Тәңірберген Әміреновтің әдеби мұрасы


КІРІСПЕ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ елінің тарихындағы соңғы он бес жыл ішіндегі айтулы өзгерістер тарихи-мәдени құндылықтарымызға аса маңызды мәселе ретінде ұлттық көзқарас тұрғысынан терең, әрі жан-жақты қарауға жол ашты. Басқа жетістіктерімізді айтпағанда «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жасалып жатқан жұмыстар ғасырлар бойы сақталып жеткен ұлттық әдеби қазынамызды шын мәнінде зерттеп, зерделеп, кейінгі ұрпақтың кәдесіне жаратуға үлкен ықпалын тигізуде. Кешегі кеңес заманында белгілі бір дәрежеде зерттеліп келген, дені сол кездегі идеологияның ықпалына қарай біржақты қарастырылған әдебиеттану ғылымының әр саласына ұлттық мүдде мен халықтық дәстүр биігінен көз тастау қазақ әдебиетінің тарихын мүлде жаңа белеске шығарғаны аян. Әдебиеттану ғылымы, соның ішінде қазақ әдебиетінің тарихы саласы сөз болғанда кеңес заманында тыйым салынғаны бар, қасақана зерттелу аясынан тыс қалғаны бар ақтаңдақ тақырыптарды бүгінгі күн тұрғысынан жаңаша пайымдауға он бес немесе жиырма жылдың аздық етері сөзсіз. «…ХХ ғасыр әдебиетін жаңаша пайымдау, оның кезең-кезеңіндегі стильдік-жанрлық ізденістеріне, бейне, көркемдік қазынасына баға беру, талантты қаламгерлер шығармаларының эстетикалық байлығын анықтау, бір сөзбен, бос топырақтан кенді аршып алу – жеңіл-желпі шаруа емес, бұл – көп қайрат-қажыр жұмсауды талап ететін ұзақ шиыр» [1,5 б],- деп жазады академик Р.Нұрғали.
1 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана: Күлтегін, 2002. – 528 бет.
2 Екеу. Абайдан соңғы ақындар // Абай. – 1918. – № 5. – 1-6 б.
3 Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 бет.
4 Жолдасбеков М. Жүз жыл жырлаған жүрек. – Алматы: Жазушы, 1992. – 320 бет.
5 Әміренов Т. Жұмбақ тас (Өлеңдер). – Алматы: Жазушы, 1967. – 60 бет.
6 Мұхамедханов Қ. Халық жаршысы // Семей таңы.– 1967, 31 қазан.
7 Әміренов Т. Дана ақын // Абай. – 1994. – №11. 31 бет.
8 Еспенбетов А. Уақыт өрнегі. – Алматы: Інжу-маржан, 2005. – 515 бет.
9 Әміренов Т. Қиясбайға қатысты хикаялар // Жұлдыз. – 1982. – №4. – 200-206 б.
10 Жұртбай Т. Құнанбай (Тарихи және әдеби тұлға). – Алматы: Алаш, 2004. – 400 бет
11 Әміренов Т. Әріп туралы бір әңгіме // Ертіс. – 1964, 31 қазан.
12 Әміренов Т. Абайды көрген қарт // Семей таңы. – 1973, 29 қараша.
13 Тәңірбергенұлы. Ә. Тәуке мен Ұрқия айтысы // Семей таңы. – 1992, 12 қыркүйек.
14 Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық кітапхана Қоры (ҚРҒА ОҒҚҚ) № 1113 папка №1 дәптер.
15 Қазақстан Республикасы Шығыс Қазақстан облысы Ұлттық қауіпсіздік
комитеті департаментінің Семей бөлімшесіндегі архив материалдары. № 21 папка.
16 Әміренов Т. Ақынның жеке архивіндегі қолжазбасы.
17 Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі. – Алматы: Жазушы, 1989. – 184 бет.
18 Әміренов Т. Өмір өткелдері (Өлеңдер). – Алматы: Жазушы, 1985. – 80 бет.
19 Сәрсеке М. Ертістің егде жыршысы // Семей таңы. – 1977, 18 қараша.
20 Құдайбердиев Ш. Шығармалары (Өлеңдер, дастандар, қара сөздер). –Алматы: Жазушы, 1988. – 560 бет.
21 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: Жазушы, 1966. – 348 бет.
22 Ақындар тілің қылыш, сөздерің оқ,... Рахымбай мен Тәңірберген
айтысы // Екпінді. – 1945, 18 наурыз.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 20 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ӘӨЖ 821.512.122:82-1
Қолжазба құқығында

КЕҢЕСБАЕВА ШЫНАР СӘКЕНҚЫЗЫ

Тәңірберген Әміреновтің әдеби мұрасы

10.01.02 – Қазақ әдебиеті

Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның

АВТОРЕФЕРАТЫ

Қазақстан Республикасы
Астана, 2009

Жұмыс Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің қазақ
филологиясы кафедрасында орындалды.

Ғылыми жетекші: А.С. Еспенбетов, филология
ғылымдарының докторы, профессор

Ресми оппоненттер: Т.Қ. Жұртбай, филология
ғылымдарының докторы, профессор

А.Т.
Тебегенова, филология ғылымдарының кандидаты, доцент

Жетекші ұйым: Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті

Диссертация 2009 жылы ___ __________сағат ____________

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі 10.01.02 – қазақ
әдебиеті және 10.01.07 – салыс-тырмалы әдебиеттану мамандықтары бойынша
филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін беру жөніндегі Д.14.31.03
диссертациялық кеңесінің мәжілісінде қорғалады.
Мекен-жайы: 010008, Астана қаласы, Қажымұқан көшесі, 5

Диссертациямен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің
кітапханасында танысуға болады.

Автореферат 2009 жылы ___ ___________ таратылды.

Диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы
М.Б.Шындалиева

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертацияда қазақ әдебиетінің тарихында
қырқыншы-сексенінші жылдары аралығында дәстүрлі ақындық поэзияға өзіндік
үлес қосқан халық ақыны Тәңірберген Әміреновтің өмірі мен шығармашылығы
зерттеу нысанына алынған. Ақын поэзиясының даралық сипаты анықталып,
өлеңдерінің көркемдік ерекшелігі мен өлшем-өрнектері жан-жақты талданған.
Т.Әміреновтің айтыс өнеріндегі суырыпсалмалық шеберлігі, айтыскердің қазақ
айтысындағы орны айқындалды. Эпикалық шығармаларының әлеуметтік және тарихи
сипатына баға берілді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ елінің тарихындағы соңғы он бес
жыл ішіндегі айтулы өзгерістер тарихи-мәдени құндылықтарымызға аса маңызды
мәселе ретінде ұлттық көзқарас тұрғысынан терең, әрі жан-жақты қарауға жол
ашты. Басқа жетістіктерімізді айтпағанда Мәдени мұра мемлекеттік
бағдарламасы аясында жасалып жатқан жұмыстар ғасырлар бойы сақталып жеткен
ұлттық әдеби қазынамызды шын мәнінде зерттеп, зерделеп, кейінгі ұрпақтың
кәдесіне жаратуға үлкен ықпалын тигізуде. Кешегі кеңес заманында белгілі
бір дәрежеде зерттеліп келген, дені сол кездегі идеологияның ықпалына қарай
біржақты қарастырылған әдебиеттану ғылымының әр саласына ұлттық мүдде мен
халықтық дәстүр биігінен көз тастау қазақ әдебиетінің тарихын мүлде жаңа
белеске шығарғаны аян. Әдебиеттану ғылымы, соның ішінде қазақ әдебиетінің
тарихы саласы сөз болғанда кеңес заманында тыйым салынғаны бар, қасақана
зерттелу аясынан тыс қалғаны бар ақтаңдақ тақырыптарды бүгінгі күн
тұрғысынан жаңаша пайымдауға он бес немесе жиырма жылдың аздық етері
сөзсіз. ...ХХ ғасыр әдебиетін жаңаша пайымдау, оның кезең-кезеңіндегі
стильдік-жанрлық ізденістеріне, бейне, көркемдік қазынасына баға беру,
талантты қаламгерлер шығармаларының эстетикалық байлығын анықтау, бір
сөзбен, бос топырақтан кенді аршып алу – жеңіл-желпі шаруа емес, бұл – көп
қайрат-қажыр жұмсауды талап ететін ұзақ шиыр [1,5 б],- деп жазады академик
Р.Нұрғали.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі тың зерттеулердің нәтижесінде басқа
дәуірлерді айтпағанда соңғы жиырмасыншы ғасыр әдебиетінің өзі қаншама
тұлғаларымен қауышты. Енді бір топ ақын-жазушылардың мұралары ұлттық таным
таразысына салынып қайта зерттелді. Халық арасында өлең-жырымен танылып,
ақындық жолдан таймаған ірілі-ұсақты әдебиет қайраткерлерін де түгендеп,
олардың әдеби мұрасын зерттеу бүгінгі әдебиеттану ғылымының міндеттері
қатарында.
Қазақ әдебиетінің тарихында өзіндік орны бар, кеңестік кезеңнің
қырқыншы-сексенінші жылдары аралығында дәстүрлі ақындық поэзияға өзіндік
үлес қосқан халық ақыны, Жұмбақ тас, Қанды қанжар, Жол мұраты, Өмір
өткелдері атты жыр жинақтарының авторы, айтыскер, эпик Тәңірберген
Әміреновтің өмірі мен шығармашылығы жайында сөз қозғау бүгінгі әдебиеттану
ғылымының сұраныстарына жауап береді.
Кеңестік жүйенің тұсында Жамбыл бастаған халық ақындар шоғыры ұлттық
әдебиетіміздің дәстүрлі арнадан ауытқымай дамуына өлшеусіз үлес қосқанын
естен шығармасақ, осынау бір сөз өнерінің ауызша және жазбаша үлгілерін
қатар ұстап, әрі халық арасында орындаушылық шеберлігімен танылған, нәзік
лирика мен кең тынысты эпикаға құлаш ұрған Тәңірберген Әміренов
шығармашылығы бүгінгі күнге дейін зерттелмей келді.
Жалпы қазақ әдебиетінің тарихына қатысты зерттеулерде халық ақындар
шығармашылығы әдебиеттегі тұтас бір үдеріс ретінде тек соғыс жылдарымен
байланысты ғана назарға ілікті. Халық ақындары деген атаудың өзі кеңестік
заман аясынан қарағанда ескілікке біртабан жақын жатқан түсінік еді. Ал,
халық ақындарының бәрі бірдей өкіметке жағып, Ленинді ғана жырлады десек
біржақты айтқандық болар еді. Біз сөз еткелі отырған осы халық поэзиясының
белді өкілі Т.Әміреновтің өмірінде де ақтаңдақ кезеңдер болған. Соның
салдары ақынның шығармашылығына да кедергісін тигізіп, кеңестік талғамға
сыймаған біршама дүниелері жарыққа шықпай қалды. Замана бедерін берер өткір
де, шынайы шығармалары үшін Т.Әміренов қудалауға түсіп, түрмеге жабылды.
Ұлттық әдебиетіміздің дамуына ықпал етіп қана қоймай белгілі бір
мөлшерде тарлық еткен кеңестік жүйе тұсында қазақтың қара өлеңін тұмар
етіп, дәстүрлі халық поэзиясының көшін жалғастырған, кемеңгер Абайдың
ауылында туып-өсіп, поэзия пайғамбарының өлең-сөзін жүрегіне сіңіре білген,
Абайға еліктеген Т.Әміреновтің өмірі мен шығармашылығын бүгінгі күн
мінберінен зерттеу тақырыптың өзектілігі болып табылмақ.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ақынның шығармашылығына зерттеуші
ғалымдар 1960 жылдардан бастап көңіл аудара бастады. Ақын мұрасына арнайы
көңіл бөлінбегенмен қазақ әдебиетінің тарихына қатысты еңбектерде
Т.Әміренов есімі аталып, шығармалары тілге тиек етілді. Қазақ әдебиетінің
тарихы деп аталатын бірнеше томдық еңбектің 1-томында, Н.Төреқұловтың
Қазақ совет халық поэзиясының жанрлық ерекшеліктері М.Дүйсенов,
К.Сейдеханов, С.Негимовтың бірлесіп жазған Халық ақындары творчествосының
көркемдік сипаты, Ақын-жыраулар, Ақындар жыры атты еңбектерде ақын
шығармашылығы аталып өтеді. Сонымен қатар ақынның шығармашылығы жайында
Қ.Мұхамедханұлы, А.Құдайбердиев, Б.Елеуғожин, Қ.Алтынбаев, М.Сәрсеке,
А.Манабаев, М.Ақынжанов, А.Сағыбайұлы, А.Қадыров сынды зерттеушілер мен
қаламгерлердің мақалалары баспасөз беттерінде жарық көрді. Т.Әміреновке
қатысты деректер және оның баспа бетін көрмеген шығармалары ҚР ҰҒА
кітапханасындағы қолжазбалар қорында, Семей қаласындағы кітапханалар мен
мұражайлар қорында, ақынның жеке қорында, Ұлттық қауіпсіздік комитеті
департаментінің Семей бөлімшесіндегі мұрағатта кездеседі. Диссертацияда
мүмкіндігінше сол материалдар қамтылып, ғылыми айналымға түсті.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының негізгі
мақсаты – Тәңірберген Әміреновтің шығармашылық өмірі мен әдеби мұрасын
толық алып, оның ақындық қолтаңбасын, айтыскерлік шеберлігін айқындау.
Көлемді шығармаларының тақырыптық-идеялық ерекшеліктерін ашып көрсету.
Осы мақсатты жүзеге асыруда диссертациялық жұмыс төмендегідей
міндеттерді алға қойды:
- ақынның шығармашылық ғұмырбаянына қатысты зерттеушілердің
пікірлерін, мұрағат деректері мен ел ішіндегі әңгіме-естеліктерді ғылыми
зердеден өткізіп, бір ізге түсіру;
- халық ақыны Т.Әміренов поэзиясының Абай өлеңдерімен үндестігін
салыстыра қарап, дәстүр жалғастығының жаңашылдық белгілерін көрсету;
- ақын поэзиясындағы лирикалық даралық сипатты анықтап,
өлеңдерінің көркемдік ерекшелігі мен өлшем-өрнектерін ашып көрсету;
- Т.Әміреновтің айтыс өнеріндегі суырыпсалмалық шеберлігін айқындап,
айтыскердің қазақ айтысындағы орнын белгілеу;
- эпикалық шығармаларының әлеуметтік және тарихи сипатына баға
беру;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертацияда ауызша және жазба ақындықтың
тізгінін қатар ұстанған халық ақыны, суырыпсалма айтыскер, бірнеше көлемді
поэмалар мен ғылыми мақалалардың авторы, Қазақстан жазушылар одағының
мүшесі Тәңірберген Әміреновтің өмірі мен шығармашылығы алғаш рет жан-жақты
зерттеліп отыр. Ақын мұрасын зерттеу барысындағы диссертациялық жұмыстың
жаңалығы бірнеше сипаттармен көрінеді:
- ақынның әдеби мұрасы тұтас қамтылып, ғылыми тұрғыдан алғаш рет
диссертациялық зерттеу көлемінде қарастырылды;
- Т.Әміреновтің өмірі мен шығармашылығына байланысты айтылған ғылыми
пікірлер мен көзқарастар бүгінгі тәуелсіз таным деңгейінен сараланды;
- ақынның шығармашылық өсу жолы мұрағат деректерімен бекітіле
баяндалып, өмірбаяны бір ізге түсірілді;
- Т.Әміреновтің жарық көрген жинақтары мен бүгінге дейін жарияланбаған
қолжазба күйіндегі өлеңдері ғылыми айналымға енді;
- Т.Әміреновтің айтыс өнеріне қосқан үлесі айқындалды;
- ақын поэмаларының көркемдік-жанрлық сипаттары сараланып, замана
шындығын берудегі шығарма сюжеттерінің көркемдік, реалистік қырлары
анықталды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар. Зерттеу нәтижесі бойынша мынандай
тұжырымдар ұсынылды:
- Т.Әміренов – дәстүрлі ақындық поэзияны дамытушы, Абайдың үлгісінде
өлеңдер жазып, ұлы ақынның өнердегі ізін өз дәрежесінде жалғастырушы;
- Т.Әміренов еңбек тақырыбының халықты тәрбиелеудегі мәнін жан-жақты
сипаттап жырлаған ақын;
- ақынның ащы сынға құрылған өлеңдері қазақ сатирасына өзіндік үлес
болып қосылды;
- Тәңірберген ақын – айтыс өнерінде қоғамның әлеуметтік мәселелерін
көтере білген республикаға танымал айтыскер;
- ақынның Жұмбақ тас, Сары атанның сыры, Қанды қанжар деп
аталатын поэмалары қазақ әдебиетіне қосылған өзіндік үлес болып саналмақ.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. Зерттеуде фольклор
мен халық ақындары шығармашылықтарына қатысты зерттеулердің әдеби-ғылыми
тұжырымдары мен қазақ әдебиеттану ғылымының көрнекті өкілдері
А.Байтұрсынов, М.Әуезов, С.Мұқанов, М.Ғабдуллин, Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев,
З.Қабдолов, З.Ахметов, А.Нұрқатов, С.Қирабаев, Р.Нұрғали, С.Қасқабасов,
Ш.Елеукенов, А.Сейдімбек, Қ.Мұхамедханұлы, Ә.Нарымбетов, Қ.Жүсіпов,
А.Еспенбетов, Н.Төреқұлов, Р.Бердібай, М.Жолдасбеков, М.Дүйсенов,
С.Негимов, Қ.Алпысбаев, Т.Жұртбай, Д.Қамзабекұлы, Р.Тұрысбек және т.б.
ғалымдардың еңбектеріндегі ғылыми-теориялық қағидалар басшылыққа алынды.
Зерттеудің практикалық мәні. Зерттеудің нәтижелерін жоғары оқу
орындарында оқылатын қазақ әдебиетінің тарихы, қазақ әдеби сынының тарихы
пәндеріне қосымша материалдар ретінде, әдеби өлкетану, абайтану сынды
арнаулы курстар мен семинарларда пайдалануға болады.
Зерттеу әдістері. Зерттеуде жүйелі-кешенді, тарихи-салыстырмалы
әдістер негізге алынды.
Зерттеу нысаны. Ақынның Жұмбақ тас (1967), Қанды қанжар (1973),
Жол мұраты (1977), Өмір өткелдері (1985) атты жыр жинақтары мен әр
жылдарда баспасөз бетінде жарияланған шығармалары, естеліктері негізгі
зерттеу нысаны болды. Сонымен қатар Пернедегі термелер (1965), Ақындар
жыры (1961) т.б. еңбектерде, жинақтарда жарияланған ақын шығармалары
зерттеудің дерек көзі етіп алынды. ҚР ҰҒА-ның кітапханасындағы қолжазбалар
қоры, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты кітапханасының қолжазба
қоры, ҚР Ұлттық кітапханасының сирек кітаптар қоры, Семей қаласындағы
Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайы
кітапханасының қолжазба қорларындағы, Семей қаласындағы Қазіргі заман
тарихы құжаттама орталығындағы және Ұлттық қауіпсіздік комитеті
департаменті Семей бөлімшесінің мұрағатындағы Т.Әміреновтің өмірі мен әдеби
мұрасына қатысты деректер пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен сарапталуы. Диссертациялық жұмыстың
мазмұнын құрайтын негізгі тұжырымдар мен нәтижелер еліміздің жоғары оқу
орындарында өткізілген халықаралық, республикалық ғылыми-теориялық, ғылыми-
практикалық конференцияларда баяндамалар ретінде ұсынылып, сондай-ақ, ҚР
БжҒМ Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитеті
бекіткен ғылыми жинақтарда мақалалар түрінде жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен,
қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ

