиелердің
өзіндік үлесі белгіленеді.
      Несиелік тәуекелді төмендетудің ең басты тәсіліне – ...  ... ... ... ... ...  ...  жағдайын  талдауда  және
оның  ...  ...  ...  ...  ...  байланысты  сенімділігін
бағалауда көптеген әдістер қолданылуды.
      Шетелдік банктердің тәжірибесінде қарыз  алушының  ...  ... ... ... тәуекелді төмендетуде басты шара болып табылады.
      Қарыз  алушыға  кандидатты  ...  ...  ...  ... кеңінен пайдаланып  келетін  әдістердің  біріне   PARSER  ... ... ... болады.
PARSER:
P – Person – потенциалды қарыз алушу туралы ақпарат, оның беделі;
A – Amount – сұрайтын несие сомасының негіздемесі;
R – Repayment – ... ... ... – Security – ... ету құралы;
E – Expediency – несиенің мақсаттылығы;
R - Remuneration – несиені беру тәуекелі үшін банктің пайыз мөлшерлемесі.
CAMPARI:
C – Character – ... ... ... – Ability – қарыз алушының бизнесін бағалау;
M – Means – ссудаға деген қажеттілігін ... – Purpous – ... ... – Amount – ... ... негізделуі;
R – Repayment – несиені қайтару мүмкіндігі;
I – Insurance – ... ... ... ...      ... ... ... потенциалды қарыз  алушыларды  дұрыс
таңдай білуде «алты си ережесі» қолданылады:
    - character (қарыз алушының сипаты);
    - capacity ... ...    - cash ... ...    - ... ... ...    - conditions (жалпы экономикалық жағдай);
    - control ...      ... ...  ...  бұл  оның  ...  жауапкершілік  дәрежесін,
қарызды өтеуге дайындығын және қалуын білдіреді.
      ...  ...  ...  жағдайы  оның   несие   ...   ...  Ол  оның  ...   мен   ...   және   олардың   ... ... ... ... ... ... ...      Ақшалай қаражаты. Жалпы қарыз алушының алған несиені қайтаруын үш ...   1. ... ... ...   2. ... сату;
   3. Қаржыларды тарту.
      ... ... кез ... ... қайтаруға арналған қаражаттың
қалдық сомасын қамтамасыз ете алады. Бірақ  та  ...  ...  ...  көзі  ...  ...  ...  тасқынын  маңызды  санайды,   себебі
активтерді сату қарыз  алушының  баланстын  нашарлатып  жіберуі  ...  ... ал ...  ...  ...  ...  ...  ретіндегі  позициясын
бәсеңдетеді.
       Нақты  ақшалардың  жетіспеуі  қарыз  алушының   ...   ... ... ... ... ... табылады.
      Нақты ақшалар тасқыны мынадай түрде анықталады:
Нақты ақшалар тасқыны = Таза пайда  +  ...  +  ...  ...  ... – материалды құндылықтар қоры және дебиторлық қарыз.
      Бұл формуланын артықшылығы – оның көмегімен несиелік  ...  ... ... біліктілігін және  тәжірибесін,  сол  ...  ... ... ... ... жағдайын анықтай алады.[17]
      Қамтамасыз ... ... – ақ банк  ...  ...  ...  яғни,
оның жеткіліктілігіне, сапасына және қарыздың  қайтарылмау  жағдайында  оның
өтімділік дәрежесіне мән ...      ... ... ... ... ... ... барысында банк жалпы
шарт ретінде елдегі іскерлік жағдай және  оның  банк  ...  сол  ...  ...   жағдайына   тигізер   ықпалын   сипаттайтын   экономикалық
коньюктуралық  жағдай,  ...  ...  ...  ...  және   ...      ... ... алушының несиелік қабілетін бағалаудағы соңғы  факторға
бақылау жатады.
      Әлемдік  банктік  ...  ...  ...  ...   ... ...      1. ... сапасындағы коэффициенттер:
      а) К1 = ... ... ... / ... бойынша қарыздың орташа сомасы.
      б) К2 = ... ... ... / ... жалпы сомасы.
      Екі коэффициент  те  (К1  және  К2)  ...  ...  ... үшін ... К1 – дің ... деңгейі Солтүстік  Американың
банктері үшін 0,5 – 1,0%, ал  К2  –  кі  0,7  –  1,5%.  ...  ... ... ... бар болса) К1 коэффициентінің  деңгейі  1,5  ... ... ... 1980  ...  басы  мен  ортасында  жылжымайтын
мүлікті  несилеу  ...  ...  ...  ипотекалық   несилер
бойынша көптеп шығындауы кезеңінде    К1 – дің мәні 1% - ке жуық ...  ... ... ... ... К1 шамамен 0,45 – 0,6 % - ті құрады.

      1. ... ...      Таза ... ...... бойынша зиян
        маржа                                                             =
        ... ... ... (RAM  –  risk  adjusted  margin),  -  бұл  ... ... жалпы пайыздық  маржа  (GIM  –  gross  interest  ... ... ... ... ... RAM ...  ...  шетелдік  банктер  оны  несиелік  тәуекел  деңгейін  бағалауда   кеңірек
қолданады. Бұл ... ... ...  оның  ...  мәнінің  3  –
3,5% - ды құрайтынын күәландырады.

      Таза пайыздық маржа          Таза ... ... (NII)
                                     (NIM)                                 ...       ...  ...                  Таза  ...  табыс  –  Басқа   да
табыстар
            ... (GIM)                  =                    ...      2. ... ... / ... ... ...      3. Бір қарыз алушыға келетін несие / Банктің меншікті капиталы.
      ... ... ... ... бір  ...  ...  ... сомасы банктің меншікті капиталының 25%  -  нан  аспауы  тиіс.  Бұл
әрине несиенің үлкен мөлшерін ...      4. ... ... байланысты қарыз алушыларға банктің  құрылтайшыларын,
директорларын акционерлерін және банкпен  тікелей  байланыста  болып,  несие
алу ... ... ... ... қарыз  алушылар  жатады.

      Несиелерді сапасына қарай топтау және талдаудың  маңызы бар.
      ... ... деп  сол ... тиісті несиелік  тәуекелдің  дәрежесі
айтылады. Несие сапасының көрсеткішінің деңгейі несиелік  тәуекел  деңгейіне
кері пропорционал (несие  сапасы  ...  ...  ...  ...  оның
қайтарылуын күмәнсіз, және  керісінше)  болып  келеді.  Бұл  ...  ...  ...  несие  сапасының   немесе   банктік   несиелік
портфелінің көрсеткіштерінің айырмашылығы  –  бұл  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сапасының  категорияларына
байланысты несиелік портфель құрылымын және несиенің әр  категориясы  (соның
ішінде, ... ... және ... ... ...  ...  ... несиелерді біле отырып, банк несиелік операциялар бойынша  зияндарды
төмендетуге ... ...  ...  ...  ...  мүмкіндікке  қол
жеткізеді.
      Кез келген банктің ... ... ... ...  ... яғни оның ... дәрежесіне  тікелей  байланысты.  Несиенің
уақтылы қайтарылмауы банктің зиян шегуіне ... ... да  ... тәуекелді басқару шаралармен уақтылы айналысып отыруға тиіс.
      Несиелік ......  ...  ...  ...  несиесі  бойынша
қарызын немесе оған есептелінген сыйақысын  өз  ...  ...  ... ... зиын шегуін сипаттайды.
      ... ... ... ... негізгі элементтеріне жататындар:
     • Несиелік қызметті ...... ...     • Несиелік ұсынысты бағалау  және  қарыз  алушының  несиелік  қабілетін
       ...... ... деңгейіне байланысты  несиелерге  рейтинг  қою  және
       белгіленген ... ...... ... ... ... ...  есепке  ала  отырып,  сыйақы
       ... ...... ... ... ... ...  бөлу  –  несиелерді
       ...... ...... ... басқару;
     • Проблемалық несиелерді қалпына келтіру.
      ...  ...  ...  ...  мөлшері  әр   түрлі   жағдайларға
байланысты болып келеді. Біріншіден, қарыз алушыға  ...  ...  ... ... ... ... байланысты. Бірақ та, бұл өтініштегі  несие
мөлшері несиені қайтарудағы  ...  ...  ...  –  ақ  ... ... ... келмеуі мүмкін.
      Екіншіден, ... ... ... ... ... соның
ішінде:
     • Қарыз алушының төлем айналымындағы алшақтық шамасына;
     • ... ... ... ... ... – материалды бағалылар қорына
       және олардың өтімділік дәрежесіне;
     • Маржа ......  ...  ...  және  ...  клиентке  деген  сенім
       ...... бар ... ... және т.б.
      ... авторизациялау – несиелік  тәуекелді  төмендету  мақсатында
жүргізілетін анықтамалар және тексерулер процесін білдіреді.
      ... ...... ... ...  туындай  қалған  жағдайда,
қарыз алушының несиелік қабілетінің өзгерісін қадағалап  ...  ... ... ... табылады.
      Несиелік портфельді басқару – бұл банк қабылдауға дайын болып  ... ... ...  ...  және  ...  ең  жоғарғы  жететін
деңгейін анықтауды талап ететін жоғарғы ... ... ... ...      ...  ...  басқаруды  іске  асырудың  ортақ  алғышарттарына
жататындар:
    • ... ... ... мен ... ... үшін ... ішкі ...      лимитін белгілеу;
    • ... ... ... ...  ...  қарыз  алушылардың
      тәуекел деңгейін көрсететін несиелік тәуекелді талдау формасын ...    • әр ... ... бойынша несиелеуді диверсификациялау;
    • төменгі тәуекел деңгейі бар ең ... ... ......  ...  ...  бар  салаларға  қатысты  несиелік  саясатты
      қатаңдату;
    • ... баға ... ... дайындау.
      Несиелеу лимеиттерін белгілеу –  несиелік  портфельді  құруға  бақылау
жасауда тәуекелдерді  ...  және  ұзақ  ...  ...  ... үшін ... ... тәсіл. Проблемалық несиелерге:
    • несиелік ...... ...  ...  ...  уақыты
      кешіктірілген және қосымша келісім берілген несиелер;
    •  ...  ...  –  хат  ...  ...  қамтамасыз  етілген
      несиелер  бойынша  сақтандыру  ...  ......  ...      кепілдеме берушілердің банк алдындағы міндеттемелерді орындалмағандар;
    •  несиелерге  ...  ...   ...   ......      ... күннен 30 күн өткенге дейін қайтарылмаған несиелер жатады.
      Сондай – ақ проблемелық ... ... ... ... жатады:
    - қарыз алушының қызметін қайтару;
    - ... ... ... өзгерту,
    - пайыз (сыйақы) төлеу тәртібін ...          2. ... ... ... ... ...                               ... жолдары