Кіріспеде диссертация тақырыбының өзектілігі, зерттелу деңгейі мен
зерттелу әдістері көрсетіліп, жұмыстың мақсаты мен міндеттері белгіленді,
ғылыми жаңалығы, теориялық маңыздылығы, тәжірибелік мәні кең көлемді
айқындалып қорғауға ұсынылатын басты тұжырымдар көрсетілді, жұмыстың
жариялануы мен мақұлдануы, жалпы құрылымы сөз болады.
Диссертацияның Дәстүрлі ақындық поэзия және Т.Әміреновтің
шығармашылық өмірбаяны деп аталатын бірінші бөлімінде дәстүрлі ақындық
поэзия мен Абай дәстүрін жалғастырушы Тәңірберген Әміреновтің шығармашылық
өмірбаяны, Абай жайлы жазылған естеліктері қарастырылады.
Қазақтың әдеби мұралары әуелден ауызша дүниеге келіп, ауызша
тарағандықтан бүгінгі күнге дейін ұлттық әдебиетіміздің осы бір түрі өз
құнын жоймай ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. ХХ ғасырдың басында Абай
салған жазба әдебиет қарқынды дамып, көнеден келе жатқан ауыз әдебиетімен
үзеңгі қағыстырар деңгейге жетті. Міне сол уақытта ауыз әдебиеті мен жазба
әдебиетін қатар ұстанған халық ақындары қазақ әдебиетінің мінберіне шықты.
Халық ақындарының негізгі ерекшелігі ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі
әдебиеттің ілгері дамуына үлкен әсер етті. Қазақтың мінезін суреттеп,
мінін айтып, айқын сырын ашып, көзге көрсететін, елдің халін қайғыртып,
жақсылыққа сүйреген сөздер Абайдан бері басталды [2,48 б],- дейді Екеу
псевдонимімен мақалалар жазған Ж.Аймауытов пен М.Әуезов.
Тәңірберген Әміренов ақындықтың ауылына айтыскер де болып, жазбалықты
да игеріп, халықтық поэзияға ден қоя әдебиетке енсе, екінші жағы туып өскен
ауылының іргесінде қазақ өлеңінің құдіретін әлемге паш еткен кемеңгер
Абайдың ақындық мектебінен нәр алды.
Қазақ әдебиетінде Абай дәстүрі деген үлкен құбылыс ХХ ғасырдың
басынан әдебиетке келіп, сол ұлы арна күні бүгінге дейін өз даму деңгейінен
төмендеген емес. Академик З.Ахметов айтқандай, Абай дәстүрлерін игеру
мәселесі ХХ ғасырдың бас кезімен шектелмейді, одан кейінгі кезеңдермен,
қазіргі әдеби процеспен ұласып жатыр [3,257 б].
ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетінде ағартушылық, демократиялық
идеялар қоғам өміріндегі ілгерішіл ізденістерге орай кең өріс алғандықтан,
уақыт өте келе Абай дәстүрін жалғастырушылар саны да молая түсті. Абай
өнегесі жаңа дәуірде әр қырынан өркендей түсіп, жан-жақты жалғастық тапты.
Абайдың ақындық дәстүрін өз дәрежесінде дамытушы, қазақ сахарасын
дала театрына айналдырып, дүбірлетіп өткен әнші, ақын, композитор,
шежіреші Тәңірберген Әміреновтің ой-санасы мен дүниетанымы, ақындық
позициясы мен идеясы, суреткерлік қарымы мен ақындық диапазоны
шығармаларынан, өнерпаздық өмір жолынан айқын көрінеді.
Тәңірберген Әміренов үлгі алған әдеби мектеп, ол өмір сүрген әдеби
орта жайында сөз қозғағанда ғалым М.Жолдасбековтің: Ақынның ақындығы
жайындағы әңгімені оның өзі нәр алған арнадан бөліп қарауға болмайды
[4,143 б],- деген пікірін естен шығармаған жөн.
Тәңірбергеннің халық бойындағы ертеден арылмай келе жатқан мін-
кемшіліктерді батыл сынап, ел-жұртты адамгершілік пен адал кәсіпке, еңбек
пен өнер-білімді игеруге шақыратын өлеңдері ұлы Абай ойларымен терең
астасып үндесіп отырады. Ақын өнер мен білімді игеруде, озық ойлы, алдыңғы
қатарлы ақын-жазушылардың шығармаларынан үлгі-өнеге, тәлім-тәрбие алу деп
санайды.
ХІХ ғасырдың соңында әбден азған би-болыстарды сынайтын Абайдың атақты
өлеңі – Болыс болдым мінеки деп басталатын туынды. Аса бір ауыр сынға
құрылған осы өлеңнің сарынына салып Т.Әміренов те өз заманындағы дүние
қуған дінбасыға қарата:
Кісі өлгенін естісе құлақ шалып,
Қуанбаса қайғырмас молда налып.
Жаназасы қашан? деп қутыңдайды,
Қызыл көрген құзғындай қоразданып [ 5,46 б],-

дейді. Осы сарындас тағылымдық поэзия үлгілерін Т.Әміренов туындыларынан
көп кездестіреміз.
Ақынның мұрасы туралы ғылыми пікір айтқан ғалым Қ.Мұхамедханұлы былай
дейді: Айтыс Тәңірбергеннің ақындық өнерінің бір қыры ғана. Тәңірберген –
ақындық сапарға домбырамен қатар, қаламын ұстап шыққан ақын. Оның ақындық
өнерде үлгі-өнеге алып өскен екі үлкен мектебі бар. Біріншісі – қазақ
халқының Ұлы Қазан революциясына шейін ауыр азап кеше жүріп, ғасырлар бойы
сақтап келе жатқан рухани мәдениеті, қазақ халқының творчествосының асыл
мұралары, еңбекші халықтың бай фольклоры. Екіншісі – әдебиеттегі Абай
дәстүрі. Абай мұрасын оқып Өнер – өнер үшін емес, өнеге үшін деген
қағиданы ұқты. Халық мүддесі үшін еңбек ету ақынның азаматтық борышы.
Тәңірберген ақындыққа талпынғанда оның алдында адастырмас Темірқазық – Абай
тұлғасы тұрды [6].
Ақынның шығармашылығында Абайға деген аса бір ыстық ықылас табы үнемі
сезіліп тұрады. Шымыр шыққан ақынның өлеңіне назар аударайық:
Абай ақыл-ойдың бір кең арнасы,
Алтындай асыл сөздің қазынасы.
Түпсіз терең шегіне көз жетпейтін,
Көк жойқын көркем сөздің дариясы.
Абайдың ақындық өнердегі сөз саптау даралығын, ұшқыр тілін, жалпы асыл
мұрасын шексіз бағалап, дана ақынға деген сүйіспеншілігін паш етеді. Абай
туралы айтқанда Тәңірберген ақын ұстазына ұқсап сөйлейді. Ұлы ақынның ел-
жұртына айтқан насихатын нығыздай түседі:
Алты бақан алауыз болма халқым,
Ел болып еңбек істе, алға талпын [7,31 б],-
немесе:
Қазағың қалың елің қайта туды,
Сен көксеген білімнің жолын қуды [7,31 б],-
деп, кешегі Абай заманындағы қазақ елінің кеңестік қоғамдағы көш ілгері
тірлігін өлеңге қосады. Бұл жолдарды оқып отырғанда Тәңірберген ақын Абайды
сөзбе-сөз қайталады деген ұғым тумауы керек. Ақынның өлеңіндегі кей өрнекті
сол күйінде алып, өз поэзиясына азық етеді.
Ұлы ойшылдың өлеңдерінің қуаты Т.Әміреновтің Абайдың туғанына 125 жыл
толуы құрметіне арналған Кемел ойлы кемеңгер деген өлеңінен де
көрінеді. Абайдың ұстанған мақсатын терең зерделеген озық ойлы Тәңірберген
ақын да өз замандастарын еңбек етуге, бірлікке, адамшылық іс-әрекеттерге
шақырады. Осылайша кемеңгер ақын ойлары Т.Әміреновтің туындыларында қайта
түлеп, өз дәрежесінде жаңғыра жетуін Абай дәстүрінің кезекті бір жетістігі
деп қарауға болады.
Қай халықтың болмасын мәдени-әдеби мұрасы – ұлттық қазынаның бір
түрі. Дүрбелеңмен өткен өмірдің иісі бұрқыраған асыл мұрасын эстетикалық
талғамы биік бүгінгі өскелең ұрпақтың кәдесіне жарату – үлкен ізденістің
белгісі. Т.Әміренов – көркемөнерде тек Абайға еліктеп өлең жазып, поэзияда
Абай есіміне табынып қойған ақын ғана емес, сол Абайды тануға, кемеңгер
ақын туралы ел ішіндегі естелік-әңгімелерді жинап, сол туралы мақалалар
қалдырған, яғни абайтану деген үлкен арнаға өзіндік үлес қосқан тұлға.
Бүгінгі таңда М.Әуезов жан дүниесімен қуаттап, негізін қалаған абайтану
ғылыми дараланып ұлы ақынның өмірбаяны таралу жолдары, психологиялық қат-
қабаттары, текстологиялық ізденістері, адамгершілік, имандылық философиясы
өз арнасын тауып, сала-сала тармақтарға ұласса Абайды танудың қуатты ғылыми-
әдістемелік сапаға жеткендігін мойындауымыз шарт. Басқаша айтсақ,
М.О.Әуезов негізін қалаған абайтану ғылымы дұрыс бағытқа, қалыпты арнаға
түскен әдебиеттанудың құнарлы тармағы [ 8,68 б],- деп жазды ғалым
А.Еспенбетов.
Т.Әміренов өткен-кеткен тарих деректерінен хабары мол, терең шежіреші,
әңгімешіл адам болған. Абай төңірегіндегі адамдар өмірінен, әсіресе Абайдың
өзі ойы терең парасатты деп құрмет тұтып, қасына ерткен, қиялы қияны
шарлаған Қиясбай туралы бірнеше қызықты хикаяттарды қағаз бетіне шұрайлы
ой, көркем тілмен жеткізе білді. Тәңірберген Абайға қатысты, Қиясбайлар
туралы әңгімелерді 1940-шы жылдары естиді. Арада қырық жылдай уақыт
өткеннен кейін оқырманға жеткен Қиясбайға қатысты хикаялар, Қатағаңның
әңгімесі, Әріп туралы бір әңгіме, Абайды көрген қарт атты естеліктері
– Т.Әміренов мұрасындағы бағалы дүниелер.
Абай мен Қиясбай арасында болған әңгімелердің ел арасында
сақталғанының бірі – Қиясбайдың сайқымазақ тірлікті мазақ етуі. Абай орта
жастан асқанша Қиясбайдың баламен бала болып ойнауын тоқтатпақ болғанда
Қиясбай оған шын ренжіп: Сені ойда орыс, қырда қазақ данышпан ақын Абай
деп алдарыңнан шықпай ардақтап жүр ғой, бірақ, сен дүниенің тұрақсыз,
алдамшы сырынан түк түсіне білмейді екенсің. Білсең мен өзіңнен бір сұрақ
сұрайын, соны айтып берші. Осы адам баласы анасынан туғанда жылап туа ма,
күліп туа ма?- деді. Бұған Абай:
- Күліп туу жаратылыстың заңында жоқ қой,- деп жауап қайтарады.
- Олай болса,- деді Қиясбай - дүниеге жылап келген адам баласы, күліп
өлмейді. Сондықтан бұл фәниге кейіспен келген пенденің алдамшы дүниеге
аяғын шалдырмай өмірін өкінішсіз өткізіп өлген бірде-бірі жоқ. Ал мен
дүниенің өзін мазақ етіп жүрген жоқпын ба?- [9,204 б] депті.
Қиясбайға қатысты хикаялар атты мақаланың баспа бетінде жарық көруі
жайлы белгілі ғалым Тұрсын Жұртбай: Жазып алған белгілі халық ақыны, өзі
де әзілді жаны сүйіп тұратын және аңғалдығы мен өткірлігі алма-кезек
ауысып жүретін ақын марқұм Тәңірберген Әміренов. Сексенді алқымдап дүниеден
қайтты. Ауызекі әңгіменің перісі еді. Құлпыртып, дәмдеп айтатын. Өткен-
кеткеннен мағлұматы зор [10,194 б],- дейді.
Бұл хикаяттарды Қиясбайдың асқа бару үшін үш түрлі өлең жаттауы,
Қиясбайдың аста айтысқа қатысуы, Абайдың жомарттығы жайында, Қиясбайдың
Абайдан ет сұрай келуі, ақынның Қиясбайға қыз айттыруы, Қиясбайдың өмірді
мазақ етуі, Абайдың нақыл сөздері деген тақырыптарға бөлуге болады.
Қиясбай қақындағы алып қашты аңыздардың ішіндегі ақиқатқа жақыны да
осы дерек. Тәңірберген Әміреновтің ақындық мұрасы бағаланар. Алайда осынау
естелікті жанын үзіп беріп, барынша әділ жазғанына шүбә келтірмейміз.
Өмірдегі кейбір әрекеттерінің өзінен, қиясбайшылықтың сарыны байқалып