      Қазақстанда заңды және жеке тұлғаларды несиелеудің дамуына  ... ... ... несиелік тәртібі және басқа несиелік  ұйымдармен
байланысы туралы ақпараттар  өте  маңызды  ...  ...  ...  қатар,
халық  пен  кәсіпорындардың  несиелік  ...  ...   ...   және
несиелік ресурстарды төмен бағада беруді қанағаттандыру үшін де  ...  ...  ...   қызмет   ететін   несиелік   бюроны   ... ...      ... бюро – бұл несие берушілерге келісім – шарт  ...  ... ... ақпарат беретін ұйым.
      Әлемнің көптеген елдерінде несие  берушілер  (несие  беретін  ... ...  ...  карточкалардың  эмитенттері,  инвестициялық
компаниялар) несиелік бюролар арқылы қарыз алушылардың  ...  ... ... ... тұрады. Мұның қажеттілігі көптеген ғылым  экономистермен
қаржылық делдалдық  ... ...  ...  ассиметриясы  мәселесін
зерттегенде дәлелденген болатын.
       ...   ...   ...   ...   ... ... ...  ресурстарды  бөлуде  тиімсізділікке  әкелетін
мәміле  ...  ...   ...   ...   мәліметтердің   жеткіліксіздігі
танылады. Бұл жағдайда несие беруші  қарыз  алушының  инвестициялық  ... ... ... тәуекелін болжай алмайды.
       Сонымен  қатар,  несие  берушілер  ссуда   ...   ...   ... іс - ... де  бақылай  алмауы  мүмкін.  Бұл  ...  ... ... ... ... ...  қызмет  түрлерімен  айналысуы
мүмкін   не   алған   қарыздары   бойынша    ...    ...    ...  ...  ...  ...  мүмкін.  Мұндай  жағдайларда
несиелердің көлемі ... ... ...  ...  ...  ...  ...  әдебиеттерде  «жаман  қылық»    деп   аталады.   ... ... ... ... ...  ...  үшін  жоғары  пайыз
мөлшерін төлейді, ал сенімсіз ...  ...  ...  ...  пайыз  мөлшерін
төлейді. Сенімсіз қарыз алушылардың сенімді  ...  ...  ...  алу  ...  ...  болғандықтан  несиелік  ресурстардың   тиімді
бөлінуі төмендейді. Нәтижесінде ... ... ... ... ...  ... жүзеге асырылмайды қалады.
      ... емес ... ...  ...  ...  ...  тәуекелді
бағалау және қарыз алушыларды таңдау қиынға түседі,  пайыздық  мөлшерлемелер
жоғарылайды, бұл  сенімді  ...  ...  ...  мәжбүр  етеді.
Қаржылық жағдайына байланысты сенімсіз ... ... ... ...  мөлшерін
төлеуге келіседі, себебі ссуданы қайтара алмауы мүмкін екенін біледі.  Мұның
нәтижесінде ... ... ... ...  ...  берушінің  қаржылық
жағдайына қауіп төнеді немесе нарықта сенімді ... ... бар  ... берілетін несиелер көлемі  шектеледі.  Бұл  ...  ...  ... ... да ... кері әсерін тигізеді.
       Әлемдік  тәжірибе  ...  бұл  ...  тек  ...  ... ...  ...  ...  ақпарат  алмасу  үшін  құрылған  несиелік
бюролар көмегімен шешуге ... ...  ...  ...  банктердің
нарықтағы  қарыз  алушылар   жайлы   мәліметтердің   деңгейін   жоғарылатып,
ссудалардың ... ... ... ... ...  ...  мақсаты
мен  бағасын  тиімді  анықтауға  мүмкіндік   беред;   ...   ... ... ...  ...  іздеуде  шығынын  азайтуға  мүмкіндік
жасайды. Бұл несиелік  нарық  ішіндегі  ақпараттарды  теңестіруге  және  ... ... ... ... ...  үшін  тиімді  бағаны  анықтауға
жағдай ...  ...  ...  мөлшерлемелер  қарыз  алушылардың  таза
табысын арттырып,  нәтижесінде  олардың  қызметін  ынталандырып;  үшіншіден,
қарыз ... ...  ...  үшін  ...  ...  құрады.
Әрқайсысы біледі, егер міндеттемесін орындамаса, оның оның  несие  берушілер
алдындағы беделі түсіп, несиелік ресурстарды алу ...  ...  ... ... алу ... ...  және  несиелік  ресурстар  ол
үшін  қымбаттайды.  Сонымен  қатар,  бұл  ...  ...  ...   ... ...  етеді.  Несиелік  бюролар  банктердің  несиелік  ...  және  ...   ...   ...   ...   ... ...      Несиелік бюролар мынадай қызмет атқарады:
а) экономикалық ... ... ... ... алушылардың несие алу мүмкіндігін арттырады;
в) банктердегі тәуекелді басқару жүйесін жақсартады.
       ...  ...  орта  ...  ...  ...  ... халыққа объективті қарауды қамтамасыз етеді,  сондай  –  ақ  шағын
және  орта  бизнес  секторының  ...  ...  ...  ... ... ... ... есеп берулерді сату, несиелік  бюроның
ақпараттық жүйесіне қосылу және  оны  пайдалану  үшін  ...  т.б.  ... – ақ ... әр жыл ... ай сайын  жүйені  қолданып  оны  ... ... ... ... ... ... негізгі  өнімі  –  несиелік
есеп беру. Несиелік есеп беру мынадай үш бөліктен тұрады:
      • ... ... ... ... ...... өткен уақыттағы міндеттемелері туралы ақпарат;
      • Клиенттің несиелік мүмкіндігін арттыратын қосымша активтердің  болуы
        ... ...      ... ... ...  ...  ...  және  олардың  меншігі
ретінде қызмет көрсететін, одан пайда  табатын  ...  ...  ... ... ... ... клиенттері жайлы мәліметтермен  несиелік
Бюроны қамтамасыз етеді. Несиелік  бюро  бұл  ...  ...  ... ... ... ... ... мемлекеттік  тіркеу  органдары
т.б.)  салыстырып,  әр  қарыз  алушының  жеке  ...  ...   ... ... ... ... ...  туралы  тұрақты  және  нақты
ақпаратты беру  шартымен  әр  ...  ...  ...  ...  ... ... ... ала алады. Несиелік  бюродағы  ақпаратпен  алмасу
төмендегі сызбады келтірілген.