қалатын халық ақыны Қатпа қарияның да жан-дүниесін ашып берді [10,214 б],-
деген ғалым Т.Жұртбайдың пікірі өте орынды.
Т.Әміреновтің Абай өміріне қатысты естелік-мақаласының бірі – Әріп
туралы бір әңгіме [11]. Мақаланың негізгі тақырыбы бүгінде әр әдебиетшіге
таныс – Абайдың Әріп Тәңірбергенұлына, дәлірек айтқанда оның Зияда –
Шаһмұрат деп аталатын қисса-дастанына сын айтуы төңірегінде.
Тәңірберген ақын Абайды көрген қарт [12] деп аталатын мақаласында
оқығаны мен көкейіне тоқығаны көп, зейінді жан атанған Құсайын ақсақалдың
Абайды өз көзімен көргенін және осы қарттың әкесі Ізбасар мен Абайдың
сыйластықтағы аралас-құралас кездерінен зердесіне түйгендерін тамылжыта
әңгімелеп береді.
ХХ ғасырдың орта шенінде халық ақындар шоғырының алдыңғы шебінен орын
алған Тәңірберген Әміренов – халықтық поэзияның туын биікте ұстау
мақсатында кемеңгер Абайдың шыншыл да, сыншыл өлеңдерінен бір сәт қол
үзбей, оның әдебиеттегі дәстүрін өз шама-шарқынша жалғастыруда аянбай еңбек
еткен қаламгер. Тек қана Абайдың өлеңдегі дәстүрін жалғастыру, ұстаз
ақынның тұлғасын әдебиетте сомдау ғана емес, Тәңірберген ақынның маңдайына
Абай елінде туып, сол елде өмір сүруі дана ақын туралы естелік-әңгімелерді
қағаз бетіне түсіріп, абайтану деп аталатын іргелі ғылымға құнды деректер
беруді жазды. Сол үшін де Т.Әміреновті Абай дәстүрін жалғастырушы, ұлы ақын
туралы құнды деректер беруші тұлға ретінде де тануымыз керек.
Әдеби, мәдени құндылықтар – уақыт өткен сайын рухани әлемде із
қалдырған айтулы мұралармен толыға беретін халықтық қазына. Соның ішінде
халық ақындарының поэзиясы – түпкі тамырын фольклордан тартып, нәрін жазба
әдебиетімізге құйған арналы сала. Халық ақындарының шығармашылығы, олардың
өнер адамдары ретінде әлеуметтік-қоғамдық даму үрдісіне әсері, рухани
игіліктер жасаудағы әдеби мұралары әлі де зерттелу үстінде.
Тәңірберген Әміренов ақын, әрі айтыстың шебері, ауызшаға да, жазбашаға
да кеудесінен жыр құйылған, соңына төрт кітабын қалдырған тума талант. Екі
мәрте Еңбекте үздік шыққаны үшін медалімен, екі мәрте Қазақ ССР Жоғарғы
Советінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. 1962 жылдан СССР Жазушылар
Одағының мүшесі болған. Отызыншы жылдардан бермен қарайғы шығармалары оның
Жұмбақ тас (1967), Қанды қанжар (1973), Жол мұраты (1977) және Өмір
өткелдері (1985) жинақтарында қамтылған. Ақынның туындылары республикалық
және облыстық, аудандық газет беттерінде жиі жарияланып тұрды. Аталған жыр
жинақтарынан басқа жеке өлеңдері мен толғаулары Пернедегі термелер,
Ақындар шықты айтысқа, Ақындар жыры т.б. кітаптарда жарық көрген.
Әдебиетші ғалымдар М.Қаратаев, М.Базарбаев, Е.Ысмайыловтар сөз зергерінің
еңбегін кезінде жете таныды. Қазақ әдебиетінің поэзия арнасында өзінің
лайықты орны бар, сан рет айтысқа түскен шабытты ақын Тәңірбергеннің өмір
тарихы да қилы-қилы.
Тәңірберген Әміренов 1907 жылы 9-шы қазанда қазіргі Абай ауданы Саржал
елді мекенінде дүниеге келген. Бұрынғы деректер бойынша Шаған болысының
Қарабұжыр ауылы. Руы – Тобықты ішінде Мотыш. Орта шаруа болған әкесі
Торайғыров Әміреден 1914 жылы 7 жасында айрылып, шешесі Жамиқа мен үлкен
шешесі Зылиқа Бекмырзақызының тәрбиесінде өседі. Ақынның нағашысы – Тәуке
батыр. Тәуке мен Ұрқияның айтысындағы Тәукенің игі жақсыларды айтып мақтан
тұтатын:
Атасы Мұсатайдың Сарғыз, Будан,
Аталас шыққан жерім қалың нудан.
Матайбай, Икелердің арғы атасы,
Баласы тегіс мырза одан туған [13],
деген шумақтағы Матайбай, Ике – Тәңірбергеннің үшінші атасы.
Өз заманындағы қазақ балалары сияқты ауыл молдасынан жеті жыл оқып,
хат таниды. Жасынан әкесі өліп, жетімдік тауқыметін тартқан Тәңірбергеннің
үлкен оқуға баруға жағдайы болмайды.
Қанша жоқшылық көрсе де қолынан кітабы түспейтін Тәңірбергеннің
талабын халық қазынасы, ауыл арасындағы шежірешіл қариялар айтатын жыр-
қиссалар ерте оятқан. Бұған ақын өмірбаянындағы: Жасымнан жатқа алып
айтқаным Қалқаман-Мамыр. Халық ертегілерінен өте зейінімді салып айтатын
(қара сөзбен) Мың бір түн ертегісі, бұдан 400 түнін жатқа айтып
шығамын [14] деген жолдар нақты дәлел бола алады.
Ақынның баспасөз бетін көрген ең алғашқы шығармасы – 1930 жылы
облыстық Қазақ тілі газетінде жарияланған Мойынсерік атты қысқа өлеңі.
Екінші шығармасы – сол жылда жарық көрген, өз ауылында көпшілік бірігіп
қазған тоған туралы Қазған тоған деген терме-жыр. Т.Әміренов 1930 жылға
дейін өзінің туған жерінде болып, 1930 жылдың бас кезінде Семей қаласына
келеді. Осы жылдың күзінде Алейск қаласына барып, сол жерде 1932 жылға
дейін тұрады. Бұдан кейін Бийск қаласындағы қант зауытында бір жылдай жұмыс
істеп, кейін Ойрат автономиялы облысына ауысып совхозда жұмыс істейді.
Ақынның Қазақстаннан шығып, шетке кетуіне өзі тебірене жырға қосқан
кеңестік өкіметтің ұстанған саясаты ықпал етті.
Тәңірберген 1938 жылдан 1942 жылдың мамыр айына дейін Абай аудандық
қаржы бөлімінде салық агенті (салықшы) болып қызмет істейді. 1942 жылдың 26
мамырында әскер қатарына шақырылып, еңбек армиясына алынады. Бірақ, 1943
жылы денсаулығының нашарлығына байланысты елге қайтарылады. Т.Әміреновтің
орақ тілді, өлең-жырларын ұнатпаған кейбір адамдар ақынның атына шағым
түсіріп, қудалай бастады.
Міне, ХХ ғасырдың басында болған осы саяси дауыл елуінші жылдары тағы
қайталанғаны тарихтан мәлім. Т.Әміренов өмірінің осынау бір көлеңкелі
тұстары бүгінге дейін айтыла қойған жоқ. 1951-1964 жылдар аралығында әр
түрлі дәрежедегі саяси кінәлаулардан құр қалмаған ақынның баспа бетін
көрмей, жарыққа шықпаған өлеңдері әлі де бар. Соның бірі – Қаншайым
туындысы. Ащы сынға құрылған шығармалары үшін Т.Әміреновке әртүрлі саяси
айыптар тағылады. Ақыры Үкіметке қарсы үгіт жүргізіп жүр деген айыппен,
1951 жылы 19 ақпан күні тұтқынға алынып, кінәсіз ақын 25 жылға сотталып
кете барады [15].
Сөйтіп, кеңес өкіметі орнағанда Құлдықтан мені құтқарды,- деп бөркін
аспанға атқан ақынды біраз жылдар өткен соң, сол өзі тамсана жырға қосқан
өкіметі шындықты жазған бір шығармасы үшін жазықсыз жиырма бес жылға соттап
жіберді.
Сұм дүние жастай жаншып қорладың да,
Өре сап өмірімді торладың да.
Еркіммен құлашымды бір жаздырмай,
Басыма бейнет пен сор орнаттың да [16,44 б],-
деп ашынған-ды.
1954 жылы рақымшылыққа байланысты Т.Әміреновтің 25 жылға сотталған
мерзімі 10 жылға қысқарады. Ал, 1954 жылы 5 тамыз күні кеудесінен суық тиіп
ауырған Тәңірберген түрмеден мүлдем босатылады [15].
Кешегі сау басына уақыт зобалаңы түскен ауыртпалық кезеңде, яғни
айдауда (тұтқын лагерінде) жүргенде елі мен жерін, туған-туыс, бала-шағасын
сағынып, еркіндікті аңсаған шерлі ақын түбі бір шындық айтылып ақталатынына
сенімді болған:
Жатырмын тоғыз айдай тұтқын болып,
Жүдетті жүрегімді қайғы сорып,
Ақ ісім алға баспай күйдім қақтан.
Жалғыздың өзі жар боп құтқармаса,
Мен тұтқын тоз құсындай торда жатқан [16,14-
15 б],-
деп күйініп, келмеске кеткен азат күннен алыс қалғандай болса да, бір сәт
қайрат-жігерін бойына жиған ақын, келешек күндерден жақсылық күтеді.
1955 жылдары түрмеден келген ақынның жаны жүдеп, көңілін мұң басып
шығарған өлеңдері кейіннен ақын жинақтарынан орын алған жоқ. Оның себептері
де белгілі. Кеңестік әдебиетте мұңлы поэзияға жол берілген жоқ.
Ақынның алпыс жасқа толар шағында оның сотталғаны туралы мәселе
қаралып, СССР Жоғарғы соты Т.Әміреновті жазықсыз сотталған адам деп 1964
жылы 31 қаңтарда біржолата ақтайды.
Ардагер ақын:
Мен білмеймін жағымпаз жалтақтауды,
Мансап-малға мастанып талтаңдауды.
Мен білмеймін құлқынның құлы болып
Ұрлық, қулық, қайламен жан сақтауды [16,36 б],-
дейді. Осы екі шумақ өлеңге Т.Әміреновтің ақындық кредосы сыйып тұр.
Талай рет көркемсөз тарландарының тартысына түсіп, Т.Көбдіков,
Ш.Әбенов, С.Әлімбетов, Н.Баймұратов сынды т.б. көптеген әйгілі жыр
шеберлерімен ұлы жиын, үлкен той-мерекелерде бас қосып, үзеңгілес жүрген
Т.Әміренов 1985 жылы шілде айында Семей қаласында дүниеден өтті. Бүгінде
құрметті халық ақынының немерелері ақынның киелі шаңырағының түтінін
түтетіп, отын өшірмей отыр.
Ұлттық сөз өнеріндегі жарқын тұлға Тәңірберген Әміреновтің өмірі мен
шығармашылығын ғылыми ізге түсіру бүгін басталып отыр. Ақынның өзі:
Бір күнде бұл сөздерім керек болар,
Мені іздер зерттеушіге қорек болар.
Тіріңде арзан кеткен асыл сөздер,
Бағасы өлген кезде бөлек болар [16,44 б],-
деп көрегендікпен айтқаны бүгінгі таңда айнымай келіп отыр.
Түйіндесек, жасынан қара өлеңге үйір болып, Абайдың ауылынан ұлы
ақынның ізін жалғастырған Тәңірберген ақынның тағдыры сонша шуақты болмады.
Балалық шақта әкеден ерте айырылып, жетімдіктің қамытын киді. Жоқшылық пен
зорлық-зомбылықтың тақсіретін тартты. Кеңес өкіметі орнап, кедейге келген
кеңшілік заман аяққа құйған астай шолтаң етіп, ақынның ақ жүрегіне қызыл
империяның тырнағы батты. Жазықсыз түрмеге жабылып, денсаулығынан айырылған
ақын, қартайған шағында барып зорға дегенде ақталды. Айтуға жеңіл
болғанмен, сол жылдардағы азап пен қорлық, әділетсіздік Тәңірберген ақынның
жанын жеп, тәніне айықпас жара салды. Қылшылдаған шағында абақтыға айдалған
жас жігіт алпысты алқымдап барып ақталады. Қалған тірлігінде тағы қаламға
жармасқанымен азапты жылдардың белгісіндей денсаулығы сыр беріп, арқалы
ақын арманда дүниеден өтті.
Бұл фәниден жан бар ма өтпейтұғын,
Өкініш сол жүректен кетпейтұғын.
Көп еңбегім қалып тұр жинақталмай,
Өмірім қалды енді оған жетпейтұғын.
Секілді байқап шолсам алды-артымды,
Соңыма сөз қалдырмай бір тартымды.
Ұзақ ауру жаныма тыным бермей,
Көріме ала кеттім ішкі алтынды [16,44 б],-
деген халық поэзиясы, айтыс өнері, әдебиеттегі Абай дәстүрін жалғастырушы
көркем сөз өнерінің шебері Тәңірберген Әміреновтің мұрасын жинап, зерделеу
бүгінгі әдебиетші қауым – біздердің борышымыз.
Т.Әміренов поэзиясының тақырыптық арналары деп аталатын екінші
бөлімде ақынның поэзиясы тақырыптық, көркемдік ерекшеліктері жағынан
сараланды.
Атақ-даңқы республика көлеміне кеңінен таныс азамат ақынның отты
жырлары алуан тақырыпты. Тәңірберген ақынның шығармашылық қуатын, ішкі жан
дүниесін айқындауда өлеңдерінің тақырыптық аясын бірнеше топқа жіктеп
қарастыруға болады. Біріншіден, табиғат суреттері, туған жер туралы,
екіншіден, заманның жай-күйін, молда-дін өкілдерінің, ел басшыларының іс-
әрекеттерін шенеп-мінейтін сыншыл сатиралық өлеңдері, үшіншіден, кеңес
өкіметіндегі жаңа заманды, ондағы қарқынды еңбекті, еңбек ерлерінің табысы,
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы майдан мен тылдағы ерлік істерді мадақтау
жырлары, махаббат тақырыбы, жеке тұлғаларға арналған арнау, толғаулары.
Халықтық поэзиядан нәр алған құлашты ақынның лирикалық мұрасы да сан алуан.
Замана бедерін берер әлеуметтік тақырыптағы өлеңдерінен Абай дәстүрін
ұстанған ақынның сыншыл да, шыншыл қарымын байқасақ, табиғат лирикасын
жырлауда нағыз лирикке тән көркемдік шеберлікке қол жеткізеді. Арнау
өлеңдерінде адамның ішкі мінезін ашып көрсетер тереңдік байқалса, мысалдары
нағыз шымшыма сынның қуаттылығымен көмкерілген деуге болады.
Тәңірберген Әміренов өлеңдерінің қомақты бөлігі табиғатты
жырлауға арналған. Ақын табиғатты жырлаудағы ұлттық поэзияның қалыптасқан
дәстүрінен үлгі алады. Бірақ, қалыптасқан дәстүрді қайталап қана қойған
жоқ, халықтық поэзия мен Абай қалыптастырған нағыз суреткерлік шеберлікті
ұштастыруға ұмтылды. Жылдың төрт мезгіліне арнап өлең жазу дәстүрін
қазақ поэзиясында Абай Құнанбаев жасап берген болатын. Табиғаттың айтулы
кезеңдерін жырлаудағы ұлы Абай негізін қалаған дәстүр қазақ поэзиясында
үзілмей, күні бүгінге дейін жалғасып келеді. Жалғасқанда құр қайталау емес,
қайта жаңара, құлпыра, байи түсу бағытындағы дәстүр жалғастығы болып отыр
[17,6 б],- деген ғалымдардың пікірі Т.Әміренов поэзиясына да қатысты