5 – сурет               ... ... ... ағымы*

      
*Көзі:ҚР индустриалды – инноваиялық даму  ...  ...  52  ...          ...  бюролар  қарыз  алушының  несиелік  операциялары  туралы
есептің әр  түрлерін  ...  Бұл  ...  ...  туралы  барлық  ақпаратқа,
берілетін  несиенің  түріне  және  өте   ...   ...   ...   несие
берушілерге  қажетті  нақтылау  дәрежесіне  байланысты  болып  табылады.  ... есеп ... ... қайтарылмауы туралы  ақпарат  кіреді,  мұны
«қара» мәліметтер деп атайды. Ал нақты есеп ... – «ақ» ...  ...   ...   ...   ...   және   ...   кепілдемелер,
өтелумерзімі және уақыты бойынша міндеттемелер құрылымы, оның  қызметі  және
жанұя ... ... ... ... ... ...  Есеп  берудің  нақтылығына
байланысты, оның бағасы анықталады. Базалық есеп  ...  құны  ... ... АҚШ және  ...  1  ...  ...  2  доллар,  ал
Аргентинаның  жергілікті  несие  бюроларында  3  доллар.   Біршама   ... ... ...  ...  ...  және  ...  тарихына
негізделе  отырып  олардың  несиелік  ...  ...  ...   ... шектеулерді белгілеуге, несиелердің бағасын белгілеуге  және  қаржы
құралдың өтуіне ... ... ... ... ... ...         Қазіргі кезде әртүрлі ... ... ...  ...  әлемнің
барлық елдерінде  қызмет  етеді.  ...  ...  ...  ...  ... ... ғана ... деген  қорытындыға  келді.  Бұған  2000  ... ... ... ... және ... ... ...  орталығының
(Centre for Studies in Economics and  Finance  (CSEF)  ...  ... and ... – Country  ...  )  ...  ... бола алады. Орталықтың  мамандары  40  ...  ...  ...  ...  ...  және  көлемін   сипаттайтын   бір   қатар
көрсеткіштері туралы қызықты мәліметтер алады.
6 - ...   ... мен ... ... ...                                    ... ...                   ...                           |                                    |
|                                    |жоқ        |Тек қана   ... ...                                    |           ...     ...       ... несиелер / ЖІӨ %            |31,1       |67,57      |66,42      ... ... ...         |           |           |           ... / ... жалпы көлемі|1,31       |0,86       |0,81       |
|(%)                                 |           |           |           ... ... (%)                |15,2       |5,11       |7,14       ... for  Studies  in  Economics  and  Finance  (CSEF)  “Information
Sharin, Lending and ... – Country ... 2000 жыл,  ...  35
– ...      ... ... ЖІӨ - ге ... банктік несиелеуді шамамен 20 %  -  ке
өсуін ... ... ... ...  несиелік  тәуекел  мөлшері
төмендеп, сәйкесінше өтелмеген несиелер бойынша ... ... ...      ... тәжірибеде бюроларды  құрудың  әртүрлі  құрылымдық  формаларды
қолданылған. Әр ... ... ... саны мен ...  ...  ... ... Мысалы: АҚШ, Бразилия,  Аргентина  сияқты  бір  қатар  ... ... ... ... көрсетіден пайда табу  мақсатында  қызмет
ететін кәсіпорындар болып табылад.  Сонымен  ...  бұл  ...  ... ... құрылған коммерциялық емес ұйым болып табылатын  несиелік
бюролар да ...  ...  ...  және  ...  бір  қатар  елдерінде
несиелік бюролар, әдетте, несие ... ...  ...  ...  компаниялар  формасында  құрылады.   Ұлыбританяның   аумағында   қарыз
берушілерден мүлдем тәуелсіз екі ...  бюро  ...  ...  ... ... несиелік бюролар үкіметпен басқарылады  және  лицензияланады.