айтылған.
Жазғытұры қалмайды қыстың сызы деп көкжиектен көтерілген
көңілді көктем маусымын жырға қосқан Абайдың ізімен Тәңірберген ақын
Майға тарту, Көктемде, Көктемге күшті қосып аттанайық сияқты бірнеше
өлеңдер жазды.
Ақынның күз, қыс мезгілдері туралы өлеңдерінде дәуір рухы, уақыт
тынысы айқын сезіліп отырады. Бұл арада Т.Әміренов тағы да ұстаз Абайға
жүгінеді. Аяз ата деген өлеңі кешегі Абайдың Қысын еске салғандай. Аяз
атаның бейнесін беруде ұлы ақынға кейде ұқсап, кейде алшақтап отырғанымен,
нысан біреу болғандықтан, бірін-бірі қайталау қайткенде де ұшырап
қалуы таң емес. Ал, сол бейнені жырлау үстінде, өз заманының тынысын
сездірудегі ақынның даралығын анық байқаймыз:
Ақ күпі үстіндегі алқын-жұлқын,
Салбырап сүңгі басқан сақал-мұртын.
Мұз кірпік, тұман қабақ, қырау маңдай,
Айнымас қас батырдан көрсең сұрқын [18,33 б ].
Ақын қолданысындағы мұз кірпік, тұман қабақ, қырау маңдай эпитеттері
– Абай түрлеген құбылтулардың келісті жалғасы. Қас батырдай сұсты адам
кескіні көз алдыңа елестейді. Абайда боранның қаттылығын алты қанат ақ
орда үй шайқалуынан білсек, Тәңірбергенде ашулы адамның қимыл-әрекеті
негізінде көрінеді:
Қалшылдап қаһарланса бет қаратпай,
Адамның қаймықтырып алған ырқын.
Ышқынса танауынан дауыл тұрып,
Айдайды дүркіретіп, көктің бұлтын [18,33 б ],-
деп айшықты сурет шебер дамытылған. Абайдағы Басқан жері сықырлап келіп
қалды (сықырлау – қардың қаттылығын дәл беретін етістік) деген өлең жолы
Тәңірбергенде Сықырлап ызғарынан басқан жері болып қиуын тапқан. Осы
тәріздес ұқсастықтар өлеңнің өне бойынан кездесіп отырады. Абайдағы Бет
қарауға шыдамай теріс айналды, Тәңірбергенде Қалшылдап қаһарланса бет
қаратпай; Абайда Борандай бұрқ-сарқ етіп долданғанда, Тәңірбергенде
Долданса көмейінен көбік құсып; Абайда ақ киімді, ақ сақалды болса,
Тәңірберген ақында ақ күпілі, сүңгі басқан салбыраңқы сақал-мұртты. Өлең
жолдарына сәл өзгерту енгізе отырып, Абайды қайталауы да Тәңірбергеннің
сөз саптауының өзіндік ерекшелігін танытады.
Абай мен Т.Әміренов арасындағы ұқсастықтар Абай дәстүрінің аясында
кейінгі ақынның өзіндік стиль қалыптастыра білген шеберлігін айқындайды.
Табиғатты жырлауда қазақ өлеңін классикалық дәрежеге көтерген Абайдың
дәстүр-тәлімін (кейіптеу, теңеу, суреттеу тәсілдері мен амалдары)
Тәңірберген ақын өз туындыларында жаңарта жаңғыртты.
Тәкеңнің ақындық диапазоны – қазақтың даласындай кең, азғана
біліммен ол бір ғана таудың, ия өзеннің айналасында шырмалып қалған ақын
емес, өресі ұзақ, шабысына шабыты орай салмақты өлеңдер жазған кең тынысты
жүйрік [19],- деп жазды жазушы М.Сәрсеке.
Туған жерді, кең даланы жырлаудың аға буын қалыптастырған дәстүрін
кейінгі буын ақындар үзбестен жалғастырып келеді. Мәселен, Т.Әміренов
өзінің Шыңғыстау сипаттамасы, Туған елім, Өскен өлкем, Туған ауылым
– Саржалым, Семей туралы сөз атты өлеңдерінде туған жерді жырлаудың
жаңа, биік өредегі дәстүріне кең жол ашты.
Еңбек, кәсіп, шаруашылыққа байланысты халық өлеңдерін Т.Әміренов сынды
ақындар ілгері дамытып, жаңғыртып жырлап келді. Ақынның еңбек тақырыбындағы
өлеңдерін іштей мал шаруашылығы, тың, егіншілік, өндіріс (техника)
тақырыбы деп жүйелеп қарастыруға мүмкіндік бар.
Тәңірберген соғыстан кейінгі дәуірдегі қазақ өлеңдерінен елеулі орын
алған тақырыптардың бірі – тың тақырыбына да қалам тартады. Ақын Көтердік
байтақ тыңды да өлеңіндегі:
Бау-бақшалы тың өлке,
Дәулетке толған шарасы... [18,25 б],-
деген сарындар Аттанды елім егіске, Қызыл керуен, Қуаныш, Еңбектің
туын қолға алып деген сияқты өлеңдерінде жалғасын тапты.
Тәңірбергеннің тіл шеберлігі сондай, поэзияға онша иліге бермейтін
ауыл шаруашылығы тақырыбының өзін майын тамыза жырлайды. Мысалы:
Жер анасы желіндеп,
Ел тілегін берген жыл.
Еміреніп қара жер,
Тамыры балқып иіп тұр [18,7 б].
Мұндағы ақын қабілеті жансыз жерді желіндетіп, содан кейін емірентіп,
иітіп жандандырады. Бұл өлеңде де кейіптеу Т.Әміренов поэзиясындағы
көркемдеуші құралдардың бірі болып саналады. Алайда, Тәңірберген ақын
қолданған кейіптеулер фольклорлық шығармаларда, халық ақындарының
поэзиясында өте сирек кездеседі. Кейіптеудің жаңа үлгілерін қолдана отырып,
ақын бітік шыққан егінді былайша құбылта жырлайды:
Бойлап шыққан егіннің
Түйеден бойы биік тұр.
Танысқан қыздай алтын дән,
Сәукелесін киіп тұр.
Бірінен өскен өнімі
Басына әрең сыйып тұр [18,7 б].
Бидайдың танысқан қыздай сәукелесін киіп тұруы сол уақыттардағы
ақындардың көпшілігінің қиялына келе бермейтін соны теңеу, жанды
көріністер. Халық ақындары ауыз әдебиетінде ертеден қалыптасқан дәстүрлі
теңеу мен салыстыруларды өз шығармаларында пайдаланғанда, ең алдымен,
олардың ұлттық колориті мол бұрынғы қалпын сақтауға тырысады. Мұндағы
сәукелелі қыз көнеден келе жатқан ұлттық образ болса, оны дәнге балауы
жаңа бейнелер.
Еңбекші халықтың алдыңғы қатарда жүруін жырға қосу – ақынның негізгі
мақсаты. Осы орайда Әміренов сынды ақындардың алымды қимылына сүйсінбеске
болмайды. Тәңірберген ақынның Бақыт күні, Мереке тартулары, Съезді
құттықтаймын шын жүректен, Гүлденген өмір, Қуаныш, Самғай бер,
ерлер, самғай бер!, Бақыт, Табыспен қарсы аламыз, Алты асудан асты
халқым т.б. туындыларында өз ортасы, еңбек адамдары, байтақ Отанымыздың
өткені мен бүгіні жайлы шертілген сыр, тіршіліктің әсем сазын күйлеткен
жыр көп.
Поэзияда махаббат – кең жырланып жүрген мәнді тақырыптардың бірі.
Махаббат лирикасына жататын өлеңдер тақырыбы жағынан, көркемдік сипат
өзгешілігі жағынан да сан алуан. Т.Әміреновтің жастық шақ, махаббат жайлы
өлеңдері көп емес. Ақынның бұл саладағы жырларына Айлы кеште, Жас
дәурен сияқты махаббат сезімдерін қастерлейтін сыршыл өлеңдерін жатқызсақ,
ғашығына деген сағыныш сезіміне толы Арудың ақ төсінен тоят алып, Опасыз
жар өлеңдерінен лирикалық қаһарманның мұңаюы, жабығуы, күйзелуі көрінеді.

Ақынның махаббат туралы жазғандарының ішінде шоқтықты өлеңдерінің бірі
– Айлы кеште. Бұл өлең халық арасына кең тарап, әнге қосылып та
айтылады.
Өмір, дүние, адам тағдыры жайлы терең толғаныстарға құрылған
Тәңірберген өлеңдеріне үңілейік:
Адамзат анасынан туар жылап,
Көз көріп туғаннан соң естір құлақ.
Табиғат әмірімен таңғажайып,
Ет пен сүйек жаратқан тәнді құрап.
Айлап-жылдап ер жетіп, есің кіріп,
Мынау кең дүниені қылдық тұрақ.
Осы қысқа өмірде әлем деген
Жеткізбейтін бір жолға түстік жырақ [18,47 б].
Фәни дүниенің жалғандығы жеткізбейтін жол арқылы бейнеленген. Ақынның бұл
Өмір туралы өлеңінде адам ғұмырын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Абайдың өсиет сөздері
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ ТАРИХЫ. ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ
Қайым Мұхаметхановты зерттеген ғалымдар
Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов
Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі
Фразеологизмдерге ұйытқы болған сөздер
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми зерттеу еңбектері
Әдеби портрет ұғымының әдебиетте қолданылуы
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектері туралы ақпарат
Көркем бейне және оның жасалу жолдары
Пәндер