      Дамыған елдердегі несиелік бюролардың ... ... ...  ... ... ... ... ең үлкен және ең ескі  несиелік  бюро  –  «Дан
энд Бредстрит». Оның мәліметтер ...  ...  ...  40  млн  ... ... ие.  АҚШ,  ...  ...  және  ОАР  сияқты  елдер
қатарында несиелік бюролар өздерінің  қызметін  19  ...  ...... бастады. Кейбір  елдерде  жеке  несиелік  бюролар  айтарлықтай  жаңа
құбылыс, дегенмен ол жалпы қоғамдық  ...  және  ...  ...  ... және азия ... бір ...  несиелік  бюролар  енді
дами бастауда және олар көбінесе «қара» ақпаратты  беруде,  ...  бұл  ... ... тек ... қадамдар болып табылады.
          ... ... ... ... ... айтарлықтай  үлкен.  Мысалы:
Германияда, АҚШ, Бельгияда, Жапонияда, Ұлыбританияда берілетін есеп  берулер
саны халық санынан артып ...           ...  ...  саны  ...  ...  ...  ...  шоғырлануы  байқалады.  Осылайша  АҚШ,  Ұлыбританияда,  Жапонияда,
ақпараттың бүкіл кешенін ұсынатын екі – үш ірі  ...  бюро  ...  ...  Кейбір  елдерде  (Аргентина,   Австралия,   ...   ... ... тек  бір  ғана  ...  ...  бюро  қызмет  етеді,
қалғандары негізінен ақпараттың жекелеген  түрлерін  ғана  береді.  Бұл  ірі
компания толық және  ...  ...  ең  ...  ...  ...  ... қвзметінде дамыған  ақпараттық технологияларды қлдана  алудың  жоғары
мүмкіндігімен сипатталады.
      1998 ... ... ... ... ...  халықаралық  деңгейге
шығу  процесі  басталды.  Бұл  ірі  ...  ...   ...   алдына
трансұлттық компанияларға өсу мақсатын қойды. Қазіргі кезде  әлемде  бірнеше
трансұлттық  ...  ...  ...  ...   ...   Experian;
Equifax; TransUnion.
      ... ...  ...  ...  ...  қарыз  алушылардың  жеке
ақпаратын қорғау мәселесі тұрады. Сондықтан  қазіргі  кезде  барлық  ...  ...  ...  ...  ...  және   еріктерін
бұзбайтындай  жағдайда  ұйымдастырылады.  Заңмен  белгілі  кепілдер   ... ... ... «ақ» ...  ...  ...  (мысалы:
Финляндияда және Австрияда), жеке мәліметтерді белгілі  бір  уақыттан  кейін
жою (7 жыл АҚШ, 5 жыл ... ... жеке ... ...  ...  ... нәсілдік, діндік ұстанымы, саяси көз қарастар, т.б.  қарыз  алушының
өзі ақпараттарды тексеріп жөндеуге мүмкіндігінің болуы,  сондай – ақ  ... ... тек ... ... ғана ... ...        Стандартты  несиелік  есеп   ...   ...   ...   ...  ...  ролін  атқарады,  яғни   олар   ...   ... ... қарыз алушылардың белгілі рейтингін белгілейді.
      Несиелік  бюролар  өздерінің  ...  ...  ...  ...    ▪ өзара байланыс, өзара айырбас қағидасы, яғни ақпарат  несиелік  бюроға
      ... ... ... ғана ...    ▪ нақтылық  және  сенімділік  ...  яғни  ...  ...  ...      ... ... ... мәліметтердің толықтығына және нақтылығына жауап
      ......  ...  яғни  ...  ...  ...  ...      ақпарат жарияланбайды;
    ▪  ең  жоғарғы  қауіпсіздік  ...  яғни  ...  бюро  және  ...      ... ... және  ...  ...  ақпарат  жарияланбайды
      және банктің құпия болып табылады.
      ... ... ... алу ... мыналар жатады:
    ▪  тұтынушылардың  ...  ...  алу  ...  ...   ...      ... ...    ▪ жариялық актілерден, банкроттылық туралы және соттың қаулылары;
    ▪  ...  ...   және   ...   ...   ...   ету
      агенттіктерінен.
       Польшадағы  несиелік  ...  ...   ету   ...   ... анықталды. Мұндай кемшіліктерді Қазақстанда несиелік  бюро  құру
процесінде міндетті түрде ескеру  керек.  Польшада  ...  ...  ... банк ... барлық субъектілері келісім –  шартты  жасаған  жоқ,
осыған ... ... ... несиеліе тарихы  бар  клиенттерімен  жұмыс
жасауда қиындықтар туындауы мүмкін.
       Несиелік  ...  ...   үшін   ...   ...   төлемдері
айтарлықтай  жоғары,  күнделікті  несиелік   бюроға   бағытталытын   ... ... ... ... ... талап етеді.
      Несиелік бюролар банктермен ... ... ... ...  және
құрымда болуына талап етеді, ал бұл  көп  жағдайда  банк  ...  ... ... ... және ... ... келмейді.  Бұл  да
бірқатар қиындықтарды туғызады. Кейбір елдерде банктер  ақпаратты  өздерінің
формасында ұсынады, ал  ...  бюро  оны  ...  ...  ...  ... ...       Сонымен  қатар,  кейбір  банктер  несиелік   бюроның   ...   ... ...  ...  ...  ...  бұл  банк  ...  ақпаратты  дайындауда  қосымша  ауыртпалықты  ...  ...   ... бірқатар банктер несиелік  бюродан  алатын  ...  ... ... және несиелік тәуекелді бағалау үшін  жеткіліксіз  ... ... ... ... несие үшін керекті жылжымайтын мүлік  кепілі
туралы ақпараттар және ...      ... ... ... ... үшін алатын артықшылықтары:
    - банктер клиент туралы несиелік бюрода бар ... ... ... ...      ... ала ... ...    - Несиелік бюро тек теріс  ақпарат  беріп  қана  қоймай,  сонымен  ...      ... ... алу үшін келген клиенттің барлық  міндеттемелерін  сомасы
      және  клиенттің  ...  ...  ...   уақытылы   және
      тәртіпті ... ... ... ...  Бұл  ...  банктерге
      келген ... ... және ...  ...  бағалауды  тездетіп  оны
      жеңілдетеді.
    - Клиент туралы ... ... ... күні ... ... хабарлауы
      арқылы банк клиенттің қандай басқа банктерден бір мезгілде несие сұрап
      ... ... біле ...      Сондай – ақ, ... ... ... үшін де  ...  ... етуі бір шама ... Олардың басқа мекемелердің  алдындағы  уақытылы
міндеттемелерін орындауы банктік мекемелерден тиімді шарттарда несие  алуына
мүмкіндік береді.
      ... ... ... отырып, Қазақстанды несиелік  бюроны  құру
барысында мынадай ұсыныстар жасауға болады:
    - Несиелік бюро ... ... ...  ...  ...      ... ...  себебі  оның  біршама  жетілген  ...      ... және  ...  ...  ...  ...  алмасуды
      жоғары жеңгейде жүргізу мүмкіндігі бар. Сондай  –  ақ,  ...  ...      ... ... ... ҰБ –  тың  ЕДб  бойынша  несиелер  жайла
      олардың берген несиелік ... ... бола ...    - ... бюро  ...  қарыз  алушылар  жайлы  «ақ»  және  ...      ... ... ... ... даму ... сондай  –  ақ
      несиелік бюро қызметіне сенімділік дәрежесі арта түседі;
    - ... және жеке ... ... қатысатын  барлық  банк  аясында
      қызмет ететін субъектілер несиелік бюромен міндетті  түрде  ...  –
      шарт ... ... ... ... туралы ақпараттармен  алмасып
      тұруы  керек;
    - Ақпараттарды ... ... ... ... үшін несиелік  бюро
      қызметін атқаратын мекемелер міндетті түрде лицензиялануы қажет;
    - ... ... ... өз ... ...  және  ...      ...  ынталандыру  және  банктерге  олардың  несиелік   қабілетін
      ... ...  ...  көзі  ...  ...  ...  ...      жасаған жөн.
    - Несиелік тапсырылған ақпараттардың бекітілген формасы болуы тиіс;
    -  ...  бюро  ...  ...  алушылардың  несиелік   қабілетін
      анықтауға қажетті ... ... ...                                  ...      ... ... ... ірі, ... банктік жүйеге  мұқтаж
болуда,  сондай  –  ақ,  болашақта  ...  ...  ...  ...  уәде
беретіндей өз алдына құралдарды дербес тартуға және перспективалы  жобаларға
салымдардың салынуын қажет етеді.
      ...  ...  ...  өзі  көптеген  макроэкономикалық  факторларға
тәуелді, бірақ  тиімді  банк  ...  ...  ...  ...  және
ұлттық экономиканы дамытудағы бірден бір  қажетті  шарттардың  бар  ...      Есте ... ... ... ... қарастырылған  банктің  тәуекелділік
басқаруы  бойынша  жұмыс  аспектісі,  кез  ...  ...  ...   ... қолдануға болады.
      Қазіргі ... ... ... болуы мүмкін емес,  өйткені  тәуекел
әр банктік ... бар, ... ... бір ...  ...  әр  ... мүмкін. Көрсетілген жіктеулер,  банктік  тәуекелдердің  ...  ...  ...  ...  белгілі  бір  жүйеге  сәйкес  және   ... ... ...      ... келе көптеген банктік тәуекелдер түрлері бар және олар  банктің
жүргізетін операциялар  есебі  үшін  өте  маңызды.   ...  біз  ең  ... ...  және  мүмкін  болатын  тәуекел  деңгейін,  ...  ...  ...  ...  ...   өздерінің   қызметтерін
халықаралық  деңгейде  ...  ...  ...  сыртқы  тәуекелдер:  елдік,
валюталық, форс – мажорлық міндеттемелер тәуекелдер кездеседі.
      ... ... ... отандық  банктің  табыстылығын  арттыруға
мүмкіндік жасайды.
      ... ... мен ...  ...  болып:  банк  үшін  пайдалылық
кәсіпкерлікті кеңейту  қажет,  сондай  –  ақ,  ...  ...  ...  ...  ...   әкелуі   тиіс,   қайтарымдылық   және   ...   ... ... ...  ...  ...  әкелетін  несиелерді
басқару, әртүрлі өнеркәсіп салалары бойынша  несие  топтарын  шектеу,  нарық
қатынастарын ... банк ... ... ...  және  экономикалық
жағдайын нығайтуға көмектесу болып табылады.
      ... ... ... ... оның  табыстылығының  нәтижесі  болып
табылады. ... ...  ...  ...  ...  өзгерістерге
қатысты табыстылықтың немесе  қаржылық  актілер  бағамының  өзгеруі  ретінде
анықталады.
       ...  ......  ...  ұлттық  валютаға  қатысты
бағамның өзгерумен байланысты бағамдық қатері. Шетелдік валюталар  ... ... ... ...  сақтандыру,  форвардтық  контрактіні
бекіту банктердің іс  –  тәжірибесінде  валюта  қатерін  ...  ...  ...  ...  ...  ......   саласындағы   банк
стратегиясының  маңызды компоненті болып табылады.
      ... ... ... ...  ...  мемлекет  үшін  банкрот
түсінігі қолданылмайды, өйткені мемлекеттің өзі  ұлттық  территорияда  ... ... ... ... ...  ...  тәуелсіз  екендігін  көрсетеді.
Оған қоса халықаралық  құқық  нормаларында  халықаралық  несиелеудің  алудың
негізгі принциптері болуы ...  ...  ...  ...  кредиторлардың
да және несиелік процесті қаржыландыруды қамтамасыз етушілердің  де  ...      ...   ...    ...    халықаралық    кредиторлардың
борышкерлерге әсер ету үшін шектелген шаруалардың нәтижесінде ...  ... бұл осы ... ...  ...  банктің  еларалық  тәуекелді
алдын ала болжамауынан және де ... ... ... ...  Несиелік
тәуекелді төмендетудің ең басты  тәсіліне  –  ...  ...  ... жатады. Қарыз алушының қаржылық жағдайын  талдауда  және  оның  алған
қарызды  ...  ...  ...  ...   ...   ... әдістер қолданылады.
      Шетелдік банктердің тәжірибесінде қарыз  алушының  несиелік  қабілетін
жете бағалау ...  ...  ...  ...  шара  ...  табылады.
Көптеген шет мемлекеттерінде несиелік тәуекелді  ...  ...  ... бар. Ол – ... ...      ... банктерде қарыз  алушылардың  несиелік  қабілетін  бағалайтын
PARSER  немесе  CAMPARI  ...  ...  ...  және  ...   ... потенциалды қарыз  алушыларды дұрыс таңдай  білетін  ...  ... ... Бұл қарыз  алушының  жауапкершілігін,  қарызды  өтеуге
дайындығын көрсетеді.
      ... ... ... тәуекелді  төмендету  бойынша  бағытталған
іздестірулер мен жұмысшыларды ... ... ... ...  ... қаржылық жағдайдағы пайданы табу.
      Қазақстанда заңды және жеке тұлғаларды несиелеудің ...  ... ... ... ... ... және басқа несиелік  ұйымдармен
байланысы туралы ақпараттар өте маңызды болып табылады.
      Әлемдік  тәжірибе  ...  бұл  ...  тек  ...   ...  ...  ...  ...  ақпарат  алмасу  үшін  ...  ... ... ... болады. Несиелік  бюролар:  біріншіден,  банктердің
нарықтағы  қарыз  алушылар   жайлы   ...   ...   ... қайтарылуын нақты болжауға, несие берушілерге  ссуданың  мақсаты
мен  бағасын  тиімді  анықтауға  мүмкіндік   ...   ...   ... ... тралы  ақпаратты  іздеуде  шығынын  азайтуға  мүмкіндік
жасайды. Бұл ...  ...  ...  ...  ...  және  ... ... берушілерге несиелік ресурстар  үшін  тиімді  бағаны  ... ...  ...  ...  ...  ...  алушылардың  таза
табысын арттырып,  нәтижесінде  олардың  қызметін  ынталандырып;  үшіншіден,
қарыз алушыларды тәртәпке  тәрбиелеу  үшін  ...  ...  ... ... егер ... ... оның оның  ...  берушілер
алдындағы беделі түсіп, несиелік ресурстарды алу мүмкіндігі  шектеледі  және
несиелік ресурстар ол  үшін қымбаттайды. Сонымен  ...  бұл  ...  ... ... қайтаруына ықпал етеді.
      Қазақстанның банк жүйесінде несиелік бюроны  құру  ...  ... ... құру арқылы банктерге  өздерінің  несиелік  тәуекелін  нақты
болжау  және  ...  алу  ...  ...  Сондай  –   ақ,   ...   ...   ...    ...    ...    ...  жобалар  анықталып,  оларды  несиелеудің  мүмкіндігі   артады,
несиелік қабілеті жоғары  экономика  ...  ...  ...  ... түседі. Несиелік бюрода жасалатын несиелік рейтинг жүйесі  банктердің
несиелік  тәуекелін  біршама  төмендетіп,   күмәнді   ...   ... ... ...  және  осыған  байланысты  банктің  несиелік
ресурстарының көлемінің арттыруға мүмкіндік жасайды.
      ... ... банк ...  ...  ...  ...  пен
банкротқа ұшырау қатерін барынша азайтумен операциялардан ең  жоғары  шамада
пайда алудан тұрады.














                           ... ...                                 ...      1.  ... ... ... оқу құрал. Жалпы  және  ерекше  бөлімдері.
Алматы: Жеті жарғы, 2005;
      2. ... и ...  ...   в  ...  Казахстан;  Алматы,
Юрист – 2003, основные ... ...       3.  ҚР  ҰБ  ...  «Екінші  деңгейлі  банктерде  тәуекелдерді
бақылау және  ішкі  ...  ...  ...  қойылатын  талаптар  туралы
нұсқаулық», 2003ж. 6 ...                        ... және оқу ...      4. ... А.А. ... ...  в деятельности коммерческих  банков
и проблемы управления ими  (на  ...  ...  ...  Казахстана)»,
Караганда – 2002;
      5. Дыльнов Д.В, ... ... ... ...  ЗАО  «КБ  «ГУТА  -
Банк», Кредитно – экономический департамент, 2002;
      6. ... ... ... ... 3 ... Алматы – 2005;
      7. Корнилова Л.П «Влияние рисков  на  надежность  банка  (на  ... ... ... ... ... ... 2002;
      8.  ...  Л.П,  Хамитов  Н.Н  «Управление  ...  ... – 2002;
      9. ... ... ... ... – 2003;
      10. «ҚР ... – инноваиялық даму стратегиясы», Алматы – 2003;
      11. ... С.Б ... ... ... Алматы – 2004ж;
      12. Сейтқасымов Ғ.С  «Ақша, ... ... ... - 2005;
      13. ... К.О «Банктік тәуекелдерді басқару», Алматы – 2004ж;
      14. ...  ...  на  пути  к  ...  ... 6, ... – 2005;

                            ... ...      15. ... ... реттеудегі  мемлекеттің  рөлі»  ҚазҰУ  хабаршы.
Экономикалық серия №3 (43) 2004;
      16. ... ... ... ...  ...   ҚазҰУ  хабаршы.
Экономикалық серия №4 (44) 2004;
      17. ... ...  ...  ...  ...  ...  ... №2, 2005;
      18. «Екінші деңгейлі банктердің  тәуекелді  басқару  ...  ... ... ... ... №1 (47) 2005;
      19. ... Б. «Кредитное бюро – инструмент выявления  рисков»  ... - №3  2002;
      20. ... ... ...  ...  ...  ... 2006;
      21. ҚРҰБ – статистикалық бюллетені, 2003;
      22. ... ...  ...  банк  ...  ...  ...  ҚазҰУ
хабаршы. Экономикалық серия №5 (45) 2004;
      23. «Пайыз ... ... ... ... ...  ... №5 (51) 2005;
      24. «Система Кредитного Бюро В ... ... ... №9 2003;
      25. ... ... 2002 ... ... 1
                        ... ... ... тәуекел                      ... ...                        ... ...... ... пайда|Ішкі тәуекел – бұл банк ішінде пайда|
|болады және олар басқарылмайты және |болатын тәуекелдер. Ішкі тәуекелдер:|
|жарым – жартылай ...       ... ... және            ... ... ...  ... болып                  ... ...                  ... ... ... ... ... тәуекелі – бұл  |бөлінеді:                           ... ... су ... өрт,     ... ... – ішкі         |
|дауыл және т.б апаттардың әсерінен  |стратегиямен қате таңдау тәуекелі,  ... ... ісер ...      ... ... ...       |
|2.Саясат тәуекелі – бұл ...    ... және т.б.                   ... ... немесе       |                                    ... ... ...        |2.Құрылым тәуекелділігі – банк      ... ... ... және де    ... ... ...  |
|азаматтық соғыс, революциялық       |                                    ... ... ... ...   |                                    ... ... ... ...   |                                    ... ... жаңа шек|                                    ... заңдық өзгертулер енгізу       |                                    ... ... ... ...   |                                    ... ... ...         |                                    ... ... ... – бұл  |                                    ... ... жағдайының |3.Басқару тәуекелі – бұл, банк      ... ...  ... ... |басқаруда мамандырылмаған немесе    |
|тапшылығының өсуі, ...         ... ... ... ...    ... ... өсуі,         |тәуекел.                            ... ... ...   |                                    ... жағымсыз төлем балансы,      |                                    ... ... ...   |                                    ... ...           |                                    ... ... ... |                                    ... және т.б.                      |                                    ... тәуекел – елдегі саяси және |                                    ... ... ...      ... тәуекел – мамансыз        |
|деңгейінің фирмалармен, ...       ... ... ...         ... және мемлекеттің немесе |қызметкерлердің психологиялық       ... ... ... өтеуге      |мінездемелері сәйкес келмеуі,       |
|әсері. Елдік тәуекел ...         ... ... атмосфера    |
|экономикалық қатынасқа байланысы бар|құратын тәуекел.                    ... ... ... ...    |                                    ... ... факторлардың       |                                    ... ...                 |                                    ... ... – бұл ...  |                                    ... ортаның яғни, депозиттің,     |5.Бақылау ... – бұл       ... ... және ... да  ... ... ...      |
|қаржылық көздерді тарту. Банктің    |бақылау жүйесі тиімді емес болуы    ... ...            ... ... ... ... ...  |
|қанағаттандыруда: мерзімінен бұрын  |бөлек операциялар. Сонымен бірге,   |
|салымдарды ... және ...     ... ... бұл ...   ... алу.                      ... ... ағып ...      ... тәуекел – қарыз алушының |тәуекелділігі.                      ... ... мен ...          ... тәуекел – банктің        |
|мерзімінде төлемеген жағдайынан     |қаржылық қызметімен байланысты      ... ...   ... бойынша  |тәуекелдер. Банктік операциялардың  |
|тағайындалатын ставка қарыз алушының|негізгі тәуекел түрлеріне           ... ... ...       ...                         ... ... ... мен    |                                    ... ... ...      |                                    ... алмау тәуекелділігін есепке |                                    ... ... ... ...        |                                    ... ... ...    |                                    ... көптеген факторлардың        |                                    ... ... ... ... |                                    ... ... ...    |                                    ... ... ... ...    |                                    ... ... сапасы,         |                                    ... ... ... және    |                                    ...                                ... ... – қысқа мерзімді|
|7.Валюталық  тәуекел – Ұлттық       ... орта ... ... сомалармен |
|валютаға шеттел валюта бағамының    |міндеттемелердің сәйкес келмеуі,    ... ... ...     ... ... және  ... зардап шегу. Бұл          ... ... ... әкеп      |
|тәуекелдіктің түрі 70 – 80 ж.ж.     ...                             ... ... кездескен,  |                                    ... ... ... ...  |                                    ... ... ... болған.        |                                    ... ... ...     |                                    ... ... тырысатын банктерде көп|                                    ... Бір ... ... әр   |                                    ... ... ... ...        |                                    ... ... ... ...      |                                    ... ... курстың        |8.Операция түрлерінің тәуекелділігі ... ... ...  |– жеке ...  түрлерінің         |
|8.Пайыздық ......       ... Мысалы: лизингтік,   |
|ставкасының қолайсыз алдын ала      ... ... ...     |
|белгісіз жағдайының өзгеру          |опциондық операция.                 ... ... ... ...   |                                    ... ... пайыздық тәуекел |                                    ... ... ... ...                                    ... ... келмеген жағдайда    |                                    ... ... және ...        |                                    ... ... белгіленген   |                                    ... ... ...        |                                    ... белгіленген жағдайда   |9.Сауда тәуекелділігі – сауда       |
|орын алады.                         ... ... ...     ... ... - ...   |жоғалту тәуекелділігі яғни, бағалы  |
|нарықта ... ...      ... ... ...          ... ... ставканың    |инструмент және т.б.                ... ... ...           |                                    ... ... ...     |                                    ... ... ...     |                                    ... құнсыздану              |                                    ...                      ... ... – бұл        |
|                                    ... ... жеке ...      |
|                                    ... басқару деңгейінде     |
|                                    ... ... ... ... |
|                                    ...                             |
|                                    ... ... – банк      |
|                                    ... ...              |
|                                    ... ...             |
|                                    ... ... мен есеп |
|                                    ... ... және т.б.        |
|                                    ... ... – бұл ... |
|                                    ... әсер ... ...       |
|                                    ... алу немесе қажетті нарықтық |
|                                    ... ...                 |
|                                    ... байланысты тәуекел – |
|                                    ... ... ...      |
|                                    ... ... болу ... Автормен құрастырылған.




















Қосымша 2
                       Банк ... ... 3

  3 – ...  ... ... ... және банк ... жоғарылау
                                   ... ... С.Б ... банктер операциясы», Алматы – 2004ж;

[2] Корнилова Л.П, Хамитов Н.Н «Управление банковскими  рисками»,  Алматы  ... ... ... ... ... А.С.  ... – 2003;

[4]  «Банктік  несиелік  тәуекелді  бағалаумен  басқару»    ...   ... ... №4 (44) ... «Экономические ориентиры на пути к ускоренной  модернизаций»,  часть  6,
Алматы – 2005;

[6] ... Д.В, ... ... ... ... ЗАО «КБ «ГУТА  -  Банк»,
Кредитно – экономический департамент, 2002г.

[7] «Жедел ... ... ... 3 ... ...... «ҚР ... – инноваиялық даму стратегиясы», Алматы – 2003ж.

[9] Шаяхметова К.О «Банктік тәуекелдерді басқару», Алматы – 2004ж.
[10] Ахметова А.А. «Кредитные риски  в ...  ...  ...  ...  ...  ими  (на  примере  коммерческих  банков  Казахстана)»,
Караганда – ... ...  ...  ...  ...  ҚазҰУ  хабаршы.  Экономикалық
серия №5 (51) 2005;

[12] «Коммерциялық банктерде пайыздық  тәуекелді  ...  ...  ... «Система Кредитного Бюро В Казахстане» Банки Казахстана №9 2003;

[14] «Екінші деңгейлі банктердің тәуекелді басқару  жүйесінің  дамуы»  ... ... ... №1 (47) ... ... ... басқаруда стратегиямен факторлары» Қаржы  –  қаражат
№2, 2005;

[16] Зиябекев Б.  «Кредитное  бюро  –  ...  ...  ...  Банки
Казахстана - №3  2002;

[17] «Коммерциялық банктерде пайыздық  тәуекелді  басқарудағы  әдістер»  ... ... ... Бюро В Казахстане» Банки Казахстана №9 2003;


-----------------------
Несиелік мекемелер

Жоғарға және жергілікті басқару органдары.

                                ... ... ... ... және жеке ...                              ... ... ... ... ... ... тыс операциялар

Пассивтік операциялар

Тәуекелді басқару

Өтелмеген несиелік тәуе-
кел өтімділігі

Несиелік тәуекел

Қаматамасыз ету тәуекелі

Несиелік тәуекелді басқару

Несиелік тәуе
келді басқару ... ... ... ... акционерлер жиналысы


Банктің Директорлар кеңесі

Банк басқармасы

Тәуекел менеджері

Актив және пассив басқару комитеті

Несиелік комитет

Банктің ішкі ... ...            ... және банк мекемелеріндегі тәуекелдер

       Саяси

Экономикалық

  Ішкі

Сыртқы

Банк операциясына сипаттам

Ком.банк
түрі

Клиенттер құрамы

Табиғи
апаттар т.

Валюталық тәуекел

Елдік
тәуекел

Коммерция-лық

Айырбас
тәуекелі

әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... тоқтатылу тәуекелі

Баланстан тыс операциялар
бойынша

Меншікке қатынасына байланысты

Операциялар
түрлерінің
тәуекелі


Активті опе-
рациялар бойынша

өндірістік

Жеткізүді реттеу

Пассивті операци- лар бойынша

Несиелік
тәуекел

Форс- мажорлық
                                  ...                                  ...                                   ...                                   ...                                  ... ...                                   ... ...                             ... ...                                   ... жасаудағы қателік

Төлеушінің төлем қабілетін тексеру

                              Банк ... ... ... ... ... ... құрылымдау

Несие бөлімі қызметкерлерінің төмен квалифика
циясы

Консорциалды несие беру


Несиелік мониторинг

Несиемен қамтамасыз ету  
        
      

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктік несиенің қайтарылуын қамтамасыз етудің формаларына талдау және олардың несиелік тәуекелдерді азайтудағы маңызы66 бет
Банктік тәуекелдерді басқару87 бет
Банктік тәуекелдерді төмендету әдістері57 бет
Банктік тәуекелдердің экономикалық мазмұны29 бет
Банктік тәуекелдердің экономикалық құрылымы31 бет
Банктік тәуекелдердің Қазақстанның банктік жүйесінде қолданылуы мен басқарылуының теориялық аспектілерін анықтау және тәуекелдерді басқаруда шетелдік тәжірибе мен отандық тәжірибе39 бет
Шетел тәжірибесіне сүйене отырып, банктік тәуекелдерді басқаруды жетілдіру65 бет
ҚР екінші деңгейлі банктеріндегі банктік тәуекелдерді басқару (тәуекелдің бір түрі мысалында)37 бет
Банк ресурстары мен кредиттік потенциалын зерттеу34 бет
Банкті ұйымдастыру және оның қызметтерінің ерекшеліктерімен танысу52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